Madhava: Jaiminiyanyayamalavistara [MJaiNyC] 4.2

------------------ अग्नीषोमीयपशौ श्रूयते- ऽयूपस्य स्वरुं करोतिऽ इति । तत्र यूपो यथा छेदनस्य प्रयोजकः, तथा स्वरुरपि च्छेदनं प्रयोजयति । कुतः- ऽकरोतिऽ इत्यनेन विशिष्टविधिप्रतीतेः । करोतिधातोर्हि भावना मुख्योर्ऽथः । तत्र यूपशब्दोपलक्षितः स्वादिरवृक्षः करणम् । छेदनादिरितिकर्तव्यता, ऽछिम्नेन वृक्षेण स्वरुरुत्पादनीयःऽ इति विशिष्टविधिः । उत्पन्नस्य स्वरोर्विनियोग एवमाम्नातः- ऽस्वरुणा पशुमनक्तिऽ इति । तस्मात्- स्वरुश्छेदनस्य प्रयोजकः- इति प्राप्ते- ब्रूमः- ऽछिद्यमानस्य यूपस्य यः प्रथमं पत्तितः शकलः स स्वरुःऽ इति स्वरुत्वनाममात्रविधौ लाघवाद्यूपवत्स्वरुर्नच्छेदनस्य प्रयोजकः । किंतु यूपप्रयुक्ते छेदने स्वयमनुनिष्पद्यते

------------------ agnīṣomīyapaśau śrūyate- 'yūpasya svaruṃ karoti' iti | tatra yūpo yathā chedanasya prayojakaḥ, tathā svarurapi cchedanaṃ prayojayati | kutaḥ- 'karoti' ityanena viśiṣṭavidhipratīteḥ | karotidhātorhi bhāvanā mukhyor'thaḥ | tatra yūpaśabdopalakṣitaḥ svādiravṛkṣaḥ karaṇam | chedanādiritikartavyatā, 'chimnena vṛkṣeṇa svarurutpādanīyaḥ' iti viśiṣṭavidhiḥ | utpannasya svarorviniyoga evamāmnātaḥ- 'svaruṇā paśumanakti' iti | tasmāt- svaruśchedanasya prayojakaḥ- iti prāpte- brūmaḥ- 'chidyamānasya yūpasya yaḥ prathamaṃ pattitaḥ śakalaḥ sa svaruḥ' iti svarutvanāmamātravidhau lāghavādyūpavatsvarurnacchedanasya prayojakaḥ | kiṃtu yūpaprayukte chedane svayamanuniṣpadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः ऽयत्पलाशशाखया वत्सानवाकरोतिऽ इति पलाशशाखां प्रकृत्य श्रूयते- ऽयत्प्राचीमाहरेत्, देवलोकमभिजयेत्ऽ इति । तत्र प्राचीशब्दस्य दिग्वाचित्वाद्दिगाहरणं विधीयत इति चेत् । मैवम् । अशक्यत्वात् । अतो वृक्षस्य प्राची शाखात्रोपलक्ष्यते । तथा सति प्रकृतानुग्रहो भवति

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ 'yatpalāśaśākhayā vatsānavākaroti' iti palāśaśākhāṃ prakṛtya śrūyate- 'yatprācīmāharet, devalokamabhijayet' iti | tatra prācīśabdasya digvācitvāddigāharaṇaṃ vidhīyata iti cet | maivam | aśakyatvāt | ato vṛkṣasya prācī śākhātropalakṣyate | tathā sati prakṛtānugraho bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते- ऽमूलतः शाखां परिवास्योपवेषं करोतिऽ इति । येयं पलाशशाखां छित्त्वा वक्षादाहृता, तां पुनश्छित्त्वा मूलभागः प्रादेशपरिमित उपवेषः कार्यः । तयोरग्रमूलयोः शाखाभागयोः पृथग्विनियोग आम्नातः- ऽशाखया वत्सानपाकरोति । उपवेषेण कपालान्युपदधातिऽ इति । तदिदं कार्यद्वयं वृक्षच्छेदेन समाहृतया शाखया निष्पद्यते । तस्मात्- उभयमपि च्छेदनाहरणादेः प्रयोजकम्- इति चेत् । मैवम् । ऽउपवेषं करोतिऽ इत्युक्ते ऽकेन द्रव्येण इत्याकाङ्क्षायां ऽमूलतःऽ इति वक्तव्यम् । पुनरपि ऽकस्य मूलम्ऽ इत्याकाङ्क्षायां ऽवत्सापाकरणार्थ छिन्नायाः पलाशशाखाया मूलम्ऽ इत्याकाङ्क्षा पूरणीया । तस्माच्छेदने वत्सापाकरणमेव प्रयोजकम् । उपवेषस्त्वनुनिष्पादी । ननु-आद्यच्छेदने तथास्तु, द्वितीयच्छेदनस्योपवेषः प्रयोजकः । परिवासनसंपन्नेन मूलेनोपवेषकर्तव्यताविधानात् । अन्यथा ऽपरिवास्योपवेषं करोतिऽ इति समानकर्तृत्वपूर्वकालत्ववाचिनो स्थप्प्रत्ययस्यानुपपत्तेः, इति चेत् । मैवम् । परिवासनस्योपवेषसंबन्धो वाक्येन प्रतीयते । शाखासंबन्धस्तु ऽशाखाम्ऽ इति द्वितीयाश्रुत्या । पूर्वच्छिन्नाया अपि शाखायाः पुनर्मूलापादानकचश्छेदो ऽपेक्षितः । अन्यथा समूलां शाखां हस्तेनोद्यम्य वत्सापाकरणं दुःशकं स्यात् । अत एव ऽमूलतःऽ इत्यपादाने पञ्चमौ श्रुता । तथा सति प्रथमच्छेदनापादानभूतो वृक्षो ऽसंस्कृतत्वाद्यथा लौकिकः, तथा द्वितीयच्छेदनापादानभूतं मूलमपि लौकिककाष्ठम् । अवश्यमङ्गारेषु कपालोपधाने कस्यचित्काष्ठस्योपादानमर्थात्प्राप्तं तदेवात्र ऽउपवेषं करोतिऽ इत्यनूद्यते । शाखां परिवास्य परित्यक्ते मूले संनिहिते सति कपालोपधानार्थ काष्ठान्तरान्वेषणप्रयासो न कर्तव्यः- इति वाक्यार्थः । एवं च सति दोहनरहितायां पौर्णमास्यां वत्सापाकरणार्थायाः शाखाया अभावादुपवेषाय शाखाछेदो न कर्तव्यः

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'mūlataḥ śākhāṃ parivāsyopaveṣaṃ karoti' iti | yeyaṃ palāśaśākhāṃ chittvā vakṣādāhṛtā, tāṃ punaśchittvā mūlabhāgaḥ prādeśaparimita upaveṣaḥ kāryaḥ | tayoragramūlayoḥ śākhābhāgayoḥ pṛthagviniyoga āmnātaḥ- 'śākhayā vatsānapākaroti | upaveṣeṇa kapālānyupadadhāti' iti | tadidaṃ kāryadvayaṃ vṛkṣacchedena samāhṛtayā śākhayā niṣpadyate | tasmāt- ubhayamapi cchedanāharaṇādeḥ prayojakam- iti cet | maivam | 'upaveṣaṃ karoti' ityukte 'kena dravyeṇa ityākāṅkṣāyāṃ 'mūlataḥ' iti vaktavyam | punarapi 'kasya mūlam' ityākāṅkṣāyāṃ 'vatsāpākaraṇārtha chinnāyāḥ palāśaśākhāyā mūlam' ityākāṅkṣā pūraṇīyā | tasmācchedane vatsāpākaraṇameva prayojakam | upaveṣastvanuniṣpādī | nanu-ādyacchedane tathāstu, dvitīyacchedanasyopaveṣaḥ prayojakaḥ | parivāsanasaṃpannena mūlenopaveṣakartavyatāvidhānāt | anyathā 'parivāsyopaveṣaṃ karoti' iti samānakartṛtvapūrvakālatvavācino sthappratyayasyānupapatteḥ, iti cet | maivam | parivāsanasyopaveṣasaṃbandho vākyena pratīyate | śākhāsaṃbandhastu 'śākhām' iti dvitīyāśrutyā | pūrvacchinnāyā api śākhāyāḥ punarmūlāpādānakacaśchedo 'pekṣitaḥ | anyathā samūlāṃ śākhāṃ hastenodyamya vatsāpākaraṇaṃ duḥśakaṃ syāt | ata eva 'mūlataḥ' ityapādāne pañcamau śrutā | tathā sati prathamacchedanāpādānabhūto vṛkṣo 'saṃskṛtatvādyathā laukikaḥ, tathā dvitīyacchedanāpādānabhūtaṃ mūlamapi laukikakāṣṭham | avaśyamaṅgāreṣu kapālopadhāne kasyacitkāṣṭhasyopādānamarthātprāptaṃ tadevātra 'upaveṣaṃ karoti' ityanūdyate | śākhāṃ parivāsya parityakte mūle saṃnihite sati kapālopadhānārtha kāṣṭhāntarānveṣaṇaprayāso na kartavyaḥ- iti vākyārthaḥ | evaṃ ca sati dohanarahitāyāṃ paurṇamāsyāṃ vatsāpākaraṇārthāyāḥ śākhāyā abhāvādupaveṣāya śākhāchedo na kartavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते- ऽसह शाखया प्रस्तरं प्रहरतिऽ इति । तत्र शाखाप्रहरणमर्थकर्म । कुतः । प्रहृतिशब्देन यागस्याभिधानात् । एतच्च ऽसूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरतिऽ इत्येतद्वाक्यमुदाहृत्य विचारितम् । प्रस्तरप्रहरणस्य यागत्वे तत्साहचर्याच्छाखाप्रहरणमपि याग एवेत्यर्थकर्म स्यात् । अर्थाय क्रतुसाफल्यप्रयोजनाय क्रियमाणमर्थकर्म । ततः प्रहरणेन पौर्णमास्यामपि पलाशशाखा प्रयुज्यते- इति प्राप्ते, ब्रूमः- ऽसूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरतिऽ इत्यत्र हरतिधातोर्यागवाचित्वं नोक्तम् । किंतु मान्त्रवर्णिकदेवतामुपलभ्य द्रव्यदेवताभ्यां यागः कल्पितः । शाखाप्रहरणे तु नास्ति देवता । ततो यागस्य कल्पयितुमशक्यतया हरतिधातुरत्र स्ववाच्यार्थपरित्यागमेवाऽचष्टे । तथा सति वत्सापाकरण उपयुक्तायाः पलाशशाखाया उपयोगान्तराभावाद्यागदेशे ऽवकाशलाभाय यत्र क्वाप्यवस्यं परित्यागे प्राप्ते शास्त्रेणाऽहवनीय एव त्यागो नियम्यते । अनेन च शास्त्रीयत्यागेन शाखायाः प्रतिपत्तिर्भवति । प्रतिपत्तिर्नाम संस्काररूपो दृष्टोर्ऽथः । यथा राज्ञा चर्वितस्य त्राम्बूलस्य सौवर्णे पतद्ग्रहे प्रक्षेपः, तद्वत् । ततः प्रहरणं प्रतिपत्तिकर्म । तेने च तदभावे ऽपि क्रतुवैकल्याभावात्, पौर्णमास्यां स्वसिद्धिहेतुभूतां शाखां न प्रयोजयति

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'saha śākhayā prastaraṃ praharati' iti | tatra śākhāpraharaṇamarthakarma | kutaḥ | prahṛtiśabdena yāgasyābhidhānāt | etacca 'sūktavākena prastaraṃ praharati' ityetadvākyamudāhṛtya vicāritam | prastarapraharaṇasya yāgatve tatsāhacaryācchākhāpraharaṇamapi yāga evetyarthakarma syāt | arthāya kratusāphalyaprayojanāya kriyamāṇamarthakarma | tataḥ praharaṇena paurṇamāsyāmapi palāśaśākhā prayujyate- iti prāpte, brūmaḥ- 'sūktavākena prastaraṃ praharati' ityatra haratidhātoryāgavācitvaṃ noktam | kiṃtu māntravarṇikadevatāmupalabhya dravyadevatābhyāṃ yāgaḥ kalpitaḥ | śākhāpraharaṇe tu nāsti devatā | tato yāgasya kalpayitumaśakyatayā haratidhāturatra svavācyārthaparityāgamevā'caṣṭe | tathā sati vatsāpākaraṇa upayuktāyāḥ palāśaśākhāyā upayogāntarābhāvādyāgadeśe 'vakāśalābhāya yatra kvāpyavasyaṃ parityāge prāpte śāstreṇā'havanīya eva tyāgo niyamyate | anena ca śāstrīyatyāgena śākhāyāḥ pratipattirbhavati | pratipattirnāma saṃskārarūpo dṛṣṭor'thaḥ | yathā rājñā carvitasya trāmbūlasya sauvarṇe patadgrahe prakṣepaḥ, tadvat | tataḥ praharaṇaṃ pratipattikarma | tene ca tadabhāve 'pi kratuvaikalyābhāvāt, paurṇamāsyāṃ svasiddhihetubhūtāṃ śākhāṃ na prayojayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते- ऽअपः प्रणयतिऽ इति । चमसेन पात्रेण प्रणीतानां तासामपां । प्रयोजनमेवं श्रूयते- ऽप्रणीताभिर्हवींषि संयौतिऽ इति, ऽअन्तर्वेदि प्रणीता भिनयतिऽ इति च । हवींषि पुरोडाशार्थानि पिष्ठानि । तत्र हविःसंयवनं वेद्यां निनयनं चेत्यतदुभयमपां प्रणयनस्य प्रयोजकम् । कुतः । ऽअपः व्रजयतिऽ इत्यस्य प्रमयनोत्पत्तिवाक्यस्योभयत्र समानत्वात् । न ह्यस्मिन्वाक्ये संयवनस्य कश्चिद्विशेषसंबन्धः प्रतीयते- इति चेत् । मैवम् । विनियोगवाक्ये ऽप्रणीताभिःऽ इति तृतीयाश्रुत्या संयवनसाधनत्वावगमात्, संयवनमेव प्रयोजकम् । निनयनवाक्ये तु ऽप्रणीताःऽ इत्यनया द्वितीयया संस्कार्यत्वावगमान्निनयनं प्रतिपत्तिरूपः संस्कार इति न प्रणयनस्य प्रयोजकम्

------------------ darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate- 'apaḥ praṇayati' iti | camasena pātreṇa praṇītānāṃ tāsāmapāṃ | prayojanamevaṃ śrūyate- 'praṇītābhirhavīṃṣi saṃyauti' iti, 'antarvedi praṇītā bhinayati' iti ca | havīṃṣi puroḍāśārthāni piṣṭhāni | tatra haviḥsaṃyavanaṃ vedyāṃ ninayanaṃ cetyatadubhayamapāṃ praṇayanasya prayojakam | kutaḥ | 'apaḥ vrajayati' ityasya pramayanotpattivākyasyobhayatra samānatvāt | na hyasminvākye saṃyavanasya kaścidviśeṣasaṃbandhaḥ pratīyate- iti cet | maivam | viniyogavākye 'praṇītābhiḥ' iti tṛtīyāśrutyā saṃyavanasādhanatvāvagamāt, saṃyavanameva prayojakam | ninayanavākye tu 'praṇītāḥ' ityanayā dvitīyayā saṃskāryatvāvagamānninayanaṃ pratipattirūpaḥ saṃskāra iti na praṇayanasya prayojakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते- ऽक्रीते सोमे मैत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छतिऽ इति । तदेतद्दण्डदानं प्रतिपत्तिकर्म । कुतः । दण्डस्य यजमानधारणेन कृतकृत्यत्वात् । यजमानो ह्यध्वर्युणा दीक्षासिद्धयर्थ दत्तं दण्डमासोमक्रयाद्धारयति । अत एवाऽम्नातम्- ऽदण्डेन दीक्षयतिऽ इति, ऽयद्दीक्षिताय दण्डं प्रयच्छतिऽ इति च । तस्मादुपयुक्तस्य दण्डस्य दानं प्रतिपत्तिः- इति चेत् । मैवम् । दण्डे भविष्यदुपयोगस्यापि सद्भावात् । यदा मैत्रावरुणः स्थित्वा प्रैषाननुवदति, तदानीमवलम्बनाय दण्डो ऽपेक्षितः । अत एवाऽम्नातम्- ऽदण्डीप्रैषानन्वाहऽ इति । तथा सति प्रतिपत्तिकर्मरूपादुपयुक्तसंस्कारादर्थकर्मरूप उपयोक्ष्यमाणसंस्कारः प्रशस्तः । उपयोजयितुमेव हि सर्वत्र संस्कारस्य प्रवृत्तिः । उपयुक्ते तु प्रतिपत्तिरूपस्य संस्कारस्याक्षरमात्रपर्यवसायित्वेन कार्ये पर्यवसानाभावादप्रशस्तत्वम् । तस्मात्- मैत्रावरुणसंस्काराय दण्डदानमर्थकर्म । तथा सति निरूढपशावसत्यपि दीक्षिते दण्डसंपादनस्यैतद्दानं प्रयोजकम्

------------------ jyotiṣṭome śrūyate- 'krīte some maitrāvaruṇāya daṇḍaṃ prayacchati' iti | tadetaddaṇḍadānaṃ pratipattikarma | kutaḥ | daṇḍasya yajamānadhāraṇena kṛtakṛtyatvāt | yajamāno hyadhvaryuṇā dīkṣāsiddhayartha dattaṃ daṇḍamāsomakrayāddhārayati | ata evā'mnātam- 'daṇḍena dīkṣayati' iti, 'yaddīkṣitāya daṇḍaṃ prayacchati' iti ca | tasmādupayuktasya daṇḍasya dānaṃ pratipattiḥ- iti cet | maivam | daṇḍe bhaviṣyadupayogasyāpi sadbhāvāt | yadā maitrāvaruṇaḥ sthitvā praiṣānanuvadati, tadānīmavalambanāya daṇḍo 'pekṣitaḥ | ata evā'mnātam- 'daṇḍīpraiṣānanvāha' iti | tathā sati pratipattikarmarūpādupayuktasaṃskārādarthakarmarūpa upayokṣyamāṇasaṃskāraḥ praśastaḥ | upayojayitumeva hi sarvatra saṃskārasya pravṛttiḥ | upayukte tu pratipattirūpasya saṃskārasyākṣaramātraparyavasāyitvena kārye paryavasānābhāvādapraśastatvam | tasmāt- maitrāvaruṇasaṃskārāya daṇḍadānamarthakarma | tathā sati nirūḍhapaśāvasatyapi dīkṣite daṇḍasaṃpādanasyaitaddānaṃ prayojakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते- ऽप्रत्तासु दक्षिणासु चात्वाले कृष्णविषाणां प्रास्यतिऽ इति । यजमानेन दसा दक्षिणा ऋत्विग्भिर्यदा नीताः, तदा यजमानः स्वहस्ते धृतं कृष्णमृगस्य शृङ्गं चात्वालनामके गर्ते परित्यजेत् । सो ऽयं परित्यागोर्ऽथकर्म । कुतः । सप्रयोजनत्वात् । प्रतिपत्तितयापूर्वाभावेन निरर्थकः स्यात् । अतो ऽपूर्वलाभायार्थकर्मत्वम्- इति चेत् । मैवम् । ऽकृष्णविषाणया काण्डूयतेऽ इति तृतीयाश्रुत्या यजमानशिरःकण्डूतावुपयुक्तस्य विषाणस्य प्रतिपश्यपेक्षत्वात् । न च प्रतिपत्तावत्यन्तमपूर्वाभावः । ऽचात्वाल एव प्रासनम्ऽ इत्येवंविधस्य नियमस्य वैधत्वेन प्रासनक्रियाप्रयुक्तापूर्वाभावे ऽपि नियमापूर्वसद्भावात् । तस्मात्- प्रासनं प्रतिपत्तिकर्म

------------------ jyotiṣṭome śrūyate- 'prattāsu dakṣiṇāsu cātvāle kṛṣṇaviṣāṇāṃ prāsyati' iti | yajamānena dasā dakṣiṇā ṛtvigbhiryadā nītāḥ, tadā yajamānaḥ svahaste dhṛtaṃ kṛṣṇamṛgasya śṛṅgaṃ cātvālanāmake garte parityajet | so 'yaṃ parityāgor'thakarma | kutaḥ | saprayojanatvāt | pratipattitayāpūrvābhāvena nirarthakaḥ syāt | ato 'pūrvalābhāyārthakarmatvam- iti cet | maivam | 'kṛṣṇaviṣāṇayā kāṇḍūyate' iti tṛtīyāśrutyā yajamānaśiraḥkaṇḍūtāvupayuktasya viṣāṇasya pratipaśyapekṣatvāt | na ca pratipattāvatyantamapūrvābhāvaḥ | 'cātvāla eva prāsanam' ityevaṃvidhasya niyamasya vaidhatvena prāsanakriyāprayuktāpūrvābhāve 'pi niyamāpūrvasadbhāvāt | tasmāt- prāsanaṃ pratipattikarma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते- ऽचतुर्गृहीतं वा एतद्यज्ञस्य यदृजीषम्, यद्ग्रावाणः, यदौदुम्वरी, यदधिषवणफलके, तस्माद्यत्किंचित्सोमलिप्तं द्रष्यम्, तेनावभृद्यं यन्तिऽ इति । निष्पीडितस्य सोमस्य नीरसो भाग ऋजीषम् । तदेतदृजीषग्रावादिकं सोमाभिषवादौ सोमेन लिप्यते । तस्य लिप्सस्य सर्वस्यावभृथसाधनत्वमभ्युपेयम् । कुतः । ऽतेनावमृथं यन्तिऽ इति तृतीयाश्रुत्यावभृथसाधनत्वावगमात् । तस्मात्सोमलिप्तं द्रव्यमवभृद्ये हविष्ट्वेन नीयते- इति चेत् । मैवम् । ऽवारुणेनकपालेनावभृथमवयन्तिऽ इत्यनेनोत्पत्तिवाक्यशिष्ठपुरोडाशहविषावरुद्धिऽवभृथे सोमलिप्तपात्रस्य हविष्ट्वेन संबन्धासंभवात् । तथा सत्यवभृथशब्देन तदर्थ देशं लक्षयित्वा तस्मिन्देशे सोमलिप्तस्य पात्रस्य नयनमत्र विधीयते । तच्च नयनं प्रतिपत्तये भवति । पात्रस्य पूर्वमुपयुक्तत्वात् । तस्मात्- एतत्प्रतिपत्तिकर्म

------------------ jyotiṣṭome śrūyate- 'caturgṛhītaṃ vā etadyajñasya yadṛjīṣam, yadgrāvāṇaḥ, yadaudumvarī, yadadhiṣavaṇaphalake, tasmādyatkiṃcitsomaliptaṃ draṣyam, tenāvabhṛdyaṃ yanti' iti | niṣpīḍitasya somasya nīraso bhāga ṛjīṣam | tadetadṛjīṣagrāvādikaṃ somābhiṣavādau somena lipyate | tasya lipsasya sarvasyāvabhṛthasādhanatvamabhyupeyam | kutaḥ | 'tenāvamṛthaṃ yanti' iti tṛtīyāśrutyāvabhṛthasādhanatvāvagamāt | tasmātsomaliptaṃ dravyamavabhṛdye haviṣṭvena nīyate- iti cet | maivam | 'vāruṇenakapālenāvabhṛthamavayanti' ityanenotpattivākyaśiṣṭhapuroḍāśahaviṣāvaruddhi'vabhṛthe somaliptapātrasya haviṣṭvena saṃbandhāsaṃbhavāt | tathā satyavabhṛthaśabdena tadartha deśaṃ lakṣayitvā tasmindeśe somaliptasya pātrasya nayanamatra vidhīyate | tacca nayanaṃ pratipattaye bhavati | pātrasya pūrvamupayuktatvāt | tasmāt- etatpratipattikarma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते- ऽसमे दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतऽ, ऽप्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेतऽ ऽपौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेतऽ ऽअमावास्यायाममावास्यया यजेतऽ ऽपशुबन्धस्य यज्ञक्रतोः षडृत्विजःऽ ऽदर्शपूर्णमासयोर्यज्ञक्रत्वोश्चत्वार ऋत्विजःऽ ऽचातुर्मास्यानां यज्ञक्रतूनां पञ्चर्त्विजःऽ ऽअग्निहोत्रस्य यज्ञक्रतोरेक ऋत्विक्ऽ ऽसौम्यस्याध्वरस्य यज्ञक्रतोःसप्तदर्शीत्वजःऽ ऽसोमेन यजेतऽ इति । क्रतुशब्दे मानस उपासने ऽपि वर्तते । ऽस क्रतुं कुर्क्षीत मनोमयः प्राणशरीरःऽ इत्यत्र क्रतुशब्देन ध्यानविधानात् । तद्व्यावृत्तये ऽयज्ञक्रतोःऽ इति विशेष्यते । तत्र देशकालकर्तृद्रव्याणि न विधीयन्ते, किंत्वनुश्रूयन्ते । कुतः । प्राप्तत्वात् । न हि देशादिभिर्विना प्रयोगः संभवति । अतोर्ऽथापत्त्या तत्प्राप्तिः- इति चेत् । मैवम् । अर्थापत्त्या पाक्षिकी समदेशादिप्राप्तिः । विषमदेशादीनामपि संभवात् । ततो यस्मिन्पक्षे प्राप्तिर्नास्ति तस्मिन्पक्षे समदेशादयो विधीयन्ते

------------------ idamāmnāyate- 'same darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeta', 'prācīnapravaṇe vaiśvadevena yajeta' 'paurṇamāsyāṃ paurṇamāsyā yajeta' 'amāvāsyāyāmamāvāsyayā yajeta' 'paśubandhasya yajñakratoḥ ṣaḍṛtvijaḥ' 'darśapūrṇamāsayoryajñakratvoścatvāra ṛtvijaḥ' 'cāturmāsyānāṃ yajñakratūnāṃ pañcartvijaḥ' 'agnihotrasya yajñakratoreka ṛtvik' 'saumyasyādhvarasya yajñakratoḥsaptadarśītvajaḥ' 'somena yajeta' iti | kratuśabde mānasa upāsane 'pi vartate | 'sa kratuṃ kurkṣīta manomayaḥ prāṇaśarīraḥ' ityatra kratuśabdena dhyānavidhānāt | tadvyāvṛttaye 'yajñakratoḥ' iti viśeṣyate | tatra deśakālakartṛdravyāṇi na vidhīyante, kiṃtvanuśrūyante | kutaḥ | prāptatvāt | na hi deśādibhirvinā prayogaḥ saṃbhavati | ator'thāpattyā tatprāptiḥ- iti cet | maivam | arthāpattyā pākṣikī samadeśādiprāptiḥ | viṣamadeśādīnāmapi saṃbhavāt | tato yasminpakṣe prāptirnāsti tasminpakṣe samadeśādayo vidhīyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते- ऽवायव्यं श्वैतमालभेत भूतिकामःऽ इति । तत्र श्वैत्यगुणस्य द्रव्यनिरपेक्षस्य क्रियान्वयाभावाद्द्रव्यसहितस्य तदन्वये द्रव्यनिरपेक्षस्य क्रियान्वयाभावाद्द्रव्यसहितस्य तदन्वये द्रव्यविधिनैवाऽवर्जनीयतया तत्प्राप्तेरनुवादः श्वैत्यस्य- इति चेत् । मैवम् । पूर्वन्यायेन पाक्षिकत्वनिवृत्तये नियमविधित्वाङ्गीकारात्

------------------ idamāmnāyate- 'vāyavyaṃ śvaitamālabheta bhūtikāmaḥ' iti | tatra śvaityaguṇasya dravyanirapekṣasya kriyānvayābhāvāddravyasahitasya tadanvaye dravyanirapekṣasya kriyānvayābhāvāddravyasahitasya tadanvaye dravyavidhinaivā'varjanīyatayā tatprāpteranuvādaḥ śvaityasya- iti cet | maivam | pūrvanyāyena pākṣikatvanivṛttaye niyamavidhitvāṅgīkārāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ यथा देशकालकर्तृद्रव्याणां पक्षे प्राप्तौ नियमो विहितः, एवमवघातो ऽपि तण्डुलनिष्पत्त्यर्थ लोकतः प्राप्ते ऽपि पाक्षिकनखविदलनादिव्यावृत्तये नियम्यते । सति चावधतस्य विधौ प्रधानेनाऽग्नेयादियागेनासौ प्रयुज्यते । न चात्र संबन्धाभावादप्रयुक्तिरिति वाच्यम् । प्रधानयागप्रकरणपठितत्वेन संबन्धसिद्धिः । तस्मात्- अवघातादयो विधीयन्ते प्रधानेन प्रयुज्यन्ते च

------------------ yathā deśakālakartṛdravyāṇāṃ pakṣe prāptau niyamo vihitaḥ, evamavaghāto 'pi taṇḍulaniṣpattyartha lokataḥ prāpte 'pi pākṣikanakhavidalanādivyāvṛttaye niyamyate | sati cāvadhatasya vidhau pradhānenā'gneyādiyāgenāsau prayujyate | na cātra saṃbandhābhāvādaprayuktiriti vācyam | pradhānayāgaprakaraṇapaṭhitatvena saṃbandhasiddhiḥ | tasmāt- avaghātādayo vidhīyante pradhānena prayujyante ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ इदमाम्नायते- ऽसोमेन यजेतऽ अग्निहोत्रं जुहोतिऽ ऽहिरण्यमात्रेयाय ददातिऽ इति । तत्र याग-होम-दान-शब्दानामर्था न निरूपयितुं शक्यन्ते । त्रिष्वपि द्रव्यत्यागस्य सद्भावात् । ततो विधेयानामर्थानां प्रधानभूतानामनिर्णयात्, इतरत्र विध्यनुवादविवेकः पूर्वोक्तो व्यर्थः- इति चेत् । मैवम् । देवतामुद्दिश्य द्रव्यत्यागो यागः । त्यक्तस्य वह्नौ प्रक्षेपो होमः । स्वकीयद्रव्यस्य स्वत्वनिवृत्तिपूर्वकं परस्वत्वापादनं दानम् । इति सुनिरूपा एते पदार्थाः । ऽदर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतऽ इतिविहितस्य यागस्योपरि ऽचतुरवत्तं जुहोतिऽ इति होमस्य विधानात् ऽत्यागमात्रात्मको यागः, प्रक्षेपाधिको होमःऽ इत्यवगम्यते । यत्र तु यजत्यादिपदं न श्रुतम्, किंतु ऽआग्नेयो ऽष्टाकपालःऽ इत्येतावदवे श्रुतम्, तत्राप्युद्देश्याया देवतायास्त्वजनीयद्रव्यस्य च श्रुतत्वादुद्देशत्वागरूपो यागो ऽथसिद्धः । तस्मात्- प्रधानविधेयानां यागादीनां सुनिरूपितत्वाद्विधिविवेको न व्यर्थः

------------------ idamāmnāyate- 'somena yajeta' agnihotraṃ juhoti' 'hiraṇyamātreyāya dadāti' iti | tatra yāga-homa-dāna-śabdānāmarthā na nirūpayituṃ śakyante | triṣvapi dravyatyāgasya sadbhāvāt | tato vidheyānāmarthānāṃ pradhānabhūtānāmanirṇayāt, itaratra vidhyanuvādavivekaḥ pūrvokto vyarthaḥ- iti cet | maivam | devatāmuddiśya dravyatyāgo yāgaḥ | tyaktasya vahnau prakṣepo homaḥ | svakīyadravyasya svatvanivṛttipūrvakaṃ parasvatvāpādanaṃ dānam | iti sunirūpā ete padārthāḥ | 'darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta' itivihitasya yāgasyopari 'caturavattaṃ juhoti' iti homasya vidhānāt 'tyāgamātrātmako yāgaḥ, prakṣepādhiko homaḥ' ityavagamyate | yatra tu yajatyādipadaṃ na śrutam, kiṃtu 'āgneyo 'ṣṭākapālaḥ' ityetāvadave śrutam, tatrāpyuddeśyāyā devatāyāstvajanīyadravyasya ca śrutatvāduddeśatvāgarūpo yāgo 'thasiddhaḥ | tasmāt- pradhānavidheyānāṃ yāgādīnāṃ sunirūpitatvādvidhiviveko na vyarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते- ऽयदातिथ्यायां बर्हिः, तदुपसदाम्, तदग्नीषोमीयस्य चऽ इति । क्रीतं सोमं शकटे ऽवस्थाप्यप्राचीनवंशं प्रत्यानयने ऽभिमुखो यामिष्टिं निर्वपति सेयमातिथ्या । तत ऊर्ध्व त्रिषु दिनेष्वनुष्ठीयमाना उपसदः । औपवसथ्ये दिने ऽनुष्ठेयो ऽग्नीषोभीयः । तत्र- आतिथ्येष्टौ विहितं यद्बर्हिः, तद्यदि तस्या इष्टेराच्छिद्योपसत्सु विधीयेत, तदानीमातिथ्यायां विधानमनर्थकं स्यात् । यदि च तत्रोपयुक्तमितरत्र विधीयेत, तदा विनियुक्तविनियोगरूपो विरोधः स्यात् । तस्मात्- आतिथ्याबर्हिषो ये धर्मा अश्वबालत्वादयः, ते धर्मा उपसत्सूपसंह्रियन्ते- इत्यतिदेशपरं वाक्यम्- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- बर्हिः शब्दस्य धर्मातिदेशत्वे लक्षणा प्रसज्येत । श्रुत्या तु बर्हिष आतिथ्योपसदग्नीषोमीयेष्येकत्वं प्रतिभाति । अतः साधारण्यमत्र विधेयम् । आतिथ्यार्थ यद्बर्हिरुपादीयते तन्न केवलमातिथ्यार्थम्, किंतूपसदर्थमग्नीषोमीयार्थ चोपादेयमिति विधिवाक्यस्यार्थः । तस्मात्- आतिथ्योपसदग्नीषोमीयास्त्रयो ऽप्यस्य बर्हिषः प्रयोजकाः

------------------ jyotiṣṭome śrūyate- 'yadātithyāyāṃ barhiḥ, tadupasadām, tadagnīṣomīyasya ca' iti | krītaṃ somaṃ śakaṭe 'vasthāpyaprācīnavaṃśaṃ pratyānayane 'bhimukho yāmiṣṭiṃ nirvapati seyamātithyā | tata ūrdhva triṣu dineṣvanuṣṭhīyamānā upasadaḥ | aupavasathye dine 'nuṣṭheyo 'gnīṣobhīyaḥ | tatra- ātithyeṣṭau vihitaṃ yadbarhiḥ, tadyadi tasyā iṣṭerācchidyopasatsu vidhīyeta, tadānīmātithyāyāṃ vidhānamanarthakaṃ syāt | yadi ca tatropayuktamitaratra vidhīyeta, tadā viniyuktaviniyogarūpo virodhaḥ syāt | tasmāt- ātithyābarhiṣo ye dharmā aśvabālatvādayaḥ, te dharmā upasatsūpasaṃhriyante- ityatideśaparaṃ vākyam- iti prāpte, - brūmaḥ- barhiḥ śabdasya dharmātideśatve lakṣaṇā prasajyeta | śrutyā tu barhiṣa ātithyopasadagnīṣomīyeṣyekatvaṃ pratibhāti | ataḥ sādhāraṇyamatra vidheyam | ātithyārtha yadbarhirupādīyate tanna kevalamātithyārtham, kiṃtūpasadarthamagnīṣomīyārtha copādeyamiti vidhivākyasyārthaḥ | tasmāt- ātithyopasadagnīṣomīyāstrayo 'pyasya barhiṣaḥ prayojakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.