धर्मज्ञानयोरेवेति योज्यम् । प्राप्नुवन्तो ऽप्याविरिञ्चतो यथाक्रमं प्राप्नुवन्तीत्यपूर्वोक्तिर्नोपसंहारः । अन्यगतं ज्ञानादिफलं देवाः प्राप्नुवन्ति । देवगतं तु कथमित्यपेक्षायामुक्तम् देवा इति ॥ देवा एव हि देवानां विशिष्टा विनियामकाः
dharmajñānayoreveti yojyam / prāpnuvanto 'pyāviriñcato yathākramaṃ prāpnuvantītyapūrvoktirnopasaṃhāraḥ / anyagataṃ jñānādiphalaṃ devāḥ prāpnuvanti / devagataṃ tu kathamityapekṣāyāmuktam devā iti // devā eva hi devānāṃ viśiṣṭā viniyāmakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवादिग्रहणमुपलक्षणम् । अधिकमिति क्रियाविशेषणम् । भवत्वन्यगतज्ञानादिफलप्राप्तिर्देवानाम् । तत्रापि तारतम्ये को हेतुरित्यत उक्तम् द्रव्येति ॥ द्रव्यस्वातन्त्र्यविज्ञानप्रयत्नैरधिकं फलम् । देवानामन्यगं चापि तेषु यद् ब्रह्मणो ऽधिकम्
devādigrahaṇamupalakṣaṇam / adhikamiti kriyāviśeṣaṇam / bhavatvanyagatajñānādiphalaprāptirdevānām / tatrāpi tāratamye ko heturityata uktam dravyeti // dravyasvātantryavijñānaprayatnairadhikaṃ phalam / devānāmanyagaṃ cāpi teṣu yad brahmaṇo 'dhikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बृहत्तन्त्रोदितं वाक्यं हरिणा फलनिर्णये द्रव्याणीन्द्रियादीनि तेषु स्वातन्त्र्यं द्रव्यस्वातन्त्र्यं विज्ञानप्रयत्नौ धर्माद्युत्पाननिमित्ते । अधिकैरिति शेषः । चशब्दो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः । मध्यमैर्द्रव्यस्वातन्त्र्यादिभिर्मध्यमम् । अल्पैरल्पमिति । तेष्वपि देवेषु निरवधिकद्रव्यस्वातन्त्र्यमत्त्वादिति हिशब्दार्थः । फलनिर्णय इति तत्रापि प्रकरणविशेषोक्तिः । द्रव्यस्वातन्त्र्याद्यतिशयात्फलातिशय इत्युक्तस्य व्याप्तिं दर्शयति लोके ऽपीति ॥ लोके ऽप्येतादृशगुणैः फलाधिक्यं हि दृश्यते
bṛhattantroditaṃ vākyaṃ hariṇā phalanirṇaye dravyāṇīndriyādīni teṣu svātantryaṃ dravyasvātantryaṃ vijñānaprayatnau dharmādyutpānanimitte / adhikairiti śeṣaḥ / caśabdo 'nuktasamuccayārthaḥ / madhyamairdravyasvātantryādibhirmadhyamam / alpairalpamiti / teṣvapi deveṣu niravadhikadravyasvātantryamattvāditi hiśabdārthaḥ / phalanirṇaya iti tatrāpi prakaraṇaviśeṣoktiḥ / dravyasvātantryādyatiśayātphalātiśaya ityuktasya vyāptiṃ darśayati loke 'pīti // loke 'pyetādṛśaguṇaiḥ phalādhikyaṃ hi dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतादृशगुणैरित्यधिकैर्द्रव्यस्वातन्त्र्यादिभिः समुदितायां कृषौ, यस्याधिकं क्षेत्रादिद्रव्यस्वातन्त्र्यं, यस्य चाऽवापादौ ज्ञानप्रयत्नाधिक्यं तस्य फलाधिक्यं दृश्यत इत्यर्थः । एवं मध्यल्पयोरप्युदाहतर्व्यम् । अनेन स्वातन्त्र्यतारतम्येनेत्युक्तमुपपादितं भवति । *११,३५४* प्रसङ्गात्पापादिफलं प्रेरकाणामसुराणां तारतम्येन भवतीत्याह एवञ्चेति ॥ एवञ्च कलिपूर्वाणामसुराणां महत् फलम् । अशुभेषु सदैव स्यान्मिथ्याज्ञानादिकेषु हि
etādṛśaguṇairityadhikairdravyasvātantryādibhiḥ samuditāyāṃ kṛṣau, yasyādhikaṃ kṣetrādidravyasvātantryaṃ, yasya cā'vāpādau jñānaprayatnādhikyaṃ tasya phalādhikyaṃ dṛśyata ityarthaḥ / evaṃ madhyalpayorapyudāhatarvyam / anena svātantryatāratamyenetyuktamupapāditaṃ bhavati / *11,354* prasaṅgātpāpādiphalaṃ prerakāṇāmasurāṇāṃ tāratamyena bhavatītyāha evañceti // evañca kalipūrvāṇāmasurāṇāṃ mahat phalam / aśubheṣu sadaiva syānmithyājñānādikeṣu hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाप्रेरकाणां महदित्यादीत्यर्थः । अशुभेष्वशुभनिमित्तम् । हिशब्देन स्वातन्त्र्यं हेतुमाह । एवमिति देवदृष्टान्तम् । असुराणां चेति सम्बन्धः । *११,३५५* प्रागुक्ते ऽर्थे ऽत्र च प्रमाणान्तरमाह शुभेति ॥ शुभाशुभफलं देवा असुराश्च समाप्नुयुः । क्रमेणैव यथाशक्ति यथा ये ये प्रयोजकाः
mahāprerakāṇāṃ mahadityādītyarthaḥ / aśubheṣvaśubhanimittam / hiśabdena svātantryaṃ hetumāha / evamiti devadṛṣṭāntam / asurāṇāṃ ceti sambandhaḥ / *11,355* prāgukte 'rthe 'tra ca pramāṇāntaramāha śubheti // śubhāśubhaphalaṃ devā asurāśca samāpnuyuḥ / krameṇaiva yathāśakti yathā ye ye prayojakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रेरका अपि पापानां न देवाः पापमाप्नुयुः । इति प्रकाशिकायां हि प्रोवाच हरिरञ्जसा
prerakā api pāpānāṃ na devāḥ pāpamāpnuyuḥ / iti prakāśikāyāṃ hi provāca harirañjasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यप्येवं सुराणां च दैत्यानां च महत् फलम् । शुभाशुभेभ्य एवञ्च कर्तुश्च स्याद् यथोदितम्
yadyapyevaṃ surāṇāṃ ca daityānāṃ ca mahat phalam / śubhāśubhebhya evañca kartuśca syād yathoditam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्तुः शुभाशुभफलसद्भावादेव मानुषोत्तममारभ्य देवपर्यन्ता दैत्यपर्यन्ताश्च निरयाद्युपभोगिन इति युज्यते नान्यथेत्यर्थः । उक्तस्यापवादमाह देवास्त्विति ॥ ॥। देवास्तु निरयं विना
kartuḥ śubhāśubhaphalasadbhāvādeva mānuṣottamamārabhya devaparyantā daityaparyantāśca nirayādyupabhogina iti yujyate nānyathetyarthaḥ / uktasyāpavādamāha devāstviti // ... devāstu nirayaṃ vinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असुरास्तु विना मुक्तिं तमो ऽन्धमपि चाप्नुयुः । इति तत्त्वविवेकोक्तं स्वयं भगवता वचः
asurāstu vinā muktiṃ tamo 'ndhamapi cāpnuyuḥ / iti tattvavivekoktaṃ svayaṃ bhagavatā vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानदा अपिचाचार्या विशेषात् फलमाप्नुयुः न केवलं शिष्याः किन्तु ज्ञानदा आचार्या अपि ज्ञानफलमाप्नुयुः । तच्च विशेषाच्छिष्यादप्यतिशयेन । आचार्या इत्येनेनैव सिद्धे ज्ञानदा इति वचनं ज्ञानदानेनेति ज्ञापनार्थम् । चशब्दः परमाचार्यादिसङ्ग्रहः । कुत एतदित्यत आह० मुक्ताविति ॥ मुक्तावष्टगुणं शिष्याद् गुरुरापनोति शोभनम्
jñānadā apicācāryā viśeṣāt phalamāpnuyuḥ na kevalaṃ śiṣyāḥ kintu jñānadā ācāryā api jñānaphalamāpnuyuḥ / tacca viśeṣācchiṣyādapyatiśayena / ācāryā ityenenaiva siddhe jñānadā iti vacanaṃ jñānadāneneti jñāpanārtham / caśabdaḥ paramācāryādisaṅgrahaḥ / kuta etadityata āha0 muktāviti // muktāvaṣṭaguṇaṃ śiṣyād gururāpanoti śobhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्गुरुर्द्विगुणं तस्मात् सार्धं तावत् ततो ऽपरे । देवाः सहस्रगुणितं क्रमात् तस्माद् यथोत्तरम्
tadgururdviguṇaṃ tasmāt sārdhaṃ tāvat tato 'pare / devāḥ sahasraguṇitaṃ kramāt tasmād yathottaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिष्यात् शिष्यस्य यच्छ्रवणफलं ततो ऽष्यगुणं गुरुर्ज्ञानदानेनाप्नोति । तद्गुरुर्गुरोर्गुरुस्माद्गुरुफलाद्द्विगुणठ फलमाप्नोति । सन्तानकारणत्वात् । ततः परमगुरोरपरे गुरवः स्वशिष्यफलापेक्षया सार्धं तावत् अध्यर्धं फलमापनुवन्ति । यथोत्तरं तस्मात्क्रमादित्यध्यर्धप्राप्तिक्रमाद्देवाज्ञानप्रवर्तकत्वात्सहस्रगुणितम् । यथोत्तरं तस्मात्क्रमादिति ब्रह्मा महौघगुणितमित्यनेनापि सम्बद्धयते । सहस्रमहौघशब्दावुपलक्षणार्थौ । परम्पराया अनियतत्वात् । आगमसिद्धे ऽत्रार्थे युक्तिरप्यस्तीत्याह युक्तं च तदिति ॥ युक्तं च तन् ॥। प्रतिग्रहीतुः शिष्यस्य ज्ञानफलादप्याचार्यस्य ज्ञानदानफलमधिकमित्येतद्युक्तिसिद्धं च । तां युक्तिं सूचयति नेति ॥ *११,३६०* ॥। न गोदाता गोमात्रफलमाप्नुयात्
śiṣyāt śiṣyasya yacchravaṇaphalaṃ tato 'ṣyaguṇaṃ gururjñānadānenāpnoti / tadgururgurorgurusmādguruphalāddviguṇaṭha phalamāpnoti / santānakāraṇatvāt / tataḥ paramagurorapare guravaḥ svaśiṣyaphalāpekṣayā sārdhaṃ tāvat adhyardhaṃ phalamāpanuvanti / yathottaraṃ tasmātkramādityadhyardhaprāptikramāddevājñānapravartakatvātsahasraguṇitam / yathottaraṃ tasmātkramāditi brahmā mahaughaguṇitamityanenāpi sambaddhayate / sahasramahaughaśabdāvupalakṣaṇārthau / paramparāyā aniyatatvāt / āgamasiddhe 'trārthe yuktirapyastītyāha yuktaṃ ca taditi // yuktaṃ ca tan ... pratigrahītuḥ śiṣyasya jñānaphalādapyācāryasya jñānadānaphalamadhikamityetadyuktisiddhaṃ ca / tāṃ yuktiṃ sūcayati neti // *11,360* ... na godātā gomātraphalamāpnuyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिग्रहीतुर्हि गोमात्रफलम् । गोदाता न गोमात्रफलवान्भवति । किन्तु महाफलं स्वर्गादिकं च प्राप्नोति । यथैतत्तथा प्रकृते ऽपीत्यर्थः । अयमत्र प्रयोगः । ज्ञानदाता दत्तवस्तुफलादप्यधिकदानफलवान्पुरुषार्थहेतुवस्तुदातृत्वाद्गोदातृवदिति । ज्ञानफलादप्याचार्यस्य ज्ञानदानफलमधिकामित्यत्र भगवद्गीतासंवादमाह य इममिति ॥ य इमं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति । भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः
pratigrahīturhi gomātraphalam / godātā na gomātraphalavānbhavati / kintu mahāphalaṃ svargādikaṃ ca prāpnoti / yathaitattathā prakṛte 'pītyarthaḥ / ayamatra prayogaḥ / jñānadātā dattavastuphalādapyadhikadānaphalavānpuruṣārthahetuvastudātṛtvādgodātṛvaditi / jñānaphalādapyācāryasya jñānadānaphalamadhikāmityatra bhagavadgītāsaṃvādamāha ya imamiti // ya imaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣvabhidhāsyati / bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā māmevaiṣyatyasaṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अध्येष्यत इत्युत्तरवाक्यमत्र पठनीयम् । यत एवं ज्ञानदानं तत्सम्प्रदायप्रवर्तनं च महाफलम् । अतो बहूनां ग्रहणायाविष्कारेण ज्ञानदानं कार्यमिति प्राप्ते सिद्धान्तमाह एवमपीति ॥ ॥। एवमपि ॥। सत्यं ज्ञानदानमुक्तप्रकारेण महाफलम् । तथापि नाविष्कारेण कार्यं कुत इत्यत आह पात्रमिति ॥ ॥। पात्रमपेक्ष्यते
adhyeṣyata ityuttaravākyamatra paṭhanīyam / yata evaṃ jñānadānaṃ tatsampradāyapravartanaṃ ca mahāphalam / ato bahūnāṃ grahaṇāyāviṣkāreṇa jñānadānaṃ kāryamiti prāpte siddhāntamāha evamapīti // ... evamapi ... satyaṃ jñānadānamuktaprakāreṇa mahāphalam / tathāpi nāviṣkāreṇa kāryaṃ kuta ityata āha pātramiti // ... pātramapekṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमेवाविरोधेन प्रारब्धस्यैव कर्मणः । ज्ञानं दृष्टफलं प्रोक्तं मुक्तिश्चेहैव लभ्यते
evamevāvirodhena prārabdhasyaiva karmaṇaḥ / jñānaṃ dṛṣṭaphalaṃ proktaṃ muktiścehaiva labhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.