Sucaritamisra: Mimamsaslokavarttikakasika 27

अतो ऽर्थविशिष्टश् शब्दो नानुमेय इत्य् उपसंहरन्न् आह -- तस्माद् इति

ato 'rthaviśiṣṭaś śabdo nānumeya ity upasaṃharann āha -- tasmād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावत् शब्दो न पक्ष इत्य् उक्तम्। यदि त्व् अर्थं पक्षीकृत्य शब्दो हेतुर् इत्य् उच्यते। तद् अप्य् अयुक्तम्। अपक्षधर्मत्वाद् इत्य् आह -- कथं चेति। कथं च निरूप्यत इति भावः

evaṃ tāvat śabdo na pakṣa ity uktam. yadi tv arthaṃ pakṣīkṛtya śabdo hetur ity ucyate. tad apy ayuktam. apakṣadharmatvād ity āha -- kathaṃ ceti. kathaṃ ca nirūpyata iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् इति न निरूप्यते ऽत आह -- न क्रियेति। कस्याञ्चित् क्रियायां कर्तृतया सम्बद्धं किञ्चित् कस्यचित् सम्बन्धी भवति, क्रियाकारकसम्बन्धपूर्वकत्वात् शेषसम्बन्धानां स्वस्वाम्यादीनाम् इति। तत्र स्वस्वामिसम्बन्धस् तावत् क्रियाकारकसम्बन्धपूर्वक इत्य् आह -- राजेति। प्रथमं हि भरणक्रियायां कर्तृकर्मभावम् आपन्नौ राजपुरुषौ स्वस्वामिसम्बन्धम् अनुभवत इति

kim iti na nirūpyate 'ta āha -- na kriyeti. kasyāñcit kriyāyāṃ kartṛtayā sambaddhaṃ kiñcit kasyacit sambandhī bhavati, kriyākārakasambandhapūrvakatvāt śeṣasambandhānāṃ svasvāmyādīnām iti. tatra svasvāmisambandhas tāvat kriyākārakasambandhapūrvaka ity āha -- rājeti. prathamaṃ hi bharaṇakriyāyāṃ kartṛkarmabhāvam āpannau rājapuruṣau svasvāmisambandham anubhavata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,१२७ एवम् अवयवावयविसम्बन्धो ऽपि क्रियागर्भ इत्य् आह -- वृक्ष इति। वृक्षो ऽवयवी ह्य् अवयवेषु तिष्ठतीति प्रतीतिः। कदाचित् त्व् अवयवा एव शाखादयस् तस्मिन्न् इति प्रितीतिः। तद् एवं स्थितिक्रियाकर्तृभावनिबन्धनो ऽवयवावयविसम्बन्ध इति। एवं संयोगो ऽपि क्रियागर्भ एवेत्य् आह -- देश इति। अग्निमद्देशे भवने कर्ता भवन् धूमो ऽग्निमतो देशस्य संयोगी भवतीति ॥ [७०] ॥ एवं कार्यकारणभावादयो ऽपि सम्बन्धाः क्रियाकारकसम्बन्धपूर्वका इत्य् आह -- कार्येति। किण्वं हि सुराया बीजं सुरात्मके परिणामे कर्तृभवत्सुरायाः कारणम् इत्य् उच्यते। तथा समूहसमूहिसम्बन्धो ऽपि। सेनाकार्यं प्रतिपक्षजयम् अंशेन कुर्वन् हस्ती सेनायास् सम्बन्धितयोच्यत इति। शब्दार्थयोस् तु न कश्चिद् एवम् आकारस् सम्बन्धस्यावगम्यते। न चानिरूपिताकारस् सम्बन्धो ऽस्तीति शक्यते वक्तुम् इत्य् आह -- न चेति ॥ [७१] ॥ न च सम्बन्धम् अन्तरेण पक्षस्य धर्म इति विग्रहगता षष्ठी पक्षधर्म इति च तत्पुरुषसमासो वा घटत इत्य् आह -- न चास्तीति। वृत्तिविग्रहाव् अपि नोपपन्नाव् इति। उपसंहरति -- तस्माद् इति

3,127 evam avayavāvayavisambandho 'pi kriyāgarbha ity āha -- vṛkṣa iti. vṛkṣo 'vayavī hy avayaveṣu tiṣṭhatīti pratītiḥ. kadācit tv avayavā eva śākhādayas tasminn iti pritītiḥ. tad evaṃ sthitikriyākartṛbhāvanibandhano 'vayavāvayavisambandha iti. evaṃ saṃyogo 'pi kriyāgarbha evety āha -- deśa iti. agnimaddeśe bhavane kartā bhavan dhūmo 'gnimato deśasya saṃyogī bhavatīti || [70] || evaṃ kāryakāraṇabhāvādayo 'pi sambandhāḥ kriyākārakasambandhapūrvakā ity āha -- kāryeti. kiṇvaṃ hi surāyā bījaṃ surātmake pariṇāme kartṛbhavatsurāyāḥ kāraṇam ity ucyate. tathā samūhasamūhisambandho 'pi. senākāryaṃ pratipakṣajayam aṃśena kurvan hastī senāyās sambandhitayocyata iti. śabdārthayos tu na kaścid evam ākāras sambandhasyāvagamyate. na cānirūpitākāras sambandho 'stīti śakyate vaktum ity āha -- na ceti || [71] || na ca sambandham antareṇa pakṣasya dharma iti vigrahagatā ṣaṣṭhī pakṣadharma iti ca tatpuruṣasamāso vā ghaṭata ity āha -- na cāstīti. vṛttivigrahāv api nopapannāv iti. upasaṃharati -- tasmād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ये तु शब्दो ऽर्थविषय इत्य् एवं तद्धर्मताम् आहुः। यथानुपलब्धिर् अभावे प्रमेय इति वक्ष्यते। तद् एतद् उपन्यस्यति -- निवृत्त इति

anye tu śabdo 'rthaviṣaya ity evaṃ taddharmatām āhuḥ. yathānupalabdhir abhāve prameya iti vakṣyate. tad etad upanyasyati -- nivṛtta iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,१२८ एतद् अपि नोपपन्नम् इत्य् आह -- तैर् अपीति। न केनापि प्रकारेण विषयविषयिभावो घटत इत्य् अर्थः। यथा न घटते तद् एतद् आह -- न तद् इति

3,128 etad api nopapannam ity āha -- tair apīti. na kenāpi prakāreṇa viṣayaviṣayibhāvo ghaṭata ity arthaḥ. yathā na ghaṭate tad etad āha -- na tad iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वप्रकारासम्भवात् पारिशेष्येण तद्विषयबुद्धिजनकतया तद्विषयता वक्तव्या, एवं च तद्विषयबुद्धिजनकत्वस्य वाच्यवाचकभावम् अन्तरेणानुपपत्तेस् तदभ्युपगमः कार्यः। तत्सिद्धौ च न प्रतीत्यङ्गं पक्षधर्मता। न चापक्षधर्मजनिता प्रतीतिर् अनुमानम् इत्य् आह -- तस्माद् इति द्वयेन ॥ ७५ -- ७६ ॥ यदि तु पक्षधर्मतैव तद्विषयबुद्धिजनने हेतुर् इष्यते। ततस् तद्व्यतिरेकेण पक्षधर्मताया एवानुपपत्तेर् इतरेतराश्रयत्वम् अतो नेयम् अपि कल्पना घटत इत्य् आह -- गमकत्वाद् इति

sarvaprakārāsambhavāt pāriśeṣyeṇa tadviṣayabuddhijanakatayā tadviṣayatā vaktavyā, evaṃ ca tadviṣayabuddhijanakatvasya vācyavācakabhāvam antareṇānupapattes tadabhyupagamaḥ kāryaḥ. tatsiddhau ca na pratītyaṅgaṃ pakṣadharmatā. na cāpakṣadharmajanitā pratītir anumānam ity āha -- tasmād iti dvayena || 75 -- 76 || yadi tu pakṣadharmataiva tadviṣayabuddhijanane hetur iṣyate. tatas tadvyatirekeṇa pakṣadharmatāyā evānupapatter itaretarāśrayatvam ato neyam api kalpanā ghaṭata ity āha -- gamakatvād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतश् च न पक्षधर्मतेत्य् आह -- न चेति। अनवगतवाच्यवाचकसम्बन्धाः स्वरूपातिरेकेण न शब्दं कस्यचिद् धर्मतया जानन्ति। येन पक्षधर्मबुद्धिश् शब्दे भवेद् इति

itaś ca na pakṣadharmatety āha -- na ceti. anavagatavācyavācakasambandhāḥ svarūpātirekeṇa na śabdaṃ kasyacid dharmatayā jānanti. yena pakṣadharmabuddhiś śabde bhaved iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,१२९ स्वरूपमात्रविज्ञानं तु न धूमादौ पक्षधर्मतायां हेतुः, अपि तु धर्मिसम्बन्धः। न चासाव् अस्तीत्य् अभिप्रायेणाह -- न चेति। नन्व् अत्राप्य् अर्थेन धर्मिणा प्रथमं व्युत्पत्तिकाले सम्बन्धो ऽवगत एव, आह -- न चापीति

3,129 svarūpamātravijñānaṃ tu na dhūmādau pakṣadharmatāyāṃ hetuḥ, api tu dharmisambandhaḥ. na cāsāv astīty abhiprāyeṇāha -- na ceti. nanv atrāpy arthena dharmiṇā prathamaṃ vyutpattikāle sambandho 'vagata eva, āha -- na cāpīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वसम्बन्धनिरपेक्ष एवायम् अव्युत्पन्नसम्बन्धस्यापि पक्षधर्मसम्बन्धो भासते, न चात्र तथेत्य् आह -- धूमवान् इति मतिरन्तेन। यत एव तन्निरपेक्षो ऽयं पक्षधर्मसम्बन्धः, अत एव तदुत्तरस्मात् सपक्षसत्त्वलक्षणाद् भिद्यते, अन्यथा तदभेद एव स्याद् इत्य् आह -- तेनेति। त्रीणि हेतोर् लक्षणानि पक्षधर्मता सपक्षे सत्ता विपक्षाद् व्यावृत्तिः। तत्र च पक्षधर्मताया उत्तरं सपक्षसम्बन्धम् उत्तरलक्षणम् अपदिशतीति

pūrvasambandhanirapekṣa evāyam avyutpannasambandhasyāpi pakṣadharmasambandho bhāsate, na cātra tathety āha -- dhūmavān iti matirantena. yata eva tannirapekṣo 'yaṃ pakṣadharmasambandhaḥ, ata eva taduttarasmāt sapakṣasattvalakṣaṇād bhidyate, anyathā tadabheda eva syād ity āha -- teneti. trīṇi hetor lakṣaṇāni pakṣadharmatā sapakṣe sattā vipakṣād vyāvṛttiḥ. tatra ca pakṣadharmatāyā uttaraṃ sapakṣasambandham uttaralakṣaṇam apadiśatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दे त्व् एवं नास्तीत्य् आह -- न त्व् अत्रेति। पूर्वसम्बन्धापेक्षया चेयम् अवगम्यमानार्थप्रतीत्युत्तरकालम् अवगम्यते। अतो न तदङ्गम् इत्य् आह -- न चेति ॥ [८१] ॥ इतश् च न पक्षधर्मतेत्य् आह -- न च धर्मीति। अर्थाद् अन्यस् तावद् धर्मी न प्रमीयत इति भावः

śabde tv evaṃ nāstīty āha -- na tv atreti. pūrvasambandhāpekṣayā ceyam avagamyamānārthapratītyuttarakālam avagamyate. ato na tadaṅgam ity āha -- na ceti || [81] || itaś ca na pakṣadharmatety āha -- na ca dharmīti. arthād anyas tāvad dharmī na pramīyata iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस् त्व् असाव् अर्थो धर्मितया कल्पनीयः, यद्धर्मतयावगतश् शब्दः ३,१३० पक्षधर्मो भवति, परस्ताद् अपि स तावान् एव प्रमातव्यः। तद् यदि पक्षधर्मत्वम् अवगन्तुम् असौ प्रथमम् एवावगम्यते, ततो गृहीते तस्मिन् किं परभाविना पक्षधर्मादिज्ञानेन अतो नानुमानतेत्य् आह -- यश् चेति द्वयेन ॥ ८३ -- ८४ ॥ अन्वयम् इदानीं दूषयति -- अन्वय इति। कथं न निरूप्यते, अत आह -- व्यापारेणेति

yas tv asāv artho dharmitayā kalpanīyaḥ, yaddharmatayāvagataś śabdaḥ 3,130 pakṣadharmo bhavati, parastād api sa tāvān eva pramātavyaḥ. tad yadi pakṣadharmatvam avagantum asau prathamam evāvagamyate, tato gṛhīte tasmin kiṃ parabhāvinā pakṣadharmādijñānena ato nānumānatety āha -- yaś ceti dvayena || 83 -- 84 || anvayam idānīṃ dūṣayati -- anvaya iti. kathaṃ na nirūpyate, ata āha -- vyāpāreṇeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् एव दर्शयति -- यत्रेति। इह त्व् एवं नास्तीत्य् आह -- न त्व् इति

etad eva darśayati -- yatreti. iha tv evaṃ nāstīty āha -- na tv iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं नेत्य् अत आह -- न तावद् इति। इदं च पूर्वम् एवोक्तम् इति। ननु वैभवाच् छब्दस्य नित्यत्वाच् चार्थस्य शब्दार्थयोश् शक्यते ऽन्वयो दर्शयितुम् इत्य् आह -- भवेद् इति। परिहरति -- सर्वार्थेष्व् इति

kathaṃ nety ata āha -- na tāvad iti. idaṃ ca pūrvam evoktam iti. nanu vaibhavāc chabdasya nityatvāc cārthasya śabdārthayoś śakyate 'nvayo darśayitum ity āha -- bhaved iti. pariharati -- sarvārtheṣv iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् अतो यद्य् एवम् अत आह -- तेनेति

kim ato yady evam ata āha -- teneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकारान्तरेण सम्बन्धम् आशङ्कते -- अथैवम् इति

prakārāntareṇa sambandham āśaṅkate -- athaivam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,१३१ एतद् अपि दूषयति -- नैवम् इति। कारणम् आह -- दृष्टो हीति (अस्मा)भिरन्तेन। क्व दृष्टः, अत आह -- अव्युत्पन्नेति

3,131 etad api dūṣayati -- naivam iti. kāraṇam āha -- dṛṣṭo hīti (asmā)bhirantena. kva dṛṣṭaḥ, ata āha -- avyutpanneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु द्वितीयादिप्रयोगे शब्दार्थप्रत्यययोर् अन्वयो ग्रहीष्यत इत्य् आशङ्कते -- द्वितीयादीति। एतद् अपि दूषयति -- शतकृत्व इति। शतकृत्वः प्रयोगे ऽप्य् अजिज्ञासुर् न सम्बन्धं बुध्यते। अविदितसम्बन्धश् च नार्थं प्रत्येतीति

nanu dvitīyādiprayoge śabdārthapratyayayor anvayo grahīṣyata ity āśaṅkate -- dvitīyādīti. etad api dūṣayati -- śatakṛtva iti. śatakṛtvaḥ prayoge 'py ajijñāsur na sambandhaṃ budhyate. aviditasambandhaś ca nārthaṃ pratyetīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु ज्ञातसम्बन्धस्य तावन् न शब्दज्ञानम् अर्थज्ञानं व्यभिचरति। तस्यैव चानुमानत्वम् इष्यत इत्य् आह -- नन्व् इति। परिहरति -- यद्य् एवम् इति। यदि ज्ञातसम्बन्धस्यान्वयः, अन्य एव तर्हि सम्बन्धश् शब्दार्थयोर् अभ्युपगम्यत इति

nanu jñātasambandhasya tāvan na śabdajñānam arthajñānaṃ vyabhicarati. tasyaiva cānumānatvam iṣyata ity āha -- nanv iti. pariharati -- yady evam iti. yadi jñātasambandhasyānvayaḥ, anya eva tarhi sambandhaś śabdārthayor abhyupagamyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः किम् अत आह -- नाङ्गम् इति। यदि नाङ्गं, किं जातम् अत आह -- अन्वयेति। असत्य् अन्वये ज्ञानं नानुमानम् इति भावः

tataḥ kim ata āha -- nāṅgam iti. yadi nāṅgaṃ, kiṃ jātam ata āha -- anvayeti. asaty anvaye jñānaṃ nānumānam iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्वयस् तु पूर्वावगतप्रतीतिसामर्थ्यानुसारेणैव जायमानो नार्थप्रतीतौ कारणम् इत्य् आह -- ज्ञात इति

anvayas tu pūrvāvagatapratītisāmarthyānusāreṇaiva jāyamāno nārthapratītau kāraṇam ity āha -- jñāta iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,१३२ उपसंहरति -- तस्माद् इति। अनुमाने तु नान्वयात् पूर्वं गमकत्वसिद्धिर् इत्य् आह -- न चेति

3,132 upasaṃharati -- tasmād iti. anumāne tu nānvayāt pūrvaṃ gamakatvasiddhir ity āha -- na ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यतिरेकम् इदानीं दूषयति -- व्यतिरेक इति। न ह्य् अनवगते ऽर्थे तज्ज्ञानेन विना शब्दज्ञानं भवतीति व्यतिरेकश् शक्यते ऽवगन्तुम्। अवगतश् चेद् अर्थः किं व्यतिरेकाश्रयणेनेति

vyatirekam idānīṃ dūṣayati -- vyatireka iti. na hy anavagate 'rthe tajjñānena vinā śabdajñānaṃ bhavatīti vyatirekaś śakyate 'vagantum. avagataś ced arthaḥ kiṃ vyatirekāśrayaṇeneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् इदानीम् अनुपयोगिनाव् अन्वयव्यतिरेकौ शब्दे नेत्य् आह -- सम्बन्धम् इति। शक्तिनि(ष्कर्षे त)योर् व्यापारो वाच्यवाचकरूपश् शब्दार्थयोः सम्बन्ध इति

kim idānīm anupayogināv anvayavyatirekau śabde nety āha -- sambandham iti. śaktini(ṣkarṣe ta)yor vyāpāro vācyavācakarūpaś śabdārthayoḥ sambandha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं च त्रैलक्षण्यपरित्यागेनाननुमानत्वं प्रसाध्य प्रयोगेण दर्शयति -- तस्माद् इति। शब्दो नानुमानं त्रैरूप्यरहितत्वात् प्रत्यक्षवत्। तादृग्विषयवर्जनात्। तद्वद् एव तादृक्। विषयवर्जनं च सामान्यविषयत्वं हीत्यादिना वर्णितम् एवेति

evaṃ ca trailakṣaṇyaparityāgenānanumānatvaṃ prasādhya prayogeṇa darśayati -- tasmād iti. śabdo nānumānaṃ trairūpyarahitatvāt pratyakṣavat. tādṛgviṣayavarjanāt. tadvad eva tādṛk. viṣayavarjanaṃ ca sāmānyaviṣayatvaṃ hītyādinā varṇitam eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं च पदस्यानुमानाद् भेदप्रतिपादनं प्रौढिप्रदर्शनार्थम् अस्माभिः कृतम्। न तु पदं प्रमाणम् इत्य् आह -- सतीति

idaṃ ca padasyānumānād bhedapratipādanaṃ prauḍhipradarśanārtham asmābhiḥ kṛtam. na tu padaṃ pramāṇam ity āha -- satīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,१३३ यथा न प्रमाणं तथा दर्शयति -- पदम् इति। तान् एव चतुरः प्रकारानाह -- प्रत्यक्ष इति

3,133 yathā na pramāṇaṃ tathā darśayati -- padam iti. tān eva caturaḥ prakārānāha -- pratyakṣa iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष्व् अर्थेषु प्रयुक्तस्य यथा न प्रामाण्यं तथाह -- तत्रेति

eṣv artheṣu prayuktasya yathā na prāmāṇyaṃ tathāha -- tatreti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृष्टपूर्वे तु सम्प्रति प्रत्यक्षे ऽनुत्पत्तिलक्षणम् एवाप्रामाण्यम् इत्य् आह -- अदृष्टपूर्व इति। सम्बन्धज्ञानम् एव वा तदा जायत इत्य् आह -- सम्बन्धेति। न च सम्बन्ध एव पदस्य प्रमेय इति वाच्यम्, तस्यार्थापत्तिप्रमेयत्वाद् इत्य् अभिप्रायेणाह -- सम्बन्ध इति। तदर्थस् तु प्रत्यक्षाद् अवगत इत्य् आह -- यो ऽर्थ इति

adṛṣṭapūrve tu samprati pratyakṣe 'nutpattilakṣaṇam evāprāmāṇyam ity āha -- adṛṣṭapūrva iti. sambandhajñānam eva vā tadā jāyata ity āha -- sambandheti. na ca sambandha eva padasya prameya iti vācyam, tasyārthāpattiprameyatvād ity abhiprāyeṇāha -- sambandha iti. tadarthas tu pratyakṣād avagata ity āha -- yo 'rtha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अननुभूतपूर्वे परोक्षे च ज्ञानानुत्पत्तिर् एवेत्य् आह -- परोक्ष इति। अनुभूते तु परोक्षे स्मृतिर् इत्य् आह -- परोक्ष इति

ananubhūtapūrve parokṣe ca jñānānutpattir evety āha -- parokṣa iti. anubhūte tu parokṣe smṛtir ity āha -- parokṣa iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु स्मृतिम् एव जनयत् प्रमाणं भविष्यत्य् अत आह -- प्रमित इति। प्रमितविषया हि स्मृतिः, सन्निकृष्टार्थगोचरं च प्रमाणम् इति स्थितिर् इति। कथं पुनः प्रमितविषयं न प्रमाणम् अत आह -- परिच्छेदेति। परिच्छेदफलं हि प्रमाणम्। न च स्मृत्या किञ्चित् परिच्छिद्यते, पूर्वविज्ञानमात्रोपस्थापकत्वाद् इति

nanu smṛtim eva janayat pramāṇaṃ bhaviṣyaty ata āha -- pramita iti. pramitaviṣayā hi smṛtiḥ, sannikṛṣṭārthagocaraṃ ca pramāṇam iti sthitir iti. kathaṃ punaḥ pramitaviṣayaṃ na pramāṇam ata āha -- paricchedeti. paricchedaphalaṃ hi pramāṇam. na ca smṛtyā kiñcit paricchidyate, pūrvavijñānamātropasthāpakatvād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,१३४ अत्र चोदयति -- तादात्विकेति। यद्य् अपि पूर्वम् असाव् अर्थो ऽवगतः, तथापि तदानीं सत्तां बोधयन्ती प्रत्यभिज्ञानवत् स्मृतिः प्रमाणं किम् इति न भवतीति

3,134 atra codayati -- tādātviketi. yady api pūrvam asāv artho 'vagataḥ, tathāpi tadānīṃ sattāṃ bodhayantī pratyabhijñānavat smṛtiḥ pramāṇaṃ kim iti na bhavatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिहरति -- यावान् इति। उत्पद्यते स्मृतिर् अन्यदा, न तु प्रत्यभिज्ञानवत् तदनीं वस्तुनस् सत्तां निश्चाययति, पूर्वज्ञानानुसारित्वाद् इति

pariharati -- yāvān iti. utpadyate smṛtir anyadā, na tu pratyabhijñānavat tadanīṃ vastunas sattāṃ niścāyayati, pūrvajñānānusāritvād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु पूर्वसंस्कारमात्रजा हि स्मृतिः, इदं तु प्रत्युत्पन्नकारणकं पदात् पदार्थज्ञानं ग्रहणम् एव, कथं स्मृतिर् उच्यते। अत आह -- पदम् इति। मा भूत् स्मरणं, ग्रहणम् अपीदम् अनधिकविषयम् एवाधिकप्रतिभासाभावात्, अतो न पदं स्मारकेभ्यस् सदृशादृष्टादिभ्यो विशिष्यत इत्य् अप्रमाणम् इति। ननु क्रियाकारकयोर् अन्यतरोच्चारणे ऽवश्यम् अन्यतरस्यान्यतरव्यतिषङ्गो बुद्धौ भवति। अतः कथम् उच्यते नाधिक्यम् अवगम्यत इत्य् अत आह -- यदाधिक्यम् इति। पदान्तरस्यैवासौ प्रसादो न पदस्यैकस्यैवेत्य् अर्थः

nanu pūrvasaṃskāramātrajā hi smṛtiḥ, idaṃ tu pratyutpannakāraṇakaṃ padāt padārthajñānaṃ grahaṇam eva, kathaṃ smṛtir ucyate. ata āha -- padam iti. mā bhūt smaraṇaṃ, grahaṇam apīdam anadhikaviṣayam evādhikapratibhāsābhāvāt, ato na padaṃ smārakebhyas sadṛśādṛṣṭādibhyo viśiṣyata ity apramāṇam iti. nanu kriyākārakayor anyataroccāraṇe 'vaśyam anyatarasyānyataravyatiṣaṅgo buddhau bhavati. ataḥ katham ucyate nādhikyam avagamyata ity ata āha -- yadādhikyam iti. padāntarasyaivāsau prasādo na padasyaikasyaivety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं चास्माभिस् सौहृदमात्रेण शिष्येभ्यः कथ्यते न पदं प्रमाणम् इति। न तु तत्प्रमाणत्वे वाक्यार्थो नागमार्थो भवति। तेन हि प्रमाणेनापि भवतावश्यं पदार्थे भवितव्यम्। अतः प्रमाणान्तरानधिगतम् अर्थं गमयद्वाक्यं प्रमाणम् एव। एवम् अनुमानान्तर्गतत्वे ऽपि पदस्य न काचित् क्षतिः, वाक्यार्थस्याननुमेयत्वाद् इत्य् आह -- प्रमाणम् इति

idaṃ cāsmābhis sauhṛdamātreṇa śiṣyebhyaḥ kathyate na padaṃ pramāṇam iti. na tu tatpramāṇatve vākyārtho nāgamārtho bhavati. tena hi pramāṇenāpi bhavatāvaśyaṃ padārthe bhavitavyam. ataḥ pramāṇāntarānadhigatam arthaṃ gamayadvākyaṃ pramāṇam eva. evam anumānāntargatatve 'pi padasya na kācit kṣatiḥ, vākyārthasyānanumeyatvād ity āha -- pramāṇam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

३,१३५ आह वाक्यार्थज्ञानस्यैव कथम् अननुमानत्वं, तद् अप्य् आलोचितानुगमनम् अनुमानम् एवात आह -- वाक्यार्थ इति। अगृहीतसम्बन्धा एव पदार्थाः वाक्यार्थं गमयन्ति। अतो न वाक्यार्थज्ञानम् अनुमानम्। एवञ् च दर्शयितव्यं वाक्यार्थबुद्धिर् अनुमानाद् भिन्ना सम्बन्धानुभवादृते जायमानत्वाद् अक्षबुद्धिवद् इति

3,135 āha vākyārthajñānasyaiva katham ananumānatvaṃ, tad apy ālocitānugamanam anumānam evāta āha -- vākyārtha iti. agṛhītasambandhā eva padārthāḥ vākyārthaṃ gamayanti. ato na vākyārthajñānam anumānam. evañ ca darśayitavyaṃ vākyārthabuddhir anumānād bhinnā sambandhānubhavādṛte jāyamānatvād akṣabuddhivad iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं पुनर् अप्रतिबद्धम् अर्थान्तरस्य प्रतिपादकम्, एवं ह्य् अतिप्रसङ्गः। अतो ऽसिद्धो हेतुर् अत आह -- वाक्येति। ये च परैः पदार्थबुद्धेर् अनुमानाद् अभेदहेतव उक्ताः, ते तावद् बहवो वाक्यार्थबुद्धावसिद्धा इत्य् आह -- सर्वेषाम् इति। वाक्यार्थबुद्धिर् हि न तावद् अन्वयव्यतिरेकजा। नापि सम्बन्धपूर्विका। नैव प्रत्यक्षदर्शनप्रभवा। पदाद् अवगतानां पदार्थानां तत्कारणत्वात्। सामान्यविषयत्वम् अप्य् असिद्धं विशिष्टविषयत्वात्। प्रत्यक्षान्यप्रमाणत्वतददृष्टार्थबोधने तूपमानादीनि प्रसाध्य नैकान्तिकीकार्ये। तददृष्टार्थबोधनं चानुमानाभासैर् अप्य् अनैकान्तिकम्। एवं त्रिकालविषयम् अप्य् अनुमानाभासेनैव। एवम् एव पदार्थबुद्धाव् अपि दर्शयितव्यम्। अन्वयव्यतिरेकजत्वं तु तत्राप्य् असिद्धम् एव। उक्तं हि शब्दशक्तिनिर्धारणे तयोर् व्यापारो न बुद्धिजन्मनीति। सम्बन्धपूर्वकत्वं तु यद्य् अविशेषितं तत् प्रत्यक्षेणैवानैकान्तिकम्, तद् अपि हीन्द्रियार्थसम्बन्धपूर्वकम् एव। अथानुमानाङ्गसम्बन्धपूर्वकत्वं, तदसिद्धम्, व्याप्तिर् हि तदङ्गम्। न च पदात् पदार्थज्ञाने व्याप्तिः कारणम्। सामान्यविषयत्वं चाभासेनैवानैकान्तिकम् एव प्रत्यक्षदर्शन(प्रभवत्व)प्रत्यक्षान्यप्रमाणत्वतददृष्टार्थबोधनानि तूपमानादिभिर् अपीति

kathaṃ punar apratibaddham arthāntarasya pratipādakam, evaṃ hy atiprasaṅgaḥ. ato 'siddho hetur ata āha -- vākyeti. ye ca paraiḥ padārthabuddher anumānād abhedahetava uktāḥ, te tāvad bahavo vākyārthabuddhāvasiddhā ity āha -- sarveṣām iti. vākyārthabuddhir hi na tāvad anvayavyatirekajā. nāpi sambandhapūrvikā. naiva pratyakṣadarśanaprabhavā. padād avagatānāṃ padārthānāṃ tatkāraṇatvāt. sāmānyaviṣayatvam apy asiddhaṃ viśiṣṭaviṣayatvāt. pratyakṣānyapramāṇatvatadadṛṣṭārthabodhane tūpamānādīni prasādhya naikāntikīkārye. tadadṛṣṭārthabodhanaṃ cānumānābhāsair apy anaikāntikam. evaṃ trikālaviṣayam apy anumānābhāsenaiva. evam eva padārthabuddhāv api darśayitavyam. anvayavyatirekajatvaṃ tu tatrāpy asiddham eva. uktaṃ hi śabdaśaktinirdhāraṇe tayor vyāpāro na buddhijanmanīti. sambandhapūrvakatvaṃ tu yady aviśeṣitaṃ tat pratyakṣeṇaivānaikāntikam, tad api hīndriyārthasambandhapūrvakam eva. athānumānāṅgasambandhapūrvakatvaṃ, tadasiddham, vyāptir hi tadaṅgam. na ca padāt padārthajñāne vyāptiḥ kāraṇam. sāmānyaviṣayatvaṃ cābhāsenaivānaikāntikam eva pratyakṣadarśana(prabhavatva)pratyakṣānyapramāṇatvatadadṛṣṭārthabodhanāni tūpamānādibhir apīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत एवैवं वाक्यार्थबुद्धिस् सहार्थैर् अदृष्टेष्व् अपि वाक्येषु पदार्थमात्रविदो जायते। अतो ऽस्याः स्फुटतरम् अनुमानाद् भेदं पश्यन्तस् सौगतास् ततो ऽवतीर्यागमस्यानुमानव्यतिरेकात् बिभ्यतः पदाभेदविचारणायाम् एव क्लिष्टाः। एवं हि ३,१३६ मन्यन्ते। अस्तु तावत्पदम् अप्य् अनुमानाद् अभिन्नम्। एतावतापीह शब्दानुमानयोर् ऐक्यम् इति वाक् प्रवर्तत एवेति सोपहासम् आह -- वाक्येष्व् इति

yata evaivaṃ vākyārthabuddhis sahārthair adṛṣṭeṣv api vākyeṣu padārthamātravido jāyate. ato 'syāḥ sphuṭataram anumānād bhedaṃ paśyantas saugatās tato 'vatīryāgamasyānumānavyatirekāt bibhyataḥ padābhedavicāraṇāyām eva kliṣṭāḥ. evaṃ hi 3,136 manyante. astu tāvatpadam apy anumānād abhinnam. etāvatāpīha śabdānumānayor aikyam iti vāk pravartata eveti sopahāsam āha -- vākyeṣv iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.