Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version 3.4

अभयमित्यनेनाभयादिलक्षणं देवत्वं दम्भादिलक्षणं चासुरत्वं स्वभाव एवेति ज्ञायते । मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तो ऽभ्यसूयकाः । तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु

abhayamityanenābhayādilakṣaṇaṃ devatvaṃ dambhādilakṣaṇaṃ cāsuratvaṃ svabhāva eveti jñāyate / māmātmaparadeheṣu pradviṣanto 'bhyasūyakāḥ / tānahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān / kṣipāmyajasramaśubhānāsurīṣveva yoniṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि । मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्

āsurīṃ yonimāpannā mūḍhā janmani janmani / māmaprāpyaiva kaunteya tato yāntyadhamāṃ gatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मामात्मेत्यनेनासुरस्वभावानामन्धतमसावाप्तिपर्यवसानमभिधीयते । द्विविधो भूतसर्गो ऽत्र दैव आसुर एव च । विष्णुभक्तिपरो दैवो विपरीतस्तथाऽसुरः

māmātmetyanenāsurasvabhāvānāmandhatamasāvāptiparyavasānamabhidhīyate / dvividho bhūtasargo 'tra daiva āsura eva ca / viṣṇubhaktiparo daivo viparītastathā'suraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवानां परमो धर्मः सदा यज्ञादिकाः क्रियाः । स्वाध्यायस्तत्त्ववेदित्वं विष्णुपूजारतिः स्मृतिः

devānāṃ paramo dharmaḥ sadā yajñādikāḥ kriyāḥ / svādhyāyastattvaveditvaṃ viṣṇupūjāratiḥ smṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैत्यानां बाहुषाऌइत्वं मात्सर्यं युद्धसत्क्रिया । नीतिशास्त्रप्रवेदित्वं शिवपूजारतिः स्मृतिः

daityānāṃ bāhuṣāḷitvaṃ mātsaryaṃ yuddhasatkriyā / nītiśāstrapraveditvaṃ śivapūjāratiḥ smṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णाश्रमाचारवत्त्वं स्वाध्यायो भक्तिरच्युते । शिवे सूर्ये तथा देव्यां स्वभावो मानुषः स्मृतः

varṇāśramācāravattvaṃ svādhyāyo bhaktiracyute / śive sūrye tathā devyāṃ svabhāvo mānuṣaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादिवैष्णवा एव देवतास्तु स्वभावतः । विपरीतास्ततो दैत्याः सदैवानादिकालतः

anādivaiṣṇavā eva devatāstu svabhāvataḥ / viparītāstato daityāḥ sadaivānādikālataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानुषा मिश्रमतयो विमिश्रगतयो ऽपि च द्विविध इति स्पष्टं देवासुरत्वयोः स्वभावत्वमाख्यायते । सर्गशब्दस्य स्वभाववाचित्वात् । द्विविध एवेति सम्बन्धः । सर्गाणां सुबहुत्वे ऽपि"शुभाशुभफलाधिकौ । देवासुराख्यौ द्वावेव गन्धवद्यास्तदन्तरा इति वचनादवधारणोपपत्तिः । स्वभाव इत्येतद्देवानां दैत्यानामित्यत्रापि सम्बद्धयते । परमो धर्म इति यज्ञादिकानां क्रियाणां विशेषणम् । भगवदर्पणादिना परमधर्मरूपयज्ञादिकाः क्रिया इति । रतिः स्मृतिश्च विष्णोः शिवस्य चेति शेषः । बहुशालित्वमित्यस्थाने बाहुबलप्रयोगो ऽभिप्रेयते । युद्धसत्क्रिया युद्धकौशलम् । वर्णाश्रमेति तदनुष्ठानमात्रपर्यवसायित्वमाचष्टे । अच्युतादौ साम्येन भक्तिरित्यर्थः । अनादीति स्पष्टम् । अनादित्वादेव स्वभावतो ऽनादिकालत इत्येतन्मानुषा इत्यनेन सम्बद्धयते । मिश्रमतयः सम्यगसम्यग्ज्ञानाः । विमिश्रगतयः सुखदुःखात्मकसंसारफलाः । देवादीनामप्येवं फलं ज्ञातव्यम् । श्रुतिस्मृत्युदाहरणफलं दर्शयति इत्यादीति ॥ इत्यादिवाक्यसन्दर्भे ज्ञायते ऽनादियोग्यता

mānuṣā miśramatayo vimiśragatayo 'pi ca dvividha iti spaṣṭaṃ devāsuratvayoḥ svabhāvatvamākhyāyate / sargaśabdasya svabhāvavācitvāt / dvividha eveti sambandhaḥ / sargāṇāṃ subahutve 'pi"śubhāśubhaphalādhikau / devāsurākhyau dvāveva gandhavadyāstadantarā iti vacanādavadhāraṇopapattiḥ / svabhāva ityetaddevānāṃ daityānāmityatrāpi sambaddhayate / paramo dharma iti yajñādikānāṃ kriyāṇāṃ viśeṣaṇam / bhagavadarpaṇādinā paramadharmarūpayajñādikāḥ kriyā iti / ratiḥ smṛtiśca viṣṇoḥ śivasya ceti śeṣaḥ / bahuśālitvamityasthāne bāhubalaprayogo 'bhipreyate / yuddhasatkriyā yuddhakauśalam / varṇāśrameti tadanuṣṭhānamātraparyavasāyitvamācaṣṭe / acyutādau sāmyena bhaktirityarthaḥ / anādīti spaṣṭam / anāditvādeva svabhāvato 'nādikālata ityetanmānuṣā ityanena sambaddhayate / miśramatayaḥ samyagasamyagjñānāḥ / vimiśragatayaḥ sukhaduḥkhātmakasaṃsāraphalāḥ / devādīnāmapyevaṃ phalaṃ jñātavyam / śrutismṛtyudāharaṇaphalaṃ darśayati ityādīti // ityādivākyasandarbhe jñāyate 'nādiyogyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्दर्भैरित्यतिबहूनि वाक्यान्यत्रार्थे ऽन्यत्रोदाहृतानि द्रष्टव्यानीति सूचयति । *११,१७६* उक्तानामनुमानानां व्याप्त्यवधारणाद्यर्थमागमानां चान्यार्थव्याख्याननिरासार्थमनुग्राहकं तर्कमाह यदीति ॥ यद्यनादिर्विशेषो न साम्प्रतं कथमेव सः विशेषः स्वरूपगतो योग्यतालक्षणो ऽतिशयः । स विशेषः परिदृश्यमानो ऽतिशयः । एतदुक्तं भवति । यदि हिरण्यगर्भस्यानादिः सर्वोत्कृष्टो योग्यतालक्षणो विशेषो न स्यात्तदा साम्प्रतं दृश्यमानं सर्वोत्कृष्टत्वं न स्यात् । तस्यैतद्बीजत्वात् । कारणाभावे च कार्याभावस्य नियमत्वात् । अन्यथा सर्वेषामपि सर्वोत्कृष्टत्वापत्तेः । एवमन्यत्रापि वक्तव्यमिति । *११,१७७* ननु ब्रह्मादीनां योग्यतालक्षणानादिविशेषाभावे ऽपि सादिनो विशिष्यादृष्टादेव सर्वोत्कृष्टत्वादिकं भविष्यति । तथाच स्मृतिः"स्वधर्मनिष्ठः शतजन्मभिः पुमान्विरिञ्चतामेतिऽ; इत्यादिकेति चेत् । अत्र वक्तव्यम् । किं तद्विरिञ्चस्य सर्वोत्कर्षबीजं विशिष्यमदृष्टं ततः प्राक्तनतथाविधमदृष्टमनपेक्ष्यैव जायते । उतापेक्ष्येति । आद्यं दूषयति अदृष्टादेव चेति ॥ अदृष्टादेव चादृष्टं स्वीकृतं सवर्वादिभिः

sandarbhairityatibahūni vākyānyatrārthe 'nyatrodāhṛtāni draṣṭavyānīti sūcayati / *11,176* uktānāmanumānānāṃ vyāptyavadhāraṇādyarthamāgamānāṃ cānyārthavyākhyānanirāsārthamanugrāhakaṃ tarkamāha yadīti // yadyanādirviśeṣo na sāmprataṃ kathameva saḥ viśeṣaḥ svarūpagato yogyatālakṣaṇo 'tiśayaḥ / sa viśeṣaḥ paridṛśyamāno 'tiśayaḥ / etaduktaṃ bhavati / yadi hiraṇyagarbhasyānādiḥ sarvotkṛṣṭo yogyatālakṣaṇo viśeṣo na syāttadā sāmprataṃ dṛśyamānaṃ sarvotkṛṣṭatvaṃ na syāt / tasyaitadbījatvāt / kāraṇābhāve ca kāryābhāvasya niyamatvāt / anyathā sarveṣāmapi sarvotkṛṣṭatvāpatteḥ / evamanyatrāpi vaktavyamiti / *11,177* nanu brahmādīnāṃ yogyatālakṣaṇānādiviśeṣābhāve 'pi sādino viśiṣyādṛṣṭādeva sarvotkṛṣṭatvādikaṃ bhaviṣyati / tathāca smṛtiḥ"svadharmaniṣṭhaḥ śatajanmabhiḥ pumānviriñcatāmeti'; ityādiketi cet / atra vaktavyam / kiṃ tadviriñcasya sarvotkarṣabījaṃ viśiṣyamadṛṣṭaṃ tataḥ prāktanatathāvidhamadṛṣṭamanapekṣyaiva jāyate / utāpekṣyeti / ādyaṃ dūṣayati adṛṣṭādeva ceti // adṛṣṭādeva cādṛṣṭaṃ svīkṛtaṃ savarvādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचिद्विरिञ्चोत्कर्षहेतौ तद्धेतौ वादृष्टे विशेषो ऽतिशयो यद्याकस्मिको ऽदृष्टनिरपेक्ष एवेष्यते, यदि किमपि विशिष्यमदृष्टं तथाविधादृष्टनिरपेक्षमेवोत्पद्यते इत्यङ्गीक्रियत इति यावत् । तर्हि सर्वत्र फलादावप्याकस्मिकत्वमङ्गीकार्यं स्यादविशेषात् । आपाद्यं विवृणोति नेति ॥ सर्वत्रेत्यनुवर्तते । यद्येवं न विव्रीयेत तर्हि परेणादृष्टस्य निष्कारणताया अनङ्गीकृतत्वादसङ्गतो ऽयं प्रसङ्गः स्यात् । एवमेवापदाकमपि व्याख्येयमिति भावः । *११,१७८फ़्।* अस्तु विरिञ्चोत्कर्षस्याप्यदृष्टानपेक्षतेति चेन्न । प्राग्भवीयस्य दृष्टकारणकलापस्य नष्टत्वेन निष्कारणतापातात् । किञ्च विशिष्यो दृष्टकारणकलापो ऽपि तस्य कुत इति वाच्यम् । निर्निमित्तश्चेदतिप्रसङ्गः । स्वभावनिमित्तश्चेत्सिद्धं नः समीहितम् । एतेन दृष्टव्यापारपरितुष्यादीश्वराद्विरिञ्चस्य सर्वोत्कर्षसम्पत्तिरित्यपि निरस्तम् । अनादियोग्यतापरिहारादिति । *११,१८१* अस्तु तर्हि द्वितीयः पक्ष इति तत्राह अदृष्टाच्चेदिति ॥ अदृष्टाश्चेद् विशेषो ऽयमनादित्वं कुतो न तत् चो ऽवधारणे । अन्यभेदवदिति व्यतिरेकदृष्टान्तः । अन्येषां घटादीनां यथानेकत्वातिरिक्तो ऽन्योन्याभावलक्षणो भेदो दृश्यते न तथेति । विष्णौ भेदो न दृश्यत इत्येवोक्ते ऽनेकत्वस्याप्यदर्शनं प्रतीयेत तदर्थमिदं वचनम् । यद्वा यथा विष्णावन्यप्रतियोगिको भेदो दृश्यते न तथा स्वप्रतियोगिक इति योजना । अन्यथा घटादिप्रतियोगिको ऽपि भेदो न दृश्यत इत्यपि प्रतीयेत । अथवान्यप्रतियागिकभेदवति विष्णावित्यैकपद्येन व्याख्येयम् । प्रयोजनं तूक्तमेव । विष्णौ रामकृष्णादिरूपे । अधुनातनैर्भेदो न दृश्यत इति परस्यापि सम्मतम् । अतस्तद्दर्शिनामपीत्युक्तम् । तृतीयार्थे षष्ठी । अवतारदर्शिभिरपीत्यर्थः । तद्दर्शिनां प्रत्यक्षेणापीति वा । स्वभावत एव जीवास्त्रिविधाः । देवदानवमानवभेदात् । तत्र दैवं प्रत्यक्षं तावदवताराणां परस्परं न भेदं गोचरयतीति भावः । *११,१८६* न केवलमेतावत्किं तर्हीत्यत आह प्रत्यभिज्ञैवेति ॥ ॥। प्रत्यभिज्ञैव बहुरूपेषु दृश्यते

kvacidviriñcotkarṣahetau taddhetau vādṛṣṭe viśeṣo 'tiśayo yadyākasmiko 'dṛṣṭanirapekṣa eveṣyate, yadi kimapi viśiṣyamadṛṣṭaṃ tathāvidhādṛṣṭanirapekṣamevotpadyate ityaṅgīkriyata iti yāvat / tarhi sarvatra phalādāvapyākasmikatvamaṅgīkāryaṃ syādaviśeṣāt / āpādyaṃ vivṛṇoti neti // sarvatretyanuvartate / yadyevaṃ na vivrīyeta tarhi pareṇādṛṣṭasya niṣkāraṇatāyā anaṅgīkṛtatvādasaṅgato 'yaṃ prasaṅgaḥ syāt / evamevāpadākamapi vyākhyeyamiti bhāvaḥ / *11,178f.* astu viriñcotkarṣasyāpyadṛṣṭānapekṣateti cenna / prāgbhavīyasya dṛṣṭakāraṇakalāpasya naṣṭatvena niṣkāraṇatāpātāt / kiñca viśiṣyo dṛṣṭakāraṇakalāpo 'pi tasya kuta iti vācyam / nirnimittaścedatiprasaṅgaḥ / svabhāvanimittaścetsiddhaṃ naḥ samīhitam / etena dṛṣṭavyāpāraparituṣyādīśvarādviriñcasya sarvotkarṣasampattirityapi nirastam / anādiyogyatāparihārāditi / *11,181* astu tarhi dvitīyaḥ pakṣa iti tatrāha adṛṣṭāccediti // adṛṣṭāśced viśeṣo 'yamanāditvaṃ kuto na tat co 'vadhāraṇe / anyabhedavaditi vyatirekadṛṣṭāntaḥ / anyeṣāṃ ghaṭādīnāṃ yathānekatvātirikto 'nyonyābhāvalakṣaṇo bhedo dṛśyate na tatheti / viṣṇau bhedo na dṛśyata ityevokte 'nekatvasyāpyadarśanaṃ pratīyeta tadarthamidaṃ vacanam / yadvā yathā viṣṇāvanyapratiyogiko bhedo dṛśyate na tathā svapratiyogika iti yojanā / anyathā ghaṭādipratiyogiko 'pi bhedo na dṛśyata ityapi pratīyeta / athavānyapratiyāgikabhedavati viṣṇāvityaikapadyena vyākhyeyam / prayojanaṃ tūktameva / viṣṇau rāmakṛṣṇādirūpe / adhunātanairbhedo na dṛśyata iti parasyāpi sammatam / atastaddarśināmapītyuktam / tṛtīyārthe ṣaṣṭhī / avatāradarśibhirapītyarthaḥ / taddarśināṃ pratyakṣeṇāpīti vā / svabhāvata eva jīvāstrividhāḥ / devadānavamānavabhedāt / tatra daivaṃ pratyakṣaṃ tāvadavatārāṇāṃ parasparaṃ na bhedaṃ gocarayatīti bhāvaḥ / *11,186* na kevalametāvatkiṃ tarhītyata āha pratyabhijñaiveti // ... pratyabhijñaiva bahurūpeṣu dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तमानां पुरुषाणां भगवतो बहुरूपेषु तदेवेदमित्यभेदविषया प्रत्यभिज्ञैव पुराणादौ दृश्यते । यथा जाम्बवतः स राम एवायं कृष्ण इति प्रत्यभिज्ञा । तथाच कुतो भेदज्ञानस्यावकाश इति भावः । ननु बहुत्वं भेदेन विनाऽनुपपद्यमानं तमाक्षिपति । तथा च बहुरूपेषु प्रत्यभिज्ञा न सम्भवत्येव । सम्भवन्ती वा भ्रान्तिः स्यादित्यत आह बहुत्वं चेति ॥ बहुत्वं च विशेषेण ॥। भगवद्रूपाणामिति शेषः । अन्यथोपपत्तिकुण्ठितार्थापत्तिर्न भेदं प्रमापयतीत्यर्थः । अन्यथाप्युपपत्तिपक्षे भेदसन्देहः स्यात्सो ऽप्यनिष्य इत्यन्यथैवोपपत्तिं सूचयति न भेदेनेति ॥ ॥। न भेदेन कथञ्चन उपपद्यत इत्युभयत्र शेषः । कुतः । भगवद्रूपाणां भेदे निरवकाशप्रमाणाभावात्तद्विरोधाच्च । तदिदमाह कथञ्चनेति ॥ *११,१८७* एवमुत्तमानां पुंसां भगवदेकरूपदर्शनसमये रूपान्तरप्रतीतावसत्यां ततो भेदज्ञानमसम्भावितम् । प्रतियोगिज्ञानाभावे भेदज्ञानाभावस्य नियतत्वात् । सत्यामपि तथा विरोधिन्याः प्रत्यभिज्ञाया भावादित्युक्तम् । तथापि मध्यमादिजनानां प्रत्यक्षं भगवद्रूपभेदे प्रमाणं भविष्यति । एकरूपदर्शनसमये रूपान्तरप्रतीत्यभावे भेददर्शनानुपपत्तावपि तद्भावे सम्भवत्येव । नच तेषामपि प्रत्यभिज्ञा भवद्भिरभ्युपेतुं शक्यते । उत्तमत्वप्रसङ्गादित्यतो मध्यमानपेक्ष्य तावदाह प्रत्यभिज्ञा चेति ॥ प्रत्यभिज्ञा च येषां न ते ऽपि तन्मुष्यदृष्टयः

uttamānāṃ puruṣāṇāṃ bhagavato bahurūpeṣu tadevedamityabhedaviṣayā pratyabhijñaiva purāṇādau dṛśyate / yathā jāmbavataḥ sa rāma evāyaṃ kṛṣṇa iti pratyabhijñā / tathāca kuto bhedajñānasyāvakāśa iti bhāvaḥ / nanu bahutvaṃ bhedena vinā'nupapadyamānaṃ tamākṣipati / tathā ca bahurūpeṣu pratyabhijñā na sambhavatyeva / sambhavantī vā bhrāntiḥ syādityata āha bahutvaṃ ceti // bahutvaṃ ca viśeṣeṇa ... bhagavadrūpāṇāmiti śeṣaḥ / anyathopapattikuṇṭhitārthāpattirna bhedaṃ pramāpayatītyarthaḥ / anyathāpyupapattipakṣe bhedasandehaḥ syātso 'pyaniṣya ityanyathaivopapattiṃ sūcayati na bhedeneti // ... na bhedena kathañcana upapadyata ityubhayatra śeṣaḥ / kutaḥ / bhagavadrūpāṇāṃ bhede niravakāśapramāṇābhāvāttadvirodhācca / tadidamāha kathañcaneti // *11,187* evamuttamānāṃ puṃsāṃ bhagavadekarūpadarśanasamaye rūpāntarapratītāvasatyāṃ tato bhedajñānamasambhāvitam / pratiyogijñānābhāve bhedajñānābhāvasya niyatatvāt / satyāmapi tathā virodhinyāḥ pratyabhijñāyā bhāvādityuktam / tathāpi madhyamādijanānāṃ pratyakṣaṃ bhagavadrūpabhede pramāṇaṃ bhaviṣyati / ekarūpadarśanasamaye rūpāntarapratītyabhāve bhedadarśanānupapattāvapi tadbhāve sambhavatyeva / naca teṣāmapi pratyabhijñā bhavadbhirabhyupetuṃ śakyate / uttamatvaprasaṅgādityato madhyamānapekṣya tāvadāha pratyabhijñā ceti // pratyabhijñā ca yeṣāṃ na te 'pi tanmuṣyadṛṣṭayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चस्त्वर्थः । येषां तु मध्यमानां जनानां प्रत्यभिज्ञा भगवद्रूपेषु नास्ति ते ऽपि तत्र भेदं नैव पश्यन्तीति योजना । प्रत्यभिज्ञाभावे कारणं तेन भगवता मुष्यापहता दृष्टिरेषामिति । तेन बहुत्वेनेति वा । भगवदिच्छाया तेषां योग्यतया चोपोद्बलितं बहुत्वमुपलभ्यमानं प्रतीयमाने(ऽपि) वस्तुनि विद्यमानस्याप्यभेदस्य ज्ञानं प्रतिबध्नाति । अत्र तन्मुष्यदृष्टयस्ते ऽपीत्यनुवादात्तन्मुष्यदृष्टित्वात्प्रत्यभिज्ञैषां नास्तीति लभ्यते । *११,१८८* भगवद्रूपे भेदं नैव पश्यन्तीत्युक्ते घटादिभ्यो ऽपि भेदं न पश्यन्तीति मन्दस्य प्रतीतिः स्यात्तां निवारयितुमाह भेदमिति ॥ भेदं नैव प्रपश्यन्ति भेदमन्येभ्य एव च । पश्यन्त्येवं हरिस्तेषां सन्दर्शयति नान्यथा

castvarthaḥ / yeṣāṃ tu madhyamānāṃ janānāṃ pratyabhijñā bhagavadrūpeṣu nāsti te 'pi tatra bhedaṃ naiva paśyantīti yojanā / pratyabhijñābhāve kāraṇaṃ tena bhagavatā muṣyāpahatā dṛṣṭireṣāmiti / tena bahutveneti vā / bhagavadicchāyā teṣāṃ yogyatayā copodbalitaṃ bahutvamupalabhyamānaṃ pratīyamāne('pi) vastuni vidyamānasyāpyabhedasya jñānaṃ pratibadhnāti / atra tanmuṣyadṛṣṭayaste 'pītyanuvādāttanmuṣyadṛṣṭitvātpratyabhijñaiṣāṃ nāstīti labhyate / *11,188* bhagavadrūpe bhedaṃ naiva paśyantītyukte ghaṭādibhyo 'pi bhedaṃ na paśyantīti mandasya pratītiḥ syāttāṃ nivārayitumāha bhedamiti // bhedaṃ naiva prapaśyanti bhedamanyebhya eva ca / paśyantyevaṃ haristeṣāṃ sandarśayati nānyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्येभ्यो भेदं पश्यन्त्येव चेति योजना । ननु प्रतीयमानं वस्तुद्वयं भेदेन वा प्रतीयते ऽभेदेन वा । भेदाभेदोदासीनतया तु प्रतीतिः कथमित्यत आह एवमिति ॥ एवं बृहत्संहितायां वचनं ॥।

anyebhyo bhedaṃ paśyantyeva ceti yojanā / nanu pratīyamānaṃ vastudvayaṃ bhedena vā pratīyate 'bhedena vā / bhedābhedodāsīnatayā tu pratītiḥ kathamityata āha evamiti // evaṃ bṛhatsaṃhitāyāṃ vacanaṃ ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरीक्षिता परीक्षया प्रमाणत्वेनानिश्चिता । नेत्यस्यानुकर्षणार्थश्चशब्दः । परीक्षापूर्वः प्रामाण्यनिश्चयो यस्य दर्शनस्य तत्परीक्षापूर्वदर्शनम् । परीक्षापूर्वं दर्शनं प्रामाण्यनिश्चयो यस्य प्रत्यक्षस्येति वा । क्वापीत्यनेन नियममाह । तदनेन यत्परीक्षया न निश्चितप्रामाण्यं ज्ञानं न तन्निमित्तप्रामाण्यं ज्ञानान्तरं बाधत इति व्याप्तिरुक्ता । परीक्षाग्रहणं प्रामाण्यनिश्चयोपलक्षणमेव, नतु नियमार्थमित्युत्तरत्र स्फुटीभविष्यति । *११,१९४* अत्र दृष्टान्तमाह देवदत्तेति ॥ ॥। वेददत्तादिदृष्टिवत्

aparīkṣitā parīkṣayā pramāṇatvenāniścitā / netyasyānukarṣaṇārthaścaśabdaḥ / parīkṣāpūrvaḥ prāmāṇyaniścayo yasya darśanasya tatparīkṣāpūrvadarśanam / parīkṣāpūrvaṃ darśanaṃ prāmāṇyaniścayo yasya pratyakṣasyeti vā / kvāpītyanena niyamamāha / tadanena yatparīkṣayā na niścitaprāmāṇyaṃ jñānaṃ na tannimittaprāmāṇyaṃ jñānāntaraṃ bādhata iti vyāptiruktā / parīkṣāgrahaṇaṃ prāmāṇyaniścayopalakṣaṇameva, natu niyamārthamityuttaratra sphuṭībhaviṣyati / *11,194* atra dṛṣṭāntamāha devadatteti // ... vedadattādidṛṣṭivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चो ऽवधारणे । क्वचित्प्रदेशे । हिशब्दो हेतौ । परमेश्वररूपभेदविषयं प्रत्यक्षं तावदस्माकं पुराणवाक्यादेव सिद्धम् । पुराणवाक्यं च केचिद्भेदं पश्यन्तीति वा प्रतिपादयतु । अनुवादकतया लिङ्गत्वेन वा । अतस्तत्प्रामाण्यनिश्चयस्तत एवान्वेष्यव्यः । नच भेददर्शनस्य प्रामाण्यं निश्चाययत्पुराणवाक्यमस्ति । अतः प्रमाणाभावान्न भेददशर्नस्य प्रामाण्यनिश्चय इति भावः । *११,१९५* प्रामाण्यनिश्चयो द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां भवति । अर्थतथात्वनिश्चयेन वा ज्ञानपरीक्षया वा । आद्याभिप्रायेणोक्तं सत्यतया निश्चितभेदस्येति । द्वितीयाभिप्रायेण तु भेदस्य दर्शन इति समासः । षष्ठया आक्रोश इत्यलुक् । निश्चितं परीक्षितं च तद्भेदस्यदर्शनं चेति तथोक्तम् । तत्र स्वाभिप्रायेणाक्रोशः पराभिप्रायेण निश्चितत्वमित्यविरोधः । *११,१९६* यदि पुराणवाक्या(देव)न्निश्चितप्रामाण्यं भेददर्शनं न प्रतीयेत तर्हि कीदृशं तत्प्रतीयत इत्यत आह सम्मुग्धमिति ॥ ॥। सम्मुग्धदर्शनं तत्र गम्यते

co 'vadhāraṇe / kvacitpradeśe / hiśabdo hetau / parameśvararūpabhedaviṣayaṃ pratyakṣaṃ tāvadasmākaṃ purāṇavākyādeva siddham / purāṇavākyaṃ ca kecidbhedaṃ paśyantīti vā pratipādayatu / anuvādakatayā liṅgatvena vā / atastatprāmāṇyaniścayastata evānveṣyavyaḥ / naca bhedadarśanasya prāmāṇyaṃ niścāyayatpurāṇavākyamasti / ataḥ pramāṇābhāvānna bhedadaśarnasya prāmāṇyaniścaya iti bhāvaḥ / *11,195* prāmāṇyaniścayo dvābhyāṃ prakārābhyāṃ bhavati / arthatathātvaniścayena vā jñānaparīkṣayā vā / ādyābhiprāyeṇoktaṃ satyatayā niścitabhedasyeti / dvitīyābhiprāyeṇa tu bhedasya darśana iti samāsaḥ / ṣaṣṭhayā ākrośa ityaluk / niścitaṃ parīkṣitaṃ ca tadbhedasyadarśanaṃ ceti tathoktam / tatra svābhiprāyeṇākrośaḥ parābhiprāyeṇa niścitatvamityavirodhaḥ / *11,196* yadi purāṇavākyā(deva)nniścitaprāmāṇyaṃ bhedadarśanaṃ na pratīyeta tarhi kīdṛśaṃ tatpratīyata ityata āha sammugdhamiti // ... sammugdhadarśanaṃ tatra gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणत्वाप्रमाणत्वाभ्यां सन्दिग्धम् । दशर्नं भेदस्य । तत्र पुराणवाक्ये । एतदुक्तं भवति । पुराणवाक्यं भेददर्शनमात्रं गमयति । न तु तस्य प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा । ततः प्रागभेददर्शनावगमात्तत्र प्रामाण्याप्रामाण्यसन्देह एव युक्तः । अवगते त्वभेददर्शने तस्याप्रामाण्यमेव निश्चीयते । पुराणवाक्यादेव तत्प्रामाण्यस्य निश्चितत्वात् । समधिगतोस्मीति संशब्दश्रवणात् । हृदि हृदि नैकधा स्थितमपीत्यनुमानानामाभासत्वस्योक्तत्वात् । विधूतभेदमोह इति भेदज्ञानस्य मोहत्वाभिधानाच्चेति । एवं भगवद्रूपेषु भेदाभावः सिद्धः । तथा वेधादिदोषाभावश्च । प्रमाणाभावात् । *११,१९७* नन्वस्ति तद्दर्शिता प्रत्यक्षमत्र प्रमाणम् । मैवम् । महतां प्रत्यक्षेण वेधाद्यभावग्राहिणा बाधितत्वात् । इदमेव तस्य बाधकं किन्न स्यादित्यत आह अपरीक्षितमेवेति ॥ अपरीक्षितमेवात्र वेधादिकमधीशितुः । परीक्षादर्शने नैव दृश्यते केनचित् क्वचित्

pramāṇatvāpramāṇatvābhyāṃ sandigdham / daśarnaṃ bhedasya / tatra purāṇavākye / etaduktaṃ bhavati / purāṇavākyaṃ bhedadarśanamātraṃ gamayati / na tu tasya prāmāṇyamaprāmāṇyaṃ vā / tataḥ prāgabhedadarśanāvagamāttatra prāmāṇyāprāmāṇyasandeha eva yuktaḥ / avagate tvabhedadarśane tasyāprāmāṇyameva niścīyate / purāṇavākyādeva tatprāmāṇyasya niścitatvāt / samadhigatosmīti saṃśabdaśravaṇāt / hṛdi hṛdi naikadhā sthitamapītyanumānānāmābhāsatvasyoktatvāt / vidhūtabhedamoha iti bhedajñānasya mohatvābhidhānācceti / evaṃ bhagavadrūpeṣu bhedābhāvaḥ siddhaḥ / tathā vedhādidoṣābhāvaśca / pramāṇābhāvāt / *11,197* nanvasti taddarśitā pratyakṣamatra pramāṇam / maivam / mahatāṃ pratyakṣeṇa vedhādyabhāvagrāhiṇā bādhitatvāt / idameva tasya bādhakaṃ kinna syādityata āha aparīkṣitameveti // aparīkṣitamevātra vedhādikamadhīśituḥ / parīkṣādarśane naiva dṛśyate kenacit kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र वेधादि(दोष)तदभावयोर्मध्ये । अधीशितुरत्रावतारेष्विति वा । दृश्यत इति सम्बन्धः । यद्वा वेधादिकमिति तद्दर्शनमुपलक्ष्यते । परीक्षया युक्तं दर्शनं परीक्षादर्शनम् । यद्वा परीक्ष्यत इति परीक्षा । गुरोश्च हल इत्यकारप्रत्ययः । परीक्षा च तद्दशर्नं च तस्मिन् । दृश्यते वेधादिकं क्वचित् । दोषदर्शनमपरीक्षितं निर्देषत्वदर्शनं तु परीक्षितमिति भावः । *११,१९८* ननु दोषाभावविषयं महतां प्रत्यक्षं तावत्कुतः सिद्धमित्यत आह निर्देषमेवेति ॥ निर्दोषमेव तं ब्रह्मा ददर्शाशेषरूपिणम् । निर्दोषमेव रुद्रो ऽद्राङ् निर्दोषं तं पुरन्दरः

atra vedhādi(doṣa)tadabhāvayormadhye / adhīśituratrāvatāreṣviti vā / dṛśyata iti sambandhaḥ / yadvā vedhādikamiti taddarśanamupalakṣyate / parīkṣayā yuktaṃ darśanaṃ parīkṣādarśanam / yadvā parīkṣyata iti parīkṣā / gurośca hala ityakārapratyayaḥ / parīkṣā ca taddaśarnaṃ ca tasmin / dṛśyate vedhādikaṃ kvacit / doṣadarśanamaparīkṣitaṃ nirdeṣatvadarśanaṃ tu parīkṣitamiti bhāvaḥ / *11,198* nanu doṣābhāvaviṣayaṃ mahatāṃ pratyakṣaṃ tāvatkutaḥ siddhamityata āha nirdeṣameveti // nirdoṣameva taṃ brahmā dadarśāśeṣarūpiṇam / nirdoṣameva rudro 'drāṅ nirdoṣaṃ taṃ purandaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्दोषाण्यस्य रूपाणि दृष्टान्येवं सुरोत्तमैः । अन्ये सदोषाः सर्वे ऽपि निर्दोषो हरिरेकलः । इति बर्कुश्रुतेश्चैव सदोषं नास्य दर्शनम्

nirdoṣāṇyasya rūpāṇi dṛṣṭānyevaṃ surottamaiḥ / anye sadoṣāḥ sarve 'pi nirdoṣo harirekalaḥ / iti barkuśruteścaiva sadoṣaṃ nāsya darśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्राक् अद्राक्षीत् । अनित्यमागमशासनमिति वचनात् । पुरन्दरो ऽद्राक्षीत् । अन्यैरपि सुरोत्तमैः । सदोषा दृष्टाः । तस्मान्निर्देषो हरिरेक एव । चशब्दः श्रुत्यन्तरसमुच्चयार्थः । अस्य परमेश्वरस्य विषये महतां दर्शनं सदोषं दोषग्राहि नैव, किन्तु निर्देषमेव गृह्णातीति । *११,२००* दोषदशर्नमपरीक्षितं तदभावदर्शनं तु परीक्षितमेतत्कुत इत्यत आह अविद्ध इति ॥ अविद्धो विद्धवद् विष्णुरजातो जातवन्मृषा । अबद्धो बद्धवच्चैव दर्शयत्यमितद्युतिः । इति पैङ्गिश्रुतिश्चैव प्राह निर्दोषतां हरेः

adrāk adrākṣīt / anityamāgamaśāsanamiti vacanāt / purandaro 'drākṣīt / anyairapi surottamaiḥ / sadoṣā dṛṣṭāḥ / tasmānnirdeṣo harireka eva / caśabdaḥ śrutyantarasamuccayārthaḥ / asya parameśvarasya viṣaye mahatāṃ darśanaṃ sadoṣaṃ doṣagrāhi naiva, kintu nirdeṣameva gṛhṇātīti / *11,200* doṣadaśarnamaparīkṣitaṃ tadabhāvadarśanaṃ tu parīkṣitametatkuta ityata āha aviddha iti // aviddho viddhavad viṣṇurajāto jātavanmṛṣā / abaddho baddhavaccaiva darśayatyamitadyutiḥ / iti paiṅgiśrutiścaiva prāha nirdoṣatāṃ hareḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आह दोषदर्शनस्यापरीक्षितत्वं निर्देषतादर्शनस्य परीक्षितत्वं च । ततः किमित्यत आह प्रमाणं हीति ॥ ॥। प्रमाणं हि परीक्षितम्

āha doṣadarśanasyāparīkṣitatvaṃ nirdeṣatādarśanasya parīkṣitatvaṃ ca / tataḥ kimityata āha pramāṇaṃ hīti // ... pramāṇaṃ hi parīkṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्परीक्षितं परीक्षया प्रमाणत्वेनावधृतं तदेव प्रमाणम् । अपरीक्षितं त्वापाततः सन्दिग्धम् । निश्चितविरोध्युपनिपाते त्वप्रमाणमेव । अतः परीक्षितेन निर्देषतादर्शनेनापरीक्षितं दोषदर्शनमेव बाध्यते । नतु विपर्ययः । प्रामाण्यनिश्चये परीक्षोपयोगः प्रमाणसिद्ध इति हिशब्दः । तथाच वक्ष्यते । *११,२०५* अत्र केचिदाहुः । स्वत एव ज्ञानानां प्रामाण्यं (गृह्यते) नतु परीक्षाधीनम् । सकलमपि ज्ञानं स्वप्रकाशं यथार्थं च । अतः स्वेनैव स्वयं स्वप्रामाण्यं च सिद्धयति का तत्र परीक्षापेक्षेति । अन्ये तु ब्रुवते । ज्ञानं तत्प्रामाण्यं चानुमानेनैव गृह्यत इति । अपरे तु वदन्ति । ज्ञानं तत्प्रामाण्यं च साक्षिणैव ज्ञायत इति । यदि च स्वतःप्रामाण्यग्रहो न स्यात्तर्हि न स्यादेव । तस्य परीक्षाधीनत्वे ऽनवस्थाप्रसङ्गात् । अनुमानविशेषः खलु परीक्षा नाम । तत्प्रामाण्यावधारणं च परीक्षान्तरेणेति कथं नानवस्था स्यादिति । तत्र पामाण्यग्रहस्य परीक्षाधीनत्वे ऽनवस्थाप्रसङ्गं तावत्परिहरति नेति ॥ न परीक्षानवस्था स्यात् ॥। प्रामाण्यग्रहणस्य परीक्षाधीनत्वाङ्गीकारे ऽपीति शेषः । तत्र हेतुमाह साक्षीति ॥ ॥। साक्षिसिद्धे त्वसंशयात् द्विविधं खलु ज्ञानमन्तःकरणपरिणामरूपं साक्षिरूपं चेति । तत्राद्याद्विशेष्युं तुशब्दः । एतदुक्तं भवति । स्यादियमनवस्था यदि सवर्त्र परीक्षापेक्षा स्यात् । न चैवम् । सन्दिग्धे खल्वर्थे परीक्षापेक्ष्यते न त्वसन्दिग्धे । संशयश्च मनोवृत्तिविषये पानीयादौ भवति न पुनः साक्षिसिद्धे सुखादौ । अतस्तावदेव परीक्षा यावत्साक्षिगृहीतेषु सुखादिष्ववतार इति कुतो ऽनवस्थेति । प्रपञ्चितश्चायमर्थो ऽस्माभिः प्रकृत्यधिकरणे । *११,२०७* मनोवृत्तिविषय एव संशयो न साक्षिसिद्ध इत्यत्र किं कारणमित्यत आह मानस इति ॥ मानसे दर्शने दोषाः स्युर्नवै साक्षिदर्शने मनःपरिणतिरूपे दोषाः कारणतया सम्भाविताः स्युः । वैशब्दस्तुशब्दार्थे । अयमर्थः । द्विविधो हि संशयो भवति । एकस्तावदादित एव । यथा स्थाणुर्वाऽयं पुरुषो वेति । अपरस्तु निश्चयपृष्ठभावी । यथा स्थाणुतया(वदयं) प्रतीयते स्थाणुर्भवति न वेति । तत्राद्यो विशेषादर्शनादिदोषमूलः । द्वितीयो ऽपि प्रथमज्ञानस्य दोषजन्यत्वशङ्कामूलः । दोषाश्च मानस एव दर्शने सम्भवन्ति । अतस्तत्संशयात्मकं वा जायते निश्चयतया जातस्य विषये वा आहायर्ः संशयो भवति । नतु साक्षि(सिद्धे)दर्शने दोषसम्भवः । अतो न तत्संशयात्मकं नापि (साक्षिसिद्धे)तत्सिद्धे ऽर्थे संशय इति । *११,२०८* मानसे दर्शने दोषाः सम्भवन्तीति स्फुटम् । साक्षिदर्शने न सम्भवन्तीत्येतत्कुत इत्यत आह सुदृढ इति ॥ सुदृढो निर्णयो यत्र ज्ञेयं तत् साक्षिदर्शनम्

yatparīkṣitaṃ parīkṣayā pramāṇatvenāvadhṛtaṃ tadeva pramāṇam / aparīkṣitaṃ tvāpātataḥ sandigdham / niścitavirodhyupanipāte tvapramāṇameva / ataḥ parīkṣitena nirdeṣatādarśanenāparīkṣitaṃ doṣadarśanameva bādhyate / natu viparyayaḥ / prāmāṇyaniścaye parīkṣopayogaḥ pramāṇasiddha iti hiśabdaḥ / tathāca vakṣyate / *11,205* atra kecidāhuḥ / svata eva jñānānāṃ prāmāṇyaṃ (gṛhyate) natu parīkṣādhīnam / sakalamapi jñānaṃ svaprakāśaṃ yathārthaṃ ca / ataḥ svenaiva svayaṃ svaprāmāṇyaṃ ca siddhayati kā tatra parīkṣāpekṣeti / anye tu bruvate / jñānaṃ tatprāmāṇyaṃ cānumānenaiva gṛhyata iti / apare tu vadanti / jñānaṃ tatprāmāṇyaṃ ca sākṣiṇaiva jñāyata iti / yadi ca svataḥprāmāṇyagraho na syāttarhi na syādeva / tasya parīkṣādhīnatve 'navasthāprasaṅgāt / anumānaviśeṣaḥ khalu parīkṣā nāma / tatprāmāṇyāvadhāraṇaṃ ca parīkṣāntareṇeti kathaṃ nānavasthā syāditi / tatra pāmāṇyagrahasya parīkṣādhīnatve 'navasthāprasaṅgaṃ tāvatpariharati neti // na parīkṣānavasthā syāt ... prāmāṇyagrahaṇasya parīkṣādhīnatvāṅgīkāre 'pīti śeṣaḥ / tatra hetumāha sākṣīti // ... sākṣisiddhe tvasaṃśayāt dvividhaṃ khalu jñānamantaḥkaraṇapariṇāmarūpaṃ sākṣirūpaṃ ceti / tatrādyādviśeṣyuṃ tuśabdaḥ / etaduktaṃ bhavati / syādiyamanavasthā yadi savartra parīkṣāpekṣā syāt / na caivam / sandigdhe khalvarthe parīkṣāpekṣyate na tvasandigdhe / saṃśayaśca manovṛttiviṣaye pānīyādau bhavati na punaḥ sākṣisiddhe sukhādau / atastāvadeva parīkṣā yāvatsākṣigṛhīteṣu sukhādiṣvavatāra iti kuto 'navastheti / prapañcitaścāyamartho 'smābhiḥ prakṛtyadhikaraṇe / *11,207* manovṛttiviṣaya eva saṃśayo na sākṣisiddha ityatra kiṃ kāraṇamityata āha mānasa iti // mānase darśane doṣāḥ syurnavai sākṣidarśane manaḥpariṇatirūpe doṣāḥ kāraṇatayā sambhāvitāḥ syuḥ / vaiśabdastuśabdārthe / ayamarthaḥ / dvividho hi saṃśayo bhavati / ekastāvadādita eva / yathā sthāṇurvā'yaṃ puruṣo veti / aparastu niścayapṛṣṭhabhāvī / yathā sthāṇutayā(vadayaṃ) pratīyate sthāṇurbhavati na veti / tatrādyo viśeṣādarśanādidoṣamūlaḥ / dvitīyo 'pi prathamajñānasya doṣajanyatvaśaṅkāmūlaḥ / doṣāśca mānasa eva darśane sambhavanti / atastatsaṃśayātmakaṃ vā jāyate niścayatayā jātasya viṣaye vā āhāyarḥ saṃśayo bhavati / natu sākṣi(siddhe)darśane doṣasambhavaḥ / ato na tatsaṃśayātmakaṃ nāpi (sākṣisiddhe)tatsiddhe 'rthe saṃśaya iti / *11,208* mānase darśane doṣāḥ sambhavantīti sphuṭam / sākṣidarśane na sambhavantītyetatkuta ityata āha sudṛḍha iti // sudṛḍho nirṇayo yatra jñeyaṃ tat sākṣidarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदिपदेन प्रयत्नद्वेषावेतदभावाश्च गृह्यन्ते । ततः किमित्यत आह नेति ॥ ॥। न कश्चिद्धि तत्र संशयवान् क्वचित् तत्र क्वचिदिति सम्बन्धः । न जातु मम सुखमस्ति न वेति संशयो नापि प्रतीयमानमिदं सुखं सदसद्वेति संशय इति हिशब्देनाह । साक्षिदर्शनमबाधितमेवेति न युज्यते शुक्तिरजतादौ बाधदर्शनात् । नहि प्रतीतिसमयमात्रवर्तिनि तत्रान्यज्ञानं सम्भवतीत्यत आह यदीति ॥ *११,२१०* यत् क्वचिद् व्यभिचारी स्याद् दर्शनं मानसं हि तत्

ādipadena prayatnadveṣāvetadabhāvāśca gṛhyante / tataḥ kimityata āha neti // ... na kaściddhi tatra saṃśayavān kvacit tatra kvaciditi sambandhaḥ / na jātu mama sukhamasti na veti saṃśayo nāpi pratīyamānamidaṃ sukhaṃ sadasadveti saṃśaya iti hiśabdenāha / sākṣidarśanamabādhitameveti na yujyate śuktirajatādau bādhadarśanāt / nahi pratītisamayamātravartini tatrānyajñānaṃ sambhavatītyata āha yadīti // *11,210* yat kvacid vyabhicārī syād darśanaṃ mānasaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्दर्शनं क्वचिच्छुक्तिरजतादौ विषये व्यभिचारि बाधितं स्यात्तच्चक्षुरादिकरणकं मनःपरिणतिरूपमेव न साक्षिरूपम् । कुत एतत् । मानसदर्शनस्य बाध्यत्वाङ्गीकारे ऽनिष्याभावात् । साक्षिणस्तु तथात्वे सर्वव्यवहारविलोपप्रसङ्गस्योक्तत्वात् । तदिदमुक्तं हिशब्देन । सम्भवति चास्य मानसत्वमन्यथाख्यातिसमर्थनादिति । *११,२११* मानसस्य दर्शनस्य दोषबाधसम्भवो ऽभिहितः । कीदृशस्य तर्हि प्रामाण्यमित्यत आह मन इति ॥ मनश्चक्षुर्दर्शनादेरपि यत्रैव साक्षिणा । प्रामाण्यं सुगृहीतं स्यात् तत् परीक्षितदर्शनम्

yaddarśanaṃ kvacicchuktirajatādau viṣaye vyabhicāri bādhitaṃ syāttaccakṣurādikaraṇakaṃ manaḥpariṇatirūpameva na sākṣirūpam / kuta etat / mānasadarśanasya bādhyatvāṅgīkāre 'niṣyābhāvāt / sākṣiṇastu tathātve sarvavyavahāravilopaprasaṅgasyoktatvāt / tadidamuktaṃ hiśabdena / sambhavati cāsya mānasatvamanyathākhyātisamarthanāditi / *11,211* mānasasya darśanasya doṣabādhasambhavo 'bhihitaḥ / kīdṛśasya tarhi prāmāṇyamityata āha mana iti // manaścakṣurdarśanāderapi yatraiva sākṣiṇā / prāmāṇyaṃ sugṛhītaṃ syāt tat parīkṣitadarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनश्चक्षुश्शब्दौ श्रोत्रादेरुपलक्षकौ । दर्शनं साक्षात्कारः । आदिपदेन लैङ्गिकशब्दज्ञानसङ्ग्रहः । इन्द्रियलिङ्गशब्दकरणकस्य मनोवृत्तेर्ज्ञानस्येत्यथर्ः । निर्धारणे षष्ठी । सम्भावितदोषबाधस्यापीत्यपेरर्थः । यत्र ज्ञाने सुगृहीतं परीक्षया निश्चितं तत्परीक्षितदर्शनं प्रमाणमिति शेषः । प्रत्यक्षागमज्ञानप्रामाण्यग्रहण एव परीक्षोपयोगः, धर्मिज्ञानानुमानोपमानानुव्यवसायानां तु प्रामाण्यग्रहणं न परीक्षापेक्षमिति केचिन्मन्यन्ते । तन्निरासाय सर्वमानससङ्ग्रहार्थं मनश्चक्षुर्दर्शनादेर्मध्य इत्युक्तम् । अन्यथा यत्र ज्ञान इत्यादिकमेवावक्ष्यत् । तदेवे प्रमाणमित्येतावता पूर्णे परीक्षितदर्शनमित्यनुवादेन सुगृहीतमित्येतद्विवृणोति । *११,२१२* एवं मानसप्रत्यक्षादिज्ञानप्रामाण्यग्रहस्य परीक्षाधीनत्वे ऽपि साक्षिप्रामाण्यग्रहस्य तदनपेक्षत्वान्न परीक्षानवस्थेत्युक्तम् । तत्र किमनया द्विविधकल्पनया । साक्षिवत्प्रत्यक्षादिज्ञानस्यापि प्रामाण्यग्रहः परीक्षानपेक्ष एवोक्तविधया स्वतः किन्न स्यादित्याशङ्कां परिहरति नेति ॥ न ज्ञानदृष्टिमात्रेण प्रामाण्यं तस्य दृश्यते *११,२१५* ज्ञानप्रामाण्ये सहैवानुमेये इत्यप्यसत् । ज्ञानस्या(प्य)नुमेयत्वे प्रमाणाभावात् । तद्वयवहारस्यान्यथैवोपपत्तेः । आशुतरविनाशिनो ज्ञानस्य जानामीति वर्तमानतया प्रतिभा(सा)ऽनुपपत्तेश्च । अपरोक्षावभासविरोधाच्च । अनुमेयत्वे ऽपि ज्ञानस्य न ज्ञानानुमितिमात्रेण प्रामाण्यं तस्य दृश्यते । तद्धि ज्ञाततया व्यवहारेण कार्येण वानुमातव्यम् । नच तावता प्रामाण्यमनुमातुं शक्यते । व्यभिचारात् । ततो ज्ञाततादिमात्रेण प्रतीते ज्ञाने बाधाभावादिना प्रामाण्यमनुमेयम् । अन्यथा बाह्यानामपि वैदिकज्ञानप्रामाण्यानुमानप्रसक्तेः । प्रसक्तमप्यपोद्यत इति चेत् । तर्ह्यपवादनिरासाय परीक्षापेक्षावश्यम्भाविनीत्यागतम् । इदमेव चास्माभिरभिधास्यते, सर्वथा परीक्षानपेक्षेति तु न क्षम्यते । *११,२१६* एतेन साक्षिवेद्यतापक्षो ऽपि प्रतिक्षिप्तः । औपनिषदज्ञानदृष्टिमात्रेण बाह्यैस्तत्प्रामाण्यस्यादर्शनात् । *११,२१७* चतुर्थपक्षस्त्वतिमन्दः । अनुमानादिज्ञानदृष्टिमात्रेण तत्प्रामाण्यस्य चार्वाकादिभिरदृष्टत्वात् । विभागे मानाभावाच्च । धर्मिज्ञानादिप्रामाण्ये विगानाभावादिति चे(त्)न्न । निरालम्बनादिमतदर्शनात् । उपपत्तिबाधितं तदिति चेत् । तर्हि स्वीकृताऽप्युष्मतैव परीक्षापेक्षेत्यलं पल्लवेनेति । *११,२१८* एवं तर्हि प्रत्यक्षादिवत्साक्षिणो ऽपि प्रामाण्यं परीक्षापेक्षग्रहणमेवाङ्गीक्रियताम् । द्विधा कल्पनस्यान्याय्यत्वादित्यत आह नियमेनेति ॥ नियमेन सुखाद्येषु प्रामाण्यं साक्षिगोचरम्

manaścakṣuśśabdau śrotrāderupalakṣakau / darśanaṃ sākṣātkāraḥ / ādipadena laiṅgikaśabdajñānasaṅgrahaḥ / indriyaliṅgaśabdakaraṇakasya manovṛtterjñānasyetyatharḥ / nirdhāraṇe ṣaṣṭhī / sambhāvitadoṣabādhasyāpītyaperarthaḥ / yatra jñāne sugṛhītaṃ parīkṣayā niścitaṃ tatparīkṣitadarśanaṃ pramāṇamiti śeṣaḥ / pratyakṣāgamajñānaprāmāṇyagrahaṇa eva parīkṣopayogaḥ, dharmijñānānumānopamānānuvyavasāyānāṃ tu prāmāṇyagrahaṇaṃ na parīkṣāpekṣamiti kecinmanyante / tannirāsāya sarvamānasasaṅgrahārthaṃ manaścakṣurdarśanādermadhya ityuktam / anyathā yatra jñāna ityādikamevāvakṣyat / tadeve pramāṇamityetāvatā pūrṇe parīkṣitadarśanamityanuvādena sugṛhītamityetadvivṛṇoti / *11,212* evaṃ mānasapratyakṣādijñānaprāmāṇyagrahasya parīkṣādhīnatve 'pi sākṣiprāmāṇyagrahasya tadanapekṣatvānna parīkṣānavasthetyuktam / tatra kimanayā dvividhakalpanayā / sākṣivatpratyakṣādijñānasyāpi prāmāṇyagrahaḥ parīkṣānapekṣa evoktavidhayā svataḥ kinna syādityāśaṅkāṃ pariharati neti // na jñānadṛṣṭimātreṇa prāmāṇyaṃ tasya dṛśyate *11,215* jñānaprāmāṇye sahaivānumeye ityapyasat / jñānasyā(pya)numeyatve pramāṇābhāvāt / tadvayavahārasyānyathaivopapatteḥ / āśutaravināśino jñānasya jānāmīti vartamānatayā pratibhā(sā)'nupapatteśca / aparokṣāvabhāsavirodhācca / anumeyatve 'pi jñānasya na jñānānumitimātreṇa prāmāṇyaṃ tasya dṛśyate / taddhi jñātatayā vyavahāreṇa kāryeṇa vānumātavyam / naca tāvatā prāmāṇyamanumātuṃ śakyate / vyabhicārāt / tato jñātatādimātreṇa pratīte jñāne bādhābhāvādinā prāmāṇyamanumeyam / anyathā bāhyānāmapi vaidikajñānaprāmāṇyānumānaprasakteḥ / prasaktamapyapodyata iti cet / tarhyapavādanirāsāya parīkṣāpekṣāvaśyambhāvinītyāgatam / idameva cāsmābhirabhidhāsyate, sarvathā parīkṣānapekṣeti tu na kṣamyate / *11,216* etena sākṣivedyatāpakṣo 'pi pratikṣiptaḥ / aupaniṣadajñānadṛṣṭimātreṇa bāhyaistatprāmāṇyasyādarśanāt / *11,217* caturthapakṣastvatimandaḥ / anumānādijñānadṛṣṭimātreṇa tatprāmāṇyasya cārvākādibhiradṛṣṭatvāt / vibhāge mānābhāvācca / dharmijñānādiprāmāṇye vigānābhāvāditi ce(t)nna / nirālambanādimatadarśanāt / upapattibādhitaṃ taditi cet / tarhi svīkṛtā'pyuṣmataiva parīkṣāpekṣetyalaṃ pallaveneti / *11,218* evaṃ tarhi pratyakṣādivatsākṣiṇo 'pi prāmāṇyaṃ parīkṣāpekṣagrahaṇamevāṅgīkriyatām / dvidhā kalpanasyānyāyyatvādityata āha niyameneti // niyamena sukhādyeṣu prāmāṇyaṃ sākṣigocaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यत इति वर्तते । साक्षी गोचरो यस्य तत्तथोक्तम् । गोचरत्वं चाश्रयतया विवक्षितम् । सुखादिविषये यत्साक्षिगतं प्रामाण्यं तन्नियमेन दृश्यते । एतदुक्तं भवति । यदि वृत्तिज्ञानानामिव साक्षिज्ञानस्यापि प्रामाण्यं तद्दर्शनमात्रेण न दृश्यते तदाधिकमपि कारणं कल्पयामः । नचैवम् । सुखज्ञाने दृष्टे तत्प्रामाण्याज्ञानसंशयविपर्ययाणां कदाप्यदर्शनाद् । कल्पकसद्भावे द्विधा कल्पनस्यादूषणत्वादिति । *११,२२०* किञ्च साक्षिप्रामाण्यस्यापि परीक्षापेक्षग्रहणत्वे ऽनवस्था च स्यात् । ननु प्रामाण्यग्रहणमभिलषता नानवस्थातो भेत्तुं युक्तम् । परीक्षानवस्थाभावे ऽपि ग्राहकानवस्थाया दुष्परिहरत्वादित्यत आह स्वप्रामाण्यमिति ॥ स्वप्रामाण्यं सदा साक्षी पश्यत्येव सुनिश्चयात् साक्ष्येवेति सम्बन्धः । सदा सुनिश्चयादिति । परीक्षानपेक्षमेवेति यावत् । एतच्चानुभवान्यथानुपपत्तिभ्यां कल्प्यते । *११,२२१* नन्वेवं सति वृत्तिज्ञानानां परतःप्रामाण्यमुक्तं स्यात् । ज्ञानस्वरूपस्य साक्षिवेद्यत्वात् । प्रामाण्यस्य परीक्षागम्यत्वात् । तथाच न विलक्षणत्वादिति यत्स्वतः प्रामाण्यमिष्यं तत्त्यक्तं स्यादित्यत आह ज्ञानस्येति ॥ ज्ञानस्य ग्राहकेणैव साक्षिणा मानतामितेः

dṛśyata iti vartate / sākṣī gocaro yasya tattathoktam / gocaratvaṃ cāśrayatayā vivakṣitam / sukhādiviṣaye yatsākṣigataṃ prāmāṇyaṃ tanniyamena dṛśyate / etaduktaṃ bhavati / yadi vṛttijñānānāmiva sākṣijñānasyāpi prāmāṇyaṃ taddarśanamātreṇa na dṛśyate tadādhikamapi kāraṇaṃ kalpayāmaḥ / nacaivam / sukhajñāne dṛṣṭe tatprāmāṇyājñānasaṃśayaviparyayāṇāṃ kadāpyadarśanād / kalpakasadbhāve dvidhā kalpanasyādūṣaṇatvāditi / *11,220* kiñca sākṣiprāmāṇyasyāpi parīkṣāpekṣagrahaṇatve 'navasthā ca syāt / nanu prāmāṇyagrahaṇamabhilaṣatā nānavasthāto bhettuṃ yuktam / parīkṣānavasthābhāve 'pi grāhakānavasthāyā duṣpariharatvādityata āha svaprāmāṇyamiti // svaprāmāṇyaṃ sadā sākṣī paśyatyeva suniścayāt sākṣyeveti sambandhaḥ / sadā suniścayāditi / parīkṣānapekṣameveti yāvat / etaccānubhavānyathānupapattibhyāṃ kalpyate / *11,221* nanvevaṃ sati vṛttijñānānāṃ parataḥprāmāṇyamuktaṃ syāt / jñānasvarūpasya sākṣivedyatvāt / prāmāṇyasya parīkṣāgamyatvāt / tathāca na vilakṣaṇatvāditi yatsvataḥ prāmāṇyamiṣyaṃ tattyaktaṃ syādityata āha jñānasyeti // jñānasya grāhakeṇaiva sākṣiṇā mānatāmiteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानस्य ग्राहकेण साक्षिणैव ज्ञानस्य मानताया मितेः कारणात्स्वतःप्रामाण्यमिष्यत एवेति सम्बन्धः । भवेत्स्वतःप्रामाण्यत्यागो यदि ज्ञानमेव साक्षिवेद्यं न प्रामाण्यमिति ब्रूमः । न चैवम् । ज्ञानवत्तत्प्रामाण्यस्यापि साक्षिवेद्यत्वाभ्युपगमादिति । किमर्थं तर्हि परीक्षावश्यम्भावो ऽभ्युपगम्यत इत्यत आह दोषेति ॥ दोषाभावे प्रमाणत्वं ॥।

jñānasya grāhakeṇa sākṣiṇaiva jñānasya mānatāyā miteḥ kāraṇātsvataḥprāmāṇyamiṣyata eveti sambandhaḥ / bhavetsvataḥprāmāṇyatyāgo yadi jñānameva sākṣivedyaṃ na prāmāṇyamiti brūmaḥ / na caivam / jñānavattatprāmāṇyasyāpi sākṣivedyatvābhyupagamāditi / kimarthaṃ tarhi parīkṣāvaśyambhāvo 'bhyupagamyata ityata āha doṣeti // doṣābhāve pramāṇatvaṃ ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परीक्षयेति शेषः । चो ऽवधारणे । क्वचिदेव प्रयोजनवशाज्जिज्ञासायां जातायां परीक्षालाभे चेत्यर्थः । दोषाभावनिश्चयार्था परीक्षा न तु प्रामाण्यग्रहणार्था । तत्पुनर्ज्ञानमिव साक्षिवेद्यमेव । अतो न स्वतःप्रामाण्यपरित्याग इति भावः । *११,२२२* स्यादेतद्यदीयं प्रक्रिया प्रमाणवती स्यान्न च तदस्तीत्यत आह अत इति ॥ अतो न सर्वमानानां प्रामाण्यं निश्चितं भवेत् । साक्षिणा निश्चितं यत्र तत् प्रामाण्यस्वलक्षणम्

parīkṣayeti śeṣaḥ / co 'vadhāraṇe / kvacideva prayojanavaśājjijñāsāyāṃ jātāyāṃ parīkṣālābhe cetyarthaḥ / doṣābhāvaniścayārthā parīkṣā na tu prāmāṇyagrahaṇārthā / tatpunarjñānamiva sākṣivedyameva / ato na svataḥprāmāṇyaparityāga iti bhāvaḥ / *11,222* syādetadyadīyaṃ prakriyā pramāṇavatī syānna ca tadastītyata āha ata iti // ato na sarvamānānāṃ prāmāṇyaṃ niścitaṃ bhavet / sākṣiṇā niścitaṃ yatra tat prāmāṇyasvalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एव हि सर्वेषां ज्ञानानां प्रामाण्यं प्रथमतो न निश्चितं भवेत् । किन्नाम यत्र यदा परीक्षासहकृतेन साक्षिणा प्रामाण्यं निश्चितं भवति तत्तदैव प्रामाण्यं स्वलक्षणं प्रामाण्यस्वरूपमप्रामाण्यविविक्तं प्रामाण्यं सिद्धयति । इदमुक्तं भवति । यदि साक्षी दोषाभावे प्रमाणमेतदिति प्रथमं सम्मुग्धं प्रामाण्यं गृहीत्वा पश्चाज्जिज्ञासायां सत्यां परीक्षया प्रमाणमेवेत्यवधारयतीत्येषा प्रक्रिया नाङ्गीक्रियेत तदानभ्यस्तविषयाणां शब्दादिना जातानां सर्वेषामपि ज्ञानानां प्रथममेव प्रामाण्यमवधार्येत । नचैतदस्ति । तेन जानीमो ऽस्तीयं प्रक्रियेति । उक्तमर्थं बुद्धयारोहाय सङ्क्षिप्याह नहीति ॥ न हि कश्चित् सुखाद्येषु संशयं कुरुते जनः । नचैवाखिलमानानि निश्चिनोत्यखिलो जनः

ata eva hi sarveṣāṃ jñānānāṃ prāmāṇyaṃ prathamato na niścitaṃ bhavet / kinnāma yatra yadā parīkṣāsahakṛtena sākṣiṇā prāmāṇyaṃ niścitaṃ bhavati tattadaiva prāmāṇyaṃ svalakṣaṇaṃ prāmāṇyasvarūpamaprāmāṇyaviviktaṃ prāmāṇyaṃ siddhayati / idamuktaṃ bhavati / yadi sākṣī doṣābhāve pramāṇametaditi prathamaṃ sammugdhaṃ prāmāṇyaṃ gṛhītvā paścājjijñāsāyāṃ satyāṃ parīkṣayā pramāṇamevetyavadhārayatītyeṣā prakriyā nāṅgīkriyeta tadānabhyastaviṣayāṇāṃ śabdādinā jātānāṃ sarveṣāmapi jñānānāṃ prathamameva prāmāṇyamavadhāryeta / nacaitadasti / tena jānīmo 'stīyaṃ prakriyeti / uktamarthaṃ buddhayārohāya saṅkṣipyāha nahīti // na hi kaścit sukhādyeṣu saṃśayaṃ kurute janaḥ / nacaivākhilamānāni niścinotyakhilo janaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादनुभवारूढं किमर्थमुपलप्यते यस्मात्सुखाद्येषु कश्चित्संशयं न करोति यस्माच्चाखिलानि वृत्तिज्ञानानि दर्शन एव प्रमाणतयाखिलो जनो न निश्चिनोति तस्मात्साक्षिप्रामाण्यं परीक्षानपेक्षेण साक्षिणैव गृह्यते । वृत्तिज्ञानानां तु तत्सापेक्षेणेत्यनुभवारूढं प्रमेयं किमर्थमपलप्यते । निर्निमित्तमपलपितुं न शक्यत इति । *११,२२४* "न परीक्षानवस्था स्यात्ऽ; इत्युक्तमुपसंहरति दोषाभावादिकं चेति ॥ दोषाभावादिकं चैव साक्षी सम्यक् प्रपश्यति

tasmādanubhavārūḍhaṃ kimarthamupalapyate yasmātsukhādyeṣu kaścitsaṃśayaṃ na karoti yasmāccākhilāni vṛttijñānāni darśana eva pramāṇatayākhilo jano na niścinoti tasmātsākṣiprāmāṇyaṃ parīkṣānapekṣeṇa sākṣiṇaiva gṛhyate / vṛttijñānānāṃ tu tatsāpekṣeṇetyanubhavārūḍhaṃ prameyaṃ kimarthamapalapyate / nirnimittamapalapituṃ na śakyata iti / *11,224* "na parīkṣānavasthā syāt'; ityuktamupasaṃharati doṣābhāvādikaṃ ceti // doṣābhāvādikaṃ caiva sākṣī samyak prapaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्ष्येवेति सम्बन्धः । स्वस्य परीक्षायाश्च दोषाभावं प्रामाण्यं च परीक्षानिरपेक्षः साक्ष्येव सम्यक् प्रपश्यति । तस्मान्न काप्यनवस्थेति । "अपरीक्षितमेवऽ; इत्यादिनोक्तमुपसंहरति तदिति ॥ तत् परीक्षितमानेन न दोषो विष्णवि क्वचित् तत्तस्मात्परीक्षितमेव मानम् । तेन च भगवति क्वचिदपि दोषो नास्तीति सिद्धम् । तद्विरोधादपरीक्षितं दोषदर्शनमप्रमाणमेवेत्यर्थः । एवमपरीक्षितं दोषदर्शनं परीक्षितेन निर्देषतादर्शनेन बाधितं न भगवतो दोषित्वं साधयितुं शक्तमित्युक्तम् । इदानीं तादृशस्यापि साधकत्वे ऽतिप्रसङ्गं सूचयति अपरीक्षितेति ॥ अपरीक्षितदृष्टिस्तु कस्मिन्नर्थे न विद्यते

sākṣyeveti sambandhaḥ / svasya parīkṣāyāśca doṣābhāvaṃ prāmāṇyaṃ ca parīkṣānirapekṣaḥ sākṣyeva samyak prapaśyati / tasmānna kāpyanavastheti / "aparīkṣitameva'; ityādinoktamupasaṃharati taditi // tat parīkṣitamānena na doṣo viṣṇavi kvacit tattasmātparīkṣitameva mānam / tena ca bhagavati kvacidapi doṣo nāstīti siddham / tadvirodhādaparīkṣitaṃ doṣadarśanamapramāṇamevetyarthaḥ / evamaparīkṣitaṃ doṣadarśanaṃ parīkṣitena nirdeṣatādarśanena bādhitaṃ na bhagavato doṣitvaṃ sādhayituṃ śaktamityuktam / idānīṃ tādṛśasyāpi sādhakatve 'tiprasaṅgaṃ sūcayati aparīkṣiteti // aparīkṣitadṛṣṭistu kasminnarthe na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्त्यादीनां रजतत्वादावपि विद्यत एव । ततश्च तथा तदपि सिद्धयेदविशेषादिति भावः । *११,२२५* तदेवं दोषदर्शनं परीक्षितप्रत्यक्षविरोधादप्रमाणमित्यभिहितम् । निरनिष्यो निरवद्य इत्याद्यागमविरोधाच्च । स्यादेतत् । प्राक् तत्त्वमस्याद्यागमस्य प्रत्यक्षविरुद्धत्वात्प्रतीतार्थे न प्रामाण्यमित्युक्तम् । तत्कथं तद्विपरीतं प्रत्यक्षस्यागमविरोधेनाप्रामाण्यमिदानीमुच्यत इत्याशङ्कां परिहर्तुमाह तदिति ॥ तत् प्रत्यक्षविरुद्धार्थे नागमस्यापि मानता । उपजीव्यमक्षजं यत्र तदन्यत्र विपर्ययः

śuktyādīnāṃ rajatatvādāvapi vidyata eva / tataśca tathā tadapi siddhayedaviśeṣāditi bhāvaḥ / *11,225* tadevaṃ doṣadarśanaṃ parīkṣitapratyakṣavirodhādapramāṇamityabhihitam / niraniṣyo niravadya ityādyāgamavirodhācca / syādetat / prāk tattvamasyādyāgamasya pratyakṣaviruddhatvātpratītārthe na prāmāṇyamityuktam / tatkathaṃ tadviparītaṃ pratyakṣasyāgamavirodhenāprāmāṇyamidānīmucyata ityāśaṅkāṃ parihartumāha taditi // tat pratyakṣaviruddhārthe nāgamasyāpi mānatā / upajīvyamakṣajaṃ yatra tadanyatra viparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र यदाक्षजमागमस्योपजीव्यं तत् तदा प्रत्यक्षविरुद्धार्थे जात्या प्रबलस्याप्यागमस्य मानता नास्ति । तस्मादु(क्तादु)पजीव्योपजीवकभावादन्यत्र विपरीतोपजीव्योपजीवकभावे बाध्यबाधकभावस्यापि विपर्ययः । यदाऽगमः प्रत्यक्षस्योपजीव्यस्तदाऽगमविरुद्धार्थे प्रत्यक्षस्य न मानतेत्यर्थः । *११,२२६* ततः किमित्यत आह लौकिक इति ॥ लौकिके व्यवहारे ऽत्र प्रत्यक्षस्योपजीव्यता । अवतारादिदष्टौ स्यादागमस्योपजीव्यता

yatra yadākṣajamāgamasyopajīvyaṃ tat tadā pratyakṣaviruddhārthe jātyā prabalasyāpyāgamasya mānatā nāsti / tasmādu(ktādu)pajīvyopajīvakabhāvādanyatra viparītopajīvyopajīvakabhāve bādhyabādhakabhāvasyāpi viparyayaḥ / yadā'gamaḥ pratyakṣasyopajīvyastadā'gamaviruddhārthe pratyakṣasya na mānatetyarthaḥ / *11,226* tataḥ kimityata āha laukika iti // laukike vyavahāre 'tra pratyakṣasyopajīvyatā / avatārādidaṣṭau syādāgamasyopajīvyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लौकिके प्रत्यक्षसिद्धजीवादिविषये ब्रह्मात्मकत्वादिबोधनरूपे व्यवहारे तत्त्वमस्याद्यागमेन क्रियमाणे अत्र आगमे आगमं प्रति प्रत्यक्षस्योपजीव्यता । अवताराणां विश्वादीनां च दोषदृष्टौ प्रत्यक्षादिकं प्रत्यागमस्योपजीव्यता स्यात् । एतदुक्तं भवति । प्राक् प्रत्यक्षविरोधेनागमस्याप्रामाण्यमभिधायेदानीमागमविरोधेन प्रत्यक्षस्याप्रामाण्याभिधानं न विरुद्धम् । नहि निर्विशेषणयोः प्रत्यक्षागमयोः परस्परं बाध्यबाधकभावो ऽभिहितः । किन्तूपजीवकत्वेन बाध्यत्वमुपजीव्यत्वेन बाधकत्वम् । तच्च तत्रान्यथात्रान्यथेति कथं विरोध इति । अनेन दोषविषयप्रत्यक्षविरोधादागमस्यैवाप्रामाण्यं किन्न स्यादिति चोद्यं गर्भस्रावेणैव गतम् । आगमस्योजीव्यतया प्रत्यक्षतः प्राबल्यस्योक्तत्वात् । *११,२२७* कथं प्रत्यक्षं प्रत्यागमस्योपजीव्यत्वमित्यत आह आगमेनेति । आगमेन हि विष्णुत्वं ज्ञात्वा दोषो ऽत्र कल्प्यते अत्र विष्णौ । वस्तुतः कल्पनैवैषा न प्रमितिरितिभावेन कल्प्यत इत्युक्तम् । भवेदागमस्योपजीव्यत्वं यदि विष्णुत्वं ज्ञातव्यं भवेत् । तदेव न ज्ञातव्यमित्यत आह न चेदिति ॥ न चेत् स्यात् दोषवानन्यः ॥। यदि विष्णुत्वं रामकृष्णादौ न ज्ञातं तदा दोषग्राहिणा प्रत्यक्षेण विष्णोरन्यो दोषवानिति गृहीतं स्यात् । नतु विष्णुर्देषवानिति । नहि देवदत्ते देवदत्तत्वाज्ञाने देवदत्तो ऽयमागत इत्याकारं ज्ञानमुत्पत्तुमर्हतीति । तथापि नागमस्योपजीव्यत्वम् । यतः श्रीवत्सकौस्तुभादिलक्षणेन विष्णुत्वमनुमाय विष्णुर्देषवानिति प्रत्यक्षेण ज्ञास्यत इत्यत आह शास्त्रेति ॥ ॥। शास्त्रसिद्धं हि लक्षणम्

laukike pratyakṣasiddhajīvādiviṣaye brahmātmakatvādibodhanarūpe vyavahāre tattvamasyādyāgamena kriyamāṇe atra āgame āgamaṃ prati pratyakṣasyopajīvyatā / avatārāṇāṃ viśvādīnāṃ ca doṣadṛṣṭau pratyakṣādikaṃ pratyāgamasyopajīvyatā syāt / etaduktaṃ bhavati / prāk pratyakṣavirodhenāgamasyāprāmāṇyamabhidhāyedānīmāgamavirodhena pratyakṣasyāprāmāṇyābhidhānaṃ na viruddham / nahi nirviśeṣaṇayoḥ pratyakṣāgamayoḥ parasparaṃ bādhyabādhakabhāvo 'bhihitaḥ / kintūpajīvakatvena bādhyatvamupajīvyatvena bādhakatvam / tacca tatrānyathātrānyatheti kathaṃ virodha iti / anena doṣaviṣayapratyakṣavirodhādāgamasyaivāprāmāṇyaṃ kinna syāditi codyaṃ garbhasrāveṇaiva gatam / āgamasyojīvyatayā pratyakṣataḥ prābalyasyoktatvāt / *11,227* kathaṃ pratyakṣaṃ pratyāgamasyopajīvyatvamityata āha āgameneti / āgamena hi viṣṇutvaṃ jñātvā doṣo 'tra kalpyate atra viṣṇau / vastutaḥ kalpanaivaiṣā na pramitiritibhāvena kalpyata ityuktam / bhavedāgamasyopajīvyatvaṃ yadi viṣṇutvaṃ jñātavyaṃ bhavet / tadeva na jñātavyamityata āha na cediti // na cet syāt doṣavānanyaḥ ... yadi viṣṇutvaṃ rāmakṛṣṇādau na jñātaṃ tadā doṣagrāhiṇā pratyakṣeṇa viṣṇoranyo doṣavāniti gṛhītaṃ syāt / natu viṣṇurdeṣavāniti / nahi devadatte devadattatvājñāne devadatto 'yamāgata ityākāraṃ jñānamutpattumarhatīti / tathāpi nāgamasyopajīvyatvam / yataḥ śrīvatsakaustubhādilakṣaṇena viṣṇutvamanumāya viṣṇurdeṣavāniti pratyakṣeṇa jñāsyata ityata āha śāstreti // ... śāstrasiddhaṃ hi lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीवत्सादिकं लक्षणं विष्णुत्वेन व्याप्तमित्येतच्छास्त्रेणैव सिद्धम् । यद्यप्यस्मिन्पक्षे साक्षादागमो नोपजीव्यः । तथाप्यनुमानमूलव्याप्तिग्रहणाय तदुपजीवनमपरिहार्यमेवेति भावः । ननु विष्णुत्वाज्ञाने विष्णोरन्यो दोषवानिति ज्ञानेन कुतो भाव्यम् । विष्णुत्ववत्तदन्यत्वस्याप्यज्ञातत्वादिति चेत् । एवं तर्ह्यज्ञातं प्रसज्यत इत्याह कस्यचिदिति ॥ कस्यचिद् दोषवत्त्वं स्यादितिमात्रे ऽक्षजं भवेत् इतिमात्रे एतावत्येव विषये । विष्णुर्देषवानिति ज्ञाना(स्या)नुत्पादनप्रसङ्ग एव तात्पर्यमिति भावः । ननु यथा पटो ऽयं छिन्नो दग्धो मलिन इति परानुपजीविना प्रत्यक्षेणैव गृह्यते । तथाऽगमादिकमनुपजीव्य प्रत्यक्षेणैव विष्णुर्देषवानिति ज्ञास्यत इत्यत आह नेति ॥ न विष्णोर्देषवत्त्वे हि प्रत्यक्षं वर्तते स्वतः

śrīvatsādikaṃ lakṣaṇaṃ viṣṇutvena vyāptamityetacchāstreṇaiva siddham / yadyapyasminpakṣe sākṣādāgamo nopajīvyaḥ / tathāpyanumānamūlavyāptigrahaṇāya tadupajīvanamaparihāryameveti bhāvaḥ / nanu viṣṇutvājñāne viṣṇoranyo doṣavāniti jñānena kuto bhāvyam / viṣṇutvavattadanyatvasyāpyajñātatvāditi cet / evaṃ tarhyajñātaṃ prasajyata ityāha kasyaciditi // kasyacid doṣavattvaṃ syāditimātre 'kṣajaṃ bhavet itimātre etāvatyeva viṣaye / viṣṇurdeṣavāniti jñānā(syā)nutpādanaprasaṅga eva tātparyamiti bhāvaḥ / nanu yathā paṭo 'yaṃ chinno dagdho malina iti parānupajīvinā pratyakṣeṇaiva gṛhyate / tathā'gamādikamanupajīvya pratyakṣeṇaiva viṣṇurdeṣavāniti jñāsyata ityata āha neti // na viṣṇordeṣavattve hi pratyakṣaṃ vartate svataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वतः परानुपजीवनेन । अयमभिसन्धिः । पटत्वमवयवसन्निवेशव्यङ्घयं प्रत्यक्षमेवेति युज्यते तथा ज्ञानम् । विष्णुत्वं तु समस्तगुणपरिपूर्णत्वनिर्देषत्वजगज्जन्मादिकारणत्वलक्षणं न प्रत्यक्षम् । अतो न तथाविधं ज्ञानमुपपद्यते । यथा पञ्चपलपरिमितो ऽयं पटो मलिन इति ज्ञानमिति । *११,२२८* अयं समुदायार्थः । रामकृष्णादिदोषग्राहिणा प्रत्यक्षेण त्रेधोत्पत्तव्यम् । विष्णुरयं दोषवानिति वा विष्णोरन्यो ऽयं दोषवानिति वा कश्चिदयं दोषवानिति वा । प्रकारान्तराभावात् । तत्र द्वितीयतृतीययोर्न विष्णोर्देषवत्त्वे तदुद्भावयितुं (शक्यते) शक्यम् । विष्णुर्देषवानिति तेनानवगाहनात् । वस्तुवृत्त्यासौ विष्णुरेवेति चेत् । किं ततः । नहि वस्तुवृत्तिसहितं यत्किञ्चिज्ज्ञानं विवक्षितविशे(षणं सा)षं साधयति । अतिप्रसङ्गात् । आद्ये विष्णुत्वं सर्वथा ज्ञातव्यम् । नचैतत्प्रत्यक्षवेद्यं नाप्यनुमेयमित्युक्तं शास्त्रयोनिसूत्रे । तस्माद्"देवक्यां देवरूपिण्यां विष्णुः सर्वगुहाशयः । आविरासीद्ऽ; इत्यागमेन वाऽगमावगतव्याप्तिकानुमानेन वावगन्तव्यम् । ततः सर्वथा प्रत्यक्षस्यागमोपजीव्यत्वमङ्गीकार्यम् । सर्वो ऽप्यागमस्तावदेकमेव वाक्यम् । स च सर्वरूपोपेतस्य विष्णोर्निर्देषत्वं प्रतिपादयतीति तद्विरोधादप्रमाणमेव दोषविषयं प्रत्यक्षमिति । *११,२२९* इतश्च तदप्रमाणमिति दर्शयितुमाह केचिदिति ॥ केचित् पश्यन्ति दोषानित्यत्रापि स्यान्नचाक्षजम् न केवलं दोषेष्वित्यपिशब्दः । चशब्दो ऽनुमानादिसमुच्चयार्थः । प्रत्यक्षं भगवद्रूपाणां दोषित्वे प्रमाणमिति वदन्प्रष्टव्यः । केचित्तत्कालवर्तिनः पुरुषा भगवद्रूपेषु दोषान्पश्यन्तीत्यत्रार्थे ऽस्माकं किं प्रमाणम् । प्रत्यक्षमनुमानमागमो वेति । न तावत्प्रत्यक्षम् । परपुरुषवर्तिनि प्रत्यक्षे परेषां प्रत्यक्षायोगात् । दूरे कालभेदे । नाप्यनुमानं लिङ्गाभावात् । आगमो ऽपि वेदः पुराणादिर्वा । नाद्यः । तस्यादर्शनात् । तस्माद्द्वितीय एवाङ्गीकार्य इत्याह पौराणमिति ॥ पौराणं वाक्यमेवात्र ॥। अत्र भगवद्रूपदोषग्राहिप्रत्यक्षसद्भावे । वक्तव्यमिति शेषः । ततः किमिति चेत् । तत्पुराणवाक्यं तद्दोषदर्शनं किं प्रत्यक्षलक्षणं प्रमाणतया मन्यते, उतापरीक्षितप्रमाणाप्रमाणाभावप्रतीतिमात्रतया, अथाप्रमाणतया । *११,२३१* आद्ये दोषमाह तदिति ॥ ॥। तच्छ्रुत्यैव विरुद्धयते

svataḥ parānupajīvanena / ayamabhisandhiḥ / paṭatvamavayavasanniveśavyaṅghayaṃ pratyakṣameveti yujyate tathā jñānam / viṣṇutvaṃ tu samastaguṇaparipūrṇatvanirdeṣatvajagajjanmādikāraṇatvalakṣaṇaṃ na pratyakṣam / ato na tathāvidhaṃ jñānamupapadyate / yathā pañcapalaparimito 'yaṃ paṭo malina iti jñānamiti / *11,228* ayaṃ samudāyārthaḥ / rāmakṛṣṇādidoṣagrāhiṇā pratyakṣeṇa tredhotpattavyam / viṣṇurayaṃ doṣavāniti vā viṣṇoranyo 'yaṃ doṣavāniti vā kaścidayaṃ doṣavāniti vā / prakārāntarābhāvāt / tatra dvitīyatṛtīyayorna viṣṇordeṣavattve tadudbhāvayituṃ (śakyate) śakyam / viṣṇurdeṣavāniti tenānavagāhanāt / vastuvṛttyāsau viṣṇureveti cet / kiṃ tataḥ / nahi vastuvṛttisahitaṃ yatkiñcijjñānaṃ vivakṣitaviśe(ṣaṇaṃ sā)ṣaṃ sādhayati / atiprasaṅgāt / ādye viṣṇutvaṃ sarvathā jñātavyam / nacaitatpratyakṣavedyaṃ nāpyanumeyamityuktaṃ śāstrayonisūtre / tasmād"devakyāṃ devarūpiṇyāṃ viṣṇuḥ sarvaguhāśayaḥ / āvirāsīd'; ityāgamena vā'gamāvagatavyāptikānumānena vāvagantavyam / tataḥ sarvathā pratyakṣasyāgamopajīvyatvamaṅgīkāryam / sarvo 'pyāgamastāvadekameva vākyam / sa ca sarvarūpopetasya viṣṇornirdeṣatvaṃ pratipādayatīti tadvirodhādapramāṇameva doṣaviṣayaṃ pratyakṣamiti / *11,229* itaśca tadapramāṇamiti darśayitumāha keciditi // kecit paśyanti doṣānityatrāpi syānnacākṣajam na kevalaṃ doṣeṣvityapiśabdaḥ / caśabdo 'numānādisamuccayārthaḥ / pratyakṣaṃ bhagavadrūpāṇāṃ doṣitve pramāṇamiti vadanpraṣṭavyaḥ / kecittatkālavartinaḥ puruṣā bhagavadrūpeṣu doṣānpaśyantītyatrārthe 'smākaṃ kiṃ pramāṇam / pratyakṣamanumānamāgamo veti / na tāvatpratyakṣam / parapuruṣavartini pratyakṣe pareṣāṃ pratyakṣāyogāt / dūre kālabhede / nāpyanumānaṃ liṅgābhāvāt / āgamo 'pi vedaḥ purāṇādirvā / nādyaḥ / tasyādarśanāt / tasmāddvitīya evāṅgīkārya ityāha paurāṇamiti // paurāṇaṃ vākyamevātra ... atra bhagavadrūpadoṣagrāhipratyakṣasadbhāve / vaktavyamiti śeṣaḥ / tataḥ kimiti cet / tatpurāṇavākyaṃ taddoṣadarśanaṃ kiṃ pratyakṣalakṣaṇaṃ pramāṇatayā manyate, utāparīkṣitapramāṇāpramāṇābhāvapratītimātratayā, athāpramāṇatayā / *11,231* ādye doṣamāha taditi // ... tacchrutyaiva viruddhayate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवद्रूपेषु दोषग्राहिणीं प्रतीतिं प्रमाणतया प्रतिपादयत्पुराणवाक्यं दोषसद्भावं मन्यत एव । न हि सम्भवति तद्ग्राहिणः प्रामाण्यमङ्गीकरोति नाङ्गीकरोति च तदिति । दोषसद्भावं मन्यमानं च तत्प्रागुदाहृतया श्रुत्यैव विरुद्धयत इति । पुराणवाक्यस्य श्रुतिविरुद्धत्वे को दोष इत्यत आह पुराणस्येति ॥ पुराणस्योपजीव्यश्च वेद ॥। पौरुषेयेण खलु वाक्येन समूलेन भाव्यम् । यतः केनचित्कारणेन कञ्चिदर्थं बुद्धिस्थीकृत्य वाक्यं प्रयुञ्ज्महे । अन्यथोत्पत्तेरेवासम्भवः । पुराणवाक्यस्य च वेद एव मूलं कुत इत्यत आह नचेति ॥ ॥। एव नचापरः अपरः पौरुषेयो ग्रन्थः । चशब्दः प्रत्यक्षा(गमा)दिसमुच्चयार्थः । पौरुषेयस्तावदागमो न पुराणस्य मूलम् । तस्यापि मूला(न्तरा)पेक्षायामन्धपरम्परापातात् । न(च) प्रत्यक्षानुमाने । तदर्थस्य तदगोचरत्वात् । नाप्युत्प्रेक्षा । प्रतारकवाक्यवदप्रामाण्यप्रसङ्गात् । अतः परिशेषाद्वेद एव पुराणस्योपजीव्य इति सिद्धम् । ततः किमित्यत आह तद्विरोध इति ॥ तद्विरोधे कथं मानं तत् तत्र च भविष्यति

bhagavadrūpeṣu doṣagrāhiṇīṃ pratītiṃ pramāṇatayā pratipādayatpurāṇavākyaṃ doṣasadbhāvaṃ manyata eva / na hi sambhavati tadgrāhiṇaḥ prāmāṇyamaṅgīkaroti nāṅgīkaroti ca taditi / doṣasadbhāvaṃ manyamānaṃ ca tatprāgudāhṛtayā śrutyaiva viruddhayata iti / purāṇavākyasya śrutiviruddhatve ko doṣa ityata āha purāṇasyeti // purāṇasyopajīvyaśca veda ... pauruṣeyeṇa khalu vākyena samūlena bhāvyam / yataḥ kenacitkāraṇena kañcidarthaṃ buddhisthīkṛtya vākyaṃ prayuñjmahe / anyathotpatterevāsambhavaḥ / purāṇavākyasya ca veda eva mūlaṃ kuta ityata āha naceti // ... eva nacāparaḥ aparaḥ pauruṣeyo granthaḥ / caśabdaḥ pratyakṣā(gamā)disamuccayārthaḥ / pauruṣeyastāvadāgamo na purāṇasya mūlam / tasyāpi mūlā(ntarā)pekṣāyāmandhaparamparāpātāt / na(ca) pratyakṣānumāne / tadarthasya tadagocaratvāt / nāpyutprekṣā / pratārakavākyavadaprāmāṇyaprasaṅgāt / ataḥ pariśeṣādveda eva purāṇasyopajīvya iti siddham / tataḥ kimityata āha tadvirodha iti // tadvirodhe kathaṃ mānaṃ tat tatra ca bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपजीव्यवेदविरोधे । तत् पुराणवाक्यम् । तत्र भगवतः सदोषत्वे । उपजीव्यविरुद्धस्योपजीवकस्याप्रामाण्यावश्यम्भावादिति चार्थः । *११,२३१फ़्।* नन्वीश्वरप्रणीतानां पुराणानां तदीयं निजं ज्ञानमेव मूलं न वेदः । अनीश्वरप्रणीतानामपि योगिप्रत्यक्षमेव । अतो वेदविरोधे ऽपि को दोषः । उच्यते । वेदस्तावत्प्रमाणमेवेति निष्यङ्कितम् । नच प्रमाणयोर्विरोधो ऽस्ति । वस्तुविकल्पप्रसङ्गात् । ततो वेदविरोधे निजज्ञानादिमूलत्वमेवापनीयते । तथापि वेद एव पुराणस्योपजीव्य इति कथम् । अमीश्वरप्रणीतपुराणाभिप्रायेणेति न दोषः । अनीश्वरा हि स्वयंप्रतिभाते ऽप्यर्थे (समाश्वा) आश्वासार्थं वेदमुपजीवन्ति । यथोक्तम्"यत्स्वयंप्रतिभातस्य संशयार्तं गुरोर्वचःऽ; इति । यद्वेश्वरप्रणीतपुराणानामपि प्रामाण्यावधारणाय वेदसंवादो ऽपेक्षितः । अन्यथोत्प्रेक्षामूलत्वशङ्कनात् । तदभिप्रायेण"पुराणस्योपजीव्यश्च वेद एवऽ; इत्युक्तम् । *११,२३४* द्वितीयं निराकरोति अपरीक्षितेति ॥ अपरीक्षितदृष्टिश्च कथमेवाक्षजं भवेत् अक्षजं कथमेव भवेदिति प्रत्यक्षं प्रमाणतयाभिलषितार्थे नोद्भावयितुं शक्यते । नहि प्रमाणत्वेनानवधारितं प्रमाणत्वेनोद्भावयन्परीक्षकः स्यादिति भावः । विपक्षे बाधकमाह यद्येवमिति ॥ यद्येवं देवदत्तादिभ्रमः किं नाक्षजं भवेत्

upajīvyavedavirodhe / tat purāṇavākyam / tatra bhagavataḥ sadoṣatve / upajīvyaviruddhasyopajīvakasyāprāmāṇyāvaśyambhāvāditi cārthaḥ / *11,231f.* nanvīśvarapraṇītānāṃ purāṇānāṃ tadīyaṃ nijaṃ jñānameva mūlaṃ na vedaḥ / anīśvarapraṇītānāmapi yogipratyakṣameva / ato vedavirodhe 'pi ko doṣaḥ / ucyate / vedastāvatpramāṇameveti niṣyaṅkitam / naca pramāṇayorvirodho 'sti / vastuvikalpaprasaṅgāt / tato vedavirodhe nijajñānādimūlatvamevāpanīyate / tathāpi veda eva purāṇasyopajīvya iti katham / amīśvarapraṇītapurāṇābhiprāyeṇeti na doṣaḥ / anīśvarā hi svayaṃpratibhāte 'pyarthe (samāśvā) āśvāsārthaṃ vedamupajīvanti / yathoktam"yatsvayaṃpratibhātasya saṃśayārtaṃ gurorvacaḥ'; iti / yadveśvarapraṇītapurāṇānāmapi prāmāṇyāvadhāraṇāya vedasaṃvādo 'pekṣitaḥ / anyathotprekṣāmūlatvaśaṅkanāt / tadabhiprāyeṇa"purāṇasyopajīvyaśca veda eva'; ityuktam / *11,234* dvitīyaṃ nirākaroti aparīkṣiteti // aparīkṣitadṛṣṭiśca kathamevākṣajaṃ bhavet akṣajaṃ kathameva bhavediti pratyakṣaṃ pramāṇatayābhilaṣitārthe nodbhāvayituṃ śakyate / nahi pramāṇatvenānavadhāritaṃ pramāṇatvenodbhāvayanparīkṣakaḥ syāditi bhāvaḥ / vipakṣe bādhakamāha yadyevamiti // yadyevaṃ devadattādibhramaḥ kiṃ nākṣajaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणत्वेनापरीक्षितमपि यदि प्रत्यक्षतयोद्भाव्यत इत्यर्थः । देवदत्तादिभ्रम इति । यज्ञदत्तशुक्त्यादौ देवदत्तरजतादिभ्रम इत्यर्थः । बाधितत्वात्तन्नाक्षजं प्रमाणमिति चेत् । तत्किं बाधाभावमात्रं वस्तुव्यवस्थाहेतुः । तथात्वे निश्चायकप्रमाणवैयर्थ्यापत्तेः । अस्ति च प्रकृते वेदबाध इति । *११,२३६* उपजीव्यवेदविरोधादुपजीवकयोः प्रत्यक्षपुराणवाक्ययोरप्रामाण्यमित्युक्तम् । तदसत् । उपजीवकमुपजीव्यविरोधेन बाध्यत इति नियमाभावात् । दृश्यते ह्युपजीव्यस्यापीदं रजतमिति ज्ञानस्योपजीवकेन नेदं रजतमिति ज्ञानेन बाध इति चेत् । कथमत्रोपजीव्योपजीवकभाव इति वक्तव्यम् । अप्राप्तस्य प्रतिषेधायोगात्प्राप्तिरूपमिदं रजतमिति ज्ञानमाद्यमुपजीव्यं, प्रतिषेधात्मकं तु नेदं रजतमिति ज्ञानमुपजीवकमिति वा, असिद्धे धर्मिणि प्रतिषेधासम्भवाद्धर्मिज्ञानमाद्यमुपजीव्यं द्वितीयं तूपजीवकमिति वा । आद्ये समाधिमाह यावच्छक्तीति ॥ यावच्छक्ति परीक्षायामुपजीव्यस्य बाधने । दोषो नाशोधिते दोष उपजीव्यत्वमस्वलम्

pramāṇatvenāparīkṣitamapi yadi pratyakṣatayodbhāvyata ityarthaḥ / devadattādibhrama iti / yajñadattaśuktyādau devadattarajatādibhrama ityarthaḥ / bādhitatvāttannākṣajaṃ pramāṇamiti cet / tatkiṃ bādhābhāvamātraṃ vastuvyavasthāhetuḥ / tathātve niścāyakapramāṇavaiyarthyāpatteḥ / asti ca prakṛte vedabādha iti / *11,236* upajīvyavedavirodhādupajīvakayoḥ pratyakṣapurāṇavākyayoraprāmāṇyamityuktam / tadasat / upajīvakamupajīvyavirodhena bādhyata iti niyamābhāvāt / dṛśyate hyupajīvyasyāpīdaṃ rajatamiti jñānasyopajīvakena nedaṃ rajatamiti jñānena bādha iti cet / kathamatropajīvyopajīvakabhāva iti vaktavyam / aprāptasya pratiṣedhāyogātprāptirūpamidaṃ rajatamiti jñānamādyamupajīvyaṃ, pratiṣedhātmakaṃ tu nedaṃ rajatamiti jñānamupajīvakamiti vā, asiddhe dharmiṇi pratiṣedhāsambhavāddharmijñānamādyamupajīvyaṃ dvitīyaṃ tūpajīvakamiti vā / ādye samādhimāha yāvacchaktīti // yāvacchakti parīkṣāyāmupajīvyasya bādhane / doṣo nāśodhite doṣa upajīvyatvamasvalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथाप्युपजीव्यविरोधेनोपजीवकं बाध्यत इति नियमभङ्गो नास्ति । अयं खल्वस्य नियमस्यार्थः । परीक्षया शोधितमुपजीव्यं विरोध्युपजीवकं बाधते स्वयं तेन न बाध्यत इति । नतु यथाश्रुतः । अस्य तु तदा भङ्गः स्यात् । यदि परीक्षितमुपजीव्यं विरोधिनोपजीवकेन बाध्यं (बाधितं) क्वचिदुपलभेमहि । नचैवम् । इदं रजतमिति ज्ञानं तु न शोधितम् । ततस्तस्मिन्नुपजीवकेन बाधिते न नियमभङ्गः । नहि निर्विशेषणस्य व्यभिचारे विशिष्यं व्यभिचरत्यतिप्रसङ्गात् । नच वाच्यं विशिष्यस्य प्रयोजकताकल्पनं निर्मूलमिति । उभयथा(पि) बाध्यबाधकभावदर्शनात् । विशेषणानपेक्षायामव्यवस्थापातात् । ननु परीक्षायामङ्गीकृतायां तयैवालम् । परीक्षितेनापरीक्षितं बाध्यत इत्येतावतः क्वचिद्वयभिचाराभावात्किमुपजीव्योपजीवकभावेन । उच्यते । भवेदेवं यद्यात्यन्तिकीं परीक्षामत्राङ्गीकुर्मः । नचैवम् । किन्तु यावच्छक्तिपरीक्षामेव । नच तावन्मात्रस्य बाधकत्वनियमो ऽस्ति । यावच्छक्तिपरीक्षितस्यापि बाधदर्शनात् । अतो युक्तं विशिष्यस्योपादानम् । आत्यन्तिकपरीक्षैव बाधकत्वोपयोगिनी भवतु किमुपजीव्यत्वेनेत्यपि न वाच्यम् । तस्यापि सांव्यावहारिकत्वात् । यथोक्तम् । "सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्यऽ; इति । प्रकृते तु वेदः परीक्षित उपजीव्यश्चेति । *११,२४१* द्वितीये परिहारमाह भ्रमे ऽपीति ॥ भ्रमे ऽप्यभ्रमभागो ऽस्ति ॥। हीति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते । यद्यप्येकमेवेदं रजतमिति ज्ञानं तथापि विषयोपाधिवशाद् विभागम् । तत्र प्रकारे भ्रमत्वे ऽपि स्वरूपे ऽभ्रमत्वमेव । तत्र कदापि बाधाभावात् । तथान्येप्याहुः । सर्वं ज्ञानं धर्मिणि प्रमाणं प्रकारे तु विपर्यय इति । भागाभ्युपगमादेव न विरोधचोदनावकाशः । ततः किमित्यत आह तन्मात्रमिति ॥ ॥। तन्मात्रमुपजीव्य हि । बाधकज्ञानवृत्तिः स्यान् ॥। अभ्रमभागमात्रम् । तेनैव धर्मिणः सिद्धेः । रजताकारस्य निषेध्यत्वेन धर्मित्वाभावादिति हिशब्दार्थः । एतदुक्तं भवति । अस्मिन्पक्षे यदुपजीव्यं न तदुपजीवकेन बाध्यते यच्च बाध्यते न तदुपजीव्यमित्यतो नेदमस्मदीयनियमभङ्गस्योदाहरणमिति । *११,२४१फ़्।* अत्रान्तरे मायावादिनश्चोदयन्ति । यदुक्तमुपजीव्यविरोधादद्वैतश्रुतीनामप्रामाण्यमिति । तदसत् । तत्राप्यस्य समाधानस्य सुवचत्वात् । तथाहि । यः सर्वज्ञ इत्यादीनां तत्त्वमस्यादीनां च कथमुपजीव्योपजीवकभाव इति वक्तव्यम् । सिद्धं न निवर्तकत्वादित्यादिवचनात् । तत्त्वमस्यादिवाकयमैक्यविरोधिनां सावर्ज्ञादीनां दुःखादीनां च प्रतिषेधकमङ्गीकृतम् । नच प्राप्तिं विना प्रतिषेधो ऽस्तीति प्राप्तिरूपं यः सर्वज्ञ इत्यादिकमुपजीव्यम्, तत्त्वमस्यादिकं तूपजीवकमिति वा, असिद्धे धमिर्णि प्रतिषेधानुपपत्तेर्धर्मिप्रतिपादकमाद्यमुपजीव्यमुपजीवकं चोत्तरमिति वा । आद्ये रजतज्ञानस्येवापरीक्षितत्वादुपजीव्यस्यापि प्रथमस्योत्तरेण बाधे न काप्यनुपपत्तिः । द्वितीये शुक्तिस्वरूपमात्रमिव ब्रह्मस्वरूपमात्रमुपजीव्यं न सार्वज्ञादिविशिष्यम् । तथाच यदुपजीव्यं न तदुत्तरेण बाध्यते । यद्बाध्यते सार्वज्ञादिकं न तदुपजीव्यमिति न कश्चिद्विरोध इति । *११,२४२* अत्र परिहारद्वयमपि प्रतिषेधति नचैवमिति ॥ ॥। नचैवं ॥। प्रसिद्धयोर्भ्रान्तिबाधयोरिवात्र समाधानं न वक्तुं शक्यते । वैषम्यादिति भावः । *११,२४४* तत्कथमित्यतः प्रथमपक्षे तावद्वैषम्यं दर्शयति सुपरीक्षित इति ॥ ॥। सुपरीक्षिते प्रथमप्रमाणे सुपरीक्षिते सति न चैवमिति सम्बन्धः । एतदुक्तं भवति । इदं रजतमिति ज्ञानमुपजीव्यमप्यपरीक्षितत्वादुपजीवकेन नेदं रजतमति ज्ञानेन बाध्यते । उपजीव्योपजीवकन्यायस्य यावच्छक्तिपरीक्षाविषयत्वाति ह्यस्माभिरभिहितम् । अस्मन्न्यायेन च परेण प्रत्यवस्थायते । नच तद्युक्तम् । यः सर्वज्ञ इत्यादीनामहं दुःखीत्यादीनां च सुपरीक्षितत्वात् । उपपादितं खलु यः सर्वज्ञ इत्यादिश्रुतीनां तत्त्वावेदकत्वं साक्षिणश्च नियमेनाव्यभिचारित्वमिति । द्वितीयपक्षे वैषम्यं दर्शयति सर्वमिति ॥ सर्वं तदुपजीव्यैव प्रमाणं वर्तते यतः

tathāpyupajīvyavirodhenopajīvakaṃ bādhyata iti niyamabhaṅgo nāsti / ayaṃ khalvasya niyamasyārthaḥ / parīkṣayā śodhitamupajīvyaṃ virodhyupajīvakaṃ bādhate svayaṃ tena na bādhyata iti / natu yathāśrutaḥ / asya tu tadā bhaṅgaḥ syāt / yadi parīkṣitamupajīvyaṃ virodhinopajīvakena bādhyaṃ (bādhitaṃ) kvacidupalabhemahi / nacaivam / idaṃ rajatamiti jñānaṃ tu na śodhitam / tatastasminnupajīvakena bādhite na niyamabhaṅgaḥ / nahi nirviśeṣaṇasya vyabhicāre viśiṣyaṃ vyabhicaratyatiprasaṅgāt / naca vācyaṃ viśiṣyasya prayojakatākalpanaṃ nirmūlamiti / ubhayathā(pi) bādhyabādhakabhāvadarśanāt / viśeṣaṇānapekṣāyāmavyavasthāpātāt / nanu parīkṣāyāmaṅgīkṛtāyāṃ tayaivālam / parīkṣitenāparīkṣitaṃ bādhyata ityetāvataḥ kvacidvayabhicārābhāvātkimupajīvyopajīvakabhāvena / ucyate / bhavedevaṃ yadyātyantikīṃ parīkṣāmatrāṅgīkurmaḥ / nacaivam / kintu yāvacchaktiparīkṣāmeva / naca tāvanmātrasya bādhakatvaniyamo 'sti / yāvacchaktiparīkṣitasyāpi bādhadarśanāt / ato yuktaṃ viśiṣyasyopādānam / ātyantikaparīkṣaiva bādhakatvopayoginī bhavatu kimupajīvyatvenetyapi na vācyam / tasyāpi sāṃvyāvahārikatvāt / yathoktam / "sannipātalakṣaṇo vidhiranimittaṃ tadvighātasya'; iti / prakṛte tu vedaḥ parīkṣita upajīvyaśceti / *11,241* dvitīye parihāramāha bhrame 'pīti // bhrame 'pyabhramabhāgo 'sti ... hīti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate / yadyapyekamevedaṃ rajatamiti jñānaṃ tathāpi viṣayopādhivaśād vibhāgam / tatra prakāre bhramatve 'pi svarūpe 'bhramatvameva / tatra kadāpi bādhābhāvāt / tathānyepyāhuḥ / sarvaṃ jñānaṃ dharmiṇi pramāṇaṃ prakāre tu viparyaya iti / bhāgābhyupagamādeva na virodhacodanāvakāśaḥ / tataḥ kimityata āha tanmātramiti // ... tanmātramupajīvya hi / bādhakajñānavṛttiḥ syān ... abhramabhāgamātram / tenaiva dharmiṇaḥ siddheḥ / rajatākārasya niṣedhyatvena dharmitvābhāvāditi hiśabdārthaḥ / etaduktaṃ bhavati / asminpakṣe yadupajīvyaṃ na tadupajīvakena bādhyate yacca bādhyate na tadupajīvyamityato nedamasmadīyaniyamabhaṅgasyodāharaṇamiti / *11,241f.* atrāntare māyāvādinaścodayanti / yaduktamupajīvyavirodhādadvaitaśrutīnāmaprāmāṇyamiti / tadasat / tatrāpyasya samādhānasya suvacatvāt / tathāhi / yaḥ sarvajña ityādīnāṃ tattvamasyādīnāṃ ca kathamupajīvyopajīvakabhāva iti vaktavyam / siddhaṃ na nivartakatvādityādivacanāt / tattvamasyādivākayamaikyavirodhināṃ sāvarjñādīnāṃ duḥkhādīnāṃ ca pratiṣedhakamaṅgīkṛtam / naca prāptiṃ vinā pratiṣedho 'stīti prāptirūpaṃ yaḥ sarvajña ityādikamupajīvyam, tattvamasyādikaṃ tūpajīvakamiti vā, asiddhe dhamirṇi pratiṣedhānupapatterdharmipratipādakamādyamupajīvyamupajīvakaṃ cottaramiti vā / ādye rajatajñānasyevāparīkṣitatvādupajīvyasyāpi prathamasyottareṇa bādhe na kāpyanupapattiḥ / dvitīye śuktisvarūpamātramiva brahmasvarūpamātramupajīvyaṃ na sārvajñādiviśiṣyam / tathāca yadupajīvyaṃ na taduttareṇa bādhyate / yadbādhyate sārvajñādikaṃ na tadupajīvyamiti na kaścidvirodha iti / *11,242* atra parihāradvayamapi pratiṣedhati nacaivamiti // ... nacaivaṃ ... prasiddhayorbhrāntibādhayorivātra samādhānaṃ na vaktuṃ śakyate / vaiṣamyāditi bhāvaḥ / *11,244* tatkathamityataḥ prathamapakṣe tāvadvaiṣamyaṃ darśayati suparīkṣita iti // ... suparīkṣite prathamapramāṇe suparīkṣite sati na caivamiti sambandhaḥ / etaduktaṃ bhavati / idaṃ rajatamiti jñānamupajīvyamapyaparīkṣitatvādupajīvakena nedaṃ rajatamati jñānena bādhyate / upajīvyopajīvakanyāyasya yāvacchaktiparīkṣāviṣayatvāti hyasmābhirabhihitam / asmannyāyena ca pareṇa pratyavasthāyate / naca tadyuktam / yaḥ sarvajña ityādīnāmahaṃ duḥkhītyādīnāṃ ca suparīkṣitatvāt / upapāditaṃ khalu yaḥ sarvajña ityādiśrutīnāṃ tattvāvedakatvaṃ sākṣiṇaśca niyamenāvyabhicāritvamiti / dvitīyapakṣe vaiṣamyaṃ darśayati sarvamiti // sarvaṃ tadupajīvyaiva pramāṇaṃ vartate yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः कारणात्तत्सर्वं सार्वज्ञादिकमुपजीव्यैव तत्त्वमसीत्यादिकं प्रमाणं प्रवर्तते ऽतो न चैवमिति सम्बन्धः । इदमुक्तं भवति । यथा नेदं रजतमिति ज्ञानं पुरोवर्तिनः स्वरूपमात्रं धर्मीकृत्य प्रवर्तते न तु रजतत्वविशिष्यं न तथा तत्त्वमस्यादिवाक्यं प्रवर्तितुमर्हति । किन्तु सर्वज्ञत्वादिविशिष्यं ब्रह्मस्वरूपं दुःखादिविशिष्यं जीवस्वरूपं च धर्मीकृत्यैव । तथाच धर्मिग्राहकविरोधो ऽपरिहार्य इति । अत्र सर्वमिति सर्वज्ञत्वाद्यन्यतमस्योपलक्षणम् । *११,२४७* ननु तत्त्वमस्यादिवाक्यमपि यदि स्वरूपमात्रमुपजीव्य प्रवर्तेत तदा कीदृशो दोष इत्यत आह कथमिति ॥ कथं ब्रह्मेति तज्ज्ञेयं सर्वज्ञत्वादिलक्षणम् । विहाय यस्मात्कस्माच्चित् स्वरूपस्यैव चेद् यदि

yataḥ kāraṇāttatsarvaṃ sārvajñādikamupajīvyaiva tattvamasītyādikaṃ pramāṇaṃ pravartate 'to na caivamiti sambandhaḥ / idamuktaṃ bhavati / yathā nedaṃ rajatamiti jñānaṃ purovartinaḥ svarūpamātraṃ dharmīkṛtya pravartate na tu rajatatvaviśiṣyaṃ na tathā tattvamasyādivākyaṃ pravartitumarhati / kintu sarvajñatvādiviśiṣyaṃ brahmasvarūpaṃ duḥkhādiviśiṣyaṃ jīvasvarūpaṃ ca dharmīkṛtyaiva / tathāca dharmigrāhakavirodho 'parihārya iti / atra sarvamiti sarvajñatvādyanyatamasyopalakṣaṇam / *11,247* nanu tattvamasyādivākyamapi yadi svarūpamātramupajīvya pravarteta tadā kīdṛśo doṣa ityata āha kathamiti // kathaṃ brahmeti tajjñeyaṃ sarvajñatvādilakṣaṇam / vihāya yasmātkasmāccit svarūpasyaiva ced yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपजीव्यत्वम् ॥। अपरथा ज्ञानासम्भवात् । यावता धर्मेण । तावतोपेतस्यैव । ननु नेदं रजतमिति ज्ञानं यथा स्वरूपमात्रमुपजीव्य प्रवृत्तम् । तथेदमपि प्रवर्त्स्यति को दोष इत्यत आह स्वरूपस्यैवेति ॥ ॥। स्वरपस्यैव न क्वचित्

upajīvyatvam ... aparathā jñānāsambhavāt / yāvatā dharmeṇa / tāvatopetasyaiva / nanu nedaṃ rajatamiti jñānaṃ yathā svarūpamātramupajīvya pravṛttam / tathedamapi pravartsyati ko doṣa ityata āha svarūpasyaiveti // ... svarapasyaiva na kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपजीव्यत्वमिति वर्तते । उक्तानुपपत्तेरेव दृष्टान्तो ऽपि न समस्त इत्यर्थः । *११,२४९* ननु यत्सर्वज्ञं तत्त्वमसीति न बोधनीयम् । किन्तु तत्त्वमसीत्येव । न चोक्तदोषः । तच्छब्दो ब्रह्म वदति । योग्यान्विताभिधायिनश्चशब्दाः । लक्षणं च ब्रह्मणान्वेतुं योग्यम् । ततश्च तच्छब्देनैव व्यावृत्तस्य प्रतीतेरित्याशयवानाशङ्कते सर्वेति ॥ सर्वलक्षणयुक्तं तु स्वरूपं यदि भण्यते चशब्दो ऽवधारणे । भण्यते तच्छब्देन इति यदि भण्यते इत्यावृत्त्या योज्यम् । सम्प्रतिपत्तिमुत्तरमाह अस्त्विति ॥ अस्तु ॥। यत्परेणोक्तं तदस्त्वित्यर्थः । प्रतिवाद्युक्तार्थाङ्गीकारे प्रतिज्ञाहानिः कथं न भवेदित्यत आह न इति ॥ ॥। नो नैव हानिः स्यात् ॥। अनभिमतप्रमेयाङ्गीकारे हि प्रतिज्ञाहानिः स्यात् । अनेन चाङ्गीकृतेन नो ऽस्माकं (न प्रतिज्ञाहा)नैव हानिः स्यात् । परस्य धर्मिग्राहिविरोधो ह्यस्माभिरुच्यते । तत्परिहाराय परेण चेदमुदितम् । नचानेन तत्परिहारम् । प्रत्युत दृढीकृतमिति भावः । किं प्रकृतप्रमेयाविरोधित्वमात्रेणेदमङ्गीक्रियते उत तथाभूतत्वेनेति जिज्ञासायामाह स्वपक्षश्चेति ॥ ॥। स्वपक्षश्चायमञ्जसा

upajīvyatvamiti vartate / uktānupapattereva dṛṣṭānto 'pi na samasta ityarthaḥ / *11,249* nanu yatsarvajñaṃ tattvamasīti na bodhanīyam / kintu tattvamasītyeva / na coktadoṣaḥ / tacchabdo brahma vadati / yogyānvitābhidhāyinaścaśabdāḥ / lakṣaṇaṃ ca brahmaṇānvetuṃ yogyam / tataśca tacchabdenaiva vyāvṛttasya pratīterityāśayavānāśaṅkate sarveti // sarvalakṣaṇayuktaṃ tu svarūpaṃ yadi bhaṇyate caśabdo 'vadhāraṇe / bhaṇyate tacchabdena iti yadi bhaṇyate ityāvṛttyā yojyam / sampratipattimuttaramāha astviti // astu ... yatpareṇoktaṃ tadastvityarthaḥ / prativādyuktārthāṅgīkāre pratijñāhāniḥ kathaṃ na bhavedityata āha na iti // ... no naiva hāniḥ syāt ... anabhimataprameyāṅgīkāre hi pratijñāhāniḥ syāt / anena cāṅgīkṛtena no 'smākaṃ (na pratijñāhā)naiva hāniḥ syāt / parasya dharmigrāhivirodho hyasmābhirucyate / tatparihārāya pareṇa cedamuditam / nacānena tatparihāram / pratyuta dṛḍhīkṛtamiti bhāvaḥ / kiṃ prakṛtaprameyāvirodhitvamātreṇedamaṅgīkriyate uta tathābhūtatveneti jijñāsāyāmāha svapakṣaśceti // ... svapakṣaścāyamañjasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अञ्जसेति नाभ्युपगममात्रेणेत्यर्थः । तदुपपादयति यस्मादिति ॥ यस्मादन्वित एवार्थः शब्दानामपि सर्वशः सर्वशो ऽपीति सम्बन्धः । इत्येतत्सूत्रसामर्थ्येन प्रागुपपादितमिति शेषः । *११,२५१* किञ्चास्मिन्नपि पक्षे ब्रह्मणो बुद्धावनारोहस्तदवस्थ एव । यतस्तदादिशब्दाः सामान्यत एव योग्यान्वितं ब्रुवते । सर्वज्ञादिशब्दा एव विशेषतः । तथानुभवात् । नच सामान्यतो ऽन्विताभिधायिना व्यावृत्तप्रतीतिरित्याशयवानाह विशेषेति ॥ विशेषसामन्यतया स्वरूपमखिलं भवेत्

añjaseti nābhyupagamamātreṇetyarthaḥ / tadupapādayati yasmāditi // yasmādanvita evārthaḥ śabdānāmapi sarvaśaḥ sarvaśo 'pīti sambandhaḥ / ityetatsūtrasāmarthyena prāgupapāditamiti śeṣaḥ / *11,251* kiñcāsminnapi pakṣe brahmaṇo buddhāvanārohastadavastha eva / yatastadādiśabdāḥ sāmānyata eva yogyānvitaṃ bruvate / sarvajñādiśabdā eva viśeṣataḥ / tathānubhavāt / naca sāmānyato 'nvitābhidhāyinā vyāvṛttapratītirityāśayavānāha viśeṣeti // viśeṣasāmanyatayā svarūpamakhilaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अखिलं योग्यान्वितं स्वरूपं विशेषसामान्यतया शब्दबोध्यं भवेत् । *११,२५२* अन्विताभिधानमात्रमङ्गीक्रियत एव । तच्चैकस्य पदस्य सामान्यत एव न विशेषत इति न बुद्धौ ब्रह्मारोहः । यदि च विशेषस्तदा धर्मिग्राहिविरोधस्तदवस्थ एवेति समुदायार्थः । केचिन्मायावादिनो ऽन्विताभिधानमङ्गीकुर्वते विज्ञानघनादय सति नाप्राप्तशङ्केयम् । *११,२५३* व्यावर्तकधर्मैर्व्यावृत्तस्यैवोपजीव्यत्वमिति यदुक्तं तन्नास्ति । बाधकज्ञानेषु तदभावात् । नच तत्रापि व्यावृत्तस्यैवोपजीव्यत्वं न स्वरूपमात्रस्येत्युक्तमिति वाच्यम् । पूर्वस्मिन्भ्रमज्ञाने व्यावृत्तत्व(स्य)स्यैवासिद्धत्वात् । सिद्धौ च भ्रमत्वानुपपत्तेः । "तन्मात्रमुपजीव्य हिऽ; इत्युक्तविरोधाच्चेत्यत आह पुरोवर्तित्वेति ॥ पुरोवर्तित्वपूर्वाणि देवदत्तादिकभ्रमे । व्यावर्तयन्ति तद्रूपं चैत्रमात्रद् विनैव हि

akhilaṃ yogyānvitaṃ svarūpaṃ viśeṣasāmānyatayā śabdabodhyaṃ bhavet / *11,252* anvitābhidhānamātramaṅgīkriyata eva / taccaikasya padasya sāmānyata eva na viśeṣata iti na buddhau brahmārohaḥ / yadi ca viśeṣastadā dharmigrāhivirodhastadavastha eveti samudāyārthaḥ / kecinmāyāvādino 'nvitābhidhānamaṅgīkurvate vijñānaghanādaya sati nāprāptaśaṅkeyam / *11,253* vyāvartakadharmairvyāvṛttasyaivopajīvyatvamiti yaduktaṃ tannāsti / bādhakajñāneṣu tadabhāvāt / naca tatrāpi vyāvṛttasyaivopajīvyatvaṃ na svarūpamātrasyetyuktamiti vācyam / pūrvasminbhramajñāne vyāvṛttatva(sya)syaivāsiddhatvāt / siddhau ca bhramatvānupapatteḥ / "tanmātramupajīvya hi'; ityuktavirodhāccetyata āha purovartitveti // purovartitvapūrvāṇi devadattādikabhrame / vyāvartayanti tadrūpaṃ caitramātrad vinaiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवदत्तादौ यश्चैत्रादिभ्रमस्तत्र पुरोवर्तित्वपूर्वाणि विशेषणानि देवदत्तादिस्वरूपं देवदत्तादेरविदितत्वाच्चैत्रमात्राद्विनैवापुरोवर्त्यादिभ्यो व्यावर्तयन्ति यस्मात्तस्माद्बाधकज्ञानं व्यावृत्तमेवोपजीवतीति नियमो नानुपपन्नः । नापि भ्रमानुपपत्तिः । आरोप्यव्यावृत्तेरनङ्गीकरणात् । तन्मात्रशब्देन चारोप्यमात्रव्यावर्तनान्नोक्तविरोधो ऽपीति भावः । *११,२५४* नन्वनेन नात्यन्तव्यावृत्तिरु(पजीव्यत्वो)पयोगिनी । किन्तु व्यावृत्तिमात्रमित्युक्तं भवति । तत्प्रकृते ऽप्यस्ति । तत्त्वादिना ब्रह्मणो ऽपि व्यावृत्तत्वेनोपजीव्यत्वसम्भवादिति चेन्न । तावन्मात्रेण बोध्यस्यापि ब्रह्मास्मीति ज्ञानानुपपत्तेरुक्तत्वात् । *११,२५५* दोषान्तरं चाह ब्रह्मण इति ॥ ब्रह्मणो निर्विशेषत्वाद् व्यावर्तयति किं पुनः ब्रह्मणः पुनरिति सम्बन्धः । किं कर्तृ, ब्रह्म व्यावर्तयति, न किमपि । तत्त्वादीनामङ्गीकारे ऽपि दोषमाह यस्मादिति ॥ यस्मात्कस्माच्चिदप्यर्थात् तावच्चेत् सिद्धसाधनम्

devadattādau yaścaitrādibhramastatra purovartitvapūrvāṇi viśeṣaṇāni devadattādisvarūpaṃ devadattāderaviditatvāccaitramātrādvinaivāpurovartyādibhyo vyāvartayanti yasmāttasmādbādhakajñānaṃ vyāvṛttamevopajīvatīti niyamo nānupapannaḥ / nāpi bhramānupapattiḥ / āropyavyāvṛtteranaṅgīkaraṇāt / tanmātraśabdena cāropyamātravyāvartanānnoktavirodho 'pīti bhāvaḥ / *11,254* nanvanena nātyantavyāvṛttiru(pajīvyatvo)payoginī / kintu vyāvṛttimātramityuktaṃ bhavati / tatprakṛte 'pyasti / tattvādinā brahmaṇo 'pi vyāvṛttatvenopajīvyatvasambhavāditi cenna / tāvanmātreṇa bodhyasyāpi brahmāsmīti jñānānupapatteruktatvāt / *11,255* doṣāntaraṃ cāha brahmaṇa iti // brahmaṇo nirviśeṣatvād vyāvartayati kiṃ punaḥ brahmaṇaḥ punariti sambandhaḥ / kiṃ kartṛ, brahma vyāvartayati, na kimapi / tattvādīnāmaṅgīkāre 'pi doṣamāha yasmāditi // yasmātkasmāccidapyarthāt tāvaccet siddhasādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वादि विशेषणेन यस्मात्कस्मादप्यर्थात्तत्त्वादिरहितम् । तावद्वयावृत्तं चेदुपजीव्यत्वमस्तीति बोध्यते । तदेदं वाक्यं सिद्धसाधनं ज्ञातस्यैव ज्ञापकं स्यात् । बोध्येनास्यार्थस्य प्रागेव विदितत्वात् । तथा चाशास्त्रं स्यात् । *११,२५६* मा भूत्तत्त्वादिना व्यावृत्तं ब्रह्मोपजीव्यम् । विज्ञानमानन्दं ब्रह्मेत्यादिश्रुत्या ब्रह्मलक्षणत्वेनोक्तेन चिन्मात्रत्वादिना तु भविष्यतीत्यत आह चिन्मात्रत्वं चेति ॥ चिन्मात्रत्वं च नैवेष्यमविशेषत्ववादिनः मात्रशब्देन चितः सर्वविषयत्वादिकं व्यावर्तयति । आनन्दत्वादेरप्युपलक्षणमेतत् । ब्रह्मण इति शेषः । चिन्मात्रत्वादिकं न ब्रह्मणो भिन्नम् अतो निर्विशेषत्वाविरोधात्तदङ्गीक्रियत इत्यत आह तावन्मात्रमिति ॥ तावन्मात्रं यदीष्यं स्यात् सर्वज्ञत्वं कुतो न तत्

tattvādi viśeṣaṇena yasmātkasmādapyarthāttattvādirahitam / tāvadvayāvṛttaṃ cedupajīvyatvamastīti bodhyate / tadedaṃ vākyaṃ siddhasādhanaṃ jñātasyaiva jñāpakaṃ syāt / bodhyenāsyārthasya prāgeva viditatvāt / tathā cāśāstraṃ syāt / *11,256* mā bhūttattvādinā vyāvṛttaṃ brahmopajīvyam / vijñānamānandaṃ brahmetyādiśrutyā brahmalakṣaṇatvenoktena cinmātratvādinā tu bhaviṣyatītyata āha cinmātratvaṃ ceti // cinmātratvaṃ ca naiveṣyamaviśeṣatvavādinaḥ mātraśabdena citaḥ sarvaviṣayatvādikaṃ vyāvartayati / ānandatvāderapyupalakṣaṇametat / brahmaṇa iti śeṣaḥ / cinmātratvādikaṃ na brahmaṇo bhinnam ato nirviśeṣatvāvirodhāttadaṅgīkriyata ityata āha tāvanmātramiti // tāvanmātraṃ yadīṣyaṃ syāt sarvajñatvaṃ kuto na tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्तर्हि तस्यापि श्रुतत्वादभिन्नत्वाच्चेति भावः । अभेदे कथं लक्षणत्वमिति चेत् । समं विज्ञानादावपि । उक्तश्च लक्ष्यलक्षणप्रकारो लक्षणसूत्र इति । *११,२५७* श्रुतत्वसाम्ये ऽपि चिन्मात्रत्वादिकमेव धर्मिणि निवेश्यते । अविरुद्धत्वात् । न सर्वज्ञत्वादिकं विरुद्धत्वात् । यथा नेदं रजतमिति ज्ञाने ऽविरुद्धपुरोवर्तित्वाद्युपेतस्य धर्मित्वं न विरुद्धरजतत्वाद्युपेतस्येत्यत आह चिन्मात्रेति ॥ चिन्मात्राभेदसाध्ये ऽपि ॥। चिन्मात्रेणाभेदश्चिन्मात्राभेदः सः साध्यः प्रतिपाद्यो यस्य तत्तथोक्तम् । तत्त्वमस्यादिवाक्ये चिन्मात्राभेदसाध्ये ऽङ्गीकृते ऽपि तद्वाक्यं सिद्धसाधनं भवेदित्यन्वयः । तत्कथमित्यत आह सिद्धमिति ॥ ॥। सिद्धं तत् प्रतिवादिनः तच्चिदैक्यं प्रतिवादिनो बोध्यस्य यत इति शेषः । कथं सिद्धमित्यत आह स्वेति ॥ स्वाभेदाङ्गीकृतेरेव ॥। स्वस्य स्वेनाभेदाङ्गीकृतेः । एवशब्दस्य सिद्धमिति पूर्वेण सम्बन्धः । स्वाभेदाङ्गीकृतौ चिदभेदः कथं सिद्ध इत्यत आह चित्त्वमिति ॥ ॥। चित्त्वं स्वस्यापि यन्मतम्

tattarhi tasyāpi śrutatvādabhinnatvācceti bhāvaḥ / abhede kathaṃ lakṣaṇatvamiti cet / samaṃ vijñānādāvapi / uktaśca lakṣyalakṣaṇaprakāro lakṣaṇasūtra iti / *11,257* śrutatvasāmye 'pi cinmātratvādikameva dharmiṇi niveśyate / aviruddhatvāt / na sarvajñatvādikaṃ viruddhatvāt / yathā nedaṃ rajatamiti jñāne 'viruddhapurovartitvādyupetasya dharmitvaṃ na viruddharajatatvādyupetasyetyata āha cinmātreti // cinmātrābhedasādhye 'pi ... cinmātreṇābhedaścinmātrābhedaḥ saḥ sādhyaḥ pratipādyo yasya tattathoktam / tattvamasyādivākye cinmātrābhedasādhye 'ṅgīkṛte 'pi tadvākyaṃ siddhasādhanaṃ bhavedityanvayaḥ / tatkathamityata āha siddhamiti // ... siddhaṃ tat prativādinaḥ taccidaikyaṃ prativādino bodhyasya yata iti śeṣaḥ / kathaṃ siddhamityata āha sveti // svābhedāṅgīkṛtereva ... svasya svenābhedāṅgīkṛteḥ / evaśabdasya siddhamiti pūrveṇa sambandhaḥ / svābhedāṅgīkṛtau cidabhedaḥ kathaṃ siddha ityata āha cittvamiti // ... cittvaṃ svasyāpi yanmatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वज्ञत्वं वर्तत इति शेषः । इतिशब्दो हेतौ । एवशब्दस्य तदेवेत्यनेन सम्बन्धः । नहि मिथ्येत्यर्थः । परिहरति चेतनत्वं चेति ॥ ॥। चेतनत्वं च ॥। यत्परसापेक्षं तन्न सदित्यङ्गीकारे ब्रह्मणश्चेतनत्वं च न स्यादित्यर्थः । कुत इत्यतो (ल्युट् प्रत्य)युप्रत्ययस्यानेकार्थत्वात्कर्तृवाचितां तावदुपादाय व्याचष्टे ज्ञत्वमिति ॥ ॥। ज्ञत्वं ॥। चेतनत्वं नाम तावज्ज्ञत्वमित्यर्थः । ततः किमित्यत आह नेति ॥ ॥। न ज्ञेयवर्जितम्

sarvajñatvaṃ vartata iti śeṣaḥ / itiśabdo hetau / evaśabdasya tadevetyanena sambandhaḥ / nahi mithyetyarthaḥ / pariharati cetanatvaṃ ceti // ... cetanatvaṃ ca ... yatparasāpekṣaṃ tanna sadityaṅgīkāre brahmaṇaścetanatvaṃ ca na syādityarthaḥ / kuta ityato (lyuṭ pratya)yupratyayasyānekārthatvātkartṛvācitāṃ tāvadupādāya vyācaṣṭe jñatvamiti // ... jñatvaṃ ... cetanatvaṃ nāma tāvajjñatvamityarthaḥ / tataḥ kimityata āha neti // ... na jñeyavarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञत्वमिति वर्तते । किन्तु ज्ञेयसापेक्षमेव । ज्ञानक्रियां प्रति कर्तृत्वं खलु ज्ञत्वम् । सकर्मकक्रियावचनश्च जानातिः । अतः कर्मापेक्षक्रियाकर्तृत्वमपि सापेक्षमेव । *११,२६१* तथापि कुतश्चेतनत्वं न स्यादिति चेत् । ज्ञस्य ब्रह्मणो ज्ञेयं स्वयमेव वा स्यात्परं वा । नाद्य इत्याह स्वेति ॥ स्वज्ञेयत्वं च नैवासौ मन्यते सविशेषतः चस्त्वर्थः । असौ मायावादी । कुतो न मन्यत इत्यत आह सविशेषत इति ॥ सविशेषत्वप्रसङ्गात् । प्रत्यक् पराग्भावलक्षणो हि कर्तृकर्मभावो नैकत्रैकस्य युज्यते । यदि च स्यात्तदा भेदप्रतिनिधिना विशेषेण घटनीयः । अतो ब्रह्मणो ज्ञत्वज्ञेयत्वयोरङ्गीकारे विशेषो ऽङ्गीकर्तव्यः स्यात् । निविर्शेषं च ब्रह्माङ्गीकृतमिति स्वज्ञेयत्वं न मन्यते । ततश्च परमेव ज्ञेयं वक्तव्यम् । तच्च मिथ्याभूतमिति कथं तदपेक्षं चेतनत्वं सत्स्यादिति । एवं ज्ञत्वस्य ज्ञानसापेक्षत्वमपि वक्तव्यम् । *११,२६२* किञ्चैवं वदता स्वरूपमात्रमुपजीव्यमित्यपि वक्तुं न शक्यते । तस्यापि स्वशब्देन परापेक्षताप्रतीतेरित्याह स्वशब्दो ऽपीति ॥ स्वशब्दो ऽपि परापेक्षस् ॥। परेपेक्षः परापेक्षस्यार्थस्य प्रतिपादकः । कथमित्यत आह तस्मादिति ॥ ॥। तस्माद् व्यावृत्तिरेव हि । स्वशब्दार्थ इति प्रोक्तः ॥। *११,२६४* सत्यमेतदेवं व्याख्याने । नचैवमित्यत आह स्वरूपमिति ॥ ॥। स्वरूपं नाम किं न चेत्

jñatvamiti vartate / kintu jñeyasāpekṣameva / jñānakriyāṃ prati kartṛtvaṃ khalu jñatvam / sakarmakakriyāvacanaśca jānātiḥ / ataḥ karmāpekṣakriyākartṛtvamapi sāpekṣameva / *11,261* tathāpi kutaścetanatvaṃ na syāditi cet / jñasya brahmaṇo jñeyaṃ svayameva vā syātparaṃ vā / nādya ityāha sveti // svajñeyatvaṃ ca naivāsau manyate saviśeṣataḥ castvarthaḥ / asau māyāvādī / kuto na manyata ityata āha saviśeṣata iti // saviśeṣatvaprasaṅgāt / pratyak parāgbhāvalakṣaṇo hi kartṛkarmabhāvo naikatraikasya yujyate / yadi ca syāttadā bhedapratinidhinā viśeṣeṇa ghaṭanīyaḥ / ato brahmaṇo jñatvajñeyatvayoraṅgīkāre viśeṣo 'ṅgīkartavyaḥ syāt / nivirśeṣaṃ ca brahmāṅgīkṛtamiti svajñeyatvaṃ na manyate / tataśca parameva jñeyaṃ vaktavyam / tacca mithyābhūtamiti kathaṃ tadapekṣaṃ cetanatvaṃ satsyāditi / evaṃ jñatvasya jñānasāpekṣatvamapi vaktavyam / *11,262* kiñcaivaṃ vadatā svarūpamātramupajīvyamityapi vaktuṃ na śakyate / tasyāpi svaśabdena parāpekṣatāpratīterityāha svaśabdo 'pīti // svaśabdo 'pi parāpekṣas ... parepekṣaḥ parāpekṣasyārthasya pratipādakaḥ / kathamityata āha tasmāditi // ... tasmād vyāvṛttireva hi / svaśabdārtha iti proktaḥ ... *11,264* satyametadevaṃ vyākhyāne / nacaivamityata āha svarūpamiti // ... svarūpaṃ nāma kiṃ na cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न स्वरूपाभिधायि स्याद् वैयर्थ्यं स्वरवस्य यत् । रूपशब्देन पूर्णत्वात् तच्च सामान्यतावचः

na svarūpābhidhāyi syād vaiyarthyaṃ svaravasya yat / rūpaśabdena pūrṇatvāt tacca sāmānyatāvacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मदभिप्रेतं व्याख्यानं न चेदङ्गीक्रियते तदा स्वरूपं नाम किं, न किमपि । स्वरूपशब्दो निरर्थकः स्यादित्यर्थः । रूपशब्दसमानार्थः स्वरूपशब्द इत्यतः कथमेतदिति चेदत्र वक्तव्यम् । स्वं च तद्रूपं चेति व्युत्पत्तिमङ्गीकृत्यैवमुच्यते । उताखण्ड एवायं शब्द इत्युपेत्य । आद्ये दोषमाह वैयथ्यर्मिति ॥ यस्मादस्मिन्पक्षे स्वशब्दस्य वैयर्थ्यं तस्मात्स्वरूपं नाम किमित सम्बन्धः । कुतो वैयर्थ्यमित्यत आह रूपेति ॥ स्वरूपशब्दे यो रूपशब्दस्तेनैव रूपशब्दार्थाभिधानस्य पूर्णत्वात् । नहि रूपशब्दो रूपशब्दार्थं नाभिधव इति सम्भवति । अन्यथोत्पलनीलोत्पलशब्दावप्येकार्थौ स्याताम् । द्वितीयं निराकरोति तच्चेति ॥ तत् रूपपदम् । चो यस्मादित्यर्थे । सामान्यतावचः सामान्याकारस्य वाचकम् । चातुर्वर्ण्यादित्वात्स्वार्थे ष्यञ्प्रत्ययः । एतदुक्तं भवति । प्रतीतिप्रमाणक एव शब्दार्थनिश्चय इति हि शाब्दाः । तत्र रूपशब्दः सामान्याकारस्याभिधायकः । सर्वेषां ततस्तत्प्रत्ययात् । स्वरूपशब्दश्चासाधारणाकारस्य । तस्मात्तत्प्रतीतेः । तस्मान्न तयोरेकार्थत्वमिति । *११,२६६* यदुक्तं चेतनत्वं ब्रह्मणो न स्यादिति तदिष्यापादनम् । न हि वयं ब्रह्मणश्चेतनत्वमङ्गीकुर्मः । क्रियावेशलक्षणस्य कर्तृत्वस्य निर्विकल्पके ऽभावात् । किन्तु चैतन्यमेव ब्रह्म । तदर्था एव चेतनत्ववादा व्याख्यातव्या इत्यतश्चैतन्यमपि न परेण शक्याङ्गीकारमिति भावेन तद्वयाख्याति चेतनस्येति ॥ चेतनस्य स्वभावो हि चैतन्यमिति गीयते भावः शब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । तस्यात्रानागन्तुकत्वं ज्ञापयितुं स्वशब्दः । इति हि गीयत इत्यनेन गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि चेति स्मृतिं सूचयति । चेतनशब्दप्रवृत्तिनिमित्तं च ज्ञानम् । चिती संज्ञान इति पाठात् । ततश्च ज्ञानं ब्रह्मेत्युक्तं भवति । *११,२६७* ततः किमित्यत आह तस्मादिति ॥ तस्माद् विशेषबाहुल्यं चैतन्यस्य विशेषतः

asmadabhipretaṃ vyākhyānaṃ na cedaṅgīkriyate tadā svarūpaṃ nāma kiṃ, na kimapi / svarūpaśabdo nirarthakaḥ syādityarthaḥ / rūpaśabdasamānārthaḥ svarūpaśabda ityataḥ kathametaditi cedatra vaktavyam / svaṃ ca tadrūpaṃ ceti vyutpattimaṅgīkṛtyaivamucyate / utākhaṇḍa evāyaṃ śabda ityupetya / ādye doṣamāha vaiyathyarmiti // yasmādasminpakṣe svaśabdasya vaiyarthyaṃ tasmātsvarūpaṃ nāma kimita sambandhaḥ / kuto vaiyarthyamityata āha rūpeti // svarūpaśabde yo rūpaśabdastenaiva rūpaśabdārthābhidhānasya pūrṇatvāt / nahi rūpaśabdo rūpaśabdārthaṃ nābhidhava iti sambhavati / anyathotpalanīlotpalaśabdāvapyekārthau syātām / dvitīyaṃ nirākaroti tacceti // tat rūpapadam / co yasmādityarthe / sāmānyatāvacaḥ sāmānyākārasya vācakam / cāturvarṇyāditvātsvārthe ṣyañpratyayaḥ / etaduktaṃ bhavati / pratītipramāṇaka eva śabdārthaniścaya iti hi śābdāḥ / tatra rūpaśabdaḥ sāmānyākārasyābhidhāyakaḥ / sarveṣāṃ tatastatpratyayāt / svarūpaśabdaścāsādhāraṇākārasya / tasmāttatpratīteḥ / tasmānna tayorekārthatvamiti / *11,266* yaduktaṃ cetanatvaṃ brahmaṇo na syāditi tadiṣyāpādanam / na hi vayaṃ brahmaṇaścetanatvamaṅgīkurmaḥ / kriyāveśalakṣaṇasya kartṛtvasya nirvikalpake 'bhāvāt / kintu caitanyameva brahma / tadarthā eva cetanatvavādā vyākhyātavyā ityataścaitanyamapi na pareṇa śakyāṅgīkāramiti bhāvena tadvayākhyāti cetanasyeti // cetanasya svabhāvo hi caitanyamiti gīyate bhāvaḥ śabdapravṛttinimittam / tasyātrānāgantukatvaṃ jñāpayituṃ svaśabdaḥ / iti hi gīyata ityanena guṇavacanabrāhmaṇādibhyaḥ karmaṇi ceti smṛtiṃ sūcayati / cetanaśabdapravṛttinimittaṃ ca jñānam / citī saṃjñāna iti pāṭhāt / tataśca jñānaṃ brahmetyuktaṃ bhavati / *11,267* tataḥ kimityata āha tasmāditi // tasmād viśeṣabāhulyaṃ caitanyasya viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माच्चैतन्यं नाम ज्ञानं तस्माच्चैतन्यस्य ब्रह्मणो, विशेषतो ऽतिशयेन, विशेषबाहुल्यं प्रसज्यते । ज्ञानं हि ज्ञेयज्ञातृकरणसापेक्षं भवति । ज्ञानत्वादिधर्माश्चानिवार्याः । नच सविशेषं ब्रह्म परेणाङ्गीक्रियते । ज्ञेयादिकं च न स्वयम् । विरोधात् । परन्तु मिथ्येति तत्सापेक्षं ज्ञानं कथं सत्स्यात् । ब्रह्मणो ज्ञानत्वे ज्ञेयाद्युपेतता कुत इति चेत् । ज्ञानत्वात् । प्रसिद्धज्ञानवत् । नच ज्ञानत्वमसिद्धमिति युक्तम् । अङ्गीकारविरोधात् । व्याप्तिमुपपादयति नेति ॥ न ज्ञेयज्ञातृहीनं हि ज्ञानं नाम क्वचिद् भवेत् यदुक्तं प्राग्ब्रह्मणश्चेतनत्वे ज्ञेयज्ञानोपेतत्वेन भाव्यमिति, तत्रापि ज्ञत्वात्सम्मतवदिति नियामकमभिप्रेतम् । प्रसङ्गात्तस्यापि व्याप्तिमुपपादयति ज्ञेयेति ॥ ज्ञेयज्ञानविहीनश्च ज्ञ इत्यत्र च न प्रमा

yasmāccaitanyaṃ nāma jñānaṃ tasmāccaitanyasya brahmaṇo, viśeṣato 'tiśayena, viśeṣabāhulyaṃ prasajyate / jñānaṃ hi jñeyajñātṛkaraṇasāpekṣaṃ bhavati / jñānatvādidharmāścānivāryāḥ / naca saviśeṣaṃ brahma pareṇāṅgīkriyate / jñeyādikaṃ ca na svayam / virodhāt / parantu mithyeti tatsāpekṣaṃ jñānaṃ kathaṃ satsyāt / brahmaṇo jñānatve jñeyādyupetatā kuta iti cet / jñānatvāt / prasiddhajñānavat / naca jñānatvamasiddhamiti yuktam / aṅgīkāravirodhāt / vyāptimupapādayati neti // na jñeyajñātṛhīnaṃ hi jñānaṃ nāma kvacid bhavet yaduktaṃ prāgbrahmaṇaścetanatve jñeyajñānopetatvena bhāvyamiti, tatrāpi jñatvātsammatavaditi niyāmakamabhipretam / prasaṅgāttasyāpi vyāptimupapādayati jñeyeti // jñeyajñānavihīnaśca jña ityatra ca na pramā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यश्चशब्दो ज्ञेयादिराहित्यज्ञत्वयोः समुच्चये । द्वितीयस्तु व्यभिचारद्वयसमुच्चये । *११,२६८* ननु प्रसिद्धस्य ज्ञानस्य ज्ञेयाद्युपेतत्वे ऽपीदं ब्रह्मस्वरूपं ज्ञानं तद्रहितं भवतु किं बाधकमित्यत आह ज्ञातृज्ञेयेति ॥ *११,२६९* ज्ञातृज्ञेयविहीनं च ज्ञानं चेद् भोक्तृभोज्यतः । हीनं भोजनमेव स्यात् ताडनं कर्तृताड्यतः

ādyaścaśabdo jñeyādirāhityajñatvayoḥ samuccaye / dvitīyastu vyabhicāradvayasamuccaye / *11,268* nanu prasiddhasya jñānasya jñeyādyupetatve 'pīdaṃ brahmasvarūpaṃ jñānaṃ tadrahitaṃ bhavatu kiṃ bādhakamityata āha jñātṛjñeyeti // *11,269* jñātṛjñeyavihīnaṃ ca jñānaṃ ced bhoktṛbhojyataḥ / hīnaṃ bhojanameva syāt tāḍanaṃ kartṛtāḍyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हीनमेवेति सम्बन्धः । कर्तृ ताड्यत इति ताडयितृताड्याभ्यां हीनं स्यादित्यर्थः । धात्वर्थो ऽपि ज्ञानं यदि कर्तृरहितं स्यात् । आकाङ्क्षावशात्सकर्मकतया प्रतीयमानमपि च यदि निष्कर्मकं स्यात्तदोक्तो बहुतरो ऽतिप्रसङ्गः, विशेषाभावादिति । ज्ञविषये ऽप्येवं भोज्यभोजनविहीनो भोक्तापि स्यादित्यादिरतिप्रसङ्गो वाच्यः । नहि सकर्मकक्रियायाः कर्ता क्रियादिरहितो युक्त इति । *११,२७०* ज्ञाता ज्ञेयमिति च कारकाभिधानमेतत् । कारकमुत्पादकमिति च पर्यायावेतौ । कार्यमेव चोत्पादकमपेक्षते । अकार्यं च ब्रह्माख्यं ज्ञानमिति न तस्य कर्त्राद्यपेक्षेत्याशयवान् शङ्कते नित्यत्वादिति ॥ नित्यत्वात् तादृशं च स्यादिति चेन् ॥। नित्यत्वमकार्यत्वस्योपलक्षणम् । अनित्यस्य भोजनादेर्भोक्त्राद्यपेक्षायामपीदं नित्यत्वात्तादृशं ज्ञात्रादिरहितं च स्यादित्यनेन व्यापकविरुद्धोपलब्ध्या व्याप्यविपर्ययः शङ्कितः । नोत्पादकमेव कारकम् । तथा सत्यस्ति गगनमित्यादौ गगनादीनामकारकत्वप्रसङ्गात् । किन्तु धात्वर्थाश्रयः कर्ता, तद्विषयः कर्मेत्यादि । आकाङ्क्षानाकाङ्क्षे एव च तदन्वितत्वानन्वितत्वयोः प्रयोजके । नतु कार्यत्वाकार्यत्वे । अत एव कश्चिद्धात्वर्थः कर्माद्यन्वितः कश्चिन्नेति युज्यत इत्याशयवानाकाङ्क्षामप्रयोजकीकृत्य कार्यत्वाद्येव प्रयोजकीकुर्वाणस्यातिप्रसङ्गमाह नित्येति ॥ ॥। नित्यवागपि । वाच्यवक्तृविहीना स्यान् ॥। अकार्यस्य कारकानन्वितत्वे ऽकार्या वेदवाक् वाच्यवक्तृविहीना स्यात् । कार्यस्य च कारकान्वितत्वे कर्माद्यन्विततानियमो ऽपि स्यादित्यपेरर्थः । विपर्यये पर्यवसानमाह नहीति ॥ ॥। नहि सा चैव तादृशी

hīnameveti sambandhaḥ / kartṛ tāḍyata iti tāḍayitṛtāḍyābhyāṃ hīnaṃ syādityarthaḥ / dhātvartho 'pi jñānaṃ yadi kartṛrahitaṃ syāt / ākāṅkṣāvaśātsakarmakatayā pratīyamānamapi ca yadi niṣkarmakaṃ syāttadokto bahutaro 'tiprasaṅgaḥ, viśeṣābhāvāditi / jñaviṣaye 'pyevaṃ bhojyabhojanavihīno bhoktāpi syādityādiratiprasaṅgo vācyaḥ / nahi sakarmakakriyāyāḥ kartā kriyādirahito yukta iti / *11,270* jñātā jñeyamiti ca kārakābhidhānametat / kārakamutpādakamiti ca paryāyāvetau / kāryameva cotpādakamapekṣate / akāryaṃ ca brahmākhyaṃ jñānamiti na tasya kartrādyapekṣetyāśayavān śaṅkate nityatvāditi // nityatvāt tādṛśaṃ ca syāditi cen ... nityatvamakāryatvasyopalakṣaṇam / anityasya bhojanāderbhoktrādyapekṣāyāmapīdaṃ nityatvāttādṛśaṃ jñātrādirahitaṃ ca syādityanena vyāpakaviruddhopalabdhyā vyāpyaviparyayaḥ śaṅkitaḥ / notpādakameva kārakam / tathā satyasti gaganamityādau gaganādīnāmakārakatvaprasaṅgāt / kintu dhātvarthāśrayaḥ kartā, tadviṣayaḥ karmetyādi / ākāṅkṣānākāṅkṣe eva ca tadanvitatvānanvitatvayoḥ prayojake / natu kāryatvākāryatve / ata eva kaściddhātvarthaḥ karmādyanvitaḥ kaścinneti yujyata ityāśayavānākāṅkṣāmaprayojakīkṛtya kāryatvādyeva prayojakīkurvāṇasyātiprasaṅgamāha nityeti // ... nityavāgapi / vācyavaktṛvihīnā syān ... akāryasya kārakānanvitatve 'kāryā vedavāk vācyavaktṛvihīnā syāt / kāryasya ca kārakānvitatve karmādyanvitatāniyamo 'pi syādityaperarthaḥ / viparyaye paryavasānamāha nahīti // ... nahi sā caiva tādṛśī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा तादृशी नैव हीति सम्बन्धः । द्वितीयप्रसङ्गस्य विपर्ययपर्यवसानं चशब्देनाह । कथं न सा तादृशीत्यत आह द्रष्टार इति ॥ *११,२७१* द्रष्टारो वेदवाचो हि सन्ति वाच्यानि चाञ्जसा वक्तार इति वक्तव्ये द्रष्टार इत्युक्तमपौरुषेयत्वाविघातार्थम् । अञ्जसेति वाच्यसद्भावे न काचिदनुपपत्तिरित्युक्तम् । *११,२७२* ननु सन्ति स्थितिसमये वेदवाचो वसिष्ठादयो द्रष्टार इन्द्रादयश्च वाच्याः । नतु महाप्रलय इत्यत आह नित्य इति ॥ *११,२७३* नित्यो द्रष्टा च वाच्यश्च भगवानेव च स्वयम्

sā tādṛśī naiva hīti sambandhaḥ / dvitīyaprasaṅgasya viparyayaparyavasānaṃ caśabdenāha / kathaṃ na sā tādṛśītyata āha draṣṭāra iti // *11,271* draṣṭāro vedavāco hi santi vācyāni cāñjasā vaktāra iti vaktavye draṣṭāra ityuktamapauruṣeyatvāvighātārtham / añjaseti vācyasadbhāve na kācidanupapattirityuktam / *11,272* nanu santi sthitisamaye vedavāco vasiṣṭhādayo draṣṭāra indrādayaśca vācyāḥ / natu mahāpralaya ityata āha nitya iti // *11,273* nityo draṣṭā ca vācyaśca bhagavāneva ca svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि वक्तृविहीना च वाच्यहीनापि वाक् क्वचित् द्वौ चशब्दावन्योन्यसमुच्चये । तृतीयो यस्मादित्यर्थे वेदवाच इति वर्तते । हिशब्दः तस्मादित्यर्थे । वाक् वेदवाक् । क्वचित् प्रलये ऽपि । यथा वेदवाग्वाच्याद्युपेतापि क्वचित्तद्रहिता तथा ब्रह्म (स्व)रूपं ज्ञानं व्यवहारे ज्ञेयाद्यन्वितमपि परमार्थतस्तद्रहितं भविष्यतीति प्रत्याशां वारयितुमिदं वचनम् । यस्मादेवं कार्यत्वादिकमप्रयोजकं किन्त्वाकाङ्क्षानिमित्तो नियतसम्बन्ध एव । तस्मान्नित्यवागिव नित्यमपि ज्ञानं ज्ञेयाद्युपेतमेवाङ्गीकार्यमित्युपसंहरति-ज्ञातृज्ञेयेति ॥ ज्ञातृज्ञेयविहीनं च ज्ञानमेवं न तद् भवेत्

na hi vaktṛvihīnā ca vācyahīnāpi vāk kvacit dvau caśabdāvanyonyasamuccaye / tṛtīyo yasmādityarthe vedavāca iti vartate / hiśabdaḥ tasmādityarthe / vāk vedavāk / kvacit pralaye 'pi / yathā vedavāgvācyādyupetāpi kvacittadrahitā tathā brahma (sva)rūpaṃ jñānaṃ vyavahāre jñeyādyanvitamapi paramārthatastadrahitaṃ bhaviṣyatīti pratyāśāṃ vārayitumidaṃ vacanam / yasmādevaṃ kāryatvādikamaprayojakaṃ kintvākāṅkṣānimitto niyatasambandha eva / tasmānnityavāgiva nityamapi jñānaṃ jñeyādyupetamevāṅgīkāryamityupasaṃharati-jñātṛjñeyeti // jñātṛjñeyavihīnaṃ ca jñānamevaṃ na tad bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु वाङ् न धात्वर्थः । अपि तु धात्वर्थं प्रति कर्म । तत्कथमत्रोदाहरणम् । उच्यते । आकाङ्क्षानिमित्तं प्रतिसम्बन्ध्यन्वितत्वं नित्यत्वेन न हीयत इत्येतावन्मात्रे(ण) वागुदाहरणस्य गृहीतत्वान्न दोषः । वागित्युक्ते हि किंवक्तृका किंवाच्येत्याकाङ्क्षा भवत्येव । वर्णानामप्यथर्वत्त्वस्य स्थितत्वान्न नित्यत्ववाच्यवत्त्वयोर्व्यधिकरणत्वम् । *११,२७५* ज्ञस्यापि नित्यत्वेन ज्ञेयादिरहितत्वशङ्कैवमेव परिहार्येत्याह नहीति ॥ न हि नित्यो ऽपि वक्तास्ति वाक्यवाच्यविवर्जितः । ज्ञानज्ञेयविहीनश्च ज्ञो ऽप्येवं नैव विद्यते

nanu vāṅ na dhātvarthaḥ / api tu dhātvarthaṃ prati karma / tatkathamatrodāharaṇam / ucyate / ākāṅkṣānimittaṃ pratisambandhyanvitatvaṃ nityatvena na hīyata ityetāvanmātre(ṇa) vāgudāharaṇasya gṛhītatvānna doṣaḥ / vāgityukte hi kiṃvaktṛkā kiṃvācyetyākāṅkṣā bhavatyeva / varṇānāmapyatharvattvasya sthitatvānna nityatvavācyavattvayorvyadhikaraṇatvam / *11,275* jñasyāpi nityatvena jñeyādirahitatvaśaṅkaivameva parihāryetyāha nahīti // na hi nityo 'pi vaktāsti vākyavācyavivarjitaḥ / jñānajñeyavihīnaśca jño 'pyevaṃ naiva vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यो ऽपि वक्ता परमेश्वरो वाक्यवाच्यविवजिर्तो नास्ति । यस्मात्तस्मादेवं नित्यो ऽपि ज्ञो ज्ञानज्ञेयविहीनो नैव विद्यते । शक्तिः कारकमिति पक्षस्य स्थित्वान्नित्यो वक्तेति युज्यते । अनेनोभयत्र व्याप्त्यभावेन व्यापकविरुद्धोपलब्धिरसिद्धेत्युक्तं भवति । *११,२८३* मिथ्याभूतपरसापेक्षस्य सार्वज्ञस्यापि मिथ्यात्वमङ्गीकुर्वाणस्य चेतनत्वाद्यभावप्रसङ्गो ऽभिहितः । इदानीं प्रपञ्चमिथ्यात्वं चाप्रामाणिकमित्याह किञ्चेति ॥ किञ्च सर्वविलोपश्च केन मानेन गम्यते

nityo 'pi vaktā parameśvaro vākyavācyavivajirto nāsti / yasmāttasmādevaṃ nityo 'pi jño jñānajñeyavihīno naiva vidyate / śaktiḥ kārakamiti pakṣasya sthitvānnityo vakteti yujyate / anenobhayatra vyāptyabhāvena vyāpakaviruddhopalabdhirasiddhetyuktaṃ bhavati / *11,283* mithyābhūtaparasāpekṣasya sārvajñasyāpi mithyātvamaṅgīkurvāṇasya cetanatvādyabhāvaprasaṅgo 'bhihitaḥ / idānīṃ prapañcamithyātvaṃ cāprāmāṇikamityāha kiñceti // kiñca sarvavilopaśca kena mānena gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदभावेन वाक्यवाक्यार्थयोर्मिथ्यात्वेन कारणेन । वाक्याभावे प्रतिपादकाभावाद्वाक्यार्थस्य सर्वमिथ्यात्वस्याभावे च व्याघातात् । द्वितीयमनूद्य दूषयति न गृह्यते चेदिति ॥ न गृह्यते चेद् तन्न्यायादपलापो न हि क्वचित् क्वचिद्वियदादिविषये ऽप्यपलापो निषेधो न युज्यते । तन्न्यायाद्वाक्यादिन्यायात् । अयमर्थः । वाक्यवाक्यार्थौ कुतः सर्वस्माद्बहिष्क्रियेते इति वाच्यम् । अनुपपत्तेरिति चेत् । किमनुपपन्नं न प्रतिपादनीयम् । अद्धेति चेत । एवं तर्हि वियदादिमिथ्यात्वमप्यनुपपन्नत्वान्न प्रतिपादनीयमिति । *११,२८५* ननु वाक्योदाहरणे कृते नैवंविधं वाक्यमस्तीति वा (ए)नैषां पदानामत्र शक्तिरर्(ना)स्तीति वा नास्य वाक्यस्यात्र तात्पर्यमस्तीति वा वक्तव्यम् । अनेन विकल्पनिराकरणेन तु किं कृतं स्यादित्यत आह उपपत्तीति ॥ उपपत्तिविहीनस्य वाक्यस्यार्थो न गम्यते

tadabhāvena vākyavākyārthayormithyātvena kāraṇena / vākyābhāve pratipādakābhāvādvākyārthasya sarvamithyātvasyābhāve ca vyāghātāt / dvitīyamanūdya dūṣayati na gṛhyate cediti // na gṛhyate ced tannyāyādapalāpo na hi kvacit kvacidviyadādiviṣaye 'pyapalāpo niṣedho na yujyate / tannyāyādvākyādinyāyāt / ayamarthaḥ / vākyavākyārthau kutaḥ sarvasmādbahiṣkriyete iti vācyam / anupapatteriti cet / kimanupapannaṃ na pratipādanīyam / addheti ceta / evaṃ tarhi viyadādimithyātvamapyanupapannatvānna pratipādanīyamiti / *11,285* nanu vākyodāharaṇe kṛte naivaṃvidhaṃ vākyamastīti vā (e)naiṣāṃ padānāmatra śaktirar(nā)stīti vā nāsya vākyasyātra tātparyamastīti vā vaktavyam / anena vikalpanirākaraṇena tu kiṃ kṛtaṃ syādityata āha upapattīti // upapattivihīnasya vākyasyārtho na gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपक्रमादिलिङ्गानां मध्ये यद्यदुत्तरं तत्तद्बलीय इत्युपपत्तिरेव बलीयसी । श्रुत्यादौ लिङ्गसमूहे च यद्यत्पूर्वं तत्तद्बलीय इति । तत्रापि लिङ्गशब्दोदितोपपत्तिरेव बलवती । ततो बलवद्विरोधे सतामन्येषां लिङ्गानां न तात्पर्यनिश्चायकत्वं युक्तम् । कुत एतदित्यत आह ब्रह्मतर्केति ॥ *११,२८६* ॥। ब्रह्मतर्कविनिर्णयात्

upakramādiliṅgānāṃ madhye yadyaduttaraṃ tattadbalīya ityupapattireva balīyasī / śrutyādau liṅgasamūhe ca yadyatpūrvaṃ tattadbalīya iti / tatrāpi liṅgaśabdoditopapattireva balavatī / tato balavadvirodhe satāmanyeṣāṃ liṅgānāṃ na tātparyaniścāyakatvaṃ yuktam / kuta etadityata āha brahmatarketi // *11,286* ... brahmatarkavinirṇayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मतर्काख्ये तर्कशास्त्रे तथा निर्णीतत्वात् । एतेनोपक्रमस्योपसंहारात्प्राबल्यं वदन्तो निरस्ताः । यथा चैतत्तथोक्तं न्यायविवरणे । *११,२८७* इतश्च नाप्यस्य वाक्यस्य प्रपञ्चमिथ्यात्वे तात्पर्यमाह प्रत्यक्षमिति ॥ *११,२८७फ़्।* प्रत्यक्षमुपपत्तिश्च बहवश्चागमा यदा । विरुद्धयन्ते नचार्थो ऽस्ति यत्र लिङ्गविरोधिता

brahmatarkākhye tarkaśāstre tathā nirṇītatvāt / etenopakramasyopasaṃhārātprābalyaṃ vadanto nirastāḥ / yathā caitattathoktaṃ nyāyavivaraṇe / *11,287* itaśca nāpyasya vākyasya prapañcamithyātve tātparyamāha pratyakṣamiti // *11,287f.* pratyakṣamupapattiśca bahavaścāgamā yadā / viruddhayante nacārtho 'sti yatra liṅgavirodhitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एवार्थः कथं ग्राह्य ॥। सद्गगनमित्यादि प्रत्यक्षम् । तच्च साक्षिरूपत्वाद्बलवत् । उपपत्तिश्चार्थक्रियाकारित्वादिका । सा च व्याप्त्यादिमत्त्वाद्बलवती । आगमाश्च विश्वं सत्यमित्याद्याः । तेषा प्राबल्यव्युत्पादनाय बहव इत्युक्तम् । निरवकाशत्वाद्युपलक्षणमेतत् । यदा यस्मिन्नर्थे ऽङ्गीकृते । यत्र यदर्थप्रतिपादने ऽर्थः प्रयोजनं च नास्ति । ब्रह्मणो ऽद्वितीयतासिद्धिः प्रयोजनमिति चेन्न । तस्या एवाप्रामाणिकत्वात् । आत्मनो मुक्तिसिद्धिरिति चेन्न । विनाशेनापि तत्सिद्धेः । बहुजीववादिनामिवादर्शनेनाप्युपपत्तेः । वैराग्यार्थमिति चेन्न । दुःखसाधनताज्ञापनेन तत्सिद्धेः । अर्थग्रहणमुपलक्षणम् । उपक्रमादीनामप्यानुकूल्यं नास्तीति च द्रष्टव्यम् । न केवलं लिङ्गानुकूल्याभावः । किन्नाम यत्र लिङ्गविरोधिता च । एतद्द्वयं ग्रन्थान्तरे तत्र तत्रोक्तं ज्ञातव्यम् । *११,२८९* तर्हि निरवकाशं वाक्यमप्रमाणं प्रसज्यत इत्यत आह उपपन्न इति ॥ ॥। उपपन्ने ऽविरोधिनी प्रत्यक्षादिप्रमाणोपक्रमादिलिङ्गाविरोधिनि तदानुकूल्योपपन्ने च भगवति स्वगतभेदाभावे ऽर्थे वाक्यस्य सति स एवार्थः कथं ग्राह्यः । नेह नानेति वाक्यस्यापव्याख्याने निराकृते लब्धमाह मुख्यार्थ इति ॥ मुख्यार्थे विद्यमाने तु क्व सावर्ज्ञ्यं निषिद्धयते

sa evārthaḥ kathaṃ grāhya ... sadgaganamityādi pratyakṣam / tacca sākṣirūpatvādbalavat / upapattiścārthakriyākāritvādikā / sā ca vyāptyādimattvādbalavatī / āgamāśca viśvaṃ satyamityādyāḥ / teṣā prābalyavyutpādanāya bahava ityuktam / niravakāśatvādyupalakṣaṇametat / yadā yasminnarthe 'ṅgīkṛte / yatra yadarthapratipādane 'rthaḥ prayojanaṃ ca nāsti / brahmaṇo 'dvitīyatāsiddhiḥ prayojanamiti cenna / tasyā evāprāmāṇikatvāt / ātmano muktisiddhiriti cenna / vināśenāpi tatsiddheḥ / bahujīvavādināmivādarśanenāpyupapatteḥ / vairāgyārthamiti cenna / duḥkhasādhanatājñāpanena tatsiddheḥ / arthagrahaṇamupalakṣaṇam / upakramādīnāmapyānukūlyaṃ nāstīti ca draṣṭavyam / na kevalaṃ liṅgānukūlyābhāvaḥ / kinnāma yatra liṅgavirodhitā ca / etaddvayaṃ granthāntare tatra tatroktaṃ jñātavyam / *11,289* tarhi niravakāśaṃ vākyamapramāṇaṃ prasajyata ityata āha upapanna iti // ... upapanne 'virodhinī pratyakṣādipramāṇopakramādiliṅgāvirodhini tadānukūlyopapanne ca bhagavati svagatabhedābhāve 'rthe vākyasya sati sa evārthaḥ kathaṃ grāhyaḥ / neha nāneti vākyasyāpavyākhyāne nirākṛte labdhamāha mukhyārtha iti // mukhyārthe vidyamāne tu kva sāvarjñyaṃ niṣiddhayate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिषेधस्य सङ्कोचे कारणाभावेन प्रपञ्चमिथ्यात्वं मुख्यो ऽर्थः । तस्मिन्नविद्यमाने तु सावर्ज्ञं न प्रतिषेद्धुं शक्यते । मिथ्यार्थसापेक्षतया हि तन्निषेध्यम् । यद्वोपपन्न इत्यादिकमेकं वाक्यम् । उपपन्ने ऽविरोधिनि च । अत एव मुख्यार्थे वाक्यस्य विद्यमाने सति । अनेन प्रपञ्चमिथ्यात्वासिद्धेः क्व सार्वज्ञं निषिध्यत इति योजना । सङ्गतिस्तूक्तसङ्गतिसमाहारेण द्रष्टव्या । *११,२९०* सर्वं तदुपजीव्यैवेत्यादिनोक्तमर्थमुपसंहरति अत इति ॥ अतः सर्वगुणैर्युक्तं ब्रह्माङ्गीकायर्मेव हि अङ्गीकार्यम् धर्मितयेति शेषः । तथा चोपजीव्यविरोधस्तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य दुर्वार इति हेरर्थः । *११,२९१* स्यादेतत् । सार्वज्ञादिगुणोपेतमेव ब्रह्म धर्मीकुर्मः । किन्तु तेषां मिथ्यात्वान्नोपजीव्यविरोधो ऽद्वैतागमस्य । यथा यः पुरुषः स स्थाणुरित्यत्रारोपितेन पुरुषत्वेन व्यावृत्तं वस्तु धर्मीकृत्य प्रवृत्तावपि नोपजीव्यविरोध इत्यत आह अपलापो ऽपीति ॥ अपलापो ऽपि सर्वस्य न कथञ्चन युज्यते

pratiṣedhasya saṅkoce kāraṇābhāvena prapañcamithyātvaṃ mukhyo 'rthaḥ / tasminnavidyamāne tu sāvarjñaṃ na pratiṣeddhuṃ śakyate / mithyārthasāpekṣatayā hi tanniṣedhyam / yadvopapanna ityādikamekaṃ vākyam / upapanne 'virodhini ca / ata eva mukhyārthe vākyasya vidyamāne sati / anena prapañcamithyātvāsiddheḥ kva sārvajñaṃ niṣidhyata iti yojanā / saṅgatistūktasaṅgatisamāhāreṇa draṣṭavyā / *11,290* sarvaṃ tadupajīvyaivetyādinoktamarthamupasaṃharati ata iti // ataḥ sarvaguṇairyuktaṃ brahmāṅgīkāyarmeva hi aṅgīkāryam dharmitayeti śeṣaḥ / tathā copajīvyavirodhastattvamasyādivākyasya durvāra iti herarthaḥ / *11,291* syādetat / sārvajñādiguṇopetameva brahma dharmīkurmaḥ / kintu teṣāṃ mithyātvānnopajīvyavirodho 'dvaitāgamasya / yathā yaḥ puruṣaḥ sa sthāṇurityatrāropitena puruṣatvena vyāvṛttaṃ vastu dharmīkṛtya pravṛttāvapi nopajīvyavirodha ityata āha apalāpo 'pīti // apalāpo 'pi sarvasya na kathañcana yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथ्यात्वाभिधानम् । अपिशब्दः पूर्ववाक्यार्थसमुच्चये । सर्वशब्देन प्रकृतं गुणजातमुच्यते । कथञ्चनेति प्रमाणाभावात् श्रुत्यादिप्रमाणविरुद्धत्वाच्च । अप्राप्तत्वेनानुवादत्वाभावस्य चोक्तत्वादित्यर्थः । *११,२९२* ननु च तत्त्वमस्यादिवाक्यमेव जीवब्रह्मणोरेकतां प्रतिपादयत्सार्वज्ञादिगुणजातस्य मिथ्यात्वं गमयति । नहि तस्य सत्यत्वे जीवब्रह्मैकत्वमुपपद्यते । तत्कथं गुणानां मिथ्यात्वे प्रमाणाभाव इति चेन्न । सिद्धे तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य जीवब्रह्मैकत्वनिष्ठत्वे गुणानां मिथ्यात्वसिद्धिः । तत्सिद्धौ च तत्सिद्धिरिति परस्पराश्रयतादोषात् । दोषान्तरं चाह अनादीति ॥ अनादियोग्यता चोक्ता तेन ग्राह्यैव सर्वथा यस्माज्जीवानामनादियोग्यतोक्ता प्रमाणैरुपपादिता । तेन कारणेन सा ग्राह्यैव सर्वथा । एतदुक्तं भवति । यदा देवमानवदानवरूपा तदवान्तरभेदरूपा च जीवानां योग्यतानादिनित्या प्रमिता तदा का वार्ता जीवब्रह्मणोरेकत्वस्य । तथा च कथं तत्सिद्धये गुणानां मिथ्यात्वकल्पनमिति । अत्रैव हेत्वन्तरमाह मुक्तानामिति ॥ मुक्तानां तारतम्यं च मानैरुक्तैर्न चाल्यते

mithyātvābhidhānam / apiśabdaḥ pūrvavākyārthasamuccaye / sarvaśabdena prakṛtaṃ guṇajātamucyate / kathañcaneti pramāṇābhāvāt śrutyādipramāṇaviruddhatvācca / aprāptatvenānuvādatvābhāvasya coktatvādityarthaḥ / *11,292* nanu ca tattvamasyādivākyameva jīvabrahmaṇorekatāṃ pratipādayatsārvajñādiguṇajātasya mithyātvaṃ gamayati / nahi tasya satyatve jīvabrahmaikatvamupapadyate / tatkathaṃ guṇānāṃ mithyātve pramāṇābhāva iti cenna / siddhe tattvamasyādivākyasya jīvabrahmaikatvaniṣṭhatve guṇānāṃ mithyātvasiddhiḥ / tatsiddhau ca tatsiddhiriti parasparāśrayatādoṣāt / doṣāntaraṃ cāha anādīti // anādiyogyatā coktā tena grāhyaiva sarvathā yasmājjīvānāmanādiyogyatoktā pramāṇairupapāditā / tena kāraṇena sā grāhyaiva sarvathā / etaduktaṃ bhavati / yadā devamānavadānavarūpā tadavāntarabhedarūpā ca jīvānāṃ yogyatānādinityā pramitā tadā kā vārtā jīvabrahmaṇorekatvasya / tathā ca kathaṃ tatsiddhaye guṇānāṃ mithyātvakalpanamiti / atraiva hetvantaramāha muktānāmiti // muktānāṃ tāratamyaṃ ca mānairuktairna cālyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानैरुक्तैरिति मानानामुक्तत्वादित्यर्थः । न चाल्यते नान्यथयितुं शक्यते । यदा मुक्तावपि तारतम्यं प्रमितम् । तदा का जीवब्रह्मैक्यप्रत्याशा । कथं च तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य तत्परत्वम् । यतो गुणानां मिथ्यात्वकल्पनं युक्तं स्यादिति । *११,२९३* मुक्तानां तारतम्ये प्रमाणान्तरमाह ज्ञानिनो ऽपीति ॥ ज्ञानिनो ऽपि यतो नित्यं कुर्वन्ति शुभमेव हि । तारतम्यं तु मुक्तौ च तेनैवाध्यवसीयते

mānairuktairiti mānānāmuktatvādityarthaḥ / na cālyate nānyathayituṃ śakyate / yadā muktāvapi tāratamyaṃ pramitam / tadā kā jīvabrahmaikyapratyāśā / kathaṃ ca tattvamasyādivākyasya tatparatvam / yato guṇānāṃ mithyātvakalpanaṃ yuktaṃ syāditi / *11,293* muktānāṃ tāratamye pramāṇāntaramāha jñānino 'pīti // jñānino 'pi yato nityaṃ kurvanti śubhameva hi / tāratamyaṃ tu muktau ca tenaivādhyavasīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवशब्देन पापं परिहरन्ति चेति सूचयति । तुशब्देन शुभाशुभकरणपरित्यागयोः तारतम्यं द्योतयति । हिशब्देन तत्र प्रमाणप्रसिद्धिम् । प्रमाणानि तु दशकल्पमित्यादीनि प्रागुदाहृतान्येव । तेनैवेत्यस्य प्रमाणस्य निरवकाशतामाह । प्राङ्मोक्षसाधनानां तारतम्यान्मोक्षतारतम्यमुक्तम् । इदानीं तु ज्ञानेन निश्चितमोक्षाणामपि शुभाशुभकरणपरित्यागतारतम्यादुच्यत इति भेदः । विपक्षे बाधकमाह तारतम्यमिति । *११,२९४* तारतम्यं न चेन्मुक्तौ कुतः कुर्युः शुभं पुनः पुनरिति ज्ञानोत्तरम् । यदि ब्रह्माद्या मुक्तौ तारतम्यवन्तो न स्युस्तदा ज्ञानमात्रेण मोक्षस्य प्राप्तप्रायत्वाज्ज्ञानोत्तरकालं शुभं न कुर्युः । अशुभं च न परित्यजेयुरित्यथर्ः । विपर्ययपर्यवसानमाह कृच्छ्रेणेति ॥ कृच्छ्रेणापि तपो ज्ञानं कर्माप्येते चरन्ति हि

evaśabdena pāpaṃ pariharanti ceti sūcayati / tuśabdena śubhāśubhakaraṇaparityāgayoḥ tāratamyaṃ dyotayati / hiśabdena tatra pramāṇaprasiddhim / pramāṇāni tu daśakalpamityādīni prāgudāhṛtānyeva / tenaivetyasya pramāṇasya niravakāśatāmāha / prāṅmokṣasādhanānāṃ tāratamyānmokṣatāratamyamuktam / idānīṃ tu jñānena niścitamokṣāṇāmapi śubhāśubhakaraṇaparityāgatāratamyāducyata iti bhedaḥ / vipakṣe bādhakamāha tāratamyamiti / *11,294* tāratamyaṃ na cenmuktau kutaḥ kuryuḥ śubhaṃ punaḥ punariti jñānottaram / yadi brahmādyā muktau tāratamyavanto na syustadā jñānamātreṇa mokṣasya prāptaprāyatvājjñānottarakālaṃ śubhaṃ na kuryuḥ / aśubhaṃ ca na parityajeyurityatharḥ / viparyayaparyavasānamāha kṛcchreṇeti // kṛcchreṇāpi tapo jñānaṃ karmāpyete caranti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिभ्यति स्माशुभान्नित्यं सकामाश्च शुभे सदा तपो ज्ञानं कर्मापीत्यनेन शुभमित्युक्तं भवति । ज्ञानमिति श्रवणादिकमुच्यते । कर्मेति यज्ञादि एते ज्ञानिनः कृच्छ्रेणापीत्यादिविशेषणानां फलमनुपदमेव ज्ञास्यते । सकामाश्च शुभे सदेत्येकस्य तपआदेश्चरणकाले तपआद्यन्तरं कामयन्त इत्यर्थः । तस्माज्ज्ञानोत्तरकालानुष्ठितेन विचित्रेण शुभेन विचित्रामानन्दबुद्धिं प्राप्नुवन्तीति शेषः । *११,२९५* भवेदेतद्यदि ज्ञानोत्तरकालकृतानां शुभानां फलवत्त्वं स्यात् । न चैवम् । तेषां कर्मस्वनधिकारात् । अनधिकारिणा च कृतं विफलमिति प्रसिद्धमेव । अनुष्ठानं त्वन्यथाप्युपपद्यते । ते हि प्राग्ज्ञानोदयादादरनैरन्तर्याभ्यां शुभान्यनुष्ठितवन्तस्तत्स्वाभाव्यमापन्ना ज्ञानोदयानन्तरमप्यनुतिष्ठन्तीत्याङ्कय परिहरति नचेति ॥ न च स्वभाव एवायं भयपूर्वप्रवृत्तितः अयं ज्ञानिनां शुभाचरणरूपः । अकरणे प्रत्यवायो भविष्यतीत्येवं भयपूर्वप्रवृत्तितः कृच्छ्रेणैवाचरणाच्च, शुभस्यैवेति प्रेक्षापूर्वमशुभपरित्यागेनेत्यर्थः । *११,२९६* कृच्छ्रेणाचरणाच्चैव शुभस्यैव पुनः पुनः

bibhyati smāśubhānnityaṃ sakāmāśca śubhe sadā tapo jñānaṃ karmāpītyanena śubhamityuktaṃ bhavati / jñānamiti śravaṇādikamucyate / karmeti yajñādi ete jñāninaḥ kṛcchreṇāpītyādiviśeṣaṇānāṃ phalamanupadameva jñāsyate / sakāmāśca śubhe sadetyekasya tapaādeścaraṇakāle tapaādyantaraṃ kāmayanta ityarthaḥ / tasmājjñānottarakālānuṣṭhitena vicitreṇa śubhena vicitrāmānandabuddhiṃ prāpnuvantīti śeṣaḥ / *11,295* bhavedetadyadi jñānottarakālakṛtānāṃ śubhānāṃ phalavattvaṃ syāt / na caivam / teṣāṃ karmasvanadhikārāt / anadhikāriṇā ca kṛtaṃ viphalamiti prasiddhameva / anuṣṭhānaṃ tvanyathāpyupapadyate / te hi prāgjñānodayādādaranairantaryābhyāṃ śubhānyanuṣṭhitavantastatsvābhāvyamāpannā jñānodayānantaramapyanutiṣṭhantītyāṅkaya pariharati naceti // na ca svabhāva evāyaṃ bhayapūrvapravṛttitaḥ ayaṃ jñānināṃ śubhācaraṇarūpaḥ / akaraṇe pratyavāyo bhaviṣyatītyevaṃ bhayapūrvapravṛttitaḥ kṛcchreṇaivācaraṇācca, śubhasyaiveti prekṣāpūrvamaśubhaparityāgenetyarthaḥ / *11,296* kṛcchreṇācaraṇāccaiva śubhasyaiva punaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेन कृच्छ्रेणापीत्यादिविशेषणफलमुक्तं भवति । नहि स्वभावकृता प्रवृत्तिरेवं भवितुमर्हति । *११,२९७* नन्वेते प्रागनुष्ठानकाले भयपूर्वं कृच्छ्रेणाशुभपरित्यागेनैवानुष्ठितवन्तः । अतः तत्स्वभावा एव संवृत्तार इदानीमपि तत्स्वाभाव्येन तथैव कुर्वन्तीत्यङ्गीकारे को दोष इत्याशङ्कयाह तादृशो ऽपीति ॥ तादृशो ऽपि स्वभावश्चेदज्ञस्यापि भवेत् तथा भयपूर्वप्रवृत्त्यादिरूपो ऽपि । ज्ञानिनस्तावदनुष्ठाने ऽज्ञेभ्यो न विशिष्यन्ते । तत्र ज्ञानिनां शुभप्रवृत्तिः पूर्वतरपूर्वतमस्वभावबलायातैव नतु फलवतीत्यङ्गीकुर्वाणं प्रति यदि कश्चिद् ब्रूयात् अज्ञानिनामपि शुभा प्रवृत्तिः पूर्वतरपूर्वमस्वभावगतैव न तु फलवती विशेषाभावादिति, तदा किं वाच्यमिति । प्रतिबन्दीं मोचयितुमाशङ्कते फलवत्त्व इति ॥ फलवत्त्वे प्रमाणं चेत् तत्र ज्ञस्य समं हि तत्

etena kṛcchreṇāpītyādiviśeṣaṇaphalamuktaṃ bhavati / nahi svabhāvakṛtā pravṛttirevaṃ bhavitumarhati / *11,297* nanvete prāganuṣṭhānakāle bhayapūrvaṃ kṛcchreṇāśubhaparityāgenaivānuṣṭhitavantaḥ / ataḥ tatsvabhāvā eva saṃvṛttāra idānīmapi tatsvābhāvyena tathaiva kurvantītyaṅgīkāre ko doṣa ityāśaṅkayāha tādṛśo 'pīti // tādṛśo 'pi svabhāvaścedajñasyāpi bhavet tathā bhayapūrvapravṛttyādirūpo 'pi / jñāninastāvadanuṣṭhāne 'jñebhyo na viśiṣyante / tatra jñānināṃ śubhapravṛttiḥ pūrvatarapūrvatamasvabhāvabalāyātaiva natu phalavatītyaṅgīkurvāṇaṃ prati yadi kaścid brūyāt ajñānināmapi śubhā pravṛttiḥ pūrvatarapūrvamasvabhāvagataiva na tu phalavatī viśeṣābhāvāditi, tadā kiṃ vācyamiti / pratibandīṃ mocayitumāśaṅkate phalavattva iti // phalavattve pramāṇaṃ cet tatra jñasya samaṃ hi tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञानिनां कर्मणो ऽस्तीति शेषः । साम्ये हि प्रतिबन्दीग्रहः । नच तदत्रास्ति । यतो ऽज्ञानिकृतकर्मणां सफलत्वे"कर्मजं बुद्धियुक्ता हिऽ; इत्यादिकं प्रमाणमस्ति । उपलक्षणं चैतत् । अधिकारिणश्चैते विधिगोचराश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । नह्येवं सति स्वभावकल्पनावकाशो ऽस्तीति । एवं तर्हि ज्ञानिष्वपि न स्वभावकल्पना युक्तेत्याशयवानाह तत्रेति ॥ तत्र कर्मणः फलवत्त्वे । तत् प्रमाणम् । अत्राप्यधिकारादिकमुपलक्षणीयम् । *११,२९८* किं तत्प्रमाणमित्यतस्तद्दर्शयति निष्काममिति । निष्कामं ज्ञानपूर्वं च निवृत्तमिह चोच्यते । निवृत्तं सेवमानस्तु ब्रह्माभ्येति सनातनम्

ajñānināṃ karmaṇo 'stīti śeṣaḥ / sāmye hi pratibandīgrahaḥ / naca tadatrāsti / yato 'jñānikṛtakarmaṇāṃ saphalatve"karmajaṃ buddhiyuktā hi'; ityādikaṃ pramāṇamasti / upalakṣaṇaṃ caitat / adhikāriṇaścaite vidhigocarāścetyapi draṣṭavyam / nahyevaṃ sati svabhāvakalpanāvakāśo 'stīti / evaṃ tarhi jñāniṣvapi na svabhāvakalpanā yuktetyāśayavānāha tatreti // tatra karmaṇaḥ phalavattve / tat pramāṇam / atrāpyadhikārādikamupalakṣaṇīyam / *11,298* kiṃ tatpramāṇamityatastaddarśayati niṣkāmamiti / niṣkāmaṃ jñānapūrvaṃ ca nivṛttamiha cocyate / nivṛttaṃ sevamānastu brahmābhyeti sanātanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह प्रवृत्तनिवृत्तयोर्मध्ये । अभ्येति अतिशयेनैति । आनन्दोद्रेकसाहित्येन मुक्तो भवतीत्यर्थः । एतत्स्मृतिवाक्यार्थविवरणाय वाक्यान्तरं पठति शुभेनेति ॥ शुभेनानन्दवृद्धि स्याद्घ्रासश्चैवाशुभेन हि । ज्ञानिनो ऽपि यतस्तेन कर्तव्यं शुभमेव तैः

iha pravṛttanivṛttayormadhye / abhyeti atiśayenaiti / ānandodrekasāhityena mukto bhavatītyarthaḥ / etatsmṛtivākyārthavivaraṇāya vākyāntaraṃ paṭhati śubheneti // śubhenānandavṛddhi syādghrāsaścaivāśubhena hi / jñānino 'pi yatastena kartavyaṃ śubhameva taiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्यासश्चानन्दस्य । शुभमेव कर्तव्यमशुभं त्याज्यं च । अनेन विधिसद्भावो ऽपि सिद्धः । ततो ऽधिकारश्च । अत्र श्रुतिमप्याह उपास्त इति ॥ उपास्ते स य आत्मानं क्षीयते नास्य कर्म ह । अस्माद्धयेवात्मनो यद्यत् कामयेत् सृजते च तत्

hyāsaścānandasya / śubhameva kartavyamaśubhaṃ tyājyaṃ ca / anena vidhisadbhāvo 'pi siddhaḥ / tato 'dhikāraśca / atra śrutimapyāha upāsta iti // upāste sa ya ātmānaṃ kṣīyate nāsya karma ha / asmāddhayevātmano yadyat kāmayet sṛjate ca tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन"स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते न ह्यस्य कर्म क्षीयते ऽस्माद्धयेवात्मनो यद्यत्कामयते तत्तत्सृजतेऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते । आत्मानं परमात्मानम् । लोकं सर्वाश्रयम् । उपास्ते कारणेन कार्योपलक्षणं पश्यतीत्यर्थः । स विद्वान्मुक्तो भूत्वा यद्यत्कामयते तत्तत्कर्मास्माद्धयेवात्मनो ऽस्यात्मनः प्रसादेन सृजते । *११,२९९* अविद्वान् बहुकर्मापि ह्यन्तवत् फलमाप्नुयात्

anena"sa ya ātmānameva lokamupāste na hyasya karma kṣīyate 'smāddhayevātmano yadyatkāmayate tattatsṛjate'; iti śrutimupādatte / ātmānaṃ paramātmānam / lokaṃ sarvāśrayam / upāste kāraṇena kāryopalakṣaṇaṃ paśyatītyarthaḥ / sa vidvānmukto bhūtvā yadyatkāmayate tattatkarmāsmāddhayevātmano 'syātmanaḥ prasādena sṛjate / *11,299* avidvān bahukarmāpi hyantavat phalamāpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदेवेत्यनेन"यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतिऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते । विद्यया ब्रह्मसाक्षात्कारपूर्वकमुपनिषदा स्वयोग्य(म्)या वीर्यवत्तरमधिकफलमित्यादिवाक्यसामर्थ्याज्ज्ञानिकृतकर्मणां फलवत्त्वं तावत्प्रतीयते । ततस्तेषां वैचित्र्याद्विमुक्तिगं तारतम्यं च सिद्धमित्यर्थः । *११,३००* स्यादेतत् । नैतानि वाक्यानि ज्ञानिकर्मणां साफल्यं प्रतिपादयन्ति । स य आत्मानमित्यत्र तावदुपासककर्मणामक्षयफलत्वश्रवणात् । इतरत्र च ज्ञानविद्याशब्दयोः परोक्षज्ञानार्थत्वस्याप्युपपत्तेरित्याशङ्कां परिहरति नचेति ॥ नचात्रोपासकस्यैव फलमक्षयमुच्यते अत्र वाक्येषु । फलं कर्मणाम् । तथा ज्ञानादिपदं परोक्षज्ञानार्थतया न व्याख्येयमित्यपि ग्राह्यम् । कुतो नेत्यत आह नहीति ॥ न हि ज्ञानं विना क्वापि फलस्याक्षयता भवेत् ज्ञानं ब्रह्मसाक्षात्कारम् । क्वापि मोक्षे ऽन्यत्र च । फलस्य कर्मणाम् । इदमुक्तं भवति । ब्रह्मसाक्षात्काररहितेनोपासकेन कृतानि कर्माण्यक्षयफलानि केन प्रकारेणेति चिन्त्यम् । किमक्षयं मोक्षं कुर्वन्तीति । उत स्वर्गादिकम् । नाद्यः । नान्यः पन्था इति श्रुतिविरोधात् । न द्वितीयः । पुण्यचितो लोकः क्षीयत इति स्वर्गादिफलानां क्षयित्वश्रवणात् । "अनेवंविन्महत्पुण्यं कर्म करोतिऽ"तदेव वीर्यवत्तरं भवतिऽ; इत्युदाहृतश्रुतिविरोधश्च पक्षद्वये ऽपि । तदेवमज्ञपक्षे वाक्यार्थानुपपत्तेरुपासकपदस्य ज्ञान्युपलक्षकत्वमेव युक्तम् । तथा ब्रह्माभ्येतीति श्रवणाज्ज्ञानपदस्य साक्षात्कारवाचित्वमेव युक्तमिति । अत एव वाक्यसामर्थ्यादित्युक्तम् । यद्यपि पश्यन्नपीममात्मानमित्याद्याः स्पष्टार्थाः श्रुतयो ऽत्र सन्ति । तथापि मीमांसार्थमेतासामुदाहरणम् । *११,३०१* नन्वज्ञपक्षे ऽपि नानुपपत्तिः । उपासकेन कृतानि खल्वसङ्कल्पितफलानि कर्माणि ज्ञानमुपजनयन्ति । कर्मणा ज्ञानमातनोतीति श्रुतेः । ज्ञानेन मोक्षो भवतीत्यज्ञकृतकर्मणामपि ज्ञानद्वारेणाक्षयफलत्वोपपत्तेरित्याशङ्कयाह ज्ञानेति ॥ ज्ञानद्वारेण चेत् तस्य नास्मत्पक्षप्रतीपता

yadevetyanena"yadeva vidyayā karoti śraddhayopaniṣadā tadeva vīryavattaraṃ bhavati'; iti śrutimupādatte / vidyayā brahmasākṣātkārapūrvakamupaniṣadā svayogya(m)yā vīryavattaramadhikaphalamityādivākyasāmarthyājjñānikṛtakarmaṇāṃ phalavattvaṃ tāvatpratīyate / tatasteṣāṃ vaicitryādvimuktigaṃ tāratamyaṃ ca siddhamityarthaḥ / *11,300* syādetat / naitāni vākyāni jñānikarmaṇāṃ sāphalyaṃ pratipādayanti / sa ya ātmānamityatra tāvadupāsakakarmaṇāmakṣayaphalatvaśravaṇāt / itaratra ca jñānavidyāśabdayoḥ parokṣajñānārthatvasyāpyupapatterityāśaṅkāṃ pariharati naceti // nacātropāsakasyaiva phalamakṣayamucyate atra vākyeṣu / phalaṃ karmaṇām / tathā jñānādipadaṃ parokṣajñānārthatayā na vyākhyeyamityapi grāhyam / kuto netyata āha nahīti // na hi jñānaṃ vinā kvāpi phalasyākṣayatā bhavet jñānaṃ brahmasākṣātkāram / kvāpi mokṣe 'nyatra ca / phalasya karmaṇām / idamuktaṃ bhavati / brahmasākṣātkārarahitenopāsakena kṛtāni karmāṇyakṣayaphalāni kena prakāreṇeti cintyam / kimakṣayaṃ mokṣaṃ kurvantīti / uta svargādikam / nādyaḥ / nānyaḥ panthā iti śrutivirodhāt / na dvitīyaḥ / puṇyacito lokaḥ kṣīyata iti svargādiphalānāṃ kṣayitvaśravaṇāt / "anevaṃvinmahatpuṇyaṃ karma karoti'"tadeva vīryavattaraṃ bhavati'; ityudāhṛtaśrutivirodhaśca pakṣadvaye 'pi / tadevamajñapakṣe vākyārthānupapatterupāsakapadasya jñānyupalakṣakatvameva yuktam / tathā brahmābhyetīti śravaṇājjñānapadasya sākṣātkāravācitvameva yuktamiti / ata eva vākyasāmarthyādityuktam / yadyapi paśyannapīmamātmānamityādyāḥ spaṣṭārthāḥ śrutayo 'tra santi / tathāpi mīmāṃsārthametāsāmudāharaṇam / *11,301* nanvajñapakṣe 'pi nānupapattiḥ / upāsakena kṛtāni khalvasaṅkalpitaphalāni karmāṇi jñānamupajanayanti / karmaṇā jñānamātanotīti śruteḥ / jñānena mokṣo bhavatītyajñakṛtakarmaṇāmapi jñānadvāreṇākṣayaphalatvopapatterityāśaṅkayāha jñāneti // jñānadvāreṇa cet tasya nāsmatpakṣapratīpatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मफलस्याक्षयतेति वर्तते । तस्य परकृतव्याख्यानस्य । अस्मत्पक्षप्रतीपता मुक्ततारतम्यविरोधिता । प्रत्युत तदनुकूलतैव । मुक्तौ तारतम्यमसहमानेन खल्वेवमन्यथा व्याख्यानं क्रियते तन्मुक्ततारतम्यमेव साधयति । कर्माणि हि जिज्ञासवो विचित्राणि कुर्वन्ति । तैश्च जायमानेन ज्ञानेन विचित्रेणैव भाव्यम् । अन्यथा कृतविप्राणाकृताभ्यागमापत्ते । विचित्रेण ज्ञानेन विचित्र एव मोक्षो भावनीयः । पूर्वोक्तादेव हेतोरिति । तदेवं स्वमतविरोधिपरानुकूलमन्यथाव्याख्यानं न कार्यमेव । तथा चास्मद्वयाख्याने स्थिते प्रकृतं युक्तमिति । *११,३०२* अस्तु वान्यथाव्याख्यानं युक्तम् । ततश्चैतेषां वाक्यानां प्रकृतासाधकत्वम् । एवमपि ज्ञानोत्तरकर्मणो मोक्षान्तर्गतफलहेतुतायाः प्रमाणान्तरेण सिद्धेर्मुक्ततारतम्यं न हातुं शक्यमित्यभ्युपगमवादेनाह ज्ञानोत्तरस्येति ॥ ज्ञानोत्तरस्यैवमपि ह्यक्षयत्वं ॥। कर्मणो ऽक्षयत्वमक्षयमोक्षानुप्रवेशिफलत्वं सिद्धयति । कथमित्यत आह नचेति ॥ ॥। नचान्यथा प्रकारान्तराभावात् । परिशेषप्रमाणादिति यावत् । एतेन ज्ञानोत्तरस्य कर्मणः साफल्ये ऽपि तस्य फलस्य मोक्षानुप्रवेशितायां प्रमाणाभावान्न मोक्षतारतम्यसिद्धिरित्यपि प्रत्युक्तम् । *११,३०३* परिशेषमेव दर्शयति पूर्वेति ॥ पूर्वभाविशुभानां हि ज्ञानेनैव कृतार्थता

karmaphalasyākṣayateti vartate / tasya parakṛtavyākhyānasya / asmatpakṣapratīpatā muktatāratamyavirodhitā / pratyuta tadanukūlataiva / muktau tāratamyamasahamānena khalvevamanyathā vyākhyānaṃ kriyate tanmuktatāratamyameva sādhayati / karmāṇi hi jijñāsavo vicitrāṇi kurvanti / taiśca jāyamānena jñānena vicitreṇaiva bhāvyam / anyathā kṛtaviprāṇākṛtābhyāgamāpatte / vicitreṇa jñānena vicitra eva mokṣo bhāvanīyaḥ / pūrvoktādeva hetoriti / tadevaṃ svamatavirodhiparānukūlamanyathāvyākhyānaṃ na kāryameva / tathā cāsmadvayākhyāne sthite prakṛtaṃ yuktamiti / *11,302* astu vānyathāvyākhyānaṃ yuktam / tataścaiteṣāṃ vākyānāṃ prakṛtāsādhakatvam / evamapi jñānottarakarmaṇo mokṣāntargataphalahetutāyāḥ pramāṇāntareṇa siddhermuktatāratamyaṃ na hātuṃ śakyamityabhyupagamavādenāha jñānottarasyeti // jñānottarasyaivamapi hyakṣayatvaṃ ... karmaṇo 'kṣayatvamakṣayamokṣānupraveśiphalatvaṃ siddhayati / kathamityata āha naceti // ... nacānyathā prakārāntarābhāvāt / pariśeṣapramāṇāditi yāvat / etena jñānottarasya karmaṇaḥ sāphalye 'pi tasya phalasya mokṣānupraveśitāyāṃ pramāṇābhāvānna mokṣatāratamyasiddhirityapi pratyuktam / *11,303* pariśeṣameva darśayati pūrveti // pūrvabhāviśubhānāṃ hi jñānenaiva kṛtārthatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रारब्धानां तु भोगेन तज्ज्ञानोत्तरकर्मणाम् । मुक्तावनुप्रवेशः स्यादन्यथा तत्कृतिर्नहि

prārabdhānāṃ tu bhogena tajjñānottarakarmaṇām / muktāvanupraveśaḥ syādanyathā tatkṛtirnahi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानात्पूर्वाण्यकाम्यान्येव शुभानि कर्माणि पुण्यकर्माणि ज्ञानसिद्धये भवन्ति न तु काम्यानि । शुभानीति विशेषणस्य कृत्यमाह निषिद्धानीति ॥ ॥। निषिद्धानि ज्ञानरोधाय भुक्तये

jñānātpūrvāṇyakāmyānyeva śubhāni karmāṇi puṇyakarmāṇi jñānasiddhaye bhavanti na tu kāmyāni / śubhānīti viśeṣaṇasya kṛtyamāha niṣiddhānīti // ... niṣiddhāni jñānarodhāya bhuktaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योग्यात ब्राह्मणत्वादिरूपा पितृमरणादिरूपा च । आदितो ज्ञानात्पूर्वं कृतम् । अन्यस्य प्रत्यवायमात्रपरिहारस्य । "आध्यानाय प्रयोजनाभावात्ऽ; इत्यत्रास्यार्थस्य समर्थितत्वान्नेह हेतुरुक्तः । अत्र योग्यताया बलाच्छुभमादितः कृतमेतच्च ज्ञानमेव कुर्यादिति च वक्तव्ये यदुभयत्र बाहुल्यग्रहणं कृतं तत्तस्य नास्मत्पक्षप्रतीपतेत्युक्तप्रपञ्चनार्थमिति । *११,३०८* अत्र"पुरुषार्थो ऽतःशब्दाद्ऽ; इत्यादिना ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वमुक्तम् । अत्र च कर्मतारतम्याज्ज्ञानतारतम्यं ज्ञानतारतम्यान्मोक्षतारतम्यमिति वदता च सूचितम् । ज्ञानपदं चावबोधमात्रस्य प्रतिपादकमिति प्रतीतिनिरासार्थमाह ज्ञानस्येति ॥ ज्ञानस्य भक्तिभागत्वाद् भक्तिर्ज्ञानमितीर्यते अस्मिञ्छास्त्रे यत्र यत्र ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वमुच्यते तत्र तत्र ज्ञानमिति पदेन भक्तिरीर्यते लक्ष्यते । कुतः । सम्बन्धात् । ज्ञानस्य भक्तिभागत्वात् । माहात्म्यज्ञानस्नेहसमुदायो हि भक्तिरित्युक्तम् । ततो ज्ञानं भक्तेर्भाग एकदेशः । तथा चैकदेशैकदेशित्वलक्षणात्सम्बन्धादित्युक्तं भवति । एकदेशेनैकदेशिलक्षणा च द(शम)शामात्रं दत्तमित्यादौ प्रसिद्धैव । *११,३११* प्रकारान्तरमाह ज्ञानस्यैवेति ॥ ज्ञानस्यैव विशेषो यद् भक्तिरित्यभिधीयते

yogyāta brāhmaṇatvādirūpā pitṛmaraṇādirūpā ca / ādito jñānātpūrvaṃ kṛtam / anyasya pratyavāyamātraparihārasya / "ādhyānāya prayojanābhāvāt'; ityatrāsyārthasya samarthitatvānneha heturuktaḥ / atra yogyatāyā balācchubhamāditaḥ kṛtametacca jñānameva kuryāditi ca vaktavye yadubhayatra bāhulyagrahaṇaṃ kṛtaṃ tattasya nāsmatpakṣapratīpatetyuktaprapañcanārthamiti / *11,308* atra"puruṣārtho 'taḥśabdād'; ityādinā jñānasya mokṣasādhanatvamuktam / atra ca karmatāratamyājjñānatāratamyaṃ jñānatāratamyānmokṣatāratamyamiti vadatā ca sūcitam / jñānapadaṃ cāvabodhamātrasya pratipādakamiti pratītinirāsārthamāha jñānasyeti // jñānasya bhaktibhāgatvād bhaktirjñānamitīryate asmiñchāstre yatra yatra jñānasya mokṣasādhanatvamucyate tatra tatra jñānamiti padena bhaktirīryate lakṣyate / kutaḥ / sambandhāt / jñānasya bhaktibhāgatvāt / māhātmyajñānasnehasamudāyo hi bhaktirityuktam / tato jñānaṃ bhakterbhāga ekadeśaḥ / tathā caikadeśaikadeśitvalakṣaṇātsambandhādityuktaṃ bhavati / ekadeśenaikadeśilakṣaṇā ca da(śama)śāmātraṃ dattamityādau prasiddhaiva / *11,311* prakārāntaramāha jñānasyaiveti // jñānasyaiva viśeṣo yad bhaktirityabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यदा ज्ञानस्यैव विशेषः स्नेहादिसाहित्यलक्षणो धर्मो भवति तदा स पिण्डो भक्तिरित्यभिधीयते । एतदुक्तं भवति । ज्ञानं स्नेहश्च भक्तेरंशौ । तत्रैकेनांशेनांशान्तरस्योपलक्षणम् । तथाचाहजल्लक्षणया भक्तिरेव सिध्यतीति । एकदेशान्तरेणैकदेशान्तरस्योपलक्षणे दृष्टान्तमाह परोक्षत्वेति ॥ परोक्षत्वापरोक्षत्वे विशेषौ ज्ञानगौ यथा यथा ज्ञानस्य परोक्षत्वापरोक्षत्वलक्षणौ द्वौ धर्मौ । तत्र तमेवं विद्वानिति परोक्षज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वे ऽभिहिते परोक्षत्वेनापरोक्षत्वं लक्ष्यत इत्यर्थः । दार्ष्यान्तिकं दशर्यति स्नेहयोगो ऽपीति ॥ स्नेहयोगो ऽपि तद्वत् स्याद् विशेषो ज्ञानगोचरः

yadyadā jñānasyaiva viśeṣaḥ snehādisāhityalakṣaṇo dharmo bhavati tadā sa piṇḍo bhaktirityabhidhīyate / etaduktaṃ bhavati / jñānaṃ snehaśca bhakteraṃśau / tatraikenāṃśenāṃśāntarasyopalakṣaṇam / tathācāhajallakṣaṇayā bhaktireva sidhyatīti / ekadeśāntareṇaikadeśāntarasyopalakṣaṇe dṛṣṭāntamāha parokṣatveti // parokṣatvāparokṣatve viśeṣau jñānagau yathā yathā jñānasya parokṣatvāparokṣatvalakṣaṇau dvau dharmau / tatra tamevaṃ vidvāniti parokṣajñānasya mokṣasādhanatve 'bhihite parokṣatvenāparokṣatvaṃ lakṣyata ityarthaḥ / dārṣyāntikaṃ daśaryati snehayogo 'pīti // snehayogo 'pi tadvat syād viśeṣo jñānagocaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानपदस्य चोभयार्थत्वे भक्तिग्रहणवैयर्थ्यादित्यत आह सो ऽयमिति ॥ ॥। सो ऽयं विशेषो ऽपि ह्युदीर्यते

jñānapadasya cobhayārthatve bhaktigrahaṇavaiyarthyādityata āha so 'yamiti // ... so 'yaṃ viśeṣo 'pi hyudīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भक्तिर्ज्ञानमिति क्वापि ॥।

bhaktirjñānamiti kvāpi ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र द्वेषस्य पुरुषार्थसाधनत्व निषिद्धयते । दृशिरिति तु प्रसङ्गादुक्तम् । ज्ञानस्यावश्यकतामुपादाय स्नेहनिरासाय हि परः प्रत्यवस्थितः । कैमुत्यार्थं वा । माहात्म्यज्ञानमपि न द्वेषयुक्तं मोक्षहेतुः । किमुत केवलो द्वेष इति । यथोक्तम् । "नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं विरञ्जनम्ऽ; इति । *११,३१६* द्वेषस्य मुक्तिसाधश्रत्वाङ्गीकारे कथं सर्वश्रुतिविरोध इत्यतस्तावदेकां श्रुतिं पठति चेतनस्येति ॥ चेतनस्य द्वयं भोग्यं संसारो मुक्तिरेव च । संसारस्त्रिविधस्तत्र स्वर्गो मध्यमधस्तथा

atra dveṣasya puruṣārthasādhanatva niṣiddhayate / dṛśiriti tu prasaṅgāduktam / jñānasyāvaśyakatāmupādāya snehanirāsāya hi paraḥ pratyavasthitaḥ / kaimutyārthaṃ vā / māhātmyajñānamapi na dveṣayuktaṃ mokṣahetuḥ / kimuta kevalo dveṣa iti / yathoktam / "naiṣkarmyamapyacyutabhāvavarjitaṃ na śobhate jñānamalaṃ virañjanam'; iti / *11,316* dveṣasya muktisādhaśratvāṅgīkāre kathaṃ sarvaśrutivirodha ityatastāvadekāṃ śrutiṃ paṭhati cetanasyeti // cetanasya dvayaṃ bhogyaṃ saṃsāro muktireva ca / saṃsārastrividhastatra svargo madhyamadhastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुक्तिश्च द्विविधा तत्र सुखं नित्यं तथापरम् । नित्यदुःखमिति ज्ञेयं साधनं संसृतावपि । काम्यं कर्म निषिद्धं च साज्ञानमिति निश्चयः

muktiśca dvividhā tatra sukhaṃ nityaṃ tathāparam / nityaduḥkhamiti jñeyaṃ sādhanaṃ saṃsṛtāvapi / kāmyaṃ karma niṣiddhaṃ ca sājñānamiti niścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वेषो भक्तिश्च मुक्तौ तु मुक्तिद्वयविधायकम् । इति पैङ्गिश्रुतेर्द्वेषो नैव सन्मुक्तिकारणम्

dveṣo bhaktiśca muktau tu muktidvayavidhāyakam / iti paiṅgiśruterdveṣo naiva sanmuktikāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवजातस्य । द्वयमेव । तत्र मुक्तिसंसारयोर्मध्ये । मध्यं मानुषत्वम् । अधो नरकादि । नित्यं सुखमेकं मुक्तित्वेन ज्ञेयम् । तथा नित्यदुःखमपरमिति ज्ञेयम् । संसृतौ संसृतिविषये, साधनमपि द्वेषो भक्तिश्चेति योग्यतया सम्बन्धः । विधायकं कारकम् । नित्यसुखरूपा सन्मुक्तिः । इति ज्ञायत इति शेषः । *११,३१७* सन्मुक्तिकारणत्वस्याप्रतिषेधात्कथमेवमुच्यत इत्यत आह असदिति ॥ असन्मुक्तेः कारणं च ॥। नित्यदुःखस्वरूपाणां मुक्तेः कारणत्वेन तावद् द्वेष उक्तः । तेन सन्मुक्तिकारणं न भवतीति ज्ञायते विरोधादिति । नन्वस्यां श्रुतौ मुक्तिविषयौ भक्तिद्वेषौ सदसन्मुक्तिकारणत्वेनोच्येत । विष्णुविषयौ तु प्रकृतौ । अतः किं केन सङ्गतमित्यत आह मुक्ताविति ॥ ॥। मुक्तावित्यत्र केशवः । मुक्तिशब्दोदितो ॥। मुक्तावित्यत्र सप्तम्यन्ते पदे मुक्तीति प्रातिपदिकेनोदितः । केवलं मुक्तिशब्दोदित इत्युक्ते मुक्तिद्वयेत्यत्रापि प्राप्तिः । अतो मुक्तावित्यत्रेत्युक्तम् । केन निमित्तेनेत्यत आह मोक्षमिति ॥ ॥। मोक्षं स्वभक्तानां करोति यत्

jīvajātasya / dvayameva / tatra muktisaṃsārayormadhye / madhyaṃ mānuṣatvam / adho narakādi / nityaṃ sukhamekaṃ muktitvena jñeyam / tathā nityaduḥkhamaparamiti jñeyam / saṃsṛtau saṃsṛtiviṣaye, sādhanamapi dveṣo bhaktiśceti yogyatayā sambandhaḥ / vidhāyakaṃ kārakam / nityasukharūpā sanmuktiḥ / iti jñāyata iti śeṣaḥ / *11,317* sanmuktikāraṇatvasyāpratiṣedhātkathamevamucyata ityata āha asaditi // asanmukteḥ kāraṇaṃ ca ... nityaduḥkhasvarūpāṇāṃ mukteḥ kāraṇatvena tāvad dveṣa uktaḥ / tena sanmuktikāraṇaṃ na bhavatīti jñāyate virodhāditi / nanvasyāṃ śrutau muktiviṣayau bhaktidveṣau sadasanmuktikāraṇatvenocyeta / viṣṇuviṣayau tu prakṛtau / ataḥ kiṃ kena saṅgatamityata āha muktāviti // ... muktāvityatra keśavaḥ / muktiśabdodito ... muktāvityatra saptamyante pade muktīti prātipadikenoditaḥ / kevalaṃ muktiśabdodita ityukte muktidvayetyatrāpi prāptiḥ / ato muktāvityatretyuktam / kena nimittenetyata āha mokṣamiti // ... mokṣaṃ svabhaktānāṃ karoti yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*११,३१९* द्वेषस्य मोक्षसाधनत्वाङ्गीकारे युक्तिविरोधं चाह द्वेषतो ऽपीति ॥ द्वेषतो ऽपि विमुक्तिश्चेन्महातात्पर्यरोधनम्

*11,319* dveṣasya mokṣasādhanatvāṅgīkāre yuktivirodhaṃ cāha dveṣato 'pīti // dveṣato 'pi vimuktiścenmahātātparyarodhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ये ऽप्यागमाः । श्रुत्यादयो मुक्तिप्रयोजनाः परमेश्वरगुणविषयाश्चेति तावत्प्रसिद्धम् । तत्र सम्बन्धो ऽयमेव । यद्भगवत एव जीवानां मुक्तिः । सा च प्रसन्नादेव । प्रसादश्च भक्त्यैव । भक्तिश्च गुणज्ञा(नादेवे)न एवेत्येवं श्रुत्याद्यास्तद्गुणान्वदन्तीति । तथाच कथं द्वेषतो मुक्त्यङ्गीकारे न महातात्पर्यविरोधः । *११,३२०* भक्तेर्मोक्षसाधनत्वमनेन गम्यते । नच तदस्माभिरपाक्रियते । किन्तु भक्तिवद् द्वेषस्यापीत्यत आह यदीति ॥ यदि द्वेषेण मुक्तिः स्याद् वक्तव्यो दोषसञ्चयः

anye 'pyāgamāḥ / śrutyādayo muktiprayojanāḥ parameśvaraguṇaviṣayāśceti tāvatprasiddham / tatra sambandho 'yameva / yadbhagavata eva jīvānāṃ muktiḥ / sā ca prasannādeva / prasādaśca bhaktyaiva / bhaktiśca guṇajñā(nādeve)na evetyevaṃ śrutyādyāstadguṇānvadantīti / tathāca kathaṃ dveṣato muktyaṅgīkāre na mahātātparyavirodhaḥ / *11,320* bhaktermokṣasādhanatvamanena gamyate / naca tadasmābhirapākriyate / kintu bhaktivad dveṣasyāpītyata āha yadīti // yadi dveṣeṇa muktiḥ syād vaktavyo doṣasañcayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुराणे क्वचित्प्रदेशे । भगवान्नित्यं स्मर्तव्य इत्यभिप्रायेणैव द्वेषान्मुक्तिमाहेव पुराणकृदिति सम्बन्धः । तस्मान्नोक्तविरोध इति हेरर्थः । *११,३२०फ़्।* इदमुक्तं भवति । पुराणवाक्यं द्वेषस्य मुक्तिसाधनत्वं प्रतिपादयदिवापाततो यद्यपि प्रतीयतेत । तथापि तन्न तदभिप्रायम् । किन्तु मुमुक्षुणा भगवन्सर्वदा स्मर्तव्य इति तस्याभिप्रायः । यथा"वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भार्या सुतः शिशुः । अप्यकार्यशतं कृत्वा भर्तव्या मनुरब्रवीत्ऽ; इत्यत्र नाकार्यकरणे तात्पर्यं किन्तु सर्वथा भर्तव्यत्वे, तथेहापीति । गुणानाहेति तात्पर्यान्तरम् । चैद्यादीनां द्वेषतो मुक्तिं प्रतिपादयद्वाक्यं भगवतः कृपालुत्वादीन्गुणानाहेति । शापादिना द्वेषिणो ऽपि चैद्याद्यास्तात्कालिकद्वेषमनिरूप्य पूर्वतनीं भक्तिमेवापेक्ष्य भगवता सूचिताः । अहो कृपालुत्वं निर्विकारत्वं सत्यसङ्कल्पत्वं च तस्येत्यत्र तात्पर्यं तेषां वाक्यानामित्यर्थः । द्विविधानि वाक्यानि, वैरेण यन्नृपतय इत्यादीनि स्मरणप्रधानानि तेषां प्रथमा गतिः । द्वेषाच्चैद्यादय इत्यादीनि द्वेषप्रधानानि तेषां द्वितीयेति हृदयम् । प्रथमव्याख्याने लौकिकदृष्टान्तमाह क्रुद्धवाक्यवदिति । क्रुद्धवाक्यस्य यथा न प्रतीत एवार्थप्रमाण्यम् किन्त्वन्यत्र, तथैवेत्यर्थः । *११,३२३* एतद्विवृणोति यथेति ॥ यथा क्रुद्धः पिता पुत्रं मरेत्याक्षेपपूर्वकम् । प्रोक्तस्यान्यस्य कृत्यर्थं वदत्येवं पुराणगम्

purāṇe kvacitpradeśe / bhagavānnityaṃ smartavya ityabhiprāyeṇaiva dveṣānmuktimāheva purāṇakṛditi sambandhaḥ / tasmānnoktavirodha iti herarthaḥ / *11,320f.* idamuktaṃ bhavati / purāṇavākyaṃ dveṣasya muktisādhanatvaṃ pratipādayadivāpātato yadyapi pratīyateta / tathāpi tanna tadabhiprāyam / kintu mumukṣuṇā bhagavansarvadā smartavya iti tasyābhiprāyaḥ / yathā"vṛddhau ca mātāpitarau sādhvī bhāryā sutaḥ śiśuḥ / apyakāryaśataṃ kṛtvā bhartavyā manurabravīt'; ityatra nākāryakaraṇe tātparyaṃ kintu sarvathā bhartavyatve, tathehāpīti / guṇānāheti tātparyāntaram / caidyādīnāṃ dveṣato muktiṃ pratipādayadvākyaṃ bhagavataḥ kṛpālutvādīnguṇānāheti / śāpādinā dveṣiṇo 'pi caidyādyāstātkālikadveṣamanirūpya pūrvatanīṃ bhaktimevāpekṣya bhagavatā sūcitāḥ / aho kṛpālutvaṃ nirvikāratvaṃ satyasaṅkalpatvaṃ ca tasyetyatra tātparyaṃ teṣāṃ vākyānāmityarthaḥ / dvividhāni vākyāni, vaireṇa yannṛpataya ityādīni smaraṇapradhānāni teṣāṃ prathamā gatiḥ / dveṣāccaidyādaya ityādīni dveṣapradhānāni teṣāṃ dvitīyeti hṛdayam / prathamavyākhyāne laukikadṛṣṭāntamāha kruddhavākyavaditi / kruddhavākyasya yathā na pratīta evārthapramāṇyam kintvanyatra, tathaivetyarthaḥ / *11,323* etadvivṛṇoti yatheti // yathā kruddhaḥ pitā putraṃ maretyākṣepapūrvakam / proktasyānyasya kṛtyarthaṃ vadatyevaṃ purāṇagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यं ॥।

vākyaṃ ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुराणगं वाक्यमिति वर्तते । श्रुतयो ऽतीतपादे ऽत्र चोदाहृताः । यत्र द्वेषस्य मुक्तिसाधनत्वमुच्यते तत्रैव तद्विरुद्धमुच्यत इति स्वविरोधः । सो ऽपि हिरण्यकशिपुश्चेत्यादिभागावतवाक्यानां पठितत्वात्प्रदर्शित एव । अञ्जसा मुख्यया वृत्त्या । द्वेषान्मुक्तिं प्रतिपादयन्न भवति । *११,३२९* आगमविरोधं दर्शयति तम इति ॥ तमो द्वेषेण संयान्ति भक्तया मुक्तिं तथैव च । विष्णौ विष्णुप्रसादेन विलोमत्वेन चाञ्जसा । इति षाड्गुण्यवचनमप्युक्तार्थनियामकम्

purāṇagaṃ vākyamiti vartate / śrutayo 'tītapāde 'tra codāhṛtāḥ / yatra dveṣasya muktisādhanatvamucyate tatraiva tadviruddhamucyata iti svavirodhaḥ / so 'pi hiraṇyakaśipuścetyādibhāgāvatavākyānāṃ paṭhitatvātpradarśita eva / añjasā mukhyayā vṛttyā / dveṣānmuktiṃ pratipādayanna bhavati / *11,329* āgamavirodhaṃ darśayati tama iti // tamo dveṣeṇa saṃyānti bhaktayā muktiṃ tathaiva ca / viṣṇau viṣṇuprasādena vilomatvena cāñjasā / iti ṣāḍguṇyavacanamapyuktārthaniyāmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोक्षप्रयोजनानां सर्वागमानां भगवद्गुणेष्वेव यन्महातात्पर्यं तदन्यथानुपपत्त्या भक्तिरेव मुक्तिसाधनं न द्वेष इत्यवगम्यते । अतो महातात्पर्यविरोधेन च द्वेषवाक्यं प्रतीतार्थे कथं प्रमाणतां याति । ननु श्रुत्यादीनां कथं प्राबल्यम् । येन तद्विरोधादिदं वचनं स्वार्थात्प्रच्याव्यते । उच्यते । श्रुतेः श्रुतित्वाद् एव प्राबल्यम् । स्ववाक्यस्य निरवकाशत्वात् । अत एव तत्रोक्तमञ्जसेति । इतरागमानां च बहुत्वेन । अत एव बह्वागमेत्यभिहितम् । महातात्पर्ययुक्तेर्वाक्यतः प्राबल्यमुपपादयितुमाह सर्वेति । ॥। सर्वार्थरूपं हि महातात्पर्यमिष्यते

mokṣaprayojanānāṃ sarvāgamānāṃ bhagavadguṇeṣveva yanmahātātparyaṃ tadanyathānupapattyā bhaktireva muktisādhanaṃ na dveṣa ityavagamyate / ato mahātātparyavirodhena ca dveṣavākyaṃ pratītārthe kathaṃ pramāṇatāṃ yāti / nanu śrutyādīnāṃ kathaṃ prābalyam / yena tadvirodhādidaṃ vacanaṃ svārthātpracyāvyate / ucyate / śruteḥ śrutitvād eva prābalyam / svavākyasya niravakāśatvāt / ata eva tatroktamañjaseti / itarāgamānāṃ ca bahutvena / ata eva bahvāgametyabhihitam / mahātātparyayuktervākyataḥ prābalyamupapādayitumāha sarveti / ... sarvārtharūpaṃ hi mahātātparyamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषां शास्त्राणामनन्यार्थतया यदेकार्थप्रतिपादकत्वं तद्रूपमित्यर्थः । *११,३३१* कथमिदं लभ्यते । अर्थशब्दो मुख्यं प्रतिपाद्यमाह । "सत एव पदाथर्स्यऽ; इति यथा । स चैकवचनान्तः । तेन च तत्प्रतिपादकत्वं लक्ष्यत इति । कथमयं महातात्पर्यशब्दार्थ इत्यत आह वाचकत्वं हीति ॥ वाचकत्वं हि तात्पर्यं ॥। यो ऽर्थो येषां ते यदर्थाः । रवा आगमाः । एकशब्दस्य संशये एकवाक्यसम्बन्धिनि संशये सत्येकं सन्दिग्धं विरुद्धार्थं वाक्यमादायेत्यर्थः । एतदुक्तं भवति । सर्वाणि वाक्यानि सम्भूयानन्यार्थतया यमेकमर्थं प्रतिपादयन्ति तद्विरुद्धार्थं प्रतिपादयत्तदवान्तरवाक्यं यदुण्लभ्यते सावकाशं च तन्महावाक्यार्थविरोधादन्यथा क्रियते न तु तद्विरुद्धो महावाक्यार्थस्त्यज्यत इति तावत्प्रसिद्धम् । महावाक्यस्य प्रधानत्वादुपक्रमादिभिर्निश्चितार्थत्वाच्च । अवान्तरवाक्यस्याप्रधानत्वात्सन्दिग्धार्थत्वाच्च । प्रकृते तु भक्तिरेव मुक्तिसाधनं न द्वेष इति सर्वैर्वाक्यैः सम्भूय प्रतिपादितो ऽर्थः । अर्थाक्षि(अक्षि)प्तस्यापि प्रतिपाद्यस्येव तदर्थत्वात् । द्वेषान्मुक्तिं प्रतिपादयदेकं तदवान्तरवाक्यं सावकाशं चोक्तप्रकारेण । तस्मादिदमेव बाध्यत इति । *११,३३४* द्वेषस्य मुक्तिसाधनत्वनिराकरणमुपसंहरति अत इति ॥ अतो विज्ञानभक्तिभ्यां पुरुषार्थः परो भवेत्

sarveṣāṃ śāstrāṇāmananyārthatayā yadekārthapratipādakatvaṃ tadrūpamityarthaḥ / *11,331* kathamidaṃ labhyate / arthaśabdo mukhyaṃ pratipādyamāha / "sata eva padātharsya'; iti yathā / sa caikavacanāntaḥ / tena ca tatpratipādakatvaṃ lakṣyata iti / kathamayaṃ mahātātparyaśabdārtha ityata āha vācakatvaṃ hīti // vācakatvaṃ hi tātparyaṃ ... yo 'rtho yeṣāṃ te yadarthāḥ / ravā āgamāḥ / ekaśabdasya saṃśaye ekavākyasambandhini saṃśaye satyekaṃ sandigdhaṃ viruddhārthaṃ vākyamādāyetyarthaḥ / etaduktaṃ bhavati / sarvāṇi vākyāni sambhūyānanyārthatayā yamekamarthaṃ pratipādayanti tadviruddhārthaṃ pratipādayattadavāntaravākyaṃ yaduṇlabhyate sāvakāśaṃ ca tanmahāvākyārthavirodhādanyathā kriyate na tu tadviruddho mahāvākyārthastyajyata iti tāvatprasiddham / mahāvākyasya pradhānatvādupakramādibhirniścitārthatvācca / avāntaravākyasyāpradhānatvātsandigdhārthatvācca / prakṛte tu bhaktireva muktisādhanaṃ na dveṣa iti sarvairvākyaiḥ sambhūya pratipādito 'rthaḥ / arthākṣi(akṣi)ptasyāpi pratipādyasyeva tadarthatvāt / dveṣānmuktiṃ pratipādayadekaṃ tadavāntaravākyaṃ sāvakāśaṃ coktaprakāreṇa / tasmādidameva bādhyata iti / *11,334* dveṣasya muktisādhanatvanirākaraṇamupasaṃharati ata iti // ato vijñānabhaktibhyāṃ puruṣārthaḥ paro bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माहात्म्यज्ञानस्नेहाभ्यामेव न तु द्वेषेणेत्यर्थः । मोक्ष इति वक्तव्ये परः पुरुषार्थ इति वदता ज्ञानादिकमपि द्वेषिणां न भवतीति सूचितम् । ज्ञानादेरपि धर्माद्यपेक्षया परपुरुषार्थत्वात् । *११,३३५* एवं द्वेषस्य मुक्तिसाधनत्वं निराकृत्येदानीं भक्तेः परमपुरुषार्थसाधकत्वे प्रमाणं नास्तीति यदुक्तं तन्निरासाय प्रमाणान्तरमाह यस्येति ॥ यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः

māhātmyajñānasnehābhyāmeva na tu dveṣeṇetyarthaḥ / mokṣa iti vaktavye paraḥ puruṣārtha iti vadatā jñānādikamapi dveṣiṇāṃ na bhavatīti sūcitam / jñānāderapi dharmādyapekṣayā parapuruṣārthatvāt / *11,335* evaṃ dveṣasya muktisādhanatvaṃ nirākṛtyedānīṃ bhakteḥ paramapuruṣārthasādhakatve pramāṇaṃ nāstīti yaduktaṃ tannirāsāya pramāṇāntaramāha yasyeti // yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau / tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भक्त्या ज्ञानं ततो भक्तिस्ततो दृष्टिस्ततश्च सा । ततो मुक्तिस्ततो भक्तिः सैव स्यात् सुखरूपिणी

bhaktyā jñānaṃ tato bhaktistato dṛṣṭistataśca sā / tato muktistato bhaktiḥ saiva syāt sukharūpiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भक्तया प्रसन्नो भगवान् दद्याज्ज्ञानमनाकुलम् । तयैव दर्शनं यातः प्रदद्यान्मुक्तिमेतया

bhaktayā prasanno bhagavān dadyājjñānamanākulam / tayaiva darśanaṃ yātaḥ pradadyānmuktimetayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन नचेज्यया । शक्य एवंविधो द्रष्टुं प्रदद्यान्मुक्तिमेतया

nāhaṃ vedairna tapasā na dānena nacejyayā / śakya evaṃvidho draṣṭuṃ pradadyānmuktimetayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भक्तया त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधो ऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्युं च परन्तप

bhaktayā tvananyayā śakya ahamevaṃvidho 'rjuna / jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣyuṃ ca parantapa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादिवाक्यतश्चैव सो ऽयमुक्तार्थ ईयते

ityādivākyataścaiva so 'yamuktārtha īyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवद्द्वेषाद्भगवत्प्रसादं नैवमाप्नोति । भगवद्भक्त्या तं भगवत्प्रसादं प्राप्नुयादित्यस्मिन्नर्थे दृष्टानुसारित्वं पत्यक्षदृष्टव्याप्तिकानुमानानुसारित्वमपीयते ज्ञायते । एतदुक्तं भवति । भगवत्प्रसादादेव मोक्ष इति तावन्निष्यङ्कितम् । भगवत्प्रसादो भगवद्द्वेषसाध्यो न भवति । भगवत्प्रसादत्वात् । यो यत्प्रसादो नासौ तद्द्वेषसाध्यो यगा गुरुप्रसादः । यद्वा भगवद्द्वेषो भगवत्प्रसादसाधनं न भवति । भगवद्द्वेषत्वात् । यो यद्द्वेषः स तत्प्रसादसाधनं न भवति । यथा गुरुद्वेषः । अथवा भगवान्स्वद्वेषिणि न प्रसीदति प्रेक्षावत्पुरुषत्वात् देवदत्तवत् । यद्वा भगवद्द्वेषी भगवत्प्रीतिविषयो न भवति भगवद्द्वेषित्वात् । यो यद्द्वेषी नासौ तत्प्रीतिविषयः । यथा सम्प्रतिपन्न इति द्वेषस्य प्रसादसाधनत्वे ऽपास्ते मुक्तिसाधनत्वमेवापास्तं भवति । तथा भगवत्प्रसादो भगवद्भक्तिसाध्यो भगवत्प्रसादत्वात् । यो यत्प्रसादः स तद्भक्तिसाध्यो यथा गुरुप्रसादः । यद्वा भगवद्भक्तिः भगवत्प्रसादसाधनं भगवद्भक्तित्वात् । या यद्भक्तिः सा तत्प्रसादसाधनं यथा गुरुभक्तिः । अथवा भगवान्स्वभक्ते प्रसीदति प्रेक्षावत्पुरुषार्थत्वात् । सम्मतवत् । यद्वा भगवद्भक्तो भगवत्प्रीतिविषयो भगवद्भक्तत्वात् । यो यद्भक्तो ऽसौ तत्प्रीतिविषयः । यथा गुरुभक्त इति । भक्तेः प्रसादसाधनत्वे सिद्धे मुक्तिसाधनत्वमेव सिद्धं भवतीति । नन्वलौकिके भगवति लोकदृष्टान्तेनैवमनुमानं न युज्यते । अन्यथाणुत्वादिनियमस्याप्यनुमानापत्तेः । अतो लोकविलक्षणो द्विष्यो ऽपि प्रसीदतीत्याङ्गीकारे न बाधकमिति शङ्कामागमवाक्येन परिहरति य इति ॥ ये पृथग् विहिता विष्णोर्गुणा वेदेन सादरम् । त एव दृष्टवैलोम्यादङ्गीकार्या नचापरम्

bhagavaddveṣādbhagavatprasādaṃ naivamāpnoti / bhagavadbhaktyā taṃ bhagavatprasādaṃ prāpnuyādityasminnarthe dṛṣṭānusāritvaṃ patyakṣadṛṣṭavyāptikānumānānusāritvamapīyate jñāyate / etaduktaṃ bhavati / bhagavatprasādādeva mokṣa iti tāvanniṣyaṅkitam / bhagavatprasādo bhagavaddveṣasādhyo na bhavati / bhagavatprasādatvāt / yo yatprasādo nāsau taddveṣasādhyo yagā guruprasādaḥ / yadvā bhagavaddveṣo bhagavatprasādasādhanaṃ na bhavati / bhagavaddveṣatvāt / yo yaddveṣaḥ sa tatprasādasādhanaṃ na bhavati / yathā gurudveṣaḥ / athavā bhagavānsvadveṣiṇi na prasīdati prekṣāvatpuruṣatvāt devadattavat / yadvā bhagavaddveṣī bhagavatprītiviṣayo na bhavati bhagavaddveṣitvāt / yo yaddveṣī nāsau tatprītiviṣayaḥ / yathā sampratipanna iti dveṣasya prasādasādhanatve 'pāste muktisādhanatvamevāpāstaṃ bhavati / tathā bhagavatprasādo bhagavadbhaktisādhyo bhagavatprasādatvāt / yo yatprasādaḥ sa tadbhaktisādhyo yathā guruprasādaḥ / yadvā bhagavadbhaktiḥ bhagavatprasādasādhanaṃ bhagavadbhaktitvāt / yā yadbhaktiḥ sā tatprasādasādhanaṃ yathā gurubhaktiḥ / athavā bhagavānsvabhakte prasīdati prekṣāvatpuruṣārthatvāt / sammatavat / yadvā bhagavadbhakto bhagavatprītiviṣayo bhagavadbhaktatvāt / yo yadbhakto 'sau tatprītiviṣayaḥ / yathā gurubhakta iti / bhakteḥ prasādasādhanatve siddhe muktisādhanatvameva siddhaṃ bhavatīti / nanvalaukike bhagavati lokadṛṣṭāntenaivamanumānaṃ na yujyate / anyathāṇutvādiniyamasyāpyanumānāpatteḥ / ato lokavilakṣaṇo dviṣyo 'pi prasīdatītyāṅgīkāre na bādhakamiti śaṅkāmāgamavākyena pariharati ya iti // ye pṛthag vihitā viṣṇorguṇā vedena sādaram / ta eva dṛṣṭavailomyādaṅgīkāryā nacāparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यद् दृष्टानुसारेण वासुदेवे ऽपि गृह्यते पृथग् लोकवैलक्षण्येन, सादरं तात्पर्येण, दृष्टवैलोम्याद् दृष्टवैलोम्यमनादृत्य । अपरं वेदानुक्तं लोकविलक्षणं गुणजातं नैवाङ्गीकार्यम् । किन्तु वेदोक्तादणुत्वमहत्त्वयौगपद्यादेरन्यद्गुणजातम् । गुणा इत्यस्य प्रयोजनमुच्यते दोषाभाव इति ॥ दोषाभावाश्च ये वेदैरुदिता अविहाय तान् दोषाभावाश्च ये वेदैरुदिता अविहाय तान्

anyad dṛṣṭānusāreṇa vāsudeve 'pi gṛhyate pṛthag lokavailakṣaṇyena, sādaraṃ tātparyeṇa, dṛṣṭavailomyād dṛṣṭavailomyamanādṛtya / aparaṃ vedānuktaṃ lokavilakṣaṇaṃ guṇajātaṃ naivāṅgīkāryam / kintu vedoktādaṇutvamahattvayaugapadyāderanyadguṇajātam / guṇā ityasya prayojanamucyate doṣābhāva iti // doṣābhāvāśca ye vedairuditā avihāya tān doṣābhāvāśca ye vedairuditā avihāya tān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुक्ता अपिच ग्राह्या महातात्पर्यशक्तितः । एवं बृहत्संहितावाक् सिद्धान्तो हि तदीरितः

anuktā apica grāhyā mahātātparyaśaktitaḥ / evaṃ bṛhatsaṃhitāvāk siddhānto hi tadīritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न केवलं विष्णौ किन्तु तद्भक्तेषु रमादिष्वपि, विनिश्चयात् सर्वथा, सा च क्रियमाणा तारतम्येनैव । कुत इत्यत आह एषापीति ॥ ॥। एषापि तद्भक्तिर् ॥। यतस्तद्भक्तेषु क्रियमाणैषापि भगवद्भक्तिरेवातस्तद्विषये ऽपि भक्तिः कर्तव्या । एतदुक्तं भवति । विष्णुभक्तिस्तावत्कर्तव्येत्युपपादितम् । सा च तद्भक्तभक्त्यैव साङ्गा नान्यथेति । एतदपि कुत इत्यत आह लोकेति ॥ ॥। लोकवेदानुसारतः

na kevalaṃ viṣṇau kintu tadbhakteṣu ramādiṣvapi, viniścayāt sarvathā, sā ca kriyamāṇā tāratamyenaiva / kuta ityata āha eṣāpīti // ... eṣāpi tadbhaktir ... yatastadbhakteṣu kriyamāṇaiṣāpi bhagavadbhaktirevātastadviṣaye 'pi bhaktiḥ kartavyā / etaduktaṃ bhavati / viṣṇubhaktistāvatkartavyetyupapāditam / sā ca tadbhaktabhaktyaiva sāṅgā nānyatheti / etadapi kuta ityata āha loketi // ... lokavedānusārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकशब्देन लेकसिद्धव्याप्तिमदनुमानमुच्यते । वेदशब्देनागममात्रम् । लोकानुसारितां दर्शयति यो हीति ॥ यो हि भक्तः प्रधाने स्यात् तदीयेष्वपि भक्तिमान् । दृश्यते ऽसौ नियमतो विपरीतो विपर्यये

lokaśabdena lekasiddhavyāptimadanumānamucyate / vedaśabdenāgamamātram / lokānusāritāṃ darśayati yo hīti // yo hi bhaktaḥ pradhāne syāt tadīyeṣvapi bhaktimān / dṛśyate 'sau niyamato viparīto viparyaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रधाने राजादौ । विपर्यये तदीयभक्तिराहित्ये । विपरीतः प्रधानभक्तिरहितः । नियमेन दृश्यते । अनेनान्वयव्यतिरेकावुक्तौ । तथा चायं प्रयोगः । विमतो भगवद्भक्तभक्तिमान्भवेत् भगवद्भक्त्या पुरुषार्थभाक्त्वात् । यो यद्भक्त्या पुरुषाथर्भाग्यथा सम्मत इति । ननु दैत्यादयो ब्रह्मादिषु भक्तिमन्तो ऽपि तद्भक्तेष्विन्द्रादिषु भक्तिरहिता दृश्यन्ते । ततो व्यभिचार इत्यत आह व्यभिचार इति ॥ व्यभिचारो यदि क्वापि भक्तिह्रासो ऽत्र कल्प्यते यदि क्वापि परेण व्यभिचारश्चोद्यते तदास्माभिरत्र पुरुषे भक्तिह्रासः कल्प्यते विफलभक्तित्वमुच्यते । तथाच विपक्षे विशिष्यस्य हेतोरभावान्न व्यभिचार इत्यर्थः । कुत एवं कल्प्यत इत्यत आह भक्तीति ॥ भक्तिदोषो ह्यसौ यन्न तद्भक्तेष्वपि भक्तिमान्

pradhāne rājādau / viparyaye tadīyabhaktirāhitye / viparītaḥ pradhānabhaktirahitaḥ / niyamena dṛśyate / anenānvayavyatirekāvuktau / tathā cāyaṃ prayogaḥ / vimato bhagavadbhaktabhaktimānbhavet bhagavadbhaktyā puruṣārthabhāktvāt / yo yadbhaktyā puruṣātharbhāgyathā sammata iti / nanu daityādayo brahmādiṣu bhaktimanto 'pi tadbhakteṣvindrādiṣu bhaktirahitā dṛśyante / tato vyabhicāra ityata āha vyabhicāra iti // vyabhicāro yadi kvāpi bhaktihrāso 'tra kalpyate yadi kvāpi pareṇa vyabhicāraścodyate tadāsmābhiratra puruṣe bhaktihrāsaḥ kalpyate viphalabhaktitvamucyate / tathāca vipakṣe viśiṣyasya hetorabhāvānna vyabhicāra ityarthaḥ / kuta evaṃ kalpyata ityata āha bhaktīti // bhaktidoṣo hyasau yanna tadbhakteṣvapi bhaktimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्भक्तेष्वपि भक्तिमान्नेति यदसौ प्रधानभक्तेरेव दोषो हि । तेन प्रधानभक्तिरेव दुष्या न फलायालमिति प्रसिद्धम् । हिरण्यगर्भादिभिर्दैत्यादिभ्यो ऽमरत्वादिकं सच्छलमेव दीयते मृषा न भवतीति पुराणेषु सुप्रसिद्धमेवेति । वेदानुसारित्वं तूत्तरत्र प्रदर्शयिष्यते । तद्भक्तभक्तिः कर्तव्येत्येतदनुमानेनोपपाद्य सा च तारतम्येन कार्येत्येतदनुमानेन साधयति तारतम्येनेति ॥ तारतम्येन तेष्वद्धा भक्तिर्दृष्टानुसारतः । विष्णुप्रसादानुसारात् कार्या दोषस्तदन्यथा

tadbhakteṣvapi bhaktimānneti yadasau pradhānabhaktereva doṣo hi / tena pradhānabhaktireva duṣyā na phalāyālamiti prasiddham / hiraṇyagarbhādibhirdaityādibhyo 'maratvādikaṃ sacchalameva dīyate mṛṣā na bhavatīti purāṇeṣu suprasiddhameveti / vedānusāritvaṃ tūttaratra pradarśayiṣyate / tadbhaktabhaktiḥ kartavyetyetadanumānenopapādya sā ca tāratamyena kāryetyetadanumānena sādhayati tāratamyeneti // tāratamyena teṣvaddhā bhaktirdṛṣṭānusārataḥ / viṣṇuprasādānusārāt kāryā doṣastadanyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषु तद्भक्तेषु क्रियमाणा भक्तिरद्धा सर्वथा तारतम्येन कार्या । कुतः दृष्टानुसरतः । तारतम्येनेत्यस्यैव विवरणं विष्णुप्रसादानुसारादिति । यस्मिन्नधिको विष्णुप्रसादस्तस्मिन्नधिकेत्यादि । तदन्यथा साम्येन वैपरीत्येन च करणे ऽनर्थो भवति । दृष्टानुसारत इत्युक्तं दर्शयति स्वेति ॥ स्वप्रीत्यनुसृतौ प्रीतिर्लोके ऽप्यद्धैव दृश्यते अत्र स्वशब्देन राजादिः कथ्यते । तत्प्रीत्यनुसारेण तस्य यस्मिन्यथा प्रीतिस्तदनुसारेण भक्तिकरणे सति तस्मिन्भक्ते तस्य राजादेः प्रीतिरद्धा नियमेनैव दृश्यते । अयमत्र प्रयोगः । ईश्वरः स्वप्रीत्यनुसारेण स्वभक्तेषु भक्तेः प्रसीदति । प्रेक्षावत्पुरुषत्वाद्राजवदिति । अनेन प्रमेयान्तरमपि सिद्धमित्याह तारतम्येति ॥ तारतम्यपरिज्ञानमप्येतेनैव साधनम्

teṣu tadbhakteṣu kriyamāṇā bhaktiraddhā sarvathā tāratamyena kāryā / kutaḥ dṛṣṭānusarataḥ / tāratamyenetyasyaiva vivaraṇaṃ viṣṇuprasādānusārāditi / yasminnadhiko viṣṇuprasādastasminnadhiketyādi / tadanyathā sāmyena vaiparītyena ca karaṇe 'nartho bhavati / dṛṣṭānusārata ityuktaṃ darśayati sveti // svaprītyanusṛtau prītirloke 'pyaddhaiva dṛśyate atra svaśabdena rājādiḥ kathyate / tatprītyanusāreṇa tasya yasminyathā prītistadanusāreṇa bhaktikaraṇe sati tasminbhakte tasya rājādeḥ prītiraddhā niyamenaiva dṛśyate / ayamatra prayogaḥ / īśvaraḥ svaprītyanusāreṇa svabhakteṣu bhakteḥ prasīdati / prekṣāvatpuruṣatvādrājavaditi / anena prameyāntaramapi siddhamityāha tāratamyeti // tāratamyaparijñānamapyetenaiva sādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेनैव भगवद्भक्तेषु रमाब्रह्मादिषु तारतम्येनैव मुक्तिः करणीयेति समर्थितेनैव देवतातारतम्यपरिज्ञानं यत्प्रागुक्तं तदपि मोक्षस्य साधनमिति सिद्धम् । न ह्यविदिते तारतम्ये तारतम्यानुरोधेन मुक्तिकरणं सम्भवति । अनेनैव प्रकारेणानुमानसम्भवादिति वातिदेशार्थः । *११,३४४* भगवत्प्रसादतारतम्यानुसारेण तदीयेषु मुक्तिः कार्येत्यत्रागममप्याह लक्ष्मीति ॥ लक्ष्मीविरिञ्चवाणीशगिरिजेन्द्राङ्गिरस्सुताः । सूर्यादयश्च क्रमशो भगवत्प्रीतिगोचराः

etenaiva bhagavadbhakteṣu ramābrahmādiṣu tāratamyenaiva muktiḥ karaṇīyeti samarthitenaiva devatātāratamyaparijñānaṃ yatprāguktaṃ tadapi mokṣasya sādhanamiti siddham / na hyavidite tāratamye tāratamyānurodhena muktikaraṇaṃ sambhavati / anenaiva prakāreṇānumānasambhavāditi vātideśārthaḥ / *11,344* bhagavatprasādatāratamyānusāreṇa tadīyeṣu muktiḥ kāryetyatrāgamamapyāha lakṣmīti // lakṣmīviriñcavāṇīśagirijendrāṅgirassutāḥ / sūryādayaśca kramaśo bhagavatprītigocarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषु भक्तिः क्रमेणैव कार्या नित्यं मुमुक्षुभिः तेन भगवत्प्रीतिक्रमेणैव । तिष्ठतु क्रमस्तेषु भक्तिकरणमेव कुतः । भगवत्प्रीतिगोचरत्वादेव । कारणान्तरं चोच्यते सर्वे ऽपीति ॥ सर्वे ऽपि गुरवश्चैते पुरुषस्य सदैव हि

teṣu bhaktiḥ krameṇaiva kāryā nityaṃ mumukṣubhiḥ tena bhagavatprītikrameṇaiva / tiṣṭhatu kramasteṣu bhaktikaraṇameva kutaḥ / bhagavatprītigocaratvādeva / kāraṇāntaraṃ cocyate sarve 'pīti // sarve 'pi guravaścaite puruṣasya sadaiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् पूज्याश्च नम्याश्च ध्येयाश्च परितो हरिम् । इति षाड्गुण्यवचनादप्येषो ऽर्थो ऽवसीयते

tasmāt pūjyāśca namyāśca dhyeyāśca parito harim / iti ṣāḍguṇyavacanādapyeṣo 'rtho 'vasīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरिभक्तिः क्रमेणैव तदीयेषु हरिस्मृतिः । हरिस्तुतिस्तत्स्मृतिश्च तत्स्तुतिर्हरिपूजनम्

haribhaktiḥ krameṇaiva tadīyeṣu harismṛtiḥ / haristutistatsmṛtiśca tatstutirharipūjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्पूजाविहितत्याग इति मुक्तेः क्रमेण हि । नियमात् साधनान्येव नित्यसाध्यानि चाखिलैः

tatpūjāvihitatyāga iti mukteḥ krameṇa hi / niyamāt sādhanānyeva nityasādhyāni cākhilaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति प्रवृत्तवचनं साधनस्य विनिर्णये गुरुत्वं विद्याप्रवर्तकत्वेन प्रसिद्धमेव । पूज्याश्चेत्यादिना भक्तेरेव प्रपञ्चनं हरिं परितो न तु पृथक् । वेदानुसारत इति यदुक्तं तदप्यनेन दशिर्तं भवति । क्रमेणैव तयीयेषु भक्तिस्तत्स्मृतिरित्यादौ तच्छब्देन तदीया उच्यन्ते । क्रमेणैवेति सर्वत्र सम्बद्धयते । क्रमेणेति हरिविषयाणि भक्त्यादीनि मुख्यसाधनानि तदीयविषयाणि त्वमुख्यसाधनानीत्यर्थः । मुक्तिसाधनत्वादखिलैर्मुमुक्षुभिर्नित्यसाध्यानि । साधनस्य विनिर्णय इति साधनविनिर्णयाख्ये ऽवान्तरप्रकरणे ऽस्तीत्यर्थः । एतदेव विवृणोति प्रवृत्त इति ॥ प्रवृत्ते पञ्चरात्रे हि साधनस्य विनिर्णयः

iti pravṛttavacanaṃ sādhanasya vinirṇaye gurutvaṃ vidyāpravartakatvena prasiddhameva / pūjyāścetyādinā bhaktereva prapañcanaṃ hariṃ parito na tu pṛthak / vedānusārata iti yaduktaṃ tadapyanena daśirtaṃ bhavati / krameṇaiva tayīyeṣu bhaktistatsmṛtirityādau tacchabdena tadīyā ucyante / krameṇaiveti sarvatra sambaddhayate / krameṇeti hariviṣayāṇi bhaktyādīni mukhyasādhanāni tadīyaviṣayāṇi tvamukhyasādhanānītyarthaḥ / muktisādhanatvādakhilairmumukṣubhirnityasādhyāni / sādhanasya vinirṇaya iti sādhanavinirṇayākhye 'vāntaraprakaraṇe 'stītyarthaḥ / etadeva vivṛṇoti pravṛtta iti // pravṛtte pañcarātre hi sādhanasya vinirṇayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चरात्रे प्रवृत्तं नामावान्तरो ग्रन्थः । तत्रापि साधनस्य विनिर्णयो नाम प्रकरणमस्तीत्यर्थः । उक्तार्थेष्वनुमानान्तराण्याह हरीति ॥ *११,३४६* हरिद्वेषो न शुभद ;सद्द्वेषत्वाद् यथा गुरोः । क्रमाद् भक्तिर्हरिप्रीतिकारणं तत्प्रियौपगा । भक्तिर्यतो यथा स्वस्मिन्नित्याद्या युक्तिरत्र च

pañcarātre pravṛttaṃ nāmāvāntaro granthaḥ / tatrāpi sādhanasya vinirṇayo nāma prakaraṇamastītyarthaḥ / uktārtheṣvanumānāntarāṇyāha harīti // *11,346* haridveṣo na śubhada ;saddveṣatvād yathā guroḥ / kramād bhaktirhariprītikāraṇaṃ tatpriyaupagā / bhaktiryato yathā svasminnityādyā yuktiratra ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद्द्वेषत्वात् उत्तमपुरुषद्वेषत्वात् । वैष्णवैर्दैत्यादिषु क्रियमाणे द्वेषे व्यभिचारं वारयितुं सदित्युक्तम् । गुरोर्द्वेषः । प्राग्द्वेषस्य भगवत्प्रसादसाधनत्वाभावे सामान्यव्याप्तिमाश्रित्य भगवद्द्वेषत्वं हेतुरुक्तः, अत्र तु शुभमात्रसाधनत्वाभावे विशेषव्याप्तिमेवाश्रित्य सद्द्वेषत्वमिति महान्भेदः । क्रमाद्भक्तिरिति । क्रममनुसृत्य रमादिषु भक्तिर्धर्मिणीत्यर्थः । तत्प्रियोपगा भक्तिर्यत इति । हरिप्रियविषयभक्तित्वादित्यर्थः । तत्प्रियानुगच्छति विषयीकरोतीति तत्प्रियोपगा । या यत्प्रियविषया भक्तिः सा तत्प्रीतिकारणात् । यथा स्वस्मिन्भक्तिः । अत्र स्वशब्देन देवदत्त उच्यते । यथा राजप्रिये देवदत्ते भक्ती राजप्रीतिकारणमित्यर्थः । इह क्रमादिति प्रतिज्ञायां विशेषणप्रक्षेपेण भगवद्भक्तभक्तेः कर्तव्यत्वं तत्तारतम्यस्य चावश्यकत्वं सिद्धयति । यद्वानेन प्रयोगद्वयं सूचयति । भागवतभक्तिर्भगवत्प्रीतिकारणं भगवत्प्रियभक्तित्वादिति । भगवान्रामादिषु तारतम्योपेतभक्त्यैव प्रसीदति । तारतम्येनैव तद्विषयप्रीतिमत्त्वादिति च । युक्तिश्चेति सम्बन्धः । अत्र प्रागुक्ते ऽर्थे । किं सामान्यव्याप्त्या, विशेषव्याप्तिरप्यस्तीत्याशयेन प्रयोगान्तरमुच्यते प्राधान्येति ॥ प्राधान्यतारतम्यानुसारिणी भक्तिरुत्तमा । प्रीतिदैव हरेर्यस्माद् भक्तिः सा स्वोपगा यथा

saddveṣatvāt uttamapuruṣadveṣatvāt / vaiṣṇavairdaityādiṣu kriyamāṇe dveṣe vyabhicāraṃ vārayituṃ sadityuktam / gurordveṣaḥ / prāgdveṣasya bhagavatprasādasādhanatvābhāve sāmānyavyāptimāśritya bhagavaddveṣatvaṃ heturuktaḥ, atra tu śubhamātrasādhanatvābhāve viśeṣavyāptimevāśritya saddveṣatvamiti mahānbhedaḥ / kramādbhaktiriti / kramamanusṛtya ramādiṣu bhaktirdharmiṇītyarthaḥ / tatpriyopagā bhaktiryata iti / haripriyaviṣayabhaktitvādityarthaḥ / tatpriyānugacchati viṣayīkarotīti tatpriyopagā / yā yatpriyaviṣayā bhaktiḥ sā tatprītikāraṇāt / yathā svasminbhaktiḥ / atra svaśabdena devadatta ucyate / yathā rājapriye devadatte bhaktī rājaprītikāraṇamityarthaḥ / iha kramāditi pratijñāyāṃ viśeṣaṇaprakṣepeṇa bhagavadbhaktabhakteḥ kartavyatvaṃ tattāratamyasya cāvaśyakatvaṃ siddhayati / yadvānena prayogadvayaṃ sūcayati / bhāgavatabhaktirbhagavatprītikāraṇaṃ bhagavatpriyabhaktitvāditi / bhagavānrāmādiṣu tāratamyopetabhaktyaiva prasīdati / tāratamyenaiva tadviṣayaprītimattvāditi ca / yuktiśceti sambandhaḥ / atra prāgukte 'rthe / kiṃ sāmānyavyāptyā, viśeṣavyāptirapyastītyāśayena prayogāntaramucyate prādhānyeti // prādhānyatāratamyānusāriṇī bhaktiruttamā / prītidaiva hareryasmād bhaktiḥ sā svopagā yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति वा ॥।

iti vā ...

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलिनां फलभाजां, स्वातन्त्र्यतारतम्येन स्वाम्यतारतम्यानुसारेणैव हि फलेन भाव्यम् । नतु साम्येन वैपरीत्येन वेत्यर्थः । ब्रह्मादयस्तारतम्येनैव फलवन्तस्तत्र तारतम्येनैव स्वातन्त्र्यादित्युक्तं भवत । अनेन प्रथमप्रतिज्ञायां स्वातन्त्र्यहेतुः सूचितो भवति यः सूत्रे स्वामिपदेनोक्तः । यद्यपि फलप्राप्तौ तारतम्यं न सूत्रितम् । तथापि फलप्राप्तावुक्तस्य स्वामित्वहेतोः सामर्थ्येन प्राप्तमिति तदप्युपपादितम् । यदि स्वातन्त्र्याद्देवदत्तानुष्ठितज्ञानादिफलं देवानां स्यात्तर्हि तदनुष्ठितमिथ्याज्ञानादिफलमपि प्रसज्येताविशेषादित्यत आह अशुभं त्विति ॥ *११,३५०* अशुभं त्वशुभे ऽप्येषां स्वातन्त्र्यात् प्रीतितो हरेः । आज्ञया चान्यगं नैव भोगाय भवति क्वचित्

phalināṃ phalabhājāṃ, svātantryatāratamyena svāmyatāratamyānusāreṇaiva hi phalena bhāvyam / natu sāmyena vaiparītyena vetyarthaḥ / brahmādayastāratamyenaiva phalavantastatra tāratamyenaiva svātantryādityuktaṃ bhavata / anena prathamapratijñāyāṃ svātantryahetuḥ sūcito bhavati yaḥ sūtre svāmipadenoktaḥ / yadyapi phalaprāptau tāratamyaṃ na sūtritam / tathāpi phalaprāptāvuktasya svāmitvahetoḥ sāmarthyena prāptamiti tadapyupapāditam / yadi svātantryāddevadattānuṣṭhitajñānādiphalaṃ devānāṃ syāttarhi tadanuṣṭhitamithyājñānādiphalamapi prasajyetāviśeṣādityata āha aśubhaṃ tviti // *11,350* aśubhaṃ tvaśubhe 'pyeṣāṃ svātantryāt prītito hareḥ / ājñayā cānyagaṃ naiva bhogāya bhavati kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन"पुण्यमेवामुं गच्छति न ह वै देवान्पापं गच्छतिऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते । अमुं सप्तान्नविद्योपासनेन प्रेरकतया परपुरप्रवेशिनं परकृतं पुण्यमेवाप्नोति न पापम् । कुतः । देवो ह्यसौ जातो । नहि देवान्प्राप्नोतीत्यर्थः । उक्ते ऽर्थे शुभमेव भवति नाशुभमित्यर्थे । *११,३५१* व्यवस्थापकान्तरमाह युक्तय इति ॥ ॥। युक्तयो ऽपराः

anena"puṇyamevāmuṃ gacchati na ha vai devānpāpaṃ gacchati'; iti śrutimupādatte / amuṃ saptānnavidyopāsanena prerakatayā parapurapraveśinaṃ parakṛtaṃ puṇyamevāpnoti na pāpam / kutaḥ / devo hyasau jāto / nahi devānprāpnotītyarthaḥ / ukte 'rthe śubhameva bhavati nāśubhamityarthe / *11,351* vyavasthāpakāntaramāha yuktaya iti // ... yuktayo 'parāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपराः पूर्वोक्ताभ्याम् । उक्ते ऽर्थे मानमिति सम्बन्धः । कास्ता युक्तय इत्यतस्ता दर्शयितुमागमवाक्यं पठति उपसनेति ॥ उपासनाधर्मफलं यतो देहान्तरे स्थितिः । वासुदेवाज्ञया चैव पूर्वकर्मानुसारतः

aparāḥ pūrvoktābhyām / ukte 'rthe mānamiti sambandhaḥ / kāstā yuktaya ityatastā darśayitumāgamavākyaṃ paṭhati upasaneti // upāsanādharmaphalaṃ yato dehāntare sthitiḥ / vāsudevājñayā caiva pūrvakarmānusārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रेरयन्ति हि ते जीवान् पुण्यपापेषु नित्यशः । अरागद्वेषतश्चैव कथं दोषानवाप्नुयुः

prerayanti hi te jīvān puṇyapāpeṣu nityaśaḥ / arāgadveṣataścaiva kathaṃ doṣānavāpnuyuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हर्याज्ञाकरणादेव पुण्यमेभिरवाप्यते । हरिपूजेति चोद्देशात् कथं न शुभमाप्नुयुः

haryājñākaraṇādeva puṇyamebhiravāpyate / haripūjeti coddeśāt kathaṃ na śubhamāpnuyuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः कारणाद्देहान्तरे स्थितिः, परपुरं प्रविश्य तत्र पुण्यपापप्रेरणं, देवानां भगवदुपासनाजनितधर्मफलम् । अतः कथं पापादिकं प्रेरयन्तो ऽपि दोषानवाप्नुयुः । नहि सात्त्विको धर्मो दुःखपर्यवसायी । तत्त्वव्याघातादित्यर्थः । परपुरे देवानां पापादिप्रेरणं न दुःखहेतुः । सात्त्विकधर्मफलत्वात्तत्त्वज्ञानवदित्युक्तं भवति । किञ्च ते देवा वासुदेवाज्ञयैव न तु स्वेच्छया तत्तत्कृतपूर्वकर्मानुसारत एव । अत एवारागद्वेषतो रागद्वेषौ विनैव नित्यशो जीवान्पुण्यपापेषु प्रेरयन्ति हि यस्मात्तस्मात्कथं दोषानवाप्नुयुः । प्रभोराज्ञयापराधानुसारेण चोरशासकराजपुरुषवदिति भावः । पापादिप्रेरणेन देवानामशुभं न भवतीत्येव केवलं न, किन्तु हर्याज्ञानुष्ठानाज्ज्योतिष्योमाद्यनुष्ठातृभिरिवैभिर्देवैः पुण्यमेवाप्यते । किञ्च स्वविहितपरप्रेरणे हरिपूजेयमिति चोद्देशात्कथं देवा न शुभमापनुयुः । अत इत्युपसंहारः । *११,३५२* अतो यथाक्रमं धर्मज्ञानयोः फलमञ्जसा । सर्वप्राणिगतं देवाः प्राप्नुवन्त्या विरिञ्चतः

yataḥ kāraṇāddehāntare sthitiḥ, parapuraṃ praviśya tatra puṇyapāpapreraṇaṃ, devānāṃ bhagavadupāsanājanitadharmaphalam / ataḥ kathaṃ pāpādikaṃ prerayanto 'pi doṣānavāpnuyuḥ / nahi sāttviko dharmo duḥkhaparyavasāyī / tattvavyāghātādityarthaḥ / parapure devānāṃ pāpādipreraṇaṃ na duḥkhahetuḥ / sāttvikadharmaphalatvāttattvajñānavadityuktaṃ bhavati / kiñca te devā vāsudevājñayaiva na tu svecchayā tattatkṛtapūrvakarmānusārata eva / ata evārāgadveṣato rāgadveṣau vinaiva nityaśo jīvānpuṇyapāpeṣu prerayanti hi yasmāttasmātkathaṃ doṣānavāpnuyuḥ / prabhorājñayāparādhānusāreṇa coraśāsakarājapuruṣavaditi bhāvaḥ / pāpādipreraṇena devānāmaśubhaṃ na bhavatītyeva kevalaṃ na, kintu haryājñānuṣṭhānājjyotiṣyomādyanuṣṭhātṛbhirivaibhirdevaiḥ puṇyamevāpyate / kiñca svavihitaparapreraṇe haripūjeyamiti coddeśātkathaṃ devā na śubhamāpanuyuḥ / ata ityupasaṃhāraḥ / *11,352* ato yathākramaṃ dharmajñānayoḥ phalamañjasā / sarvaprāṇigataṃ devāḥ prāpnuvantyā viriñcataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.