Library·Visnusarma: Pancatantra·1
सत्यम् एतत् । परं ममापि भेको मेघनादो नाम मित्रं तिष्ठति । तम् अप्य् आहूय यथोचितं कुर्मः । उक्तं च- हितैः साधु-समाचारैः शास्त्रज्ञैर् मति-शालिभिः । कथञ्चिन् न विकल्पन्ते विद्वद्भिश् चिन्तिता नयाः
satyam etat | paraṃ mamāpi bheko meghanādo nāma mitraṃ tiṣṭhati | tam apy āhūya yathocitaṃ kurmaḥ | uktaṃ ca- hitaiḥ sādhu-samācāraiḥ śāstrajñair mati-śālibhiḥ | kathañcin na vikalpante vidvadbhiś cintitā nayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ ते त्रयो ऽपि गत्वा मेघनादस्याग्रे समस्तं वृत्तान्तं निवेद्य तस्थुः । अथ स प्रोवाच-कियन् मात्रो ऽसौ वराको गजो महाजनस्य कुपितस्याग्रे । तन् मदीयो मन्त्रः कर्तव्यः । मक्षिके, त्वं गत्वा मध्याह्न-समये तस्य मदोद्धतस्य गजस्य कर्णे वीणा-रव-सदृशं शब्दं कुरु । येन श्रवण-सुख-लालसो निमीलित-नयनो भवति । ततश् च काष्ठ-कूट-चञ्च्वा स्फोटित-नयनो ऽन्धीभूतस् तृषार्तो मम गर्त-तटाश्रितस्य सपरिकरस्य शब्दं श्रुत्वा जलाशयं मत्वा समभ्येति । ततो गर्तम् आसाद्य पतिष्यति पञ्चत्वं यास्यति चेति । एवं समवायः कर्तव्यो यथा वैर-साधनं भवति । अथ तथानुष्ठिते स मत्त-गजो मक्षिका-गेय-सुखान् निमीलित-नेत्रः काष्ठ-कूट-हृत-चक्षुर् मध्याह्न-समये भ्राम्यन् मण्डूक-शब्दानुसारी गच्छन् महतीं गर्तम् आसाद्य पतितो मृतश् च । अतो ऽहं ब्रवीमि-चटका काष्ठ-कूटेन इति । टिट्टिभ आह-भद्रे, एवं भवतु । सुहृद्-वर्ग-समुदायेन सह समुद्रं शोषयिष्यामि । इति निश्चित्य बक-सारस-मयूरादीन् समाहूय प्रोवाच-भोः पराभूतो ऽहं समुद्रेणाण्डकापहरेण । तच् चिन्त्यताम् अस्य शोषणोपायः । ते सम्मन्त्र्य प्रोचुः-अशक्ता वयं समुद्र-शोषणे । तत् किं वृथा प्रयासेन । उक्तं च- अबलः प्रोन्नतं शत्रुं यो याति मद-मोहितः । युद्धार्थं स निवर्तेत शीर्ण-दन्तो यथा गजः
atha te trayo 'pi gatvā meghanādasyāgre samastaṃ vṛttāntaṃ nivedya tasthuḥ | atha sa provāca-kiyan mātro 'sau varāko gajo mahājanasya kupitasyāgre | tan madīyo mantraḥ kartavyaḥ | makṣike, tvaṃ gatvā madhyāhna-samaye tasya madoddhatasya gajasya karṇe vīṇā-rava-sadṛśaṃ śabdaṃ kuru | yena śravaṇa-sukha-lālaso nimīlita-nayano bhavati | tataś ca kāṣṭha-kūṭa-cañcvā sphoṭita-nayano 'ndhībhūtas tṛṣārto mama garta-taṭāśritasya saparikarasya śabdaṃ śrutvā jalāśayaṃ matvā samabhyeti | tato gartam āsādya patiṣyati pañcatvaṃ yāsyati ceti | evaṃ samavāyaḥ kartavyo yathā vaira-sādhanaṃ bhavati | atha tathānuṣṭhite sa matta-gajo makṣikā-geya-sukhān nimīlita-netraḥ kāṣṭha-kūṭa-hṛta-cakṣur madhyāhna-samaye bhrāmyan maṇḍūka-śabdānusārī gacchan mahatīṃ gartam āsādya patito mṛtaś ca | ato 'haṃ bravīmi-caṭakā kāṣṭha-kūṭena iti | ṭiṭṭibha āha-bhadre, evaṃ bhavatu | suhṛd-varga-samudāyena saha samudraṃ śoṣayiṣyāmi | iti niścitya baka-sārasa-mayūrādīn samāhūya provāca-bhoḥ parābhūto 'haṃ samudreṇāṇḍakāpahareṇa | tac cintyatām asya śoṣaṇopāyaḥ | te sammantrya procuḥ-aśaktā vayaṃ samudra-śoṣaṇe | tat kiṃ vṛthā prayāsena | uktaṃ ca- abalaḥ pronnataṃ śatruṃ yo yāti mada-mohitaḥ | yuddhārthaṃ sa nivarteta śīrṇa-danto yathā gajaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् अस्माकं स्वामी वैनतेयो ऽस्ति । तस्मै सर्वम् एतत्-परिभव-स्थानं निवेद्यताम्, येन स्वजाति-परिभव-कुपितो वैरानृण्यं गच्छति । अथवात्रावलेपं करिष्यति तथापि नास्ति वो दुःखम् । उक्तं च- सुहृदि निरन्तर-रचिते गुणवति भृत्येऽनुवर्तिनि कलत्रे । स्वामिनि शक्ति-समेते निवेद्य दुःखं सुखी भवति
tad asmākaṃ svāmī vainateyo 'sti | tasmai sarvam etat-paribhava-sthānaṃ nivedyatām, yena svajāti-paribhava-kupito vairānṛṇyaṃ gacchati | athavātrāvalepaṃ kariṣyati tathāpi nāsti vo duḥkham | uktaṃ ca- suhṛdi nirantara-racite guṇavati bhṛtye'nuvartini kalatre | svāmini śakti-samete nivedya duḥkhaṃ sukhī bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् यामो विनतेय-सकाशं यतो ऽसाव् अस्माकं स्वामी । तथानुष्ठिते सर्वे ते पक्षिणो विषण्ण-वदना बाष्प-पूरित-दृशो वैनतेय-सकाशम् आसाद्य करुण-स्वरेण फूत्कर्तुम् आरब्धाः-अहो ! अब्रह्मण्यम् अब्रह्मण्यम् ! अधुना सदाचारस्य टिट्टिभस्य भवति नाथे सति समुद्रेणाण्डान्य् अपहृतानि तत्-प्रनष्टम् अधुना पक्षि-कुलम् । अन्येऽपि स्वेच्छया समुद्रेण व्यापादिष्यन्ते । उक्तं च- क्व कस्य कर्म संवीक्ष्य करोत्य् अन्यो ऽपि गर्हितम् । गतानुगतिको लोको न लोकः पारमार्थिकः
tad yāmo vinateya-sakāśaṃ yato 'sāv asmākaṃ svāmī | tathānuṣṭhite sarve te pakṣiṇo viṣaṇṇa-vadanā bāṣpa-pūrita-dṛśo vainateya-sakāśam āsādya karuṇa-svareṇa phūtkartum ārabdhāḥ-aho ! abrahmaṇyam abrahmaṇyam ! adhunā sadācārasya ṭiṭṭibhasya bhavati nāthe sati samudreṇāṇḍāny apahṛtāni tat-pranaṣṭam adhunā pakṣi-kulam | anye'pi svecchayā samudreṇa vyāpādiṣyante | uktaṃ ca- kva kasya karma saṃvīkṣya karoty anyo 'pi garhitam | gatānugatiko loko na lokaḥ pāramārthikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चाटु-तस्कर-दुर्वृत्तैस् तथा साहसिकादिभिः । पीड्यमानाः प्रजा रक्ष्याः कटूच्छद्मादिभिस् तथा
cāṭu-taskara-durvṛttais tathā sāhasikādibhiḥ | pīḍyamānāḥ prajā rakṣyāḥ kaṭūcchadmādibhis tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजानां धर्म-षड्-भागो राज्ञो भवति रक्षितुः । अधर्माद् अपि षड्-भागो जायते यो न रक्षति
prajānāṃ dharma-ṣaḍ-bhāgo rājño bhavati rakṣituḥ | adharmād api ṣaḍ-bhāgo jāyate yo na rakṣati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजा-पीडन-सन्तापात् समुद्भूतो हुताशनः । राज्ञः श्रियं कुलं प्राणान् नादग्ध्वा विनिवर्तते
prajā-pīḍana-santāpāt samudbhūto hutāśanaḥ | rājñaḥ śriyaṃ kulaṃ prāṇān nādagdhvā vinivartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजा बन्धुर् अबन्धूनां राजा चक्षुर् अचक्षुषाम् । राजा पिता च माता च सर्वेषां न्याय-वर्तिनाम्
rājā bandhur abandhūnāṃ rājā cakṣur acakṣuṣām | rājā pitā ca mātā ca sarveṣāṃ nyāya-vartinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलार्थी पार्थिवो लोकान् पालयेद् यत्नम् आस्थितः । दान-मानादि-तोयेन मालाकारो ऽङ्कुरान् इव
phalārthī pārthivo lokān pālayed yatnam āsthitaḥ | dāna-mānādi-toyena mālākāro 'ṅkurān iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा बीजाङ्कुरः सूक्ष्मः प्रत्नेनाभिरक्षितः । फल-प्रदो भवेत् काले तद्वल् लोकः सुरक्षितः
yathā bījāṅkuraḥ sūkṣmaḥ pratnenābhirakṣitaḥ | phala-prado bhavet kāle tadval lokaḥ surakṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिरण्य-धान्य-रत्नानि यानानि विविधानि च । तथान्यद् अपि यत् किञ्चित् प्रजाभ्यः स्यान् नृपस्य तत्
hiraṇya-dhānya-ratnāni yānāni vividhāni ca | tathānyad api yat kiñcit prajābhyaḥ syān nṛpasya tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैवं गरुडः समाकर्ण्य तद्-दुःख-दुःखितः कोपाविष्टश् च व्यचिन्तयत्-अहो ! सत्यम् उक्तम् एतैः पक्षिभिः । तद् अद्य गत्वा तं समुद्रं शोषयामः । एवं चिन्तयतस् तस्य विष्णु-दूतः समागत्याह-भो गरुत्मन् ! भगवता नारायणेनाहं तव पार्श्वे प्रेषितः । देव-कार्याय भगवान् अमरावत्यां यास्यतीति । तत् सत्वरम् आगम्यताम् । तच् छ्रुत्वा गरुडः साभिमानं प्राह-भो दूत ! किं मया कुभृत्येन भगवान् करिष्यति । तद् गत्वा तं वद यद् अन्यो भृत्यो वाहनाय्समत्-स्थाने क्रियताम् । मदीयो नमस्कारो वाच्यो भगवतः । उक्तं च- यो न वेत्ति गुणान् यस्य न तं सेवेत पण्डितः । न हि तस्मात् फलं किञ्चित् सुकृष्टाद् ऊषराद् इव
athaivaṃ garuḍaḥ samākarṇya tad-duḥkha-duḥkhitaḥ kopāviṣṭaś ca vyacintayat-aho ! satyam uktam etaiḥ pakṣibhiḥ | tad adya gatvā taṃ samudraṃ śoṣayāmaḥ | evaṃ cintayatas tasya viṣṇu-dūtaḥ samāgatyāha-bho garutman ! bhagavatā nārāyaṇenāhaṃ tava pārśve preṣitaḥ | deva-kāryāya bhagavān amarāvatyāṃ yāsyatīti | tat satvaram āgamyatām | tac chrutvā garuḍaḥ sābhimānaṃ prāha-bho dūta ! kiṃ mayā kubhṛtyena bhagavān kariṣyati | tad gatvā taṃ vada yad anyo bhṛtyo vāhanāysamat-sthāne kriyatām | madīyo namaskāro vācyo bhagavataḥ | uktaṃ ca- yo na vetti guṇān yasya na taṃ seveta paṇḍitaḥ | na hi tasmāt phalaṃ kiñcit sukṛṣṭād ūṣarād iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दूत आह-भो वैनतेय ! कदाचिद् अपि भगवन्तं प्रति त्वया नैतद् अभिहितम् ईदृक् । तत् कथय, किं ते भगवतापमान-स्थानं कृतम् ? गरुड आह-भगवद्-आश्रय-भूतेन समुद्रेणास्मट् टिट्टिभाण्डान्य् अपहृतानि । तद् यदि निग्रहं न करोति तद् अहं भगवतो न भृत्य इत्य् एष निश्चयस् त्वया वाच्यः । तद् द्रुततरं गत्वा भवता भगवतः समीपे वक्तव्यम् । अथ दूत-मुखेन प्रणय-कुपितं वैनतेयं विज्ञाय सम्मान-पुरःसरं तम् आनयामि । उक्तं च- भक्तं शक्तं कुलीनं च न भृत्यम् अवमानयेत् । पुत्रवल् लालयेन् नित्यं य इच्छेच् छ्रियम् आत्मनः
dūta āha-bho vainateya ! kadācid api bhagavantaṃ prati tvayā naitad abhihitam īdṛk | tat kathaya, kiṃ te bhagavatāpamāna-sthānaṃ kṛtam ? garuḍa āha-bhagavad-āśraya-bhūtena samudreṇāsmaṭ ṭiṭṭibhāṇḍāny apahṛtāni | tad yadi nigrahaṃ na karoti tad ahaṃ bhagavato na bhṛtya ity eṣa niścayas tvayā vācyaḥ | tad drutataraṃ gatvā bhavatā bhagavataḥ samīpe vaktavyam | atha dūta-mukhena praṇaya-kupitaṃ vainateyaṃ vijñāya sammāna-puraḥsaraṃ tam ānayāmi | uktaṃ ca- bhaktaṃ śaktaṃ kulīnaṃ ca na bhṛtyam avamānayet | putraval lālayen nityaṃ ya icchec chriyam ātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यच् च- राजा तुष्टो ऽपि भृत्यानाम् अर्थ-मात्रं प्रयच्छति । ते तु सम्मानितास् तस्य प्राणैर् अप्य् उपकुर्वते
anyac ca- rājā tuṣṭo 'pi bhṛtyānām artha-mātraṃ prayacchati | te tu sammānitās tasya prāṇair apy upakurvate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् एवं सम्प्रधार्य रुक्म-पुरे वैनतेय-सकाशं सत्वरम् अगमत् । वैनतेयो ऽपि गृहागतं भगवन्तम् अवलोक्य त्रपाधोमुखः प्रणम्योवाच-भगवन् ! त्वद्-आश्रयोन्मत्तेन समुद्रेण मम भृत्यास्याण्डान्य् अपहृत्य ममापमानो विहितः । परं भगवल्-लज्जया मया विलम्बितम् । नो चेद् एनम् अहं स्थलान्तरम् अद्यैव नयामि । यतः स्वामि-भयाच् छ्रवणो ऽपि प्रहारो न दीयते । उक्तं च- येन स्याल् लघुता वाथ पीडा चित्ते प्रभोः क्वचित् । प्राण-त्यागेऽपि तत् कर्म न कुर्यात् कुल-सेवकः
ity evaṃ sampradhārya rukma-pure vainateya-sakāśaṃ satvaram agamat | vainateyo 'pi gṛhāgataṃ bhagavantam avalokya trapādhomukhaḥ praṇamyovāca-bhagavan ! tvad-āśrayonmattena samudreṇa mama bhṛtyāsyāṇḍāny apahṛtya mamāpamāno vihitaḥ | paraṃ bhagaval-lajjayā mayā vilambitam | no ced enam ahaṃ sthalāntaram adyaiva nayāmi | yataḥ svāmi-bhayāc chravaṇo 'pi prahāro na dīyate | uktaṃ ca- yena syāl laghutā vātha pīḍā citte prabhoḥ kvacit | prāṇa-tyāge'pi tat karma na kuryāt kula-sevakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् छ्रुत्वा भगवान् आह-भो वैनतेय ! सत्यम् अभिहितं भवता । उक्तं च- भृत्यापराधजो दण्डः स्वामिनो जायते यतः । तेन लज्जापि तस्योत्था न भृत्यस्य तथा पुनः
tac chrutvā bhagavān āha-bho vainateya ! satyam abhihitaṃ bhavatā | uktaṃ ca- bhṛtyāparādhajo daṇḍaḥ svāmino jāyate yataḥ | tena lajjāpi tasyotthā na bhṛtyasya tathā punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् आगच्छ येनाण्डानि समुद्राद् आदाय टिट्टिभं सम्भावयावः । अमरावतीं च गच्छावः । तथानुष्ठिते समुद्रो भगवता निर्भर्स्याग्नेयं शरं सन्ध्यायाभिहितः-भो दुरात्मन् ! दीयन्तां टिट्टिभाण्डानि । नो चेत् स्थलतां त्वां नयामि । ततः समुद्रेण स-भयेन टिट्टिभाण्डानि तानि प्रदत्तानि । टिट्टिभेनापि भार्यायै समर्पितानि । अतो ऽहं ब्रवीमि-शत्रोर् बलम् अविज्ञाय इति । तस्मात् पुरुषेणोद्यमो न त्याज्यः । तद् आकर्ण्य सञ्जीवकस् तम् एव भूयो ऽपि पप्रच्छ-भो मित्र ! कथं ज्ञेयो मयासौ दुष्ट-बुद्धिर् इति । इयन्तं कालं यावद् उत्तरोत्तर-स्नेहेन प्रसादेन चाहं दृष्टः । न कदाचित् तद्-विकृतिर् दृष्टा । तत् कथ्यतां येनाहम् आत्म-रक्षार्थं तद्-वधायोद्यमं करोमि । दमनक आह-भद्र, किम् अत्र ज्ञेयम् ? एष ते प्रत्ययः । यदि रक्त-नेत्रस् त्रिशिखां भ्रूकुटिं दधानः सृक्कणी परिलेलिहन् त्वां दृष्ट्वा भवति, तद् दुष्ट-बुद्धिः । अन्यथा सुप्रसादश् चेति । तद् आज्ञापय माम् । स्वाश्रयं प्रति गच्छामि । त्वया च यथायं मन्त्र-भेदो न भवति तथा कार्यम् । यदि निशामुखं प्राप्य गन्तुं शक्नोषि तद्-देश-त्यागः कार्यः । यतः- त्यजेद् एकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे स्वात्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्
tad āgaccha yenāṇḍāni samudrād ādāya ṭiṭṭibhaṃ sambhāvayāvaḥ | amarāvatīṃ ca gacchāvaḥ | tathānuṣṭhite samudro bhagavatā nirbharsyāgneyaṃ śaraṃ sandhyāyābhihitaḥ-bho durātman ! dīyantāṃ ṭiṭṭibhāṇḍāni | no cet sthalatāṃ tvāṃ nayāmi | tataḥ samudreṇa sa-bhayena ṭiṭṭibhāṇḍāni tāni pradattāni | ṭiṭṭibhenāpi bhāryāyai samarpitāni | ato 'haṃ bravīmi-śatror balam avijñāya iti | tasmāt puruṣeṇodyamo na tyājyaḥ | tad ākarṇya sañjīvakas tam eva bhūyo 'pi papraccha-bho mitra ! kathaṃ jñeyo mayāsau duṣṭa-buddhir iti | iyantaṃ kālaṃ yāvad uttarottara-snehena prasādena cāhaṃ dṛṣṭaḥ | na kadācit tad-vikṛtir dṛṣṭā | tat kathyatāṃ yenāham ātma-rakṣārthaṃ tad-vadhāyodyamaṃ karomi | damanaka āha-bhadra, kim atra jñeyam ? eṣa te pratyayaḥ | yadi rakta-netras triśikhāṃ bhrūkuṭiṃ dadhānaḥ sṛkkaṇī parilelihan tvāṃ dṛṣṭvā bhavati, tad duṣṭa-buddhiḥ | anyathā suprasādaś ceti | tad ājñāpaya mām | svāśrayaṃ prati gacchāmi | tvayā ca yathāyaṃ mantra-bhedo na bhavati tathā kāryam | yadi niśāmukhaṃ prāpya gantuṃ śaknoṣi tad-deśa-tyāgaḥ kāryaḥ | yataḥ- tyajed ekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet | grāmaṃ janapadasyārthe svātmārthe pṛthivīṃ tyajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपद्-अर्थे धनं रक्षेद् दारान् रक्षेद् धनैर् अपि । आत्मानं सततं रक्षेद् दारैर् अपि धनैर् अपि
āpad-arthe dhanaṃ rakṣed dārān rakṣed dhanair api | ātmānaṃ satataṃ rakṣed dārair api dhanair api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलवताभिभूतस्य विदेश-गमनं तद्-अनुप्रवेशो वा नीतिः । तद्-देश-त्यागः कार्यः । अथवात्मा सामादिभिर् उपायैर् आभरक्षणीयः । उक्तं च- अपि पुत्र-कलत्रैर् वा प्राणान् रक्षेत पण्डितः । विद्यमानैर् यतस् तैः स्यात् सर्वं भूयो ऽपि देहिनाम्
balavatābhibhūtasya videśa-gamanaṃ tad-anupraveśo vā nītiḥ | tad-deśa-tyāgaḥ kāryaḥ | athavātmā sāmādibhir upāyair ābharakṣaṇīyaḥ | uktaṃ ca- api putra-kalatrair vā prāṇān rakṣeta paṇḍitaḥ | vidyamānair yatas taiḥ syāt sarvaṃ bhūyo 'pi dehinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च- येन केनाप्य् उपायेन शुभेनाप्य् अशुभेन वा । उद्धरेद् दीनम् आत्मानं समर्थो धर्मम् आचरेत्
tathā ca- yena kenāpy upāyena śubhenāpy aśubhena vā | uddhared dīnam ātmānaṃ samartho dharmam ācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो मायां कुरुते मूढः प्राण-त्यागे धनादिषु । तस्य प्राणाः प्रणश्यन्ति तैर् नष्टैर् नष्टम् एव तत्
yo māyāṃ kurute mūḍhaḥ prāṇa-tyāge dhanādiṣu | tasya prāṇāḥ praṇaśyanti tair naṣṭair naṣṭam eva tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् अभिधाय दमनकः करटक-सकाशम् अगमत् । करटको ऽपि तम् आयान्तं दृष्ट्वा प्रोवाच-भद्र ! किं कृतं तत्रभवता ? दमनक आह-मया तावन् नीति-बीज-निर्वापणं कृतम् । परतो दैव-विहितायत्तम् । उक्तं च- पराङ्मुखेऽपि दैवेऽत्र कृत्यं कार्यं विपश्चिता । आत्म-दोष-विनाशाय स्व-चित्त-स्तम्भनाय च
evam abhidhāya damanakaḥ karaṭaka-sakāśam agamat | karaṭako 'pi tam āyāntaṃ dṛṣṭvā provāca-bhadra ! kiṃ kṛtaṃ tatrabhavatā ? damanaka āha-mayā tāvan nīti-bīja-nirvāpaṇaṃ kṛtam | parato daiva-vihitāyattam | uktaṃ ca- parāṅmukhe'pi daive'tra kṛtyaṃ kāryaṃ vipaścitā | ātma-doṣa-vināśāya sva-citta-stambhanāya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च- उद्योगिनं पुरुष-सिंहम् उपैति लक्ष्मीर् दैवेन देयम् इति कापुरुषा वदन्ति । दैवं निहत्य कुरु पौरुषम् आत्म-शक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति को ऽत्र दोषः
tathā ca- udyoginaṃ puruṣa-siṃham upaiti lakṣmīr daivena deyam iti kāpuruṣā vadanti | daivaṃ nihatya kuru pauruṣam ātma-śaktyā yatne kṛte yadi na sidhyati ko 'tra doṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करटक आह-तत् कथय कीदृक् त्वया नीति-बीजं निर्वापितम् । सो ऽब्रवीत्-मयान्योन्यं ताभ्यां मिथ्या-प्रजल्पेन भेदस् तथा विहितो यथा भूयो ऽपि मन्त्रयन्ताव् एक-स्थान-स्थितौ न द्रक्ष्यसि । करटक आह-अहो, न युक्तं भवता विहितं यत् परस्परं तौ स्नेहार्द्र-हृदयौ सुखाश्रयौ कोप-सागरे प्रक्षिप्तौ । उक्तं च- अविरुद्धं सुख-स्थं यो दुःख-मार्गे नियोजयेत् । जन्म-जन्मान्तरे दुःखी स नरः स्याद् असंशयम्
karaṭaka āha-tat kathaya kīdṛk tvayā nīti-bījaṃ nirvāpitam | so 'bravīt-mayānyonyaṃ tābhyāṃ mithyā-prajalpena bhedas tathā vihito yathā bhūyo 'pi mantrayantāv eka-sthāna-sthitau na drakṣyasi | karaṭaka āha-aho, na yuktaṃ bhavatā vihitaṃ yat parasparaṃ tau snehārdra-hṛdayau sukhāśrayau kopa-sāgare prakṣiptau | uktaṃ ca- aviruddhaṃ sukha-sthaṃ yo duḥkha-mārge niyojayet | janma-janmāntare duḥkhī sa naraḥ syād asaṃśayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपरं त्वं यद् भेद-मात्रेणापि हृष्टस् तद् अप्य् अयुक्तम्, यतः सर्वतो ऽपि जनो विरूप-करणे समर्थो भवति नोपकर्तुम् । उक्तं च- घातयितुम् एव नीचः पर-कार्यं वेत्ति न प्रसादयितुम् । पातयितुम् अस्ति शक्तिर् वायोर् वृक्षं न चोन्नमितुम्
aparaṃ tvaṃ yad bheda-mātreṇāpi hṛṣṭas tad apy ayuktam, yataḥ sarvato 'pi jano virūpa-karaṇe samartho bhavati nopakartum | uktaṃ ca- ghātayitum eva nīcaḥ para-kāryaṃ vetti na prasādayitum | pātayitum asti śaktir vāyor vṛkṣaṃ na connamitum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दमनक आह-अनभिज्ञो भवान् नीति-शास्त्रस्य, तेनैतद् ब्रवीषि । उक्तं च यतः- जात-मात्रं न यः शत्रुं व्याधिं च प्रशमं नयेत् । महा-बलो ऽपि तेनैव वृद्धिं प्राप्य स हन्यते
damanaka āha-anabhijño bhavān nīti-śāstrasya, tenaitad bravīṣi | uktaṃ ca yataḥ- jāta-mātraṃ na yaḥ śatruṃ vyādhiṃ ca praśamaṃ nayet | mahā-balo 'pi tenaiva vṛddhiṃ prāpya sa hanyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्-छत्रु-भूतो ऽयम् अस्माकं मन्त्रि-पदाहरणात् । उक्तं च- पितृ-पैतामहं स्थानं यो यस्यात्र जिगीषते । स तस्य सहजः शत्रुर् उच्छेद्यो ऽपि प्रिये स्थितः
tac-chatru-bhūto 'yam asmākaṃ mantri-padāharaṇāt | uktaṃ ca- pitṛ-paitāmahaṃ sthānaṃ yo yasyātra jigīṣate | sa tasya sahajaḥ śatrur ucchedyo 'pi priye sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन् मया स उदासीनतया समानीतो ऽभय-प्रदानेन यावत् तावद् अहम् अपि तेन साचिव्यात् प्रच्यावितः । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- दद्यात् साधुर् यदि निज-पदे दुर्जनाय प्रवेशं तन्-नाशाय प्रभवति ततो वाञ्छमानः स्वयं सः । तस्माद् देयो विपुल-मतिभिर् नावकाशो ऽधमानां जारापि स्याद् गृह-पतिर् इति श्रूयते वाक्यतो ऽत्र
tan mayā sa udāsīnatayā samānīto 'bhaya-pradānena yāvat tāvad aham api tena sācivyāt pracyāvitaḥ | athavā sādhv idam ucyate- dadyāt sādhur yadi nija-pade durjanāya praveśaṃ tan-nāśāya prabhavati tato vāñchamānaḥ svayaṃ saḥ | tasmād deyo vipula-matibhir nāvakāśo 'dhamānāṃ jārāpi syād gṛha-patir iti śrūyate vākyato 'tra
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन मया तस्योपरि वधोपाय एव विरच्यते । देश-त्यागाय वा भविष्यति । तच् च त्वां मुक्त्वान्यो न ज्ञास्यति । तद् उक्तम् एतत् ते स्वार्थायानुष्ठितम् । उक्तं च- निस्त्रिंशं हृदयं कृत्वा वाणीम् इक्षु-रसोपामाम् । विकल्पो ऽत्र न कर्तव्यो हन्यात् तत्रापकारिणम्
tena mayā tasyopari vadhopāya eva viracyate | deśa-tyāgāya vā bhaviṣyati | tac ca tvāṃ muktvānyo na jñāsyati | tad uktam etat te svārthāyānuṣṭhitam | uktaṃ ca- nistriṃśaṃ hṛdayaṃ kṛtvā vāṇīm ikṣu-rasopāmām | vikalpo 'tra na kartavyo hanyāt tatrāpakāriṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपरं मृतो ऽप्य् अस्माकं भोज्यो भविष्यति । तद् एकं तावद् वर-साधनम् । अपरं साचिव्यं च भविष्यति तृप्तिश् चेति । तद्-गुण-त्रयेऽस्मिन्न् उपस्थिते कस्मान् मां दूषयसि त्वं जाड्य-भावात् । उक्तं च- परस्य पीडनं कुर्वन् स्वार्थ-सिद्धिं च पण्डितः । मूढ-बुद्धिर् न भक्षेत वने चतुरको यथा
aparaṃ mṛto 'py asmākaṃ bhojyo bhaviṣyati | tad ekaṃ tāvad vara-sādhanam | aparaṃ sācivyaṃ ca bhaviṣyati tṛptiś ceti | tad-guṇa-traye'sminn upasthite kasmān māṃ dūṣayasi tvaṃ jāḍya-bhāvāt | uktaṃ ca- parasya pīḍanaṃ kurvan svārtha-siddhiṃ ca paṇḍitaḥ | mūḍha-buddhir na bhakṣeta vane caturako yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करटक आह-कथम् एतत् ? स आह- कथा १६ वज्र-दंष्ट्र-नाम-सिंह-कथा अस्ति कस्मिंश्चिद् वनोद्देशे वज्र-दंष्ट्रो नाम सिंहः । तस्य चतुरक-क्रव्यमुख-नामानौ शृगाल-वृकौ भृत्य-भूतौ सदैवानुगतौ तत्रैव वने प्रतिवसतः । अथान्य-दिने सिंहेन कदाचिद् आसन्न-प्रसवा प्रसव-वेदनया स्व-यूथाद् भ्रष्टोष्ट्र्य् उपविष्टा कस्मिंश्चिद् वन-गहने समासादिता । अथ तां व्यापाद्य यावद् उदरं स्फोटयति, तावज् जीवन् लघु-दासेरक-शिशुर् निष्क्रान्तः । सिंहो ऽपि दासेरक्याः पिशितेन सपरिवारः परां तृप्तिम् उपागतः । परं स्नेहाद् बाल-दासेकं त्यक्तं गृहम् आनीयेदम् उवाच-भद्र, न तेऽस्ति मृत्योर् भयं मत्तो नान्यस्माद् अपि । ततः स्वेच्छयात्र वने भ्राम्यताम् इति । यतस् ते शङ्कु-सदृशौ कर्णौ । ततः शङ्कुकर्णो नाम भविष्यति । एवम् अनुष्ठिते चत्वारो ऽपि न एक-स्थाने विहारिणः परस्परम् अनेक-प्रकार-गोष्ठी-सुखम् अनुभवन्तस् तिष्ठन्ति । शङ्कुकर्णो ऽपि यौवन-पदवीम् आरूढः क्षणम् अपि न तं सिंहं मुञ्चति । अथ कदाचिद् वज्र-दंष्ट्रस्य केनचिद् वन्येन मत्त-गजेन सह युद्धम् अभवत् । तेन मद-वीर्यात् स दन्त-प्रहारैस् तथा क्षत-शरीरो विहितो यथा प्रचलितुं न शक्नोति । तदा क्षुत्-क्षाम-कण्ठस् तान् प्रोवाच-भोः ! अन्विष्यतां किञ्चित् सत्त्वं येनाहम् एवं स्थितो ऽपि तं व्यापाद्यात्मनो युष्माकं च क्षुत्-प्रणाशं करोमि । तच् छ्रुत्वा ते त्रयो ऽपि वने सन्ध्या-कालं यावद् भ्रान्ताः, परं न किञ्चित् सत्त्वम् आसादितम् । अथ चतुरकश् चिन्तयामास-यदि शङ्कुकर्णो ऽयं व्यापाद्येत ततः सर्वेषां कतिचिद् दिनानि तृप्तिर् भवति । परं नैनं स्वामी मित्रत्वाद् आश्रय-समाश्रितत्वाच् च विनाशयिष्यति । अथवा बुद्धि-प्रभावेण स्वामिनं प्रतिबोध्य तथा करिष्ये यथा व्यापादयिष्यति । उक्तं च- अवध्यं वाथवागम्यम् अकृत्यं नास्ति किंचन । लोके बुद्धिमताम् अत्र तस्मात् तां योजयाम्य् अहम्
karaṭaka āha-katham etat ? sa āha- kathā 16 vajra-daṃṣṭra-nāma-siṃha-kathā asti kasmiṃścid vanoddeśe vajra-daṃṣṭro nāma siṃhaḥ | tasya caturaka-kravyamukha-nāmānau śṛgāla-vṛkau bhṛtya-bhūtau sadaivānugatau tatraiva vane prativasataḥ | athānya-dine siṃhena kadācid āsanna-prasavā prasava-vedanayā sva-yūthād bhraṣṭoṣṭry upaviṣṭā kasmiṃścid vana-gahane samāsāditā | atha tāṃ vyāpādya yāvad udaraṃ sphoṭayati, tāvaj jīvan laghu-dāseraka-śiśur niṣkrāntaḥ | siṃho 'pi dāserakyāḥ piśitena saparivāraḥ parāṃ tṛptim upāgataḥ | paraṃ snehād bāla-dāsekaṃ tyaktaṃ gṛham ānīyedam uvāca-bhadra, na te'sti mṛtyor bhayaṃ matto nānyasmād api | tataḥ svecchayātra vane bhrāmyatām iti | yatas te śaṅku-sadṛśau karṇau | tataḥ śaṅkukarṇo nāma bhaviṣyati | evam anuṣṭhite catvāro 'pi na eka-sthāne vihāriṇaḥ parasparam aneka-prakāra-goṣṭhī-sukham anubhavantas tiṣṭhanti | śaṅkukarṇo 'pi yauvana-padavīm ārūḍhaḥ kṣaṇam api na taṃ siṃhaṃ muñcati | atha kadācid vajra-daṃṣṭrasya kenacid vanyena matta-gajena saha yuddham abhavat | tena mada-vīryāt sa danta-prahārais tathā kṣata-śarīro vihito yathā pracalituṃ na śaknoti | tadā kṣut-kṣāma-kaṇṭhas tān provāca-bhoḥ ! anviṣyatāṃ kiñcit sattvaṃ yenāham evaṃ sthito 'pi taṃ vyāpādyātmano yuṣmākaṃ ca kṣut-praṇāśaṃ karomi | tac chrutvā te trayo 'pi vane sandhyā-kālaṃ yāvad bhrāntāḥ, paraṃ na kiñcit sattvam āsāditam | atha caturakaś cintayāmāsa-yadi śaṅkukarṇo 'yaṃ vyāpādyeta tataḥ sarveṣāṃ katicid dināni tṛptir bhavati | paraṃ nainaṃ svāmī mitratvād āśraya-samāśritatvāc ca vināśayiṣyati | athavā buddhi-prabhāveṇa svāminaṃ pratibodhya tathā kariṣye yathā vyāpādayiṣyati | uktaṃ ca- avadhyaṃ vāthavāgamyam akṛtyaṃ nāsti kiṃcana | loke buddhimatām atra tasmāt tāṃ yojayāmy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं विचिन्त्य शङ्कुकर्णम् इदम् आह-भोः शङ्कुकर्ण ! स्वामी तावत् पथ्यं विना क्षुधया परिपीड्यते । स्वाम्य-भावाद् अस्माकम् अपि ध्रुवं विनाश एव । ततो वाक्यं किञ्चित् स्वाम्य्-अर्थे वदिष्यामि । तच् छ्रूयताम् । शङ्कुकर्ण आह-भोः शीघ्रं निवेद्यतां, येन ते वचनं शीघ्रं निर्विकल्पं करोमि । अपरं स्वामिनोहिते कृते मया सुकृत-शतं कृतं भविष्यति । अथ चतुरक आह-भो भद्र ! आत्म-शरीरं द्विगुण-लाभेन स्वामिने प्रयच्छ, येन ते द्विगुणं शरीरं भवति । स्वामिनः पुनः प्राण-यात्रा भवति । तद् आकर्ण्य शङ्कुकर्णः प्राह-भद्र ! यद्य् एवं तन् मदीय-प्रयोजनम् एतद् उच्यताम् । स्वाम्य्-अर्थः क्रियताम् इति । परम् अत्र धर्मः प्रतिभूः इति । ते विचिन्त्य सर्वे सिंह-सकाशम् आजग्मुः । ततश् चतुरक आह-देव ! न किञ्चित् सत्त्वं प्राप्तम् । भगवान् आदित्यो ऽप्य् अस्तं गतः । तद् यदि स्वामी द्विगुणं शरीरं प्रयच्छति । ततः शङ्कुकर्णो ऽयं द्विगुण-वृद्ध्या स्व-शरीरं प्रयच्छति धर्म-प्रतिभुवा । सिंह आह-भोः, यद्य् एवं तत् सुन्दरतरम् । व्यवहारस्यास्य धर्मः प्रतिभूः क्रियताम् इति । अथ सिंह-वचनानन्तरं वृक-शृगालाभ्यां विदारितोभय-कुक्षिः शङ्कुकर्णः पञ्चत्वम् उपागतः । अथ वज्र-दंष्ट्रश् चतुरकम् आह-भोश् चतुरक ! यावद् अहं नदीं गत्वा स्नानं देवतार्चन-विधिं कृत्वागच्छामि, तावत् त्वयात्रापमत्तेन भाव्यम् इत्य् उक्त्वा नद्यां गतः । अथ तस्मिन् गते चतुरकश् चिन्तयामास-कथं ममैकाकिनो भोज्यो ऽयम् उष्ट्रो भविष्यति इति विचिन्त्य क्रव्यमुखम् आह-भोः क्रव्यमुख ! क्षुधालुर् भवान् । तद् यावद् असौ स्वामी नागच्छति, तावत् त्वम् अस्योष्ट्रस्य मांसं भक्षय । अहं त्वां स्वामिनो निर्दोषं प्रतिपादयिष्यामि । सो ऽपि तच् छ्रुत्वा यावत् किञ्चिन् मांसम् आस्वादयति तावच् चतुरकेणोक्तम्-भोः क्रव्यमुख ! समागच्छति स्वामी । तत् त्यक्त्वैनं दूरे तिष्ठ, येनास्य भक्षणं न विकल्पयति । तथानुष्ठिते सिंहः समायातो यावद् उष्ट्रं पश्यति तावद् रिक्तीकृत-हृदयो दासेरकः । ततो भृकुटिं कृत्वा परुषतरम् आह-अहो केनैष उष्ट्र उच्छिष्टतां नीतो, येन तम् अपि व्यापादयामि । एवम् अभिहिते क्रव्यमुखश् चतुरक-मुखम् अवलोकयति । अथ चतुरको विहस्योवाच-भोः ! माम् अनादृत्य पिशितं भक्षयित्वाधुना मन्-मुखम् अवलोकयसि । तद्-आस्वादयास्य दुर्णय-तरोः फलम् इति । तद् आकर्ण्य क्रव्यमुखो जीव-नाश-भयाद् दूर-देशं गतः । एतस्मिन्न् अन्तरे तेन मार्गेण दासेरक-सार्थो भाराक्रान्तः समायातः । तस्याग्रेसरोष्ट्रस्य कण्ठे महती घण्टा बद्धा । तस्याः शब्दं दुरतो ऽप्य् आकर्ण्य सिंहो जम्बुकम् आह-भद्र, ज्ञायतां किम् एष रौद्रः शब्दः श्रूयतेऽश्रुत-पूर्वः ? तच् छ्रुत्वा, चतुरकः किञ्चिद् वनान्तरं गत्वा सत्वरम् अभ्युपेत्य प्रोवाच-स्वामिन् ! गम्यतां गम्यतां यदि शक्नोषि गन्तुम् । सो ऽब्रवीत्-भद्र, किम् एवं मां व्याकुलयसि । तत् कथय किम् एतत् ? इति चतुरक आह-स्वामिन्, एष धर्मराजस् तवोपरि कुपितः । यद् अनेनाकाले दासेरको ऽयं मदीयो व्यापादितः । तत् सहस्र-गुणम् उष्ट्रम् अस्य सकाशाद् ग्रहीष्यामि । इति निश्चित्य बृहन्-मानम् आदायाग्रेसरस्योष्ट्रस्य ग्रीवायां घण्टां बद्ध्वा बध्य-दासेरक-सक्तान् अपि पितृ-पितामहान् आदाय वैर-निर्यातनार्थम् आयात एव । सिंहो ऽपि तच् छ्रुत्वा सर्वतो दूराद् एवावलोक्य मृतम् उष्ट्रं परित्यज्य प्राण-भयात् प्रणष्टः । चतुरको ऽपि शनैः शनैस् तस्योष्ट्रस्य मांसं भक्षयामास । अतो ऽहं ब्रवीमि-परसय पीडनं कुर्वन् (३९९) इति । अथ दमनके गते सञ्जीवकश् चिन्तयामास-अहो किम् एतन् मया कृतम् ? यच् छष्पादो ऽपि मांसाशितस् तस्यानुगः संवृत्तः । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- अगम्यानि पुमान् याति यो ऽसेव्यांश् च निषेवते । स मृत्युम् उपगृह्णाति गर्भम् अश्वतरी यथा
evaṃ vicintya śaṅkukarṇam idam āha-bhoḥ śaṅkukarṇa ! svāmī tāvat pathyaṃ vinā kṣudhayā paripīḍyate | svāmya-bhāvād asmākam api dhruvaṃ vināśa eva | tato vākyaṃ kiñcit svāmy-arthe vadiṣyāmi | tac chrūyatām | śaṅkukarṇa āha-bhoḥ śīghraṃ nivedyatāṃ, yena te vacanaṃ śīghraṃ nirvikalpaṃ karomi | aparaṃ svāminohite kṛte mayā sukṛta-śataṃ kṛtaṃ bhaviṣyati | atha caturaka āha-bho bhadra ! ātma-śarīraṃ dviguṇa-lābhena svāmine prayaccha, yena te dviguṇaṃ śarīraṃ bhavati | svāminaḥ punaḥ prāṇa-yātrā bhavati | tad ākarṇya śaṅkukarṇaḥ prāha-bhadra ! yady evaṃ tan madīya-prayojanam etad ucyatām | svāmy-arthaḥ kriyatām iti | param atra dharmaḥ pratibhūḥ iti | te vicintya sarve siṃha-sakāśam ājagmuḥ | tataś caturaka āha-deva ! na kiñcit sattvaṃ prāptam | bhagavān ādityo 'py astaṃ gataḥ | tad yadi svāmī dviguṇaṃ śarīraṃ prayacchati | tataḥ śaṅkukarṇo 'yaṃ dviguṇa-vṛddhyā sva-śarīraṃ prayacchati dharma-pratibhuvā | siṃha āha-bhoḥ, yady evaṃ tat sundarataram | vyavahārasyāsya dharmaḥ pratibhūḥ kriyatām iti | atha siṃha-vacanānantaraṃ vṛka-śṛgālābhyāṃ vidāritobhaya-kukṣiḥ śaṅkukarṇaḥ pañcatvam upāgataḥ | atha vajra-daṃṣṭraś caturakam āha-bhoś caturaka ! yāvad ahaṃ nadīṃ gatvā snānaṃ devatārcana-vidhiṃ kṛtvāgacchāmi, tāvat tvayātrāpamattena bhāvyam ity uktvā nadyāṃ gataḥ | atha tasmin gate caturakaś cintayāmāsa-kathaṃ mamaikākino bhojyo 'yam uṣṭro bhaviṣyati iti vicintya kravyamukham āha-bhoḥ kravyamukha ! kṣudhālur bhavān | tad yāvad asau svāmī nāgacchati, tāvat tvam asyoṣṭrasya māṃsaṃ bhakṣaya | ahaṃ tvāṃ svāmino nirdoṣaṃ pratipādayiṣyāmi | so 'pi tac chrutvā yāvat kiñcin māṃsam āsvādayati tāvac caturakeṇoktam-bhoḥ kravyamukha ! samāgacchati svāmī | tat tyaktvainaṃ dūre tiṣṭha, yenāsya bhakṣaṇaṃ na vikalpayati | tathānuṣṭhite siṃhaḥ samāyāto yāvad uṣṭraṃ paśyati tāvad riktīkṛta-hṛdayo dāserakaḥ | tato bhṛkuṭiṃ kṛtvā paruṣataram āha-aho kenaiṣa uṣṭra ucchiṣṭatāṃ nīto, yena tam api vyāpādayāmi | evam abhihite kravyamukhaś caturaka-mukham avalokayati | atha caturako vihasyovāca-bhoḥ ! mām anādṛtya piśitaṃ bhakṣayitvādhunā man-mukham avalokayasi | tad-āsvādayāsya durṇaya-taroḥ phalam iti | tad ākarṇya kravyamukho jīva-nāśa-bhayād dūra-deśaṃ gataḥ | etasminn antare tena mārgeṇa dāseraka-sārtho bhārākrāntaḥ samāyātaḥ | tasyāgresaroṣṭrasya kaṇṭhe mahatī ghaṇṭā baddhā | tasyāḥ śabdaṃ durato 'py ākarṇya siṃho jambukam āha-bhadra, jñāyatāṃ kim eṣa raudraḥ śabdaḥ śrūyate'śruta-pūrvaḥ ? tac chrutvā, caturakaḥ kiñcid vanāntaraṃ gatvā satvaram abhyupetya provāca-svāmin ! gamyatāṃ gamyatāṃ yadi śaknoṣi gantum | so 'bravīt-bhadra, kim evaṃ māṃ vyākulayasi | tat kathaya kim etat ? iti caturaka āha-svāmin, eṣa dharmarājas tavopari kupitaḥ | yad anenākāle dāserako 'yaṃ madīyo vyāpāditaḥ | tat sahasra-guṇam uṣṭram asya sakāśād grahīṣyāmi | iti niścitya bṛhan-mānam ādāyāgresarasyoṣṭrasya grīvāyāṃ ghaṇṭāṃ baddhvā badhya-dāseraka-saktān api pitṛ-pitāmahān ādāya vaira-niryātanārtham āyāta eva | siṃho 'pi tac chrutvā sarvato dūrād evāvalokya mṛtam uṣṭraṃ parityajya prāṇa-bhayāt praṇaṣṭaḥ | caturako 'pi śanaiḥ śanais tasyoṣṭrasya māṃsaṃ bhakṣayāmāsa | ato 'haṃ bravīmi-parasaya pīḍanaṃ kurvan (399) iti | atha damanake gate sañjīvakaś cintayāmāsa-aho kim etan mayā kṛtam ? yac chaṣpādo 'pi māṃsāśitas tasyānugaḥ saṃvṛttaḥ | athavā sādhv idam ucyate- agamyāni pumān yāti yo 'sevyāṃś ca niṣevate | sa mṛtyum upagṛhṇāti garbham aśvatarī yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् किं करोमि ? क्व गच्छामि ? कथं मे शान्तिर् भविष्यति ? अथवा तम् एव पिङ्गलकं गच्छामि । कदाचिन् मां शरणागतं रक्षति । प्राणैर् न वियोजयति । यत उक्तं च- धर्मार्थं यतताम् अपीह विपदो देवाद् यदि स्युः क्वचित् तत् तासाम् उपशान्तये सुमतिभिः कार्यो विशेषान् नयः । लोके ख्यातिम् उपागतात्र सकले लोकोक्तिर् एषा यतो दग्धानां किल वह्निना हित-करः सेको ऽपि तस्योद्भवः
tat kiṃ karomi ? kva gacchāmi ? kathaṃ me śāntir bhaviṣyati ? athavā tam eva piṅgalakaṃ gacchāmi | kadācin māṃ śaraṇāgataṃ rakṣati | prāṇair na viyojayati | yata uktaṃ ca- dharmārthaṃ yatatām apīha vipado devād yadi syuḥ kvacit tat tāsām upaśāntaye sumatibhiḥ kāryo viśeṣān nayaḥ | loke khyātim upāgatātra sakale lokoktir eṣā yato dagdhānāṃ kila vahninā hita-karaḥ seko 'pi tasyodbhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च- लोकेऽथवा तनु-भृतां निज-कर्म-पाकं नित्यं समाश्रितवतां सुहित-क्रियाणाम् । भावार्जितं शुभम् अथाप्य् अशुभं निकामं यद् भावि तद् भवति नात्र विचार-हेतुः
tathā ca- loke'thavā tanu-bhṛtāṃ nija-karma-pākaṃ nityaṃ samāśritavatāṃ suhita-kriyāṇām | bhāvārjitaṃ śubham athāpy aśubhaṃ nikāmaṃ yad bhāvi tad bhavati nātra vicāra-hetuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपरं चान्यत्र गतस्यापि मे कस्यचिद् दुष्ट-सत्त्वस्य मांसाशिनः सकाशान् मृत्युर् भविष्यति । तद् वरं सिंहात् । उक्तं च- महद्भिः स्पर्धमानस्य विपद् एव गरीयसी । दन्त-भङ्गेऽपि नागानां श्लाघ्यो गिरि-विदारणे
aparaṃ cānyatra gatasyāpi me kasyacid duṣṭa-sattvasya māṃsāśinaḥ sakāśān mṛtyur bhaviṣyati | tad varaṃ siṃhāt | uktaṃ ca- mahadbhiḥ spardhamānasya vipad eva garīyasī | danta-bhaṅge'pi nāgānāṃ ślāghyo giri-vidāraṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च- महतो ऽपि क्षयं लब्ध्वा श्लाघ्यं नीचो ऽपि गच्छति । दानार्थी मधुपो यद्वद् गज-कर्ण-समाहतः
tathā ca- mahato 'pi kṣayaṃ labdhvā ślāghyaṃ nīco 'pi gacchati | dānārthī madhupo yadvad gaja-karṇa-samāhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं निश्चित्य स स्थलित-गतिं मन्दं गत्वा सिंहाश्रयं पश्यन्न् अपठत्-अहो, साध्व् इदम् उच्यते- अन्तर्-लीन-भुजङ्गमं गृहम् इवान्तःस्थोग्र-सिंहं वनं ग्राहाकीर्णम् इवाभिराम-कमल-च्छाया-सनाथं सरः । कालेनार्य-जनापवाद-पिशुनैः क्षुद्रैर् अनार्यैः श्रितं दुःखेन प्रविगाह्यते स-चकितं राज्ञां मनः सामयम्
evaṃ niścitya sa sthalita-gatiṃ mandaṃ gatvā siṃhāśrayaṃ paśyann apaṭhat-aho, sādhv idam ucyate- antar-līna-bhujaṅgamaṃ gṛham ivāntaḥsthogra-siṃhaṃ vanaṃ grāhākīrṇam ivābhirāma-kamala-cchāyā-sanāthaṃ saraḥ | kālenārya-janāpavāda-piśunaiḥ kṣudrair anāryaiḥ śritaṃ duḥkhena pravigāhyate sa-cakitaṃ rājñāṃ manaḥ sāmayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं पठन् दमनकोक्ताकारं पिङ्गलकं दृष्ट्वा प्रचकितः संवृत-शरीरो दूरतरं प्रणाम-कृतिं विनाप्य् उपविष्टः । पिङ्गलको ऽपि तथाविधं तं विलोक्य दमनक-वाक्यं श्रद्दधानः कोपात् तस्योपरि पपात । अथ सञ्जीवकः खर-नख-विकर्तित-पृष्ठः शृङ्गाभ्यां तद्-उदरम् उल्लिख्य कथम् अपि तस्माद् अपेतः शृङ्गाभ्यां हन्तुम् इच्छन् युद्धायावस्थितः । अथ द्वाव् अपि तौ पुष्पित-पलाश-प्रतिमौ परस्पर-वध-काङ्क्षिणौ दृष्ट्वा करटको दमनकम् आह-भो मूढ-मते ! अनयोर् विरोधं वितन्वता त्वया साधु न कृतम् । न च त्वं नीति-तत्त्वं वेत्सि । नीतिविद्भिर् उक्तं च- कार्याण्य् उत्तम-दण्ड-साहस-फलान्य् आयास-साध्यानि ये प्रीत्या संशमयन्ति नीति-कुशलाः साम्नैव ते मन्त्रिणः । निःसाराल्प-फलानि ये त्व् अविधिना वाञ्छन्ति दण्डोद्यमैस् तेषां दुर्नय-चेष्टितैर् नरपतेर् आरोप्यते श्रीस् तुलाम्
evaṃ paṭhan damanakoktākāraṃ piṅgalakaṃ dṛṣṭvā pracakitaḥ saṃvṛta-śarīro dūrataraṃ praṇāma-kṛtiṃ vināpy upaviṣṭaḥ | piṅgalako 'pi tathāvidhaṃ taṃ vilokya damanaka-vākyaṃ śraddadhānaḥ kopāt tasyopari papāta | atha sañjīvakaḥ khara-nakha-vikartita-pṛṣṭhaḥ śṛṅgābhyāṃ tad-udaram ullikhya katham api tasmād apetaḥ śṛṅgābhyāṃ hantum icchan yuddhāyāvasthitaḥ | atha dvāv api tau puṣpita-palāśa-pratimau paraspara-vadha-kāṅkṣiṇau dṛṣṭvā karaṭako damanakam āha-bho mūḍha-mate ! anayor virodhaṃ vitanvatā tvayā sādhu na kṛtam | na ca tvaṃ nīti-tattvaṃ vetsi | nītividbhir uktaṃ ca- kāryāṇy uttama-daṇḍa-sāhasa-phalāny āyāsa-sādhyāni ye prītyā saṃśamayanti nīti-kuśalāḥ sāmnaiva te mantriṇaḥ | niḥsārālpa-phalāni ye tv avidhinā vāñchanti daṇḍodyamais teṣāṃ durnaya-ceṣṭitair narapater āropyate śrīs tulām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् यदि स्वाम्य्-अभिघातो भविष्यति तत् किं तव्दीय-मन्त्र-बुद्ध्या क्रियते । अथ सञ्जीवको न बध्यते तथाप्य् अभव्यम् । यतः प्राण-सन्देहात् तस्य च वधः । तन् मूढ ! कथं त्वं मन्त्रि-पदम् अभिलषसि । साम-सिद्धिं न वेत्सि । तद् वृथा मनोरथो ऽयं ते दण्डरुचेः । उक्तं च- सामादि-दण्ड-पर्यन्तो नयः प्रोक्तः स्वयम्भुवा । तेषां दण्डस् तु पापीयांस् तं पश्चाद् विनियोजयेत्
tad yadi svāmy-abhighāto bhaviṣyati tat kiṃ tavdīya-mantra-buddhyā kriyate | atha sañjīvako na badhyate tathāpy abhavyam | yataḥ prāṇa-sandehāt tasya ca vadhaḥ | tan mūḍha ! kathaṃ tvaṃ mantri-padam abhilaṣasi | sāma-siddhiṃ na vetsi | tad vṛthā manoratho 'yaṃ te daṇḍaruceḥ | uktaṃ ca- sāmādi-daṇḍa-paryanto nayaḥ proktaḥ svayambhuvā | teṣāṃ daṇḍas tu pāpīyāṃs taṃ paścād viniyojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च- साम्नैव यत्र सिद्धिर् न तत्र दण्डो बुधेन विनियोज्यः । पित्तं यदि शर्करया शाम्यति को ऽर्थः पटोलेन
tathā ca- sāmnaiva yatra siddhir na tatra daṇḍo budhena viniyojyaḥ | pittaṃ yadi śarkarayā śāmyati ko 'rthaḥ paṭolena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च- आदौ साम प्रयोक्तव्यं पुरुषेण विजानता । साम-साध्यानि कार्याणि विक्रियां यान्ति न क्वचित्
tathā ca- ādau sāma prayoktavyaṃ puruṣeṇa vijānatā | sāma-sādhyāni kāryāṇi vikriyāṃ yānti na kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चन्द्रेण न चाउषध्या न सूर्येण न वह्निना । साम्नैव विलयं याति विद्वेष-प्रभवं तमः
na candreṇa na cāuṣadhyā na sūryeṇa na vahninā | sāmnaiva vilayaṃ yāti vidveṣa-prabhavaṃ tamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा यत् त्वं मन्त्रित्वम् अभिलषसि, तद् अप्य् अयुक्तम् । यतस् त्वं मन्त्रि-गतिं न वेत्सि । यतः पञ्च-विधो मन्त्रः । स च कर्मणाम् आरम्भोपायः, पुरुष-द्रव्य-सम्पत्, देश-काल-विभागः, विनिपात-प्रतीकारः, कार्य-सिद्धिश् चेति । सो ऽयं स्वाम्य्-अमात्ययोर् एकतमस्य किं वा द्वयोर् अपि विनिपातः समुत्पद्यते लग्नः । तद् यदि काचिच् छक्तिर् अस्ति तद् विचिन्त्यतां विनिपात-प्रतीकारः । भिन्न-सन्धाने हि मन्त्रिणां बुद्धि-परीक्षा । तन् मूर्ख ! तत् कर्तुम् असमर्थत्वं यतो विपरीत-बुद्धिर् असि । उक्तं च- मन्त्रिणां भिन्न-सन्धाने भिषजां सांनिपातिके । कर्मणि व्यज्यते प्रज्ञा सुस्थे को वा न पण्डितः
tathā yat tvaṃ mantritvam abhilaṣasi, tad apy ayuktam | yatas tvaṃ mantri-gatiṃ na vetsi | yataḥ pañca-vidho mantraḥ | sa ca karmaṇām ārambhopāyaḥ, puruṣa-dravya-sampat, deśa-kāla-vibhāgaḥ, vinipāta-pratīkāraḥ, kārya-siddhiś ceti | so 'yaṃ svāmy-amātyayor ekatamasya kiṃ vā dvayor api vinipātaḥ samutpadyate lagnaḥ | tad yadi kācic chaktir asti tad vicintyatāṃ vinipāta-pratīkāraḥ | bhinna-sandhāne hi mantriṇāṃ buddhi-parīkṣā | tan mūrkha ! tat kartum asamarthatvaṃ yato viparīta-buddhir asi | uktaṃ ca- mantriṇāṃ bhinna-sandhāne bhiṣajāṃ sāṃnipātike | karmaṇi vyajyate prajñā susthe ko vā na paṇḍitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यच् च- घातयितुम् एव नीचः पर-कार्यं वेत्ति न प्रसाधयितुम् । पातयितुम् एव शक्तिर् नाखोरुद्धर्तुम् अन्न-पिटकम्
anyac ca- ghātayitum eva nīcaḥ para-kāryaṃ vetti na prasādhayitum | pātayitum eva śaktir nākhoruddhartum anna-piṭakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथवा न ते दोषो ऽयम् । स्वामिनो दोषः । यस् ते वाक्यं श्रद्दधाति । उक्तं च- नराधिपा नीच-जनानुवर्तिनो बुधोपदिष्टेन पथा न यान्ति ये । विशन्त्य् अतो दुर्गम-मार्ग-निर्गमं समस्त-सम्बाधम् अनर्थ-पञ्जरम्
athavā na te doṣo 'yam | svāmino doṣaḥ | yas te vākyaṃ śraddadhāti | uktaṃ ca- narādhipā nīca-janānuvartino budhopadiṣṭena pathā na yānti ye | viśanty ato durgama-mārga-nirgamaṃ samasta-sambādham anartha-pañjaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् यदि त्वम् अस्य मन्त्री भविष्यसि तदान्यो ऽपि कश्चिन् नास्य समीपे साधु-जनः समेष्यति । उक्तं च- गुणालयो ऽप्य् असन् मन्त्री नृपतिर् नाधिगम्यते । प्रसन्न-स्वादु-सलिलो दुष्ट-ग्राह्यो यथा ह्रदः
tad yadi tvam asya mantrī bhaviṣyasi tadānyo 'pi kaścin nāsya samīpe sādhu-janaḥ sameṣyati | uktaṃ ca- guṇālayo 'py asan mantrī nṛpatir nādhigamyate | prasanna-svādu-salilo duṣṭa-grāhyo yathā hradaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च शिष्ट-जन-रहितस्य स्वामिनो ऽपि नाशो भविष्यति । उक्तं च- चित्रास्वाद-कथैर् भृत्यैर् अनायासित-कार्मुकैः । ये रमन्ते नृपास् तेषां रमन्ते रिपवः श्रिया
tathā ca śiṣṭa-jana-rahitasya svāmino 'pi nāśo bhaviṣyati | uktaṃ ca- citrāsvāda-kathair bhṛtyair anāyāsita-kārmukaiḥ | ye ramante nṛpās teṣāṃ ramante ripavaḥ śriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् किं मूर्खोपदेशेन । केवलं दोषो न गुणः । उक्तं च- नानाम्यं नमते दारु नाश्मनि स्यात् क्षुर-क्रिया । सूची-मुखं विजानीहि नाशिष्यायोपश्यते
tat kiṃ mūrkhopadeśena | kevalaṃ doṣo na guṇaḥ | uktaṃ ca- nānāmyaṃ namate dāru nāśmani syāt kṣura-kriyā | sūcī-mukhaṃ vijānīhi nāśiṣyāyopaśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दमनक आह--कथम् एतत् ? सो ऽब्रवीत्- कथा १७ वानर-यूथ-कथा अस्ति कस्मिंश्चित् पर्वतैक-देशे वानर-यूथम् । तच् च कदाचिद् धेमन्त-समयेऽतिकठोर-वात-संस्पर्श-वेपमान-कलेवरं तुषार-वर्षोद्धत-प्रवर्ष-घन-धारा-निपात-समाहतं न कथञ्चिच् छान्तिम् अगमत् । अथ केचिद् वानरा वह्नि-कण-सदृशानि गुञ्जा-फलान्य् अवचित्य वह्नि-वाञ्छया फूत्कुर्वन्तः समन्तात् तस्थुः । अथ सुचीमुखो नाम पक्षी तेषां तं वृथायासमवलोक्य प्रोवाच-भोः, सर्वे मूर्खा यूयम् । नैते वह्नि-कणाः गुञ्जा-फलानि एतानि । तत् किं वृथा श्रमेण । नैतस्माच् छीत-रक्षा भविष्यति । तद् अन्विष्यतां कश्चिन् निर्वातो वन-प्रदेशो गुहा गिरि-कन्दरं वा । अद्यापि स-टोपा मेधा दृश्यन्ते । अथ तेषाम् एकतमो वृद्ध-वानरस् तम् उवाच-भो मूर्ख ! किं तावद् अनेन व्यापारेण । तद् गम्यताम् । उक्तं च- मुहुर् विघ्नित-कर्माणं द्यूत-कारं पराजितम् । नालापयेद् विवेक-ज्ञो यदीच्छेत् सिद्धिम् आत्मनः
damanaka āha--katham etat ? so 'bravīt- kathā 17 vānara-yūtha-kathā asti kasmiṃścit parvataika-deśe vānara-yūtham | tac ca kadācid dhemanta-samaye'tikaṭhora-vāta-saṃsparśa-vepamāna-kalevaraṃ tuṣāra-varṣoddhata-pravarṣa-ghana-dhārā-nipāta-samāhataṃ na kathañcic chāntim agamat | atha kecid vānarā vahni-kaṇa-sadṛśāni guñjā-phalāny avacitya vahni-vāñchayā phūtkurvantaḥ samantāt tasthuḥ | atha sucīmukho nāma pakṣī teṣāṃ taṃ vṛthāyāsamavalokya provāca-bhoḥ, sarve mūrkhā yūyam | naite vahni-kaṇāḥ guñjā-phalāni etāni | tat kiṃ vṛthā śrameṇa | naitasmāc chīta-rakṣā bhaviṣyati | tad anviṣyatāṃ kaścin nirvāto vana-pradeśo guhā giri-kandaraṃ vā | adyāpi sa-ṭopā medhā dṛśyante | atha teṣām ekatamo vṛddha-vānaras tam uvāca-bho mūrkha ! kiṃ tāvad anena vyāpāreṇa | tad gamyatām | uktaṃ ca- muhur vighnita-karmāṇaṃ dyūta-kāraṃ parājitam | nālāpayed viveka-jño yadīcchet siddhim ātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च- आखेटकं वृथाक्लेशं मूर्खं व्यसनसंस्थितम् । समालापेन यो युङ्क्ते स गच्छति पराभवम्
tathā ca- ākheṭakaṃ vṛthākleśaṃ mūrkhaṃ vyasanasaṃsthitam | samālāpena yo yuṅkte sa gacchati parābhavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽपि तम् अनादृत्य भूयो ऽपि वानरान् अनवरतम् आह-भोः ! किं वृथा क्लेशेन ? अथ यावद् असौ न कथञ्चित् प्रलपन् विरमति तावद् एकेन वानरेण व्यर्थ-श्रमत्वात् कुपितेन पक्षाभ्यां गृहीत्वा शिलायाम् आस्फालित उपरतश् च । अतो ऽहं ब्रवीमि-नानम्यं नमते दारु इत्य् आदि । तथा च- उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये । पयः-पानं भुजङ्गानां केवलं विष-वर्धनम्
so 'pi tam anādṛtya bhūyo 'pi vānarān anavaratam āha-bhoḥ ! kiṃ vṛthā kleśena ? atha yāvad asau na kathañcit pralapan viramati tāvad ekena vānareṇa vyartha-śramatvāt kupitena pakṣābhyāṃ gṛhītvā śilāyām āsphālita uparataś ca | ato 'haṃ bravīmi-nānamyaṃ namate dāru ity ādi | tathā ca- upadeśo hi mūrkhāṇāṃ prakopāya na śāntaye | payaḥ-pānaṃ bhujaṅgānāṃ kevalaṃ viṣa-vardhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यच् च- उपदेशो न दातव्यो यादृशे तादृशे नरे । पश्य वानरमूर्खेण सुगृही निर्गृहीकृता
anyac ca- upadeśo na dātavyo yādṛśe tādṛśe nare | paśya vānaramūrkheṇa sugṛhī nirgṛhīkṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दमनक आह-कथम् एतत् ? सो ऽब्रवीत्- कथा १८ कस्मिंश्चिद् वने शमी-वृक्ष-शाखालम्बित-वसथं कृत्वारण्य-चटक-दम्पती प्रतिवसतः स्म । अथ कदाचित् तयोः सुख-संस्थयोर् हेमन्त-मेघो मन्दं मन्दं वर्षितुम् आरब्धः । अत्रान्तरे कश्चिच् छाखा-मृगो वातासार-समाहतः प्रोद्धूषित-शरीरो दन्तवीणां वादयन् वेपमानस् तस्याः शम्या मूलम् आसाद्योपविष्टः । अथ तं तादृषम् अवलोक्य चटका प्राह-भो भद्र ! हस्त-पाद-समोपेतो दृश्यसे पुरुषाकृतिः । शीतेन भिद्यसे मूढ कथं न कुरुषे गृहम्
damanaka āha-katham etat ? so 'bravīt- kathā 18 kasmiṃścid vane śamī-vṛkṣa-śākhālambita-vasathaṃ kṛtvāraṇya-caṭaka-dampatī prativasataḥ sma | atha kadācit tayoḥ sukha-saṃsthayor hemanta-megho mandaṃ mandaṃ varṣitum ārabdhaḥ | atrāntare kaścic chākhā-mṛgo vātāsāra-samāhataḥ proddhūṣita-śarīro dantavīṇāṃ vādayan vepamānas tasyāḥ śamyā mūlam āsādyopaviṣṭaḥ | atha taṃ tādṛṣam avalokya caṭakā prāha-bho bhadra ! hasta-pāda-samopeto dṛśyase puruṣākṛtiḥ | śītena bhidyase mūḍha kathaṃ na kuruṣe gṛham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतच् छ्रुत्वा तां वानरः सकोपम् आह-अधमे कस्मान् न त्वं मौन-व्रता भवसि ? अहो धार्ष्ट्यम् अस्याः । अद्य माम् उपहसति- सूची-मुखि दुराचारा रण्डा पण्डित-वादिनी । नाशङ्कते प्रजल्पन्ती तत् किम् एनां न हन्म्य् अहम्
etac chrutvā tāṃ vānaraḥ sakopam āha-adhame kasmān na tvaṃ mauna-vratā bhavasi ? aho dhārṣṭyam asyāḥ | adya mām upahasati- sūcī-mukhi durācārā raṇḍā paṇḍita-vādinī | nāśaṅkate prajalpantī tat kim enāṃ na hanmy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं प्रलप्य ताम् आह-मुग्धे ! किं मम चिन्तया तव प्रयोजनम् ? उक्तं च- वाच्यं श्रद्धा-समेतस्य पृच्छतेश् च विशेषतः । प्रोक्तं श्रद्धा-विहीनस्य अरण्य-रुदितोपमम्
evaṃ pralapya tām āha-mugdhe ! kiṃ mama cintayā tava prayojanam ? uktaṃ ca- vācyaṃ śraddhā-sametasya pṛcchateś ca viśeṣataḥ | proktaṃ śraddhā-vihīnasya araṇya-ruditopamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् किं बहुना तावत् । कुलाय-स्थितया तया पुनर् अप्य् अभिहितः । स तावत् तां शमीम् आरुह्य तस्याः कुलायं शतधा खण्डशो ऽकरोत् । अतो ऽहं ब्रवीमि-उपदेशो न दातव्यः इति । तन् मूर्ख ! शिक्षापितो ऽपि न शिक्षितस् त्वम् । अथवा न ते दोषो ऽस्ति, यतः साधोः शिक्षा गुणाय सम्पद्यते, नासाधोः । उक्तं च- किं करोत्य् एव पाण्डित्यम् अस्थाने विनियोजितम् । अन्धकार-प्रतिच्छन्ने घटे दीप इवाहितः
tat kiṃ bahunā tāvat | kulāya-sthitayā tayā punar apy abhihitaḥ | sa tāvat tāṃ śamīm āruhya tasyāḥ kulāyaṃ śatadhā khaṇḍaśo 'karot | ato 'haṃ bravīmi-upadeśo na dātavyaḥ iti | tan mūrkha ! śikṣāpito 'pi na śikṣitas tvam | athavā na te doṣo 'sti, yataḥ sādhoḥ śikṣā guṇāya sampadyate, nāsādhoḥ | uktaṃ ca- kiṃ karoty eva pāṇḍityam asthāne viniyojitam | andhakāra-praticchanne ghaṭe dīpa ivāhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्-व्यर्थ-पाण्डित्यम् आश्रित्य मम वचनम् अशृण्वन्न् आत्मनः शान्तिम् अपि वेत्सि । तन् नूनम् अपजातस् त्वम् । उक्तं च- जातः पुत्रो ऽनुजातश् च अतिजातस् तथैव च । अपजातश् च लोकेऽस्मिन् मन्तव्याः शास्त्र-वेदिभिः
tad-vyartha-pāṇḍityam āśritya mama vacanam aśṛṇvann ātmanaḥ śāntim api vetsi | tan nūnam apajātas tvam | uktaṃ ca- jātaḥ putro 'nujātaś ca atijātas tathaiva ca | apajātaś ca loke'smin mantavyāḥ śāstra-vedibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मातृ-तुल्य-गुणो जातस् त्व् अनुजातः पितुः समः । अतिजातो ऽधिकस् तस्माद् अपजातो ऽधमाधमः
mātṛ-tulya-guṇo jātas tv anujātaḥ pituḥ samaḥ | atijāto 'dhikas tasmād apajāto 'dhamādhamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्य् आत्मनो विनाशं गणयति न खलः पर-व्यसन-हृष्टः । प्रायो मस्तक-नाशे समर-मुखे नृत्यति कबन्धः
apy ātmano vināśaṃ gaṇayati na khalaḥ para-vyasana-hṛṣṭaḥ | prāyo mastaka-nāśe samara-mukhe nṛtyati kabandhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहो, साध्व् इदम् उच्यते- धर्म-बुद्धिः कुबुद्धिश् च द्वाव् एतौ विदितौ मम । पुत्रेण व्यर्थ-पाण्डित्यात् पिता धूमेन घातितः
aho, sādhv idam ucyate- dharma-buddhiḥ kubuddhiś ca dvāv etau viditau mama | putreṇa vyartha-pāṇḍityāt pitā dhūmena ghātitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दमनक आह--कथम् एतत् ? सो ऽब्रवीत्- कथा २० कृष्ण-सर्प-कथा कस्मिंश्चिद् देशे धर्मबुद्धिः पापबुद्धिश् च द्वे मित्रे प्रतिवसतः । अथ कदाचित् पापबुद्धिना चिन्तितं यद्-अहं तावन् मूर्खो दारिद्र्योपेतश् च । तद् एनं धर्मबुद्धिम् आदाय देशान्तरं गत्वा अस्याश्रयेणार्थोपार्जनां कृत्वैनम् अपि वञ्चयित्वा सुखीभवामि । अथान्यस्मिन्न् अहनि पापबुद्धिर् धर्मबुद्धिं प्राह-भो मित्र ! वार्धक-भावे किं त्व् आत्म-विचेष्टितं स्मरसि । देशान्तरम् अदृष्ट्वा कां शिष्ट-जनस्य वार्त्तां कथयिष्यसि ? उक्तं च- देशान्तरेषु बहु-विध-भाषा-वेषादि येन न ज्ञातम् । भ्रमता धरणी-पीठे तस्य फलं जन्मनो व्यर्थम्
damanaka āha--katham etat ? so 'bravīt- kathā 20 kṛṣṇa-sarpa-kathā kasmiṃścid deśe dharmabuddhiḥ pāpabuddhiś ca dve mitre prativasataḥ | atha kadācit pāpabuddhinā cintitaṃ yad-ahaṃ tāvan mūrkho dāridryopetaś ca | tad enaṃ dharmabuddhim ādāya deśāntaraṃ gatvā asyāśrayeṇārthopārjanāṃ kṛtvainam api vañcayitvā sukhībhavāmi | athānyasminn ahani pāpabuddhir dharmabuddhiṃ prāha-bho mitra ! vārdhaka-bhāve kiṃ tv ātma-viceṣṭitaṃ smarasi | deśāntaram adṛṣṭvā kāṃ śiṣṭa-janasya vārttāṃ kathayiṣyasi ? uktaṃ ca- deśāntareṣu bahu-vidha-bhāṣā-veṣādi yena na jñātam | bhramatā dharaṇī-pīṭhe tasya phalaṃ janmano vyartham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च- विद्यां वित्तं शिल्पं तावन् नाप्नोति मानवः सम्यक् । यावद् व्रजति न भूमौ देशाद् देशान्तरं हृष्टः
tathā ca- vidyāṃ vittaṃ śilpaṃ tāvan nāpnoti mānavaḥ samyak | yāvad vrajati na bhūmau deśād deśāntaraṃ hṛṣṭaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ तस्य तद्-वचनम् आकर्ण्य प्रहृष्ट-मनास् तेनैव सह गुरु-जनानुज्ञातः शुभेऽहनि देशान्तरं प्रस्थितः । तत्र च धर्मबुद्धि-प्रभावेण भ्रमता पापबुद्धिना प्रभूततरं वित्तम् आसादितम् । ततश् च तौ द्वाव् अपि प्रभूतोपार्जित-द्रव्यौ प्रहृष्टौ स्व-गृहं प्रत्य् औत्सुक्येन प्रस्थितौ । उक्तं च- प्राप्त-विद्यार्थ-शिल्पानां देशान्तर-निवासिनाम् । क्रोश-मात्रो ऽपि भू-भागः शत-योजनवद् भवेत्
atha tasya tad-vacanam ākarṇya prahṛṣṭa-manās tenaiva saha guru-janānujñātaḥ śubhe'hani deśāntaraṃ prasthitaḥ | tatra ca dharmabuddhi-prabhāveṇa bhramatā pāpabuddhinā prabhūtataraṃ vittam āsāditam | tataś ca tau dvāv api prabhūtopārjita-dravyau prahṛṣṭau sva-gṛhaṃ praty autsukyena prasthitau | uktaṃ ca- prāpta-vidyārtha-śilpānāṃ deśāntara-nivāsinām | krośa-mātro 'pi bhū-bhāgaḥ śata-yojanavad bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ स्व-स्थान-समीप-वर्तिना पापबुद्धिना धर्मबुद्धिर् अभिहितः-भद्र ! न सर्वम् एतद् धनं गृहं प्रति नेतुं युज्यते । यतः कुटुम्बिनो बान्धवाश् च प्रार्थयिष्यन्ते । तद् अत्रैव वन-गहने क्वापि भूमौ निक्षिप्य किञ्चिन् मात्रम् आदाय गृहं प्रविशावः । भूयो ऽपि प्रयोजने सञ्जाते तन्-मात्रं समेत्यास्मात् स्थानान् नेष्यावः । उक्तं च- न वित्तं दर्शयेत् प्राज्ञः कस्यचित् स्वल्पम् अप्य् अहो । मुनेर् अपि यतस् तस्य दर्शनाच् चलते मनः
atha sva-sthāna-samīpa-vartinā pāpabuddhinā dharmabuddhir abhihitaḥ-bhadra ! na sarvam etad dhanaṃ gṛhaṃ prati netuṃ yujyate | yataḥ kuṭumbino bāndhavāś ca prārthayiṣyante | tad atraiva vana-gahane kvāpi bhūmau nikṣipya kiñcin mātram ādāya gṛhaṃ praviśāvaḥ | bhūyo 'pi prayojane sañjāte tan-mātraṃ sametyāsmāt sthānān neṣyāvaḥ | uktaṃ ca- na vittaṃ darśayet prājñaḥ kasyacit svalpam apy aho | muner api yatas tasya darśanāc calate manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च- यथामिषं जले मत्स्यैर् भक्ष्यते श्वापदैर् भुवि । आकाशे पक्षिभिश् चैव तथा सर्वत्र वित्तवान्
tathā ca- yathāmiṣaṃ jale matsyair bhakṣyate śvāpadair bhuvi | ākāśe pakṣibhiś caiva tathā sarvatra vittavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् आकर्ण्य धर्मबुद्धिर् आह-भद्र एवं क्रियताम् । तथानुष्ठिते द्वाव् अपि तौ स्व-गृहं गत्वा सुखेन संस्थितवन्तौ । अथान्यस्मिन्न् अहनि पापबुद्धिर् निशीथेऽटव्यां गत्वा तत् सर्वं वित्तं समादाय गर्तं पूरयित्वा स्व-भवनं जगाम । अथान्येद्युर् धर्मबुद्धिं समेत्य प्रोवाच-सखे बहु-कुटुम्बा वयं वित्ताभावात् सीदामः । तद् गत्वा तत्र स्थाने किंचिन् मात्रं धनम् आनयावः । सो ऽब्रवीत्-भद्र, एवं क्रियताम् । अथ द्वाव् अपि गत्वा तत् स्थानं यावत् खनतस् तावद् रिक्तं भाण्डं दृष्टवन्तौ । अत्रान्तरे पापबुद्धिः शिरस् ताडयन् प्रोवाच-भो धर्मबुद्धे ! त्वया हृतम् एतद् धनं, नान्येन । यतो भूयो ऽपि गर्तापूरणं कृतम् । तत् प्रयच्छ मे तस्यार्धम् । अन्यथाहं राज-कुले निवेदयिष्यामि । स आह-भो दुरात्मन् ! मा मैवं वद । धर्मबुद्धिः खल्व् अहम् । नैतच् चौर-कर्म करोमि । उक्तं च- मातृवत् पर-दाराणि पर-द्रव्याणि लोष्टवत् । आत्मवत् सर्व-भूतानि वीक्षन्ते धर्म-बुद्धयः
tad ākarṇya dharmabuddhir āha-bhadra evaṃ kriyatām | tathānuṣṭhite dvāv api tau sva-gṛhaṃ gatvā sukhena saṃsthitavantau | athānyasminn ahani pāpabuddhir niśīthe'ṭavyāṃ gatvā tat sarvaṃ vittaṃ samādāya gartaṃ pūrayitvā sva-bhavanaṃ jagāma | athānyedyur dharmabuddhiṃ sametya provāca-sakhe bahu-kuṭumbā vayaṃ vittābhāvāt sīdāmaḥ | tad gatvā tatra sthāne kiṃcin mātraṃ dhanam ānayāvaḥ | so 'bravīt-bhadra, evaṃ kriyatām | atha dvāv api gatvā tat sthānaṃ yāvat khanatas tāvad riktaṃ bhāṇḍaṃ dṛṣṭavantau | atrāntare pāpabuddhiḥ śiras tāḍayan provāca-bho dharmabuddhe ! tvayā hṛtam etad dhanaṃ, nānyena | yato bhūyo 'pi gartāpūraṇaṃ kṛtam | tat prayaccha me tasyārdham | anyathāhaṃ rāja-kule nivedayiṣyāmi | sa āha-bho durātman ! mā maivaṃ vada | dharmabuddhiḥ khalv aham | naitac caura-karma karomi | uktaṃ ca- mātṛvat para-dārāṇi para-dravyāṇi loṣṭavat | ātmavat sarva-bhūtāni vīkṣante dharma-buddhayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं द्वाव् अपि विवदमानौ धर्माधिकारिणं गतौ ? प्रोचतुश् च परस्परं दूषयन्तौ । अथ धर्माधिकरणाधिष्ठित-पुरुषैर् दिव्यार्थं यावन् नियोजितौ तावत् पापबुद्धिर् आह- अहो न सम्यग्-दृष्टो न्यायः । उक्तं च- विवादे अन्विष्यते पत्रं तद्-अभावेऽपि साक्षिणः । साक्ष्य् अभावात् ततो दिव्यं प्रवदन्ति मनीषिणः
evaṃ dvāv api vivadamānau dharmādhikāriṇaṃ gatau ? procatuś ca parasparaṃ dūṣayantau | atha dharmādhikaraṇādhiṣṭhita-puruṣair divyārthaṃ yāvan niyojitau tāvat pāpabuddhir āha- aho na samyag-dṛṣṭo nyāyaḥ | uktaṃ ca- vivāde anviṣyate patraṃ tad-abhāve'pi sākṣiṇaḥ | sākṣy abhāvāt tato divyaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् अत्र विषये मम वृक्ष-देवताः साक्षि-भूतास् तिष्ठन्ति । ता अप्य् आवयोर् एकतरं चौरं साधुं वा करिष्यन्ति । अथ तैः सर्वैर् अभिहितम्-भो युक्तम् उक्तं भवता । उक्तं च- अन्त्यजो ऽपि यदा साक्षी विवादे सम्प्रजायते । न तत्र युज्यते दिव्यं किं पुनर् वन-देवताः
tad atra viṣaye mama vṛkṣa-devatāḥ sākṣi-bhūtās tiṣṭhanti | tā apy āvayor ekataraṃ cauraṃ sādhuṃ vā kariṣyanti | atha taiḥ sarvair abhihitam-bho yuktam uktaṃ bhavatā | uktaṃ ca- antyajo 'pi yadā sākṣī vivāde samprajāyate | na tatra yujyate divyaṃ kiṃ punar vana-devatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् अस्माकम् अप्य् अत्र विषये महत् कौतूहलम् वर्तते । प्रत्यूष-समये युवाभ्याम् अप्य् अस्माभिः सह तत्र वनोद्देशे गन्तव्यम् इति । एतस्मिन्न् अन्तरे पापबुद्धिः स्व-गृहं गत्वा स्व-जनकम् उवाच-तात, प्रभूतो ऽयं मयार्थो धर्मबुद्धेश् चोरितः । स च तव वचनेन परिणतिं गच्छति । अन्यथास्माकं प्राणैः सह यास्यति । स आह-वत्स, द्रुतं वद येन प्रोच्य तद् द्रव्यं स्थिरतां नयामि । पापबुद्धिर् आह-तात, अस्ति तत्-प्रदेशे महा-शमी । तस्यां महत् कोटरम् अस्ति । तत्र त्वं सांप्रतम् एव प्रविश । ततः प्रभाते यदाहं सत्य-श्रावणं करोमि, तदा त्वया वाच्यं यद् धर्मबुद्धिश् चौर इति । तथानुष्ठिते प्रत्यूषे स्नात्वा पापबुद्धिः धर्मबुद्धि-पुरः-सरो धर्माधिकरणकैः सह तां शमीम् अभ्येत्य तार-स्वरेण प्रोवाच । आदित्यचन्द्राव् अनिलो ऽनलश् च द्यौर् भूमिर् आपो हृदयं यमश् च । अहश् च रात्रिश् च उभे च सन्ध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम्
tad asmākam apy atra viṣaye mahat kautūhalam vartate | pratyūṣa-samaye yuvābhyām apy asmābhiḥ saha tatra vanoddeśe gantavyam iti | etasminn antare pāpabuddhiḥ sva-gṛhaṃ gatvā sva-janakam uvāca-tāta, prabhūto 'yaṃ mayārtho dharmabuddheś coritaḥ | sa ca tava vacanena pariṇatiṃ gacchati | anyathāsmākaṃ prāṇaiḥ saha yāsyati | sa āha-vatsa, drutaṃ vada yena procya tad dravyaṃ sthiratāṃ nayāmi | pāpabuddhir āha-tāta, asti tat-pradeśe mahā-śamī | tasyāṃ mahat koṭaram asti | tatra tvaṃ sāṃpratam eva praviśa | tataḥ prabhāte yadāhaṃ satya-śrāvaṇaṃ karomi, tadā tvayā vācyaṃ yad dharmabuddhiś caura iti | tathānuṣṭhite pratyūṣe snātvā pāpabuddhiḥ dharmabuddhi-puraḥ-saro dharmādhikaraṇakaiḥ saha tāṃ śamīm abhyetya tāra-svareṇa provāca | ādityacandrāv anilo 'nalaś ca dyaur bhūmir āpo hṛdayaṃ yamaś ca | ahaś ca rātriś ca ubhe ca sandhye dharmo hi jānāti narasya vṛttam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भगवति वन-देवते ! आवयोर् मध्ये यश् चौर तत् कथयत । अथ पापबुद्धि-पिता शमी-कोटर-स्थः प्रोवाच-भो, धर्मबुद्धिना हृतम् एतद् धनम् । तद् आकर्ण्य सर्वे ते राज-पुरुषा विस्मयोत्फुल्ल-लोचना यावद् धर्मबुद्धेर् वित्त-हरणोचितं निग्रहं शास्त्र-दृष्ट्यावलोकयन्ति तावद् धर्मबुद्धिना तच् छमी-कोटरं वह्नि-भोज्य-द्रव्यैः परिवेष्ट्य वह्निना सन्दीपितम् । अथ ज्वलति तस्मिन् शमी-कोटरेऽर्ध-दग्ध-शरीरः स्फुटितेक्षणः करुणं परिदेवयन् पापबुद्धि-पिता निश्चक्राम । ततश् च तैः सर्वैः पृष्टः-भो किम् इदम् ? इत्य् उक्ते इदं सर्वं कुकृत्यं पापबुद्धेः कारणाज् जातम् इत्य् उक्त्वा मृतः । ततस् ते राज-पुरुषाः पापबुद्धिं शमी-शाखायां प्रतिलम्ब्य धर्मबुद्धिं प्रशंस्येदम् ऊचुः- अहो साध्व् इदम् उच्यते- उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञस् तथापायम् अपि चिन्तयेत् । पश्यतो बक-मूर्खस्य नकुलैर् भक्षिताः सुताः
bhagavati vana-devate ! āvayor madhye yaś caura tat kathayata | atha pāpabuddhi-pitā śamī-koṭara-sthaḥ provāca-bho, dharmabuddhinā hṛtam etad dhanam | tad ākarṇya sarve te rāja-puruṣā vismayotphulla-locanā yāvad dharmabuddher vitta-haraṇocitaṃ nigrahaṃ śāstra-dṛṣṭyāvalokayanti tāvad dharmabuddhinā tac chamī-koṭaraṃ vahni-bhojya-dravyaiḥ pariveṣṭya vahninā sandīpitam | atha jvalati tasmin śamī-koṭare'rdha-dagdha-śarīraḥ sphuṭitekṣaṇaḥ karuṇaṃ paridevayan pāpabuddhi-pitā niścakrāma | tataś ca taiḥ sarvaiḥ pṛṣṭaḥ-bho kim idam ? ity ukte idaṃ sarvaṃ kukṛtyaṃ pāpabuddheḥ kāraṇāj jātam ity uktvā mṛtaḥ | tatas te rāja-puruṣāḥ pāpabuddhiṃ śamī-śākhāyāṃ pratilambya dharmabuddhiṃ praśaṃsyedam ūcuḥ- aho sādhv idam ucyate- upāyaṃ cintayet prājñas tathāpāyam api cintayet | paśyato baka-mūrkhasya nakulair bhakṣitāḥ sutāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्म-बुद्धिः प्राह-कथम् एतत् ? ते प्रोचुः- कथा २१ जीर्णधन-नाम-वणिक्-पुत्र-कथा अस्ति कस्मिंश्चिद् वनोद्देशे बहु-बक-सनाथो वट-पादपः । तस्य कोटरे कृष्ण-सर्पः प्रतिवसति स्म । स च बक-बालकान् अजात-पक्षान् अपि सदैव भक्षयन् कालं नयति । अथैको बकस् तेन भक्षितान्य् अपत्यानि दृष्ट्वा शिशु-वैराग्यात् सरस्-तीरम् आसाद्य बाष्प-पूरैत-नयनो ऽधो-मुखस् तिष्ठति । तं च तादृक्-चेष्टितम् अवलोक्य कुलीरकः प्रोवाच-माम किम् एवं रुद्यते भवताद्य ? स आह-भद्र किं करोमि ? मम मन्द-भाग्यस्य बालकाः कोटर-निवासिना सर्पेण भक्षिताः । तद्-दुःख-दुःखितो ऽहं रोदिमि । तत् कथय मे यद्य् अस्ति कश्चिद् उपायस् तद्-विनाशाय । तद् आकर्ण्य कुलीरकश् चिन्तयामास-अयं तावद् अस्मत्-सहज-वैरी । तथोपदेशं प्रयच्छामि सत्यानृतं यथान्येऽपि बकाः सर्वे सङ्क्षयम् आयान्ति । उक्तं च- नवनीत-समां वाणीं कृत्वा चित्तं तु निर्दयम् । तथा प्रबोध्यते शत्रुः सान्वयो म्रियते यथा
dharma-buddhiḥ prāha-katham etat ? te procuḥ- kathā 21 jīrṇadhana-nāma-vaṇik-putra-kathā asti kasmiṃścid vanoddeśe bahu-baka-sanātho vaṭa-pādapaḥ | tasya koṭare kṛṣṇa-sarpaḥ prativasati sma | sa ca baka-bālakān ajāta-pakṣān api sadaiva bhakṣayan kālaṃ nayati | athaiko bakas tena bhakṣitāny apatyāni dṛṣṭvā śiśu-vairāgyāt saras-tīram āsādya bāṣpa-pūraita-nayano 'dho-mukhas tiṣṭhati | taṃ ca tādṛk-ceṣṭitam avalokya kulīrakaḥ provāca-māma kim evaṃ rudyate bhavatādya ? sa āha-bhadra kiṃ karomi ? mama manda-bhāgyasya bālakāḥ koṭara-nivāsinā sarpeṇa bhakṣitāḥ | tad-duḥkha-duḥkhito 'haṃ rodimi | tat kathaya me yady asti kaścid upāyas tad-vināśāya | tad ākarṇya kulīrakaś cintayāmāsa-ayaṃ tāvad asmat-sahaja-vairī | tathopadeśaṃ prayacchāmi satyānṛtaṃ yathānye'pi bakāḥ sarve saṅkṣayam āyānti | uktaṃ ca- navanīta-samāṃ vāṇīṃ kṛtvā cittaṃ tu nirdayam | tathā prabodhyate śatruḥ sānvayo mriyate yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आह च-माम, यद्य् एवं तन् मत्स्य-मांस-खण्डानि नकुलस्य बिल-द्वारात् सर्प-कोटरं यावत् प्रक्षिप यथा नकुलस् तन्-मार्गेण गत्वा तं दुष्ट-सर्पं विनाशयति । अथ तथानुष्ठिते मत्स्य-मांसानुसारिणा नकुलेन तं कृष्ण-सर्पं निहत्य तेऽपि तद्-वृक्षाश्रयाः सर्वे बकाश् च शनैः शनैर् भक्षिताः । अतो वयं ब्रूमः-उपायं चिन्तयेद् इति । एवं मूढ ! त्वयाप्य् अपायश् चिन्तितो नोपायः पाप-बुद्धिवत् । तन् न भवसि त्वं सज्जनः । केवलं पाप-बुद्धिर् असि । ज्ञातो मया स्वामिनः प्राण-सन्देहानयनात् । प्रकटीकृतं त्वया स्वयम् एवात्मनो दुष्टत्वं कौटिल्यं च । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- यत्नाद् अपि कः पश्येच् छिखिनाम् आहार-निःसरण-मार्गम् । यदि जलद-ध्वनि-मुदितास् त एव मूढा न नृत्येयुः
āha ca-māma, yady evaṃ tan matsya-māṃsa-khaṇḍāni nakulasya bila-dvārāt sarpa-koṭaraṃ yāvat prakṣipa yathā nakulas tan-mārgeṇa gatvā taṃ duṣṭa-sarpaṃ vināśayati | atha tathānuṣṭhite matsya-māṃsānusāriṇā nakulena taṃ kṛṣṇa-sarpaṃ nihatya te'pi tad-vṛkṣāśrayāḥ sarve bakāś ca śanaiḥ śanair bhakṣitāḥ | ato vayaṃ brūmaḥ-upāyaṃ cintayed iti | evaṃ mūḍha ! tvayāpy apāyaś cintito nopāyaḥ pāpa-buddhivat | tan na bhavasi tvaṃ sajjanaḥ | kevalaṃ pāpa-buddhir asi | jñāto mayā svāminaḥ prāṇa-sandehānayanāt | prakaṭīkṛtaṃ tvayā svayam evātmano duṣṭatvaṃ kauṭilyaṃ ca | athavā sādhv idam ucyate- yatnād api kaḥ paśyec chikhinām āhāra-niḥsaraṇa-mārgam | yadi jalada-dhvani-muditās ta eva mūḍhā na nṛtyeyuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि त्वं स्वामिनम् एनां दशां नयसि तद् अस्मद्-विधस्य का गणना ? तस्मान् ममासन्नेन भवता न भाव्यम् । उक्तं च- तुलां लोह-सहस्रस्य यत्र खादन्ति मूषकाः । राजंस् तत्र हरेच् छ्येनो बालकं नात्र संशयः
yadi tvaṃ svāminam enāṃ daśāṃ nayasi tad asmad-vidhasya kā gaṇanā ? tasmān mamāsannena bhavatā na bhāvyam | uktaṃ ca- tulāṃ loha-sahasrasya yatra khādanti mūṣakāḥ | rājaṃs tatra harec chyeno bālakaṃ nātra saṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दमनक आह--कथम् एतत् ? सो ऽब्रवीत्- कथा २२ जीर्णधन-नाम-वणिक्-पुत्र-कथा अस्ति कस्मिंश्चिद् अधिष्ठाने जीर्णधनो नाम वणिक्-पुत्रः । स च द्रव्य-क्षयाद् देशान्तर-गमन-मना व्यचिन्तयत्- यत्र देशे अथ वा स्थाने भोगान् भुक्त्वा स्ववीर्यतः । तस्मिन् विभवहीनो यो वसेत् स पुरुषाधमः
damanaka āha--katham etat ? so 'bravīt- kathā 22 jīrṇadhana-nāma-vaṇik-putra-kathā asti kasmiṃścid adhiṣṭhāne jīrṇadhano nāma vaṇik-putraḥ | sa ca dravya-kṣayād deśāntara-gamana-manā vyacintayat- yatra deśe atha vā sthāne bhogān bhuktvā svavīryataḥ | tasmin vibhavahīno yo vaset sa puruṣādhamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च- येनाहंकारयुक्तेन चिरं विलसितं पुरा । दीनं वदति तत्रैव यः परेषां स निन्दितः
tathā ca- yenāhaṃkārayuktena ciraṃ vilasitaṃ purā | dīnaṃ vadati tatraiva yaḥ pareṣāṃ sa ninditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य च गृहे सहस्र-लोह-भार-घटिता पूर्व-पुरुषोपार्जिता तुलासीत् । तां च कस्यचिद् छ्रेष्टिनो गृहे निक्षेप-भूतां कृत्वा देशान्तरं प्रस्थितः । ततः सुचिरं कालं देशान्तरं यथेच्छया भ्रान्त्वा पुनः स्व-पुरम् आगत्य तं श्रेष्ठिनम् उवाच-भोः श्रेष्ठिन् ! दीयतां मे सा निक्षेप-तुला । स आह-भो ! नास्ति सा त्वदीया तुला । मूषिकैर् भक्षिता । जीर्णधन आह-भोः श्रेष्ठिन् ! नास्ति दोषस् ते यदि मूषिकैर् भक्षितेति । ईदृग् एवायं संसारः । न किंचिद् अत्र शाश्वतम् अस्ति । परम् अहं नद्यां स्नानार्थं गमिष्यामि । तत् त्वम् आत्मीयं शिशुम् एनं धनदेव-नामानं मया सह स्नानोपकरण-हस्तं प्रेषयेति । सो ऽपि चौर्य-भयात् तस्य शङ्कितः स्व-पुत्रम् उवाच-वत्स, पितृव्यो ऽयं तव स्नानार्थं नद्यां यास्यति । तद् गम्यताम् अनेन सार्धं स्नानोपकरणम् आदायेति । अहो साध्व् इदम् उच्यते- न भक्त्या कस्यचित् को ऽपि प्रियं प्रकुरुते नरः । मुक्त्वा भयं प्रलोभं वा कार्य-कारणम् एव वा
tasya ca gṛhe sahasra-loha-bhāra-ghaṭitā pūrva-puruṣopārjitā tulāsīt | tāṃ ca kasyacid chreṣṭino gṛhe nikṣepa-bhūtāṃ kṛtvā deśāntaraṃ prasthitaḥ | tataḥ suciraṃ kālaṃ deśāntaraṃ yathecchayā bhrāntvā punaḥ sva-puram āgatya taṃ śreṣṭhinam uvāca-bhoḥ śreṣṭhin ! dīyatāṃ me sā nikṣepa-tulā | sa āha-bho ! nāsti sā tvadīyā tulā | mūṣikair bhakṣitā | jīrṇadhana āha-bhoḥ śreṣṭhin ! nāsti doṣas te yadi mūṣikair bhakṣiteti | īdṛg evāyaṃ saṃsāraḥ | na kiṃcid atra śāśvatam asti | param ahaṃ nadyāṃ snānārthaṃ gamiṣyāmi | tat tvam ātmīyaṃ śiśum enaṃ dhanadeva-nāmānaṃ mayā saha snānopakaraṇa-hastaṃ preṣayeti | so 'pi caurya-bhayāt tasya śaṅkitaḥ sva-putram uvāca-vatsa, pitṛvyo 'yaṃ tava snānārthaṃ nadyāṃ yāsyati | tad gamyatām anena sārdhaṃ snānopakaraṇam ādāyeti | aho sādhv idam ucyate- na bhaktyā kasyacit ko 'pi priyaṃ prakurute naraḥ | muktvā bhayaṃ pralobhaṃ vā kārya-kāraṇam eva vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च- अत्यादरो भवेद् यत्र कार्य-कारण-वर्जितः । तत्र शङ्का प्रकर्तव्या परिणामेऽसुखावहा
tathā ca- atyādaro bhaved yatra kārya-kāraṇa-varjitaḥ | tatra śaṅkā prakartavyā pariṇāme'sukhāvahā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथासौ वणिक्-शिशुः स्नानोपकरणम् आदाय प्रहृष्ट-मनास् तेनाभ्यागतेन सह प्रस्थितः । तथानुष्ठिते वणिक् स्नात्वा तं शिशुं नदी-गुहायां प्रक्षिप्य तद्-द्वारं बृहच्-छिलयाच्छाद्य सत्वरं गृहम् आगतः । पृष्टश् च तेन वणिजा-भो ऽभ्यागत तत् कथ्यतां कुत्र मे शिशुर् यस् त्वया सह नदीं गतः इति । स आह-नदी-तटात् स श्येनेन हृत इति । श्रेष्ठ्य् आह-मिथ्या-वादिन् ! किं क्वचिच् छ्येनो बालं हर्तुं शक्नोति ? तत् समर्पय मे सुतम्, अन्यथा राज-कुले निवेदयिष्यामीति । स आह-भोः सत्यवादिन् ! यथा श्येनो बालं न नयति तथा मूषिका अपि लोह-भार-घटितां तुलां न भक्षयन्ति । तद् अर्पय मे तुलां यदि दारकेण प्रयोजनम् । एवं विवदमानौ द्वाव् अपि राज-कुलं गतौ । तत्र श्रेष्ठी तार-स्वरेण प्रोवाच-भो ऽब्रह्मण्यम् अब्रह्मण्यम् । मम शिशुर् अनेन चौरेणापहृतः । अथ धर्माधिकारिणस् तम् ऊचुः-भोः समर्प्यतां श्रेष्ठि-सुतः । स आह-किं करोमि ? पश्यतो मे नदी-तटाच् छ्येनेनापहृतः शिशुः । तच् छ्रुत्वा ते प्रोचुः-भो न सत्यम् अभिहितं भवता । किं श्येनः शिशुं हर्तुं समर्थो भवति ? स आह-भो भोः श्रूयतां मद्-वचः । तुलां लोह-सहस्रस्य यत्र खादन्ति मूषिकाः । राजंस् तत्र हरेच् छ्येनो बालकं नात्र संशयः
athāsau vaṇik-śiśuḥ snānopakaraṇam ādāya prahṛṣṭa-manās tenābhyāgatena saha prasthitaḥ | tathānuṣṭhite vaṇik snātvā taṃ śiśuṃ nadī-guhāyāṃ prakṣipya tad-dvāraṃ bṛhac-chilayācchādya satvaraṃ gṛham āgataḥ | pṛṣṭaś ca tena vaṇijā-bho 'bhyāgata tat kathyatāṃ kutra me śiśur yas tvayā saha nadīṃ gataḥ iti | sa āha-nadī-taṭāt sa śyenena hṛta iti | śreṣṭhy āha-mithyā-vādin ! kiṃ kvacic chyeno bālaṃ hartuṃ śaknoti ? tat samarpaya me sutam, anyathā rāja-kule nivedayiṣyāmīti | sa āha-bhoḥ satyavādin ! yathā śyeno bālaṃ na nayati tathā mūṣikā api loha-bhāra-ghaṭitāṃ tulāṃ na bhakṣayanti | tad arpaya me tulāṃ yadi dārakeṇa prayojanam | evaṃ vivadamānau dvāv api rāja-kulaṃ gatau | tatra śreṣṭhī tāra-svareṇa provāca-bho 'brahmaṇyam abrahmaṇyam | mama śiśur anena caureṇāpahṛtaḥ | atha dharmādhikāriṇas tam ūcuḥ-bhoḥ samarpyatāṃ śreṣṭhi-sutaḥ | sa āha-kiṃ karomi ? paśyato me nadī-taṭāc chyenenāpahṛtaḥ śiśuḥ | tac chrutvā te procuḥ-bho na satyam abhihitaṃ bhavatā | kiṃ śyenaḥ śiśuṃ hartuṃ samartho bhavati ? sa āha-bho bhoḥ śrūyatāṃ mad-vacaḥ | tulāṃ loha-sahasrasya yatra khādanti mūṣikāḥ | rājaṃs tatra harec chyeno bālakaṃ nātra saṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते प्रोचुः-कथम् एतत् ? ततः श्रेष्ठी सभ्यानाम् अग्रे सर्वं वृत्तान्तं निवेदयामास । ततस् तैर् विहस्य द्वाव् अपि तौ परस्परं सम्बोध्य तुला-शिशु-प्रदानेन सन्तोषितौ । अतो ऽहं ब्रवीमि-तुलां लोह-सहस्रस्य इति । तन् मूर्ख ! सञ्जीवक-प्रसादम् असहमानेन त्वयैतत् कृतम् । अहो साध्व् इदम् उच्यते- प्रायेणात्र कुलान्वितं कुकुलजाः श्री-वल्लभं दुर्भगा दातारं कृपणा ऋजून् अनृजवो वित्ते स्थितं निर्धनाः । वैरूप्योपहृताश् च कान्त-वपुषं धर्माश्रयं पापिनो नाना-शास्त्र-विचक्षणं च पुरुषं निन्दन्ति मूर्खाः सदा
te procuḥ-katham etat ? tataḥ śreṣṭhī sabhyānām agre sarvaṃ vṛttāntaṃ nivedayāmāsa | tatas tair vihasya dvāv api tau parasparaṃ sambodhya tulā-śiśu-pradānena santoṣitau | ato 'haṃ bravīmi-tulāṃ loha-sahasrasya iti | tan mūrkha ! sañjīvaka-prasādam asahamānena tvayaitat kṛtam | aho sādhv idam ucyate- prāyeṇātra kulānvitaṃ kukulajāḥ śrī-vallabhaṃ durbhagā dātāraṃ kṛpaṇā ṛjūn anṛjavo vitte sthitaṃ nirdhanāḥ | vairūpyopahṛtāś ca kānta-vapuṣaṃ dharmāśrayaṃ pāpino nānā-śāstra-vicakṣaṇaṃ ca puruṣaṃ nindanti mūrkhāḥ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च- मूर्खाणां पण्डिता द्वेष्या निर्धनानां महाधनाः । व्रतिनः पाप-शीलानाम् असतीनां कुल-स्त्रियः
tathā ca- mūrkhāṇāṃ paṇḍitā dveṣyā nirdhanānāṃ mahādhanāḥ | vratinaḥ pāpa-śīlānām asatīnāṃ kula-striyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन् मूर्ख त्वया हितम् अप्य् अहितं कृतम् । उक्तं च- पण्डितो ऽपि वरं शत्रुर् न मूर्खो हित-कारकः । वानरेण हतो राजा विप्राश् चीरेण रक्षिताः
tan mūrkha tvayā hitam apy ahitaṃ kṛtam | uktaṃ ca- paṇḍito 'pi varaṃ śatrur na mūrkho hita-kārakaḥ | vānareṇa hato rājā viprāś cīreṇa rakṣitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दमनक आह--कथम् एतत् ? सो ऽब्रवीत्- कथा २३ कस्यचिद् राज्ञो नित्यं वानरो ऽतिभक्ति-परो ऽङ्ग-सेवको ऽन्तः-पुरे अप्य् अप्रतिषिद्ध-प्रसरो ऽतिविश्वास-स्थानम् अभूत् । एकदा राज्ञो निद्रां गतस्य वानरे व्यजनं नीत्वा वायुं विदधति राज्ञो वक्षः-स्थलोपरि मक्षिकोपविष्टा । व्यजनेन मुहुर् मुहुर् निषिध्यमानापि पुनः पुनस् तत्र एवोपविशति । ततस् तेन स्वभाव-चपलेन मूर्खेण वानरेण क्रुद्धेन सता तीक्ष्णं खड्गम् आदाय तस्या उपरि प्रहारो विहितः । ततो मक्षिकोड्डीय गता, परं तेन शित-धारेणासिना राज्ञो वक्षो द्विधा जातं राजा मृतश् च । तस्माच् चिरायुर् इच्छता नृपेण मूर्खो ऽनुचरो न रक्षणीयः । अपरम् एकस्मिन् नगरे को ऽपि विप्रो महा-विद्वान् परं पूर्व-जन्म-योगेन चौरो वर्तते । तस्मिन् पुरेऽन्य-देशाद् आगतांश् चतुरो विप्रान् बहूनि वस्तूनि विक्रीणतो दृष्ट्वा चिन्तितवान्-अहो केनोपायेनैषां धनं लभे । इति विचिन्त्य तेषां पुरो ऽनेकानि शास्त्रोक्तानि सुभाषितानि चातिप्रियाणि मधुराणि वचनानि जल्पता तेषां मनसि विश्वासम् उत्पाद्य सेवा कर्तुम् आरब्धा । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- असती भवति सलज्जा क्षारं नीरं च शीतलं भवति । दम्भी भवति विवेकी प्रियवक्ता भवति धूर्तजनः
damanaka āha--katham etat ? so 'bravīt- kathā 23 kasyacid rājño nityaṃ vānaro 'tibhakti-paro 'ṅga-sevako 'ntaḥ-pure apy apratiṣiddha-prasaro 'tiviśvāsa-sthānam abhūt | ekadā rājño nidrāṃ gatasya vānare vyajanaṃ nītvā vāyuṃ vidadhati rājño vakṣaḥ-sthalopari makṣikopaviṣṭā | vyajanena muhur muhur niṣidhyamānāpi punaḥ punas tatra evopaviśati | tatas tena svabhāva-capalena mūrkheṇa vānareṇa kruddhena satā tīkṣṇaṃ khaḍgam ādāya tasyā upari prahāro vihitaḥ | tato makṣikoḍḍīya gatā, paraṃ tena śita-dhāreṇāsinā rājño vakṣo dvidhā jātaṃ rājā mṛtaś ca | tasmāc cirāyur icchatā nṛpeṇa mūrkho 'nucaro na rakṣaṇīyaḥ | aparam ekasmin nagare ko 'pi vipro mahā-vidvān paraṃ pūrva-janma-yogena cauro vartate | tasmin pure'nya-deśād āgatāṃś caturo viprān bahūni vastūni vikrīṇato dṛṣṭvā cintitavān-aho kenopāyenaiṣāṃ dhanaṃ labhe | iti vicintya teṣāṃ puro 'nekāni śāstroktāni subhāṣitāni cātipriyāṇi madhurāṇi vacanāni jalpatā teṣāṃ manasi viśvāsam utpādya sevā kartum ārabdhā | athavā sādhv idam ucyate- asatī bhavati salajjā kṣāraṃ nīraṃ ca śītalaṃ bhavati | dambhī bhavati vivekī priyavaktā bhavati dhūrtajanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ तस्मिन् सेवां कुर्वति तैर् विप्रैः सर्व-वस्तूनि विक्रीय बहु-मूल्यानि रत्नानि क्रीतानि । ततस् तानि जङ्घा-मध्ये तत्-समक्षं प्रक्षिप्य स्व-देशं प्रति गन्तुम् उद्यमो विहितः । ततः स धूर्त-विप्रस् तान् विप्रान् गन्तुम् उद्यतान् प्रेक्ष्य चिन्ता-व्याकुलित-मनाः संजातः- अहो धनम् एतन् न किंचिन् मम चटितम् । अथैभिः सह यामि । पथि क्वापि विषं दत्त्वैतान् निहत्य सर्व-रत्नानि गृह्णामि । इति विचिन्त्य तेषाम् अग्रे स-करुणं विलप्येदम् आह-भो मित्राणि ! यूयं माम् एकाकिनं मुक्त्वा गन्तुम् उद्यताः । तन् मे मनो भवद्भिः सह स्नेह-पाशेन बद्धं भवद्-विरह-नाम्नैवाकुलं सञ्जातं यथा धृतिं क्वापि न धत्ते । यूयम् अनुग्रहं विधाय सहाय-भूतं माम् अपि सहैव नयत । तद्-वचः श्रुत्वा ते करुणार्द्र-चित्तास् तेन समम् एव स्व-देशं प्रति प्रस्थिताः । अथाध्वनि तेषां पञ्चानाम् अपि पल्ली-पुर-मध्ये व्रजतां ध्वाङ्क्षाः कथयितुम् आरब्धाः-रे रे किराताः ! धावत धावत । स-पाद-लक्ष-धनिनो यान्ति । एतान् निहत्य धनं नयत । ततः किरातैर् ध्वाङ्क्ष-वचनम् आकर्ण्य सत्वरं गत्वा ते विप्रा लगुड-प्रहारैर् जर्जरी-कृत्य वस्त्राणि मोचयित्वा विलोकिताः, परं धनं किंचिन् न लब्धम् । तदा तैः किरातैर् अभिहितम्-भोः पान्थाः ! पुरा कदापि ध्वाङ्क्ष-वचनम् अनृतं नासीत् । ततो भवतां संनिधौ क्वापि धनं विद्यते तद् अर्पयत । अन्यथा सर्वेषाम् अपि वधं विधाय चर्म विदार्य प्रत्यङ्गं प्रेक्ष्य धनं नेष्यामः । तदा तेषाम् ईदृशं वचनम् आकर्ण्य चौर-विप्रेण मनसि चिन्तितम्-यदैषां विप्राणां वधं विधायाङ्गं विलोक्य रत्नानि नेष्यन्ति, तदापि मां वधिष्यन्ति ततो ऽहं पूर्वम् एवात्मानम् अरत्नं समर्प्यैतान् मुञ्चामि । उक्तं च- मृत्योर् बिभेषि किं बाल न स भीतं विमुञ्चति । अद्य वाब्द-शतान्ते वा मृत्युर् वै प्राणिनां ध्रुवः
atha tasmin sevāṃ kurvati tair vipraiḥ sarva-vastūni vikrīya bahu-mūlyāni ratnāni krītāni | tatas tāni jaṅghā-madhye tat-samakṣaṃ prakṣipya sva-deśaṃ prati gantum udyamo vihitaḥ | tataḥ sa dhūrta-vipras tān viprān gantum udyatān prekṣya cintā-vyākulita-manāḥ saṃjātaḥ- aho dhanam etan na kiṃcin mama caṭitam | athaibhiḥ saha yāmi | pathi kvāpi viṣaṃ dattvaitān nihatya sarva-ratnāni gṛhṇāmi | iti vicintya teṣām agre sa-karuṇaṃ vilapyedam āha-bho mitrāṇi ! yūyaṃ mām ekākinaṃ muktvā gantum udyatāḥ | tan me mano bhavadbhiḥ saha sneha-pāśena baddhaṃ bhavad-viraha-nāmnaivākulaṃ sañjātaṃ yathā dhṛtiṃ kvāpi na dhatte | yūyam anugrahaṃ vidhāya sahāya-bhūtaṃ mām api sahaiva nayata | tad-vacaḥ śrutvā te karuṇārdra-cittās tena samam eva sva-deśaṃ prati prasthitāḥ | athādhvani teṣāṃ pañcānām api pallī-pura-madhye vrajatāṃ dhvāṅkṣāḥ kathayitum ārabdhāḥ-re re kirātāḥ ! dhāvata dhāvata | sa-pāda-lakṣa-dhanino yānti | etān nihatya dhanaṃ nayata | tataḥ kirātair dhvāṅkṣa-vacanam ākarṇya satvaraṃ gatvā te viprā laguḍa-prahārair jarjarī-kṛtya vastrāṇi mocayitvā vilokitāḥ, paraṃ dhanaṃ kiṃcin na labdham | tadā taiḥ kirātair abhihitam-bhoḥ pānthāḥ ! purā kadāpi dhvāṅkṣa-vacanam anṛtaṃ nāsīt | tato bhavatāṃ saṃnidhau kvāpi dhanaṃ vidyate tad arpayata | anyathā sarveṣām api vadhaṃ vidhāya carma vidārya pratyaṅgaṃ prekṣya dhanaṃ neṣyāmaḥ | tadā teṣām īdṛśaṃ vacanam ākarṇya caura-vipreṇa manasi cintitam-yadaiṣāṃ viprāṇāṃ vadhaṃ vidhāyāṅgaṃ vilokya ratnāni neṣyanti, tadāpi māṃ vadhiṣyanti tato 'haṃ pūrvam evātmānam aratnaṃ samarpyaitān muñcāmi | uktaṃ ca- mṛtyor bibheṣi kiṃ bāla na sa bhītaṃ vimuñcati | adya vābda-śatānte vā mṛtyur vai prāṇināṃ dhruvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च- गवार्थे ब्राह्मणार्थे च प्राण-त्यागं करोति यः । सूर्यस्य मण्डलं भित्त्वा स याति परमां गतिम्
tathā ca- gavārthe brāhmaṇārthe ca prāṇa-tyāgaṃ karoti yaḥ | sūryasya maṇḍalaṃ bhittvā sa yāti paramāṃ gatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति निश्चित्याभिहितं-भोः किराताः ! यद्य् एवं ततो मां पूर्वं निहत्य विलोकयत । ततस् तैस् तथानुष्ठिते तं धन-रहितम् अवलोक्यापरे चत्वारो ऽपि मुक्ताः । अतो ऽहं ब्रवीमि-पण्डितो ऽपि वरं शत्रुः इति । अथैवं संवदतोः सञ्जीवकः क्षणम् एकं पीङ्गलकेन सह युद्धं कृत्वा तस्य खर-नखर-प्रहाराभिहितो गतासुर् वसुन्धरा-पीठे निपपात । अथ तं गतासुम् अवलोक्य पिङ्गलकस् तद्-गुण-स्मरणार्द्र-हृदयः प्रोवाच-भोः, अयुक्तं मया पापेन कृतं सञ्जीवकं व्यापादयता । यतो विश्वास-घाताद् अन्यन् नास्ति पापतरं कर्म । उक्तं च- मित्र-द्रोही कृतघ्नश् च यश् च विश्वास-घातकः । ते नरा नरकं यान्ति यावच् चन्द्र-दिवाकरौ
iti niścityābhihitaṃ-bhoḥ kirātāḥ ! yady evaṃ tato māṃ pūrvaṃ nihatya vilokayata | tatas tais tathānuṣṭhite taṃ dhana-rahitam avalokyāpare catvāro 'pi muktāḥ | ato 'haṃ bravīmi-paṇḍito 'pi varaṃ śatruḥ iti | athaivaṃ saṃvadatoḥ sañjīvakaḥ kṣaṇam ekaṃ pīṅgalakena saha yuddhaṃ kṛtvā tasya khara-nakhara-prahārābhihito gatāsur vasundharā-pīṭhe nipapāta | atha taṃ gatāsum avalokya piṅgalakas tad-guṇa-smaraṇārdra-hṛdayaḥ provāca-bhoḥ, ayuktaṃ mayā pāpena kṛtaṃ sañjīvakaṃ vyāpādayatā | yato viśvāsa-ghātād anyan nāsti pāpataraṃ karma | uktaṃ ca- mitra-drohī kṛtaghnaś ca yaś ca viśvāsa-ghātakaḥ | te narā narakaṃ yānti yāvac candra-divākarau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूमि-क्षये राज-विनाश एव भृत्यस्य वा बुद्धिमतो विनाशे । नो युक्तम् उक्तं ह्य् अनयोः समत्वं नष्टापि भूमिः सुलभा न भृत्याः
bhūmi-kṣaye rāja-vināśa eva bhṛtyasya vā buddhimato vināśe | no yuktam uktaṃ hy anayoḥ samatvaṃ naṣṭāpi bhūmiḥ sulabhā na bhṛtyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा मया सभा-मध्ये स सदैव प्रशंसितः । तत् किं कथयिष्यामि तेषाम् अग्रतः । उक्तं च- उक्तो भवति यः पूर्वं गुणवान् इति संसदि । न तस्य दोषो वक्तव्यः प्रतिज्ञा-भङ्ग-भीरुणा
tathā mayā sabhā-madhye sa sadaiva praśaṃsitaḥ | tat kiṃ kathayiṣyāmi teṣām agrataḥ | uktaṃ ca- ukto bhavati yaḥ pūrvaṃ guṇavān iti saṃsadi | na tasya doṣo vaktavyaḥ pratijñā-bhaṅga-bhīruṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं-विधं प्रलपन्तं दमनकः समेत्य सहर्षम् इदम् आह-देव, कातरतमस् तवैष न्यायो यद् द्रोह-कारिणं शष्प-भुजं हत्वेत्थं शोचसि । तन् नैतद् उपपन्नं भूभुजाम् । उक्तं च- पिता वा यदि वा भ्राता पुत्रो भार्याथवा सुहृत् । प्राण-द्रोहं यदा गच्छेद् धन्तव्यो नास्ति पातकम्
evaṃ-vidhaṃ pralapantaṃ damanakaḥ sametya saharṣam idam āha-deva, kātaratamas tavaiṣa nyāyo yad droha-kāriṇaṃ śaṣpa-bhujaṃ hatvetthaṃ śocasi | tan naitad upapannaṃ bhūbhujām | uktaṃ ca- pitā vā yadi vā bhrātā putro bhāryāthavā suhṛt | prāṇa-drohaṃ yadā gacched dhantavyo nāsti pātakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च- राजा घृणी ब्राह्मणः सर्व-भक्षी स्त्री चात्रपा दुष्टमतिः सहायः । प्रेष्यः प्रतीपो ऽधिकृतः प्रसादी त्याज्या अमी यश् च कृतं न वेत्ति
tathā ca- rājā ghṛṇī brāhmaṇaḥ sarva-bhakṣī strī cātrapā duṣṭamatiḥ sahāyaḥ | preṣyaḥ pratīpo 'dhikṛtaḥ prasādī tyājyā amī yaś ca kṛtaṃ na vetti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि च- सत्यानृता च परुषा प्रिय-वादिनी च हिंस्रा दयालुर् अपि चार्थ-परा वदान्या । भूरि-व्यथा प्रचुर-वित्त-समागमा च वेश्याङ्गनेव नृप-नीतिर् अनेक-रूपा
api ca- satyānṛtā ca paruṣā priya-vādinī ca hiṃsrā dayālur api cārtha-parā vadānyā | bhūri-vyathā pracura-vitta-samāgamā ca veśyāṅganeva nṛpa-nītir aneka-rūpā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि च- अकृतोपद्रवः कश्चिन् महान् अपि न पूज्यते । पूजयन्ति नरा नागान् न तार्क्ष्यं नाग-घातिनम्
api ca- akṛtopadravaḥ kaścin mahān api na pūjyate | pūjayanti narā nāgān na tārkṣyaṃ nāga-ghātinam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च- अशोच्यान् अन्वशोचस् त्वं प्रज्ञा-वादांश् च भाषसे । गतासून् अगतासूंश् च नानुशोचन्ति पण्डिताः
tathā ca- aśocyān anvaśocas tvaṃ prajñā-vādāṃś ca bhāṣase | gatāsūn agatāsūṃś ca nānuśocanti paṇḍitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.