Vidyanatha: Prataparudriya 8

स्वतः सिद्धेन भिन्नेन संमतेन च धर्मतः । साम्यमन्येन वर्ण्यस्य वाच्यं चेदेकदोपमा

svataḥ siddhena bhinnena saṃmatena ca dharmataḥ / sāmyamanyena varṇyasya vācyaṃ cedekadopamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र स्वतः सिद्धेन स्वतो भिन्नेन सहृदयसंमतेनाप्रकृतेन सह प्रकृतस्य धर्मतः सादृश्यमेकदा वाच्यं चेद् भवति तत्रोपमा । स्वतः सिद्धेनेत्यनेनोत्प्रेक्षाव्यावृत्तिः । उत्प्रेक्षायामप्रसिद्धस्याप्युपमानत्वसंभवात् । यथा--- कीर्त्तिः काकतिवीरुद्रनृपतेः सिंहासनाध्यासिनः प्राचां भुमीभुजां यशः पिदधती कोटीन्दुतुल्यद्युतिः । रक्षादक्षिणराजलाभजनितामन्दप्रमोदोत्थिता रैलोक्याट्टहासप्रभवे ककुभां प्रान्तेषु विद्योतते

yatra svataḥ siddhena svato bhinnena sahṛdayasaṃmatenāprakṛtena saha prakṛtasya dharmataḥ sādṛśyamekadā vācyaṃ ced bhavati tatropamā / svataḥ siddhenetyanenotprekṣāvyāvṛttiḥ / utprekṣāyāmaprasiddhasyāpyupamānatvasaṃbhavāt / yathā--- kīrttiḥ kākativīrudranṛpateḥ siṃhāsanādhyāsinaḥ prācāṃ bhumībhujāṃ yaśaḥ pidadhatī koṭīndutulyadyutiḥ / rakṣādakṣiṇarājalābhajanitāmandapramodotthitā railokyāṭṭahāsaprabhave kakubhāṃ prānteṣu vidyotate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र प्रभाशब्दो जातिवचनः । त्रैलोक्याट्टहासप्रभायाः कविप्रौढोक्तिसिद्धत्वान्नोपमाशङ्कावकाशः । स्वतो भिन्नेनेत्यनेनानन्वयन्यावृत्तिः । अनन्वये एकस्यैवोपमानोपमेयत्वसंभवात् । तथा हि--- सन्तु लोके सुवर्णाद्रिरत्नाकरसुधाकराः । तथापि वीररुद्रो ऽयं वीररुद्र इव स्वयम्

atra prabhāśabdo jātivacanaḥ / trailokyāṭṭahāsaprabhāyāḥ kaviprauḍhoktisiddhatvānnopamāśaṅkāvakāśaḥ / svato bhinnenetyanenānanvayanyāvṛttiḥ / ananvaye ekasyaivopamānopameyatvasaṃbhavāt / tathā hi--- santu loke suvarṇādriratnākarasudhākarāḥ / tathāpi vīrarudro 'yaṃ vīrarudra iva svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संमतेनेत्यनेन न्यूनोपमादिव्यावृत्तिः । यथा--- उदन्वानिव गम्भीरः सुवर्णाद्रिरिवोन्नतः । दिङ्महेभ इव क्षोणीधौरेयः काकतीश्वरः

saṃmatenetyanena nyūnopamādivyāvṛttiḥ / yathā--- udanvāniva gambhīraḥ suvarṇādririvonnataḥ / diṅmahebha iva kṣoṇīdhaureyaḥ kākatīśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र समुद्रसुवर्णाद्रिदिग्गजानामुपमानत्वं योग्यमित्युपमैवेयम् । धर्मत इत्यनेन श्लेषालंकारवैलक्षण्यम् । श्लेषे शब्दसाम्यमात्रमभ्युपगतं न गुणक्रियासाम्यम् । तथा हि --- नीराजयन्त्यध्रपुरीरमण्यः प्रदीपजालैर्वरवीररुद्रम् । चन्द्रानना गोत्रपतिं रजन्यस्तारागणैर्मेरुमिव स्फुरद्भिः

atra samudrasuvarṇādridiggajānāmupamānatvaṃ yogyamityupamaiveyam / dharmata ityanena śleṣālaṃkāravailakṣaṇyam / śleṣe śabdasāmyamātramabhyupagataṃ na guṇakriyāsāmyam / tathā hi --- nīrājayantyadhrapurīramaṇyaḥ pradīpajālairvaravīrarudram / candrānanā gotrapatiṃ rajanyastārāgaṇairmerumiva sphuradbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र प्रतापरुद्रं पुरस्त्रियो नीराजयन्ति मेरुं रजन्य इवेति नोपमा । गोत्रपतिमिति विशेषणार्थस्य साम्याभावात् । गोत्रशब्देन राजपक्षे कुलप्रतीतिः, मेरुपक्षे पर्वप्रतीतिः । तथा चन्द्रानना इति स्त्रीपक्षे चन्द्र इव आननं यासामिति समासः । रात्रिपक्षे चन्द्र एवाननं यासामिति शब्दमात्रसाम्येन नोपमाप्राप्तिः । किं तु श्लेष एव । अन्येन वर्ण्यस्य साम्यमित्यनेन प्रतीपालंकारो व्यावर्त्यते । तथा हि--- लोको ऽयमविशेषज्ञः किं कुर्मः कस्य कथ्यते । यत् काकतिनरेन्द्रेण सुमेरुरुपमीयते

atra pratāparudraṃ purastriyo nīrājayanti meruṃ rajanya iveti nopamā / gotrapatimiti viśeṣaṇārthasya sāmyābhāvāt / gotraśabdena rājapakṣe kulapratītiḥ, merupakṣe parvapratītiḥ / tathā candrānanā iti strīpakṣe candra iva ānanaṃ yāsāmiti samāsaḥ / rātripakṣe candra evānanaṃ yāsāmiti śabdamātrasāmyena nopamāprāptiḥ / kiṃ tu śleṣa eva / anyena varṇyasya sāmyamityanena pratīpālaṃkāro vyāvartyate / tathā hi--- loko 'yamaviśeṣajñaḥ kiṃ kurmaḥ kasya kathyate / yat kākatinarendreṇa sumerurupamīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राप्रकृतस्य मेरोः प्रकृतेन राज्ञा सादृश्यमिति प्रतीपालंकारो नोपमा । एकदा साम्यमित्यनेन उपमेयोपमाव्यावृत्तिः । उपमेयोपमायामुपमानोपमेययोरनेकदा साम्यप्रतिपादनम् । धर्मो ऽर्थ इव पूर्णश्रीरर्थो धर्म इव स्थितः । कामस्ताविव तौ काम इव रुद्रनरेश्वरे

atrāprakṛtasya meroḥ prakṛtena rājñā sādṛśyamiti pratīpālaṃkāro nopamā / ekadā sāmyamityanena upameyopamāvyāvṛttiḥ / upameyopamāyāmupamānopameyayoranekadā sāmyapratipādanam / dharmo 'rtha iva pūrṇaśrīrartho dharma iva sthitaḥ / kāmastāviva tau kāma iva rudranareśvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र धर्मो ऽर्थ इव अर्थो धर्म इवेत्यनेकदा इवशब्दद्वयेन धर्मार्थकामानां सादृश्यं प्रतिपाद्यत इत्युपमेयोपमा । वाच्यमित्यनेन प्रतीयमानौपम्यानां रूपकसंदेहभ्रान्तिमदुल्लेखापह्नवतुल्ययोगितादीपकप्रतिवस्तूपमादृष्टान्तसहोक्तिव्यतिरेकनिदर्शनानां वैलक्षण्यम् । तथा हि--- प्रतापरुद्रनृपतेर्मण्डलाग्रविधुंतुदः । अखण्डविक्रमोद्दामो ग्रसते राजमण्डलम्

atra dharmo 'rtha iva artho dharma ivetyanekadā ivaśabdadvayena dharmārthakāmānāṃ sādṛśyaṃ pratipādyata ityupameyopamā / vācyamityanena pratīyamānaupamyānāṃ rūpakasaṃdehabhrāntimadullekhāpahnavatulyayogitādīpakaprativastūpamādṛṣṭāntasahoktivyatirekanidarśanānāṃ vailakṣaṇyam / tathā hi--- pratāparudranṛpatermaṇḍalāgravidhuṃtudaḥ / akhaṇḍavikramoddāmo grasate rājamaṇḍalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमेष नवमो हरित्पतिरमन्दसंपत्पदं किमेष दशमः प्रजापतिरपूर्वसर्गक्रमः । किमेष हरिरुर्वरोद्धरणचुञ्चुरेकादशश् चिरादिति वितर्क्यते जगति काकतीन्द्रो जनैः

kimeṣa navamo haritpatiramandasaṃpatpadaṃ kimeṣa daśamaḥ prajāpatirapūrvasargakramaḥ / kimeṣa harirurvaroddharaṇacuñcurekādaśaś cirāditi vitarkyate jagati kākatīndro janaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र काकतीश्वरस्य हरित्पतिप्रभृतीनां च परस्पराभेदप्रतीतेः संदेहनिबन्धनान्यथानुपपत्त्या सादृश्यमाक्षिप्यते; ततः संदेहालंकारः । काकतीयविभोः कीर्त्तिविभवे व्याप्तरोदसि । दिवापि चन्द्रिकाबुद्ध्या चकोरा यान्ति निर्वृतिम्

atra kākatīśvarasya haritpatiprabhṛtīnāṃ ca parasparābhedapratīteḥ saṃdehanibandhanānyathānupapattyā sādṛśyamākṣipyate; tataḥ saṃdehālaṃkāraḥ / kākatīyavibhoḥ kīrttivibhave vyāptarodasi / divāpi candrikābuddhyā cakorā yānti nirvṛtim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्ष्मीनिवासगृहमित्यखिला नरेन्द्राः शौर्यातिभूमिखनिरित्यरिवीरवर्गाः । विद्याविहारपदवीति च लब्धवर्णाः श्रीकाकतीन्द्रनगरीमनिशं स्तुवन्ति

lakṣmīnivāsagṛhamityakhilā narendrāḥ śauryātibhūmikhanirityarivīravargāḥ / vidyāvihārapadavīti ca labdhavarṇāḥ śrīkākatīndranagarīmaniśaṃ stuvanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र नगर्यां तत्तत्पदार्थतारोपः सादृश्यादृते न संभवतीति सादृश्यकल्पनादुल्लेखालंकारः । वीररुद्रस्य भूपालजयहोमं वितन्वतः । धूमरजिरियं भाति न चमूरेणुरुत्थिता

atra nagaryāṃ tattatpadārthatāropaḥ sādṛśyādṛte na saṃbhavatīti sādṛśyakalpanādullekhālaṃkāraḥ / vīrarudrasya bhūpālajayahomaṃ vitanvataḥ / dhūmarajiriyaṃ bhāti na camūreṇurutthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रोत्थितां चमूरेणुमवलोक्य धूमपङ्क्तिरित्यपह्नवेनारोपः सादृश्यमूल एवेति सादृश्याक्षेपादपह्नवः । एवं तुल्ययोगितादिष्वपि सादृश्यस्य गम्यत्वान्नोपमाशङ्का । अतः सर्वेभ्यः सादृश्यमूलेभ्यो विलक्षणेयमुपमा । सा प्रथमं द्विधा - पूर्णा लुप्ता चेति । उपमानोपमेयसाधारणधर्मसादृश्यप्रतिपादकानां चतुर्णां प्रयोगे पूर्णा । एकस्य द्वयोस्त्रयाणां वा लोपे लुप्ता । पूर्णा द्विविधा---श्रौती आर्थी चेति । साक्षात्सादृश्यप्रतिपादकयथेवादिशब्दानां प्रयोगे श्रौती । धर्मिव्यवधानेन सादृश्यप्रतिपादकानां सदृशसंकाशनीकाशप्रतीकाशादिशब्दानां प्रयोगे आर्थी । द्वे अपि वाक्यसमासतद्धितगतत्वेन त्रिवेधे । एवं पूर्णोपमा षट्प्रकारा । लुप्तोपमा एकोनविंशतिभेदा । "तेन तुल्यं क्रिया चेद् वतिःऽ; इति सदृशार्थे विहितस्य वतेरुपादाने आर्थी । "तत्र तस्येवऽ; इति इवार्थे विहितस्य वतेरुपादाने श्रौती । अत एव सादृश्यार्थे विहितस्य वतेः प्रयोगे धर्मोपादान एवान्वयसौकर्यादनुक्तधर्मा तद्धितगा श्रौती लुप्ता नास्ति । कल्पबादिप्रयोगे त्वार्थ्येव । अथोदाहरणानि । वाक्यगा पूर्णा श्रौती यथा--- उद्दामोद्यतविक्रमे कृतयुगे बाहौ ययातेर्यथा त्रेतायां रघुनायकस्य महितख्यातौ भुजायां यथा । दोर्दण्डे च युधिष्ठिरस्य विलसच्छौर्ये यथा द्वापरे विस्रब्धाद्य कलौ तथैव रमते क्षोण्यन्ध्रभर्तुर्भुजे

atrotthitāṃ camūreṇumavalokya dhūmapaṅktirityapahnavenāropaḥ sādṛśyamūla eveti sādṛśyākṣepādapahnavaḥ / evaṃ tulyayogitādiṣvapi sādṛśyasya gamyatvānnopamāśaṅkā / ataḥ sarvebhyaḥ sādṛśyamūlebhyo vilakṣaṇeyamupamā / sā prathamaṃ dvidhā - pūrṇā luptā ceti / upamānopameyasādhāraṇadharmasādṛśyapratipādakānāṃ caturṇāṃ prayoge pūrṇā / ekasya dvayostrayāṇāṃ vā lope luptā / pūrṇā dvividhā---śrautī ārthī ceti / sākṣātsādṛśyapratipādakayathevādiśabdānāṃ prayoge śrautī / dharmivyavadhānena sādṛśyapratipādakānāṃ sadṛśasaṃkāśanīkāśapratīkāśādiśabdānāṃ prayoge ārthī / dve api vākyasamāsataddhitagatatvena trivedhe / evaṃ pūrṇopamā ṣaṭprakārā / luptopamā ekonaviṃśatibhedā / "tena tulyaṃ kriyā ced vatiḥ'; iti sadṛśārthe vihitasya vaterupādāne ārthī / "tatra tasyeva'; iti ivārthe vihitasya vaterupādāne śrautī / ata eva sādṛśyārthe vihitasya vateḥ prayoge dharmopādāna evānvayasaukaryādanuktadharmā taddhitagā śrautī luptā nāsti / kalpabādiprayoge tvārthyeva / athodāharaṇāni / vākyagā pūrṇā śrautī yathā--- uddāmodyatavikrame kṛtayuge bāhau yayāteryathā tretāyāṃ raghunāyakasya mahitakhyātau bhujāyāṃ yathā / dordaṇḍe ca yudhiṣṭhirasya vilasacchaurye yathā dvāpare visrabdhādya kalau tathaiva ramate kṣoṇyandhrabharturbhuje

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समासगा पूर्णा श्रौती यथा--- भास्वानिवोद्यन्नुदयाद्रिलम्बी भद्रासनस्थो वरवीररुद्रः । उत्पश्यतामन्ध्रपुरीजनानां नेत्राब्जजाड्यं शमयत्यशेषम्

samāsagā pūrṇā śrautī yathā--- bhāsvānivodyannudayādrilambī bhadrāsanastho varavīrarudraḥ / utpaśyatāmandhrapurījanānāṃ netrābjajāḍyaṃ śamayatyaśeṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र भास्वानिवेति इवेन सह नित्यसमासः । तद्धितगा पूर्णा श्रौती यथा--- कूर्मवच्छेषवद् गोत्रगिरिवद्दिङ्महेभवत् । भुजे प्रतापरुद्रस्य धुरीणे भाति मेदिनी

atra bhāsvāniveti ivena saha nityasamāsaḥ / taddhitagā pūrṇā śrautī yathā--- kūrmavaccheṣavad gotragirivaddiṅmahebhavat / bhuje pratāparudrasya dhurīṇe bhāti medinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यगा पूर्णार्ऽऽथी यथा--- तैस्तैर्महीपालनसंविधानैस्तैस्तैः प्रजारञ्जनवैभवैश्च । विराजते संप्रति काकतीयलक्ष्मीपतिर्दाशरथेः समानः

vākyagā pūrṇār''thī yathā--- taistairmahīpālanasaṃvidhānaistaistaiḥ prajārañjanavaibhavaiśca / virājate saṃprati kākatīyalakṣmīpatirdāśaratheḥ samānaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समासगा पूर्णार्थी यथा--- तादृक्पालनसामर्थ्यसंपदा काकतीश्वरः । हरिदीश्वरसंकाशः शास्ति मध्यमविष्टपम्

samāsagā pūrṇārthī yathā--- tādṛkpālanasāmarthyasaṃpadā kākatīśvaraḥ / haridīśvarasaṃkāśaḥ śāsti madhyamaviṣṭapam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्धितगा पूर्णार्थी यथा--- हेमाचलवदौन्नत्ये गाम्भीर्ये क्षीरसिन्धुवत् । प्रतापे भानुवद् भाति वीररुद्रनरेश्वरः

taddhitagā pūrṇārthī yathā--- hemācalavadaunnatye gāmbhīrye kṣīrasindhuvat / pratāpe bhānuvad bhāti vīrarudranareśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषूदाहरणेषूपमेयोपमानसाधारणधर्मसादृश्यप्रतिपादकानि चत्वारि निबद्धानीति पूर्णत्वम् । अथ लुप्तोपमाया उदाहरणानि । अनुक्तधर्मा वाक्यगा श्रौती लुप्ता यथा--- यथा रुचां स्वामिनि चक्रवाक्यो यथा च नीहाररुचौ चकोर्यः । यथा प्रसूनस्तबके भ्रमर्यस्तथा प्रजाः काकतिवीररुद्रे

eṣūdāharaṇeṣūpameyopamānasādhāraṇadharmasādṛśyapratipādakāni catvāri nibaddhānīti pūrṇatvam / atha luptopamāyā udāharaṇāni / anuktadharmā vākyagā śrautī luptā yathā--- yathā rucāṃ svāmini cakravākyo yathā ca nīhārarucau cakoryaḥ / yathā prasūnastabake bhramaryastathā prajāḥ kākativīrarudre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुक्तधर्मा समासगा श्रौती लुप्ता यथा--- प्रतापरुद्रदेवस्य पादपीठीमनारतम् । आराधयन्ति भूपालाः प्रणता देवतामिव

anuktadharmā samāsagā śrautī luptā yathā--- pratāparudradevasya pādapīṭhīmanāratam / ārādhayanti bhūpālāḥ praṇatā devatāmiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुक्तधर्मा वाक्यगा आर्थी लुप्ता यथा--- काकतिक्ष्मापतेर्जैत्रप्रस्थानपटहध्वनिम् । तुल्यं दम्भोलिनिर्घोषैः शृण्वन्त्यरिमहीभृतः

anuktadharmā vākyagā ārthī luptā yathā--- kākatikṣmāpaterjaitraprasthānapaṭahadhvanim / tulyaṃ dambholinirghoṣaiḥ śṛṇvantyarimahībhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुक्तधर्मा समासगा आर्थी लुप्ता यथा--- शश्वत्पुरीमेकशिलाभिधानां वस्वोकसारासदृशीमवेक्ष्य । नमन्ति भूपा भुवि काकतीयराज्यप्रतिष्ठां बहुमन्यमानाः

anuktadharmā samāsagā ārthī luptā yathā--- śaśvatpurīmekaśilābhidhānāṃ vasvokasārāsadṛśīmavekṣya / namanti bhūpā bhuvi kākatīyarājyapratiṣṭhāṃ bahumanyamānāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुक्तधर्मा तद्धितगा आर्थी लुप्ता यथा--- प्रतापरुद्रनृपतेर्जगन्महिततेजसः । कन्दर्पकल्पमाकारं पश्यन्त्यन्ध्रपुरन्ध्रयः

anuktadharmā taddhitagā ārthī luptā yathā--- pratāparudranṛpaterjaganmahitatejasaḥ / kandarpakalpamākāraṃ paśyantyandhrapurandhrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषूदाहरणेषु धर्मस्यानुपादानम् । अनुक्तधर्मेवादिः कर्मक्यचा लुप्ता यथा--- दुग्धार्णवीयत्वम्भोधीन् कैलासीयति भूधरान् । प्रतापरुद्रदेवस्य यशोवैशद्यवैभवम्

eṣūdāharaṇeṣu dharmasyānupādānam / anuktadharmevādiḥ karmakyacā luptā yathā--- dugdhārṇavīyatvambhodhīn kailāsīyati bhūdharān / pratāparudradevasya yaśovaiśadyavaibhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुक्तधर्मेवादिराधारक्यचा लुप्ता यथा--- क्रीडाद्रीयति गोत्रशैलशिखरेष्वास्थानसद्मीयति द्वीपेष्वब्धिषु दीर्घिकीयति हरित्स्वेकान्तगेहीयति । उद्यानीयति सीमपर्वततटारण्ये सुपर्वाचले प्रासादीयति वीररुद्रनृपतेः स्फारः प्रतापोदयः

anuktadharmevādirādhārakyacā luptā yathā--- krīḍādrīyati gotraśailaśikhareṣvāsthānasadmīyati dvīpeṣvabdhiṣu dīrghikīyati haritsvekāntagehīyati / udyānīyati sīmaparvatataṭāraṇye suparvācale prāsādīyati vīrarudranṛpateḥ sphāraḥ pratāpodayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुक्तधर्मेवादिः कर्मणमुला लुप्ता यथा--- पश्यन्त्यात्मजदर्शमिन्दुममरस्रोतस्विनीं सत्सवी- दर्शं क्षीरपयोनिधिं प्रियसुहृद्दर्शं गिरिं राजतम् । लीलादर्पणदर्शमन्यदमलं तारादि हारावली- दर्शं खेलति वीररुद्रनृपतेः कीर्त्तिर्जगद्व्यापिनी

anuktadharmevādiḥ karmaṇamulā luptā yathā--- paśyantyātmajadarśamindumamarasrotasvinīṃ satsavī- darśaṃ kṣīrapayonidhiṃ priyasuhṛddarśaṃ giriṃ rājatam / līlādarpaṇadarśamanyadamalaṃ tārādi hārāvalī- darśaṃ khelati vīrarudranṛpateḥ kīrttirjagadvyāpinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुक्तधर्मेवादिः कर्तृणमुला लुप्ता यथा--- नृपेषु शिक्षाविधिदण्डचारं कान्तासु पुष्पायुधधन्वचारम् । प्रजासु चालम्बनयष्टिचारं चरत्ययं रुद्रनरेन्द्रखड्गः

anuktadharmevādiḥ kartṛṇamulā luptā yathā--- nṛpeṣu śikṣāvidhidaṇḍacāraṃ kāntāsu puṣpāyudhadhanvacāram / prajāsu cālambanayaṣṭicāraṃ caratyayaṃ rudranarendrakhaḍgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुक्तधर्मेवादिः क्विपा लुप्ता यथा--- सुधाप्रवाहति सतामसतां कालकूटति । वीररुद्रनरेन्द्रस्य गुणज्योत्स्नाविजृम्भितम्

anuktadharmevādiḥ kvipā luptā yathā--- sudhāpravāhati satāmasatāṃ kālakūṭati / vīrarudranarendrasya guṇajyotsnāvijṛmbhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषूदाहरणेषु द्वयोरनुपादानम् । अम्भोधीन् दुग्धार्णवीयतीत्यत्र कर्मक्यचि दुग्धार्णवानिव करोतीति, गोत्रशिखरेषु क्रीडाद्रीयतीत्याधारक्यचि क्रीडाद्रीष्विव वर्तत इति, चन्द्रमात्मजदर्शं पश्यन्तीति कर्मणमुलि आत्मजमिव पश्यन्तीति, शिक्षाविधिदण्डचारं चरतीति कर्तृणमुलि शिक्षाविधिदण्ड इव चरतीति इवशब्दो ऽन्तर्गत इति तस्य लुप्तत्वम् । अनुक्तधर्मीवदिः कर्तृक्यचा लुप्ता यथा--- ज्योत्स्नीयन्ति सुधीयन्ति चन्दनीयन्ति सर्वतः । प्रतापरुद्रनृपतेः शुभ्राः कीर्त्तेर्महोर्मयः

eṣūdāharaṇeṣu dvayoranupādānam / ambhodhīn dugdhārṇavīyatītyatra karmakyaci dugdhārṇavāniva karotīti, gotraśikhareṣu krīḍādrīyatītyādhārakyaci krīḍādrīṣviva vartata iti, candramātmajadarśaṃ paśyantīti karmaṇamuli ātmajamiva paśyantīti, śikṣāvidhidaṇḍacāraṃ caratīti kartṛṇamuli śikṣāvidhidaṇḍa iva caratīti ivaśabdo 'ntargata iti tasya luptatvam / anuktadharmīvadiḥ kartṛkyacā luptā yathā--- jyotsnīyanti sudhīyanti candanīyanti sarvataḥ / pratāparudranṛpateḥ śubhrāḥ kīrttermahormayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र कीर्त्तीनां स्वरूपमुपमेयम् । अनुक्तधर्मेवादिः कर्तृक्यङा लुप्ता यथा--- शेषायते महीं वोढुं कल्पशाखायते ऽर्थिनाम् । प्रतापरुद्रदोर्दण्डः कालदण्डायते द्विषाम्

atra kīrttīnāṃ svarūpamupameyam / anuktadharmevādiḥ kartṛkyaṅā luptā yathā--- śeṣāyate mahīṃ voḍhuṃ kalpaśākhāyate 'rthinām / pratāparudradordaṇḍaḥ kāladaṇḍāyate dviṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुक्तोपमाना वाक्यगा लुप्ता यथा--- वदान्यो नान्यो ऽस्ति त्रिजगति समो रुद्रनृपतेर्- गुणश्रेणीश्लाघापिहितहरिदीशानयशसः । समन्तादुद्भूतैर्द्विरदमदगन्धैः सुरभयः क्रियन्ते यद्विद्वज्जनमणिगृहप्राङ्गणभुवः

anuktopamānā vākyagā luptā yathā--- vadānyo nānyo 'sti trijagati samo rudranṛpater- guṇaśreṇīślāghāpihitaharidīśānayaśasaḥ / samantādudbhūtairdviradamadagandhaiḥ surabhayaḥ kriyante yadvidvajjanamaṇigṛhaprāṅgaṇabhuvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुक्तोपमाना समासगा लुप्ता यथा--- वीररुद्रसमो राजा नास्ति नास्त्येव भूतले । यस्य धर्मानुबन्धेन कलिः कृतयुगीकृतः

anuktopamānā samāsagā luptā yathā--- vīrarudrasamo rājā nāsti nāstyeva bhūtale / yasya dharmānubandhena kaliḥ kṛtayugīkṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुक्तधर्मोपमाना वाक्यगा लुप्ता यथा--- लोके काकतिवीररुद्रनृपतेरुद्दामभूमश्रियः कीर्त्त्या कार्त्तिककौमुदीधवलया तुल्यं न किंचित् क्वचित् । यन्माधुर्यविजृम्भितक्षतविषां ग्रीवां विलोक्याधुना कण्ठालिङ्गनमीशितुर्वितनुते नीरन्ध्रमद्रेः सुता

anuktadharmopamānā vākyagā luptā yathā--- loke kākativīrarudranṛpateruddāmabhūmaśriyaḥ kīrttyā kārttikakaumudīdhavalayā tulyaṃ na kiṃcit kvacit / yanmādhuryavijṛmbhitakṣataviṣāṃ grīvāṃ vilokyādhunā kaṇṭhāliṅganamīśiturvitanute nīrandhramadreḥ sutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुक्तधर्मोपमाना समासगा लुप्ता यथा--- प्रतापश्रीतुल्यं क्वचिदपि न भूतं न च भवेत् न भावि त्रैलोक्ये किमपि जयिनः काकतिविभोः । यथा लोकालोकक्षितिधरतटेष्वर्कदृषदः प्रकाशन्ते नक्तंदिवमुदितरोचिः परिचयाः

anuktadharmopamānā samāsagā luptā yathā--- pratāpaśrītulyaṃ kvacidapi na bhūtaṃ na ca bhavet na bhāvi trailokye kimapi jayinaḥ kākativibhoḥ / yathā lokālokakṣitidharataṭeṣvarkadṛṣadaḥ prakāśante naktaṃdivamuditarociḥ paricayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वोदाहरणद्वये वदान्यो नान्यो ऽस्तीति राजेति शब्दाभ्यां वितरणशीलत्वं प्रजारञ्जकत्वं च साधर्म्यमुक्तम् । अनन्तरोदाहरणद्वये धर्मस्याप्यनुपादानमिति भेदः । एषु चतुर्षूदाहरणेषु न प्रतीपालंकारशङ्का । उपमानस्याक्षेपाभावात् ; उपमेयस्याधिक्याविवक्षणाच्च । यत्रोपमेयस्याधिक्यविवक्षयोपमानत्वमुच्यते तत्रैव प्रतीपालंकारः । अनुक्तेवादिः समासगा लुप्ता यथा--- असतामुष्णभानूष्णं सतां शीतांशुशीतलम् । प्रतापरुद्रदेवस्य चरितं विश्वमङ्गऌअम्

pūrvodāharaṇadvaye vadānyo nānyo 'stīti rājeti śabdābhyāṃ vitaraṇaśīlatvaṃ prajārañjakatvaṃ ca sādharmyamuktam / anantarodāharaṇadvaye dharmasyāpyanupādānamiti bhedaḥ / eṣu caturṣūdāharaṇeṣu na pratīpālaṃkāraśaṅkā / upamānasyākṣepābhāvāt ; upameyasyādhikyāvivakṣaṇācca / yatropameyasyādhikyavivakṣayopamānatvamucyate tatraiva pratīpālaṃkāraḥ / anuktevādiḥ samāsagā luptā yathā--- asatāmuṣṇabhānūṣṇaṃ satāṃ śītāṃśuśītalam / pratāparudradevasya caritaṃ viśvamaṅgaḷam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुक्तधर्मेवाद्युपमाना समासगा लुप्ता यथा--- काकतीन्द्रो रणे भाति भीमसेनपराक्रमः । किंत्वदुः शासनाः सर्वे यस्य प्रत्यर्थिपार्थिवाः

anuktadharmevādyupamānā samāsagā luptā yathā--- kākatīndro raṇe bhāti bhīmasenaparākramaḥ / kiṃtvaduḥ śāsanāḥ sarve yasya pratyarthipārthivāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र भीमसेनस्य पराक्रम इव पराक्रमो यस्य सः भीमसेनपराक्रम इति धर्मेवाद्युपमालुप्ता । इति लुप्तोपमा दर्शिताः । अथ साधारणधर्मोपादाने द्वैविध्यम् । धर्मस्य सकृदुपमानोपमेयगतत्वेन निर्देशः, उभयगतत्वेन पृथगुपादानं च । पृथगुपादानं च वस्तुप्रतिवस्तुभावेन बिम्बप्रतिबिम्बभावेन च द्विविधम् । एकस्यार्थस्य शब्दद्वयेनाभिधानं वस्तुप्रतिवस्तुभावः । द्वयोरर्थयोर्द्विरुपादानं बिम्बप्रतिबिम्बभावः । सकृन्निर्देशो यथा--- नृपाः प्रणतमूर्धानः सेवन्ते काकतीश्वरम् । असाधूनां विनेतारं गुरुं शिष्या इवाभितः

atra bhīmasenasya parākrama iva parākramo yasya saḥ bhīmasenaparākrama iti dharmevādyupamāluptā / iti luptopamā darśitāḥ / atha sādhāraṇadharmopādāne dvaividhyam / dharmasya sakṛdupamānopameyagatatvena nirdeśaḥ, ubhayagatatvena pṛthagupādānaṃ ca / pṛthagupādānaṃ ca vastuprativastubhāvena bimbapratibimbabhāvena ca dvividham / ekasyārthasya śabdadvayenābhidhānaṃ vastuprativastubhāvaḥ / dvayorarthayordvirupādānaṃ bimbapratibimbabhāvaḥ / sakṛnnirdeśo yathā--- nṛpāḥ praṇatamūrdhānaḥ sevante kākatīśvaram / asādhūnāṃ vinetāraṃ guruṃ śiṣyā ivābhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र नरेश्वराणां शिष्याणां च प्रणतमूर्धान इति सकृदेव साधर्म्यमुक्तम् । यथा असाधूनां विनेतारमिति राज्ञो गुरोश्च तुल्यधर्मत्वं सकृदेवोक्तम् । वस्तुप्रतिवस्तुभावेन द्विधा निर्देशो यथा--- वंशो ऽयं काकतीयानां वीररुद्रेण भूषितः । अन्ववायः ककुत्स्थानां रामेणेव परिष्कृतः

atra nareśvarāṇāṃ śiṣyāṇāṃ ca praṇatamūrdhāna iti sakṛdeva sādharmyamuktam / yathā asādhūnāṃ vinetāramiti rājño gurośca tulyadharmatvaṃ sakṛdevoktam / vastuprativastubhāvena dvidhā nirdeśo yathā--- vaṃśo 'yaṃ kākatīyānāṃ vīrarudreṇa bhūṣitaḥ / anvavāyaḥ kakutsthānāṃ rāmeṇeva pariṣkṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र भूषितपरिष्कृतशब्दाभ्यामेकार्थप्रतीतेर्वस्तुप्रतिवस्तुभावः । बिम्बप्रतिबिम्बभावो यथा--- स्फुरच्छ्रवेतातपत्रश्रीः काकतीयनरेश्वरः । हाटकाद्रिरिवाभाति शृङ्गसङ्गीन्दुमण्डलः

atra bhūṣitapariṣkṛtaśabdābhyāmekārthapratītervastuprativastubhāvaḥ / bimbapratibimbabhāvo yathā--- sphuracchravetātapatraśrīḥ kākatīyanareśvaraḥ / hāṭakādririvābhāti śṛṅgasaṅgīndumaṇḍalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र श्वेतातपत्रचन्द्रमण्डलयोः सादृश्येन काकतीन्द्रसुवर्णाचलयोः सादृश्यमिति बिम्बप्रतिबिम्बभावः । अपरमपि द्वैविध्यमस्यालंकारस्य---समस्तवस्तुविषया एकदेशवर्तिनी चेति । यथाक्रमं द्वयोरुदाहरणम्--- विभाति भूर्द्यैरिव काकतीन्द्रपुरी विराजत्यमरावतीव । पौराः प्रथन्ते त्रिदशा इवर्द्धि धत्ते मरुत्वानिव वीररुद्रः

atra śvetātapatracandramaṇḍalayoḥ sādṛśyena kākatīndrasuvarṇācalayoḥ sādṛśyamiti bimbapratibimbabhāvaḥ / aparamapi dvaividhyamasyālaṃkārasya---samastavastuviṣayā ekadeśavartinī ceti / yathākramaṃ dvayorudāharaṇam--- vibhāti bhūrdyairiva kākatīndrapurī virājatyamarāvatīva / paurāḥ prathante tridaśā ivarddhi dhatte marutvāniva vīrarudraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषा समस्तवस्तुविषया । एकदेशवर्तिनी यथा--- द्विपैश्चरद्भिर्धरणीधरैर्वा तुरङ्गमश्रेणिभिरूर्मिभर्वा । नानायुधैर्व्यालजलग्रहैर्वा बलं त्रिलिङ्गाधिपतेर्दुरापम्

eṣā samastavastuviṣayā / ekadeśavartinī yathā--- dvipaiścaradbhirdharaṇīdharairvā turaṅgamaśreṇibhirūrmibharvā / nānāyudhairvyālajalagrahairvā balaṃ triliṅgādhipaterdurāpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र त्रिलिङ्गाधिपतेर्बलं समुद्र इवेत्यर्थात् प्रतीतेरेकदेशवर्तित्वम् । मालारूपेणाप्ययमलंकारो दृश्यते । यथा--- कुन्दति कुमुदति हंसति हारति हरति क्षपाकरति । कैलासति च यशः श्रीवैशद्यं वीररुद्रस्य

atra triliṅgādhipaterbalaṃ samudra ivetyarthāt pratīterekadeśavartitvam / mālārūpeṇāpyayamalaṃkāro dṛśyate / yathā--- kundati kumudati haṃsati hārati harati kṣapākarati / kailāsati ca yaśaḥ śrīvaiśadyaṃ vīrarudrasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रैकस्योपमेयस्यानेकोपमानदर्शनात् मालात्वम् । उपमायां भेदाभेदसाधारणस्य साधर्म्यस्य प्रयोजकत्वम् । एवं भेदान्तरं यथासंभवमुदाहार्यम् ॥ अनन्वयालंकारः । एकस्यैवोपमानोपमेयत्वे ऽनन्वयो मतः

atraikasyopameyasyānekopamānadarśanāt mālātvam / upamāyāṃ bhedābhedasādhāraṇasya sādharmyasya prayojakatvam / evaṃ bhedāntaraṃ yathāsaṃbhavamudāhāryam // ananvayālaṃkāraḥ / ekasyaivopamānopameyatve 'nanvayo mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र द्वितीयसब्रह्मचारिनिवृत्त्यर्थमेकस्यैवोपमानोपमेयभावो निबध्यते असावनन्वयालंकारः । यथा--- सन्तु लोके सुवर्णाद्रिरत्नाकरसुधाकराः । तथापि वीररुद्रो ऽयं वीररुद्र इव स्वयम्

yatra dvitīyasabrahmacārinivṛttyarthamekasyaivopamānopameyabhāvo nibadhyate asāvananvayālaṃkāraḥ / yathā--- santu loke suvarṇādriratnākarasudhākarāḥ / tathāpi vīrarudro 'yaṃ vīrarudra iva svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमेयोपमालङ्कारः । पर्यायेण द्वयोस्तस्मिन्नुपमेयोपमा मता

upameyopamālaṅkāraḥ / paryāyeṇa dvayostasminnupameyopamā matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्नित्युपमानोपमेयत्वपरामर्शः । यथा--- धर्मो ऽर्थ इव पूर्णश्रीरर्थो धर्म इव स्थितः । कामस्ताविव तौ काम इव रुद्रनरेश्वरे

tasminnityupamānopameyatvaparāmarśaḥ / yathā--- dharmo 'rtha iva pūrṇaśrīrartho dharma iva sthitaḥ / kāmastāviva tau kāma iva rudranareśvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मरणालंकारः । सदृशानुभवादन्यस्मृतिः स्मरणमुच्यते

smaraṇālaṃkāraḥ / sadṛśānubhavādanyasmṛtiḥ smaraṇamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र सदृशस्य पदार्थस्यानुभवेन सदृशवस्त्वन्तरपरामर्शो जायते तत्र स्मरणालंकारः । यथा--- राज्ञा प्रतापरुद्रेण पालितेयं वसुंधरा । हरिश्चन्द्रनलादीनां प्राचां स्मरति भूभुजाम्

yatra sadṛśasya padārthasyānubhavena sadṛśavastvantaraparāmarśo jāyate tatra smaraṇālaṃkāraḥ / yathā--- rājñā pratāparudreṇa pāliteyaṃ vasuṃdharā / hariścandranalādīnāṃ prācāṃ smarati bhūbhujām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपकालङ्कारः । आरोपविषयस्य स्यादतिरोहितरूपिणः । उपरञ्जकमारोप्यमाणं तद्रूपकं मतम्

rūpakālaṅkāraḥ / āropaviṣayasya syādatirohitarūpiṇaḥ / uparañjakamāropyamāṇaṃ tadrūpakaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रारोपविषयस्येत्यनेन अध्यवसायगर्भस्य उत्प्रेक्षादेः अनारोपमूलानां चोपमादीनां व्यावृत्तिः । अतिरोहितरूपिण इत्यनेन संदेहभ्रान्तिमदपह्नुतिप्रमुखानां व्यावृत्तिः । संदेहालंकारे विषयस्य संदिह्यमानतया तिरोधानम् । भ्रान्तिमदलंकारे भ्रान्त्या विषयतिरोधानम् । अपह्नुत्यलंकारे ऽपह्नवेनारोपविषयतिरोधानम् । उपरञ्जकमित्यनेन परिणामालंकारव्यावृत्तिः । परिणामे आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वेनान्वयो न प्रकृतोपरञ्जकत्वेन । अतः सादृश्यमूलेभ्यः सर्वेभ्यो विलक्षणं रूपकम् । तस्य प्रथमं त्रैविध्यम्---सावयवं, निरवयवं परम्परितं चेति । सावयवं द्विविधम्---समस्तवस्तुविषयम्, एकदेशविवर्ति चेति । निरवयवं द्विविधम्---केवलं मालारूपं चेति । परम्परितस्यापि श्लिष्टनिबन्धनत्वेनाश्लिष्टनिबन्धनत्वेन च द्वैविध्यम् । तयोरपि प्रत्येकं केवलमालारूपतया चतुर्विध्यम् । एवमष्टविधो रूपकालंकारः । अथोदाहरणानि । यत्रावयवानामवयविनश्च सामस्त्येन निरूपणं निबध्यते, तत् समस्तवस्तुविषयं रूपकम् । यथा--- यात्राप्रावृषि वीररुद्रनृपतेर्निस्साणधाराधरे वैरिक्ष्मापतिगर्वपर्वतभिदाभीमं मुहुर्गर्जति । शत्रुस्त्रीनयनाम्बुवृष्टिरसकृज्जातानया सर्वतो वर्धन्ते हरिदन्तरेषु जगदानन्दा यशः कन्दलाः

atrāropaviṣayasyetyanena adhyavasāyagarbhasya utprekṣādeḥ anāropamūlānāṃ copamādīnāṃ vyāvṛttiḥ / atirohitarūpiṇa ityanena saṃdehabhrāntimadapahnutipramukhānāṃ vyāvṛttiḥ / saṃdehālaṃkāre viṣayasya saṃdihyamānatayā tirodhānam / bhrāntimadalaṃkāre bhrāntyā viṣayatirodhānam / apahnutyalaṃkāre 'pahnavenāropaviṣayatirodhānam / uparañjakamityanena pariṇāmālaṃkāravyāvṛttiḥ / pariṇāme āropyamāṇasya prakṛtopayogitvenānvayo na prakṛtoparañjakatvena / ataḥ sādṛśyamūlebhyaḥ sarvebhyo vilakṣaṇaṃ rūpakam / tasya prathamaṃ traividhyam---sāvayavaṃ, niravayavaṃ paramparitaṃ ceti / sāvayavaṃ dvividham---samastavastuviṣayam, ekadeśavivarti ceti / niravayavaṃ dvividham---kevalaṃ mālārūpaṃ ceti / paramparitasyāpi śliṣṭanibandhanatvenāśliṣṭanibandhanatvena ca dvaividhyam / tayorapi pratyekaṃ kevalamālārūpatayā caturvidhyam / evamaṣṭavidho rūpakālaṃkāraḥ / athodāharaṇāni / yatrāvayavānāmavayavinaśca sāmastyena nirūpaṇaṃ nibadhyate, tat samastavastuviṣayaṃ rūpakam / yathā--- yātrāprāvṛṣi vīrarudranṛpaternissāṇadhārādhare vairikṣmāpatigarvaparvatabhidābhīmaṃ muhurgarjati / śatrustrīnayanāmbuvṛṣṭirasakṛjjātānayā sarvato vardhante haridantareṣu jagadānandā yaśaḥ kandalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रावयवनिरूपणादवयविनो रूपणं गम्यते, तदेकदेशविवर्ति रूपकम् । यथा--- प्रसाधिताशावलयान्तरालः शौर्याकरः काकतिवीररुद्रः । विकस्वरैर्वासनया त्रिलोकीं गुणप्रसूनैः सुरभीकरोति

yatrāvayavanirūpaṇādavayavino rūpaṇaṃ gamyate, tadekadeśavivarti rūpakam / yathā--- prasādhitāśāvalayāntarālaḥ śauryākaraḥ kākativīrarudraḥ / vikasvarairvāsanayā trilokīṃ guṇaprasūnaiḥ surabhīkaroti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रावयवानां गुणानां प्रसूनस्वरूपणेन नृपतेः कल्पशाखित्वं निरूप्यते । तस्मादेकदेशविवर्तित्वम् । यथा वा--- मथिताद् वैरिवारशेर्भुजामन्दरभूभृता । जाता प्रतापरुद्रस्य कीर्त्तिर्लोकान् धिनोत्यमून्

atrāvayavānāṃ guṇānāṃ prasūnasvarūpaṇena nṛpateḥ kalpaśākhitvaṃ nirūpyate / tasmādekadeśavivartitvam / yathā vā--- mathitād vairivāraśerbhujāmandarabhūbhṛtā / jātā pratāparudrasya kīrttirlokān dhinotyamūn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र वैरिजनस्य वाराशित्वरूपणेन भुजस्य मन्दराद्रित्वरूपणेन च जातायाः कीर्त्तिः सुधात्वमर्थादापतति, लोकानाममरत्वं चेत्येकदेशविवर्त्ति रूपकम् । यत्रावयविरूपणमात्रे कविसंरम्भविश्रान्तिस्तन्निरवयवं रूपकम् । अवयवरूपणमात्रे ऽपि तदेव । तत्र केवलं यथा--- यात्रारम्भविजृम्भमाणसुभटप्रक्ष्वेडिताम्रेडितैर् निस्साणध्वनिभिः स्फुटं प्रतिदलद्रोदः कटाहान्तरैः । क्षुब्धेष्वब्धिषु कम्पितेषु गिरिषु श्रुत्यैव मुञ्चन्त्यसून् भीताः काकतिवीररुद्रनृपतेः प्रत्यर्थिनः पार्थिवाः

atra vairijanasya vārāśitvarūpaṇena bhujasya mandarādritvarūpaṇena ca jātāyāḥ kīrttiḥ sudhātvamarthādāpatati, lokānāmamaratvaṃ cetyekadeśavivartti rūpakam / yatrāvayavirūpaṇamātre kavisaṃrambhaviśrāntistanniravayavaṃ rūpakam / avayavarūpaṇamātre 'pi tadeva / tatra kevalaṃ yathā--- yātrārambhavijṛmbhamāṇasubhaṭaprakṣveḍitāmreḍitair nissāṇadhvanibhiḥ sphuṭaṃ pratidaladrodaḥ kaṭāhāntaraiḥ / kṣubdheṣvabdhiṣu kampiteṣu giriṣu śrutyaiva muñcantyasūn bhītāḥ kākativīrarudranṛpateḥ pratyarthinaḥ pārthivāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र रोदसः कटाहत्वं रूप्यते । मालानिरवयवं यथा--- राज्ञां मौलिविभूषणस्रगमला दिक्कुञ्जरश्रोत्रयोः स्फारं चामरभूषणं धरणिभृच्छृङ्गेषु गङ्गासरित् । व्योम्नः क्षौमवितानमुज्ज्वलतरं मुक्ताकलापो भुवः स्फारः काकतिवीररुद्रयशसां जागर्ति विस्फूर्जितम्

atra rodasaḥ kaṭāhatvaṃ rūpyate / mālāniravayavaṃ yathā--- rājñāṃ maulivibhūṣaṇasragamalā dikkuñjaraśrotrayoḥ sphāraṃ cāmarabhūṣaṇaṃ dharaṇibhṛcchṛṅgeṣu gaṅgāsarit / vyomnaḥ kṣaumavitānamujjvalataraṃ muktākalāpo bhuvaḥ sphāraḥ kākativīrarudrayaśasāṃ jāgarti visphūrjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपकहेतुरूपकं परम्परितरूपकम् । रूपकद्वयमात्रव्यवस्थितत्वादस्य न समस्तवस्तुविषये ऽन्तर्भावः । श्लिष्टकेवलपरम्परितं यथा--- प्रतापरुद्रदेवस्य मण्डलाग्रविधुन्तुदः । अखण्डविक्रमोद्दामो ग्रसते राजमण्डलम्

rūpakaheturūpakaṃ paramparitarūpakam / rūpakadvayamātravyavasthitatvādasya na samastavastuviṣaye 'ntarbhāvaḥ / śliṣṭakevalaparamparitaṃ yathā--- pratāparudradevasya maṇḍalāgravidhuntudaḥ / akhaṇḍavikramoddāmo grasate rājamaṇḍalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लिष्टमालापरम्परितं यथा--- पद्मोल्लाससहस्रभानुरसकृत्सन्मार्गचर्याबुधः क्ष्माभृत्पक्षभिदाशनिः कुवलयालंकारराकाशशी । नित्योद्यत्सुमनोविकाससुरभिः कल्याणसंपत्सुर- क्षोणीभृद्भुवनाश्रयाम्बुधिरयं श्रीवीररुद्रो नृपः

śliṣṭamālāparamparitaṃ yathā--- padmollāsasahasrabhānurasakṛtsanmārgacaryābudhaḥ kṣmābhṛtpakṣabhidāśaniḥ kuvalayālaṃkārarākāśaśī / nityodyatsumanovikāsasurabhiḥ kalyāṇasaṃpatsura- kṣoṇībhṛdbhuvanāśrayāmbudhirayaṃ śrīvīrarudro nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्लिष्टकेवलपरम्परितं यथा--- काकतीयस्य दुग्धाब्धेर्यशोलीलामहोर्मयः । दिक्कूलमुद्रुजाटोपाः खेलन्त्यब्भ्रंकषोच्छ्रयाः

aśliṣṭakevalaparamparitaṃ yathā--- kākatīyasya dugdhābdheryaśolīlāmahormayaḥ / dikkūlamudrujāṭopāḥ khelantyabbhraṃkaṣocchrayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्लिष्टमालापरम्परितं यथा--- दोराशीविषजिह्वया रिपुवनश्रेणीमहावात्यया शौर्योग्रानलधूम्यया जयरमायोषाविलासभ्रुवा । संहृष्यद्धरणीविलासशिखिनीसंवासयष्ट्या जगत्- प्रसादार्गलया कृपाणलतया रुद्रो नृपः क्रीडति

aśliṣṭamālāparamparitaṃ yathā--- dorāśīviṣajihvayā ripuvanaśreṇīmahāvātyayā śauryogrānaladhūmyayā jayaramāyoṣāvilāsabhruvā / saṃhṛṣyaddharaṇīvilāsaśikhinīsaṃvāsayaṣṭyā jagat- prasādārgalayā kṛpāṇalatayā rudro nṛpaḥ krīḍati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्लिष्टमालापरम्परितं वैधर्म्येणापि संभवति । यथा--- त्रासान्धकारमध्याह्नाः कैतवातपरात्रयः । जयन्ति वीररुद्रस्य रणप्राङ्गणकेलयः

aśliṣṭamālāparamparitaṃ vaidharmyeṇāpi saṃbhavati / yathā--- trāsāndhakāramadhyāhnāḥ kaitavātaparātrayaḥ / jayanti vīrarudrasya raṇaprāṅgaṇakelayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिणामालङ्कारः । आरोप्यमाणमारोपविषयात्मतया स्थितम् । प्रकृतस्योपयोगित्वे परिणाम उदाहृतः

pariṇāmālaṅkāraḥ / āropyamāṇamāropaviṣayātmatayā sthitam / prakṛtasyopayogitve pariṇāma udāhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरोप्यमाणं प्रकृतोपयोगीत्यनेन सर्वालङ्कारव्यावृत्तिः । तस्य सामानाधिकरण्यवैयधिकरण्याभ्यां द्वैविध्यम् । सामानाधिकरण्येन परिणामो यथा--- शश्वत् प्रसाधनविधानकृताभिलाषा नम्रैर्भजन्ति मकुटैरवनीपवर्गाः । श्रीवीररुद्रनृपतेः ककुभां विजेतु- राज्ञामयीं स्रजममन्दविलासलक्ष्मीम्

āropyamāṇaṃ prakṛtopayogītyanena sarvālaṅkāravyāvṛttiḥ / tasya sāmānādhikaraṇyavaiyadhikaraṇyābhyāṃ dvaividhyam / sāmānādhikaraṇyena pariṇāmo yathā--- śaśvat prasādhanavidhānakṛtābhilāṣā namrairbhajanti makuṭairavanīpavargāḥ / śrīvīrarudranṛpateḥ kakubhāṃ vijetu- rājñāmayīṃ srajamamandavilāsalakṣmīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैयधिकरण्येन परिणामो यथा--- किरीटमाणिक्यमयूखजालैर्विधाय पुष्पाञ्जलिमर्चयन्ते । फलार्थिनो रुद्रनरेन्द्रपादपीठान्तसीमानमरिक्षितीन्द्राः

vaiyadhikaraṇyena pariṇāmo yathā--- kirīṭamāṇikyamayūkhajālairvidhāya puṣpāñjalimarcayante / phalārthino rudranarendrapādapīṭhāntasīmānamarikṣitīndrāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संदेहालङ्कारः । विषयो विषयी यत्र सादृश्यात् कविसंमतात् । संदेहगोचरौ स्यातां संदेहालङ्कृतिश्च सा

saṃdehālaṅkāraḥ / viṣayo viṣayī yatra sādṛśyāt kavisaṃmatāt / saṃdehagocarau syātāṃ saṃdehālaṅkṛtiśca sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा त्रिविधा । शुद्धा, निश्चयगर्भा, निश्चयान्ता चेति । संदेहमात्रपर्यवसायिनी शुद्धा यथा--- किमेष नवमो हरित्पतिरमन्दसंपत्पदं किमेष दशमः प्रजापतिरपूर्वसर्गक्रमः । किमेव हरिरुर्वरोद्धरणचुञ्चुरेकादश- श्चिरादिति विलोक्यते जगति वीररुद्रो जनैः

sā trividhā / śuddhā, niścayagarbhā, niścayāntā ceti / saṃdehamātraparyavasāyinī śuddhā yathā--- kimeṣa navamo haritpatiramandasaṃpatpadaṃ kimeṣa daśamaḥ prajāpatirapūrvasargakramaḥ / kimeva harirurvaroddharaṇacuñcurekādaśa- ścirāditi vilokyate jagati vīrarudro janaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निश्चयगर्भो यथा--- कालाहिः किमयं मृणालमृदुलं भोगं स धत्ते पुनः कालभ्रूकुटिरेष किं नु मुख एवोज्जृम्भते सा पुनः । कालोग्रानलधूमपद्धतिरसौ किं सा पुनर्धूयते वातेनेति विकल्प्यते प्रतिभटै रुद्रस्य कौक्षेयकः

niścayagarbho yathā--- kālāhiḥ kimayaṃ mṛṇālamṛdulaṃ bhogaṃ sa dhatte punaḥ kālabhrūkuṭireṣa kiṃ nu mukha evojjṛmbhate sā punaḥ / kālogrānaladhūmapaddhatirasau kiṃ sā punardhūyate vāteneti vikalpyate pratibhaṭai rudrasya kaukṣeyakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निश्चयपर्यवसाना यथा--- किं कल्पद्रुममञ्जरीस्रज इमे किं वा पयोराशयः स्वर्धेनोरथवा किमुज्ज्वलतराश्चिन्तामणेः स्फूर्तयः । किं वा सिद्धरसोर्मयश्चिरमिति व्यामृश्य निश्चिन्वते सन्तः काकतिवीररुद्रनृपतेः स्मेराः कटाक्षा इति

niścayaparyavasānā yathā--- kiṃ kalpadrumamañjarīsraja ime kiṃ vā payorāśayaḥ svardhenorathavā kimujjvalatarāścintāmaṇeḥ sphūrtayaḥ / kiṃ vā siddharasormayaściramiti vyāmṛśya niścinvate santaḥ kākativīrarudranṛpateḥ smerāḥ kaṭākṣā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रान्तिमदलङ्कारः । कविसंमतासादृश्याद्विषये पिहितात्मनि । आरोप्यमाणानुभवो यत्र स भ्रान्तिमान् मतः

bhrāntimadalaṅkāraḥ / kavisaṃmatāsādṛśyādviṣaye pihitātmani / āropyamāṇānubhavo yatra sa bhrāntimān mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा--- काकतीयविभोः कीर्त्तिविभवे व्याप्तरोदसि । दिवापि चन्द्रिकाबुद्ध्या चकोरा यान्ति निर्वृतिम्

yathā--- kākatīyavibhoḥ kīrttivibhave vyāptarodasi / divāpi candrikābuddhyā cakorā yānti nirvṛtim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपह्नवालङ्कारः । निषिध्य विषयं साम्यादन्यारोपे ह्यपह्नुतिः

apahnavālaṅkāraḥ / niṣidhya viṣayaṃ sāmyādanyārope hyapahnutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यास्त्रैविध्यम्---अपह्नुत्यारोपः, आरोप्यापह्नवः, छलादिशब्दैरसत्यत्वप्रतिपादनं च । आद्यद्वयस्योदाहरणम्--- उद्वेल्लच्चतुरर्णवीकलकलो नायं चमूडम्बरो नेदं दुन्दुभिगर्जितं त्रिपुरजित्कल्पान्तढक्कारवः । इत्थं रुद्रनरेन्द्रधाटिषु महीभारावनम्रीभव- च्छेषाशेषशिरस्सु विस्मितमथ भ्रष्टं दिगीशैरपि

tasyāstraividhyam---apahnutyāropaḥ, āropyāpahnavaḥ, chalādiśabdairasatyatvapratipādanaṃ ca / ādyadvayasyodāharaṇam--- udvellaccaturarṇavīkalakalo nāyaṃ camūḍambaro nedaṃ dundubhigarjitaṃ tripurajitkalpāntaḍhakkāravaḥ / itthaṃ rudranarendradhāṭiṣu mahībhārāvanamrībhava- ccheṣāśeṣaśirassu vismitamatha bhraṣṭaṃ digīśairapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छलादिशब्दैरसत्यत्वप्रतिपादनं यथा--- सर्वां काकतिवीररुद्रधरणीनाथच्छलेन क्षितिं पातुं मध्यमलोकपालपदवीं प्राप्तः स्वयंभूः शिवः । नैवं चेद् विषमावलोकनकलामात्रेण भस्मीकृतैर्- जातं वैरिपुरैः कथं कथमवाग्भूतं च भूभृद्गणैः

chalādiśabdairasatyatvapratipādanaṃ yathā--- sarvāṃ kākativīrarudradharaṇīnāthacchalena kṣitiṃ pātuṃ madhyamalokapālapadavīṃ prāptaḥ svayaṃbhūḥ śivaḥ / naivaṃ ced viṣamāvalokanakalāmātreṇa bhasmīkṛtair- jātaṃ vairipuraiḥ kathaṃ kathamavāgbhūtaṃ ca bhūbhṛdgaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थयोगरुचिश्लेषैरुल्लेखनमनेकधा । ग्रहीतृभेदादेकस्य स उल्लेखः सतां मतः

arthayogaruciśleṣairullekhanamanekadhā / grahītṛbhedādekasya sa ullekhaḥ satāṃ mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुच्यर्थयोगाभ्यां यथा--- लक्ष्मीनिवासगृहमित्यखिला नरेन्द्राः शौर्यातिभूमिखनिरित्यरिवीरवर्गाः । विद्याविहारपदवीति च लब्धवर्णाः श्रीकाकतीन्द्रनगरीमनिशं स्तुवन्ति

rucyarthayogābhyāṃ yathā--- lakṣmīnivāsagṛhamityakhilā narendrāḥ śauryātibhūmikhanirityarivīravargāḥ / vidyāvihārapadavīti ca labdhavarṇāḥ śrīkākatīndranagarīmaniśaṃ stuvanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लेषेण यथा--- उग्रः सपत्नेषु, गुणेषु भास्वान्, रामः प्रतीकेषु, रणेषु भीमः । लीलासु लक्ष्म्याः पुरुषोत्तमश्चेत्याचक्षते रुद्रनृपं कवीन्द्राः

śleṣeṇa yathā--- ugraḥ sapatneṣu, guṇeṣu bhāsvān, rāmaḥ pratīkeṣu, raṇeṣu bhīmaḥ / līlāsu lakṣmyāḥ puruṣottamaścetyācakṣate rudranṛpaṃ kavīndrāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्प्रेक्षालङ्कारः । अथाध्यवसायगर्भालंकारद्वयं निरूप्यते । विषयविषयिणोरन्यतरनिगरणेनाभेदप्रतिपत्तिरध्यवसायः । स द्विविधः---विषयिनिगरणेन विषयनिगरणेन च । यत्रान्यधर्मसंबन्धादन्यत्वेनोपतर्कितम् । प्रकृतं हि भवेत् प्राज्ञास्तामुत्प्रेक्षां प्रचक्षते

utprekṣālaṅkāraḥ / athādhyavasāyagarbhālaṃkāradvayaṃ nirūpyate / viṣayaviṣayiṇoranyataranigaraṇenābhedapratipattiradhyavasāyaḥ / sa dvividhaḥ---viṣayinigaraṇena viṣayanigaraṇena ca / yatrānyadharmasaṃbandhādanyatvenopatarkitam / prakṛtaṃ hi bhavet prājñāstāmutprekṣāṃ pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्राप्रकृतगुणक्रियासंबन्धादप्रकृतत्वेन प्रकृतस्य संभावनम् उत्प्रेक्षा । सा द्विविधा---वाच्या, प्रतीयमाना च । संभावनाप्रतिपादकानां "नूनं (ध्रुवं) प्रायऽ; इत्येवमादीनां प्रयोगे वाच्या । अप्रयोगे तु प्रतीयमाना । जातिक्रियागुणद्रव्याणां चतुर्णामध्यवसायविषयत्वेन सा द्विविधा ; प्रत्येकं चतुर्विधा । तेषां भावाभावरूपतया द्वैविध्ये ऽष्टविधा । अध्यवसायस्य गुणनिमित्तत्वेन क्रियानिमित्तत्वेन च द्वैविध्ये प्रत्येकं षोडशप्रकारा । निमित्तस्य वाच्यत्वगम्यत्वाभ्यां द्वैविध्यं वाच्योत्प्रेक्षायामेव । प्रतीयमानोत्प्रेक्षायामिवाद्यनुपादाने निमित्तस्य चाप्रयोगे उत्प्रेक्षाया निरवलम्बनत्वात् । तथा जात्यादीनां स्वरूपेण हेतुरूपेण फलरूपेण चाध्यवसायविषयत्वे बहुविधत्वम् । वाच्योत्प्रेक्षायामपि हेतुफलयोरुत्प्रेक्षाविषयत्वे निमित्तस्योपादानमेव । तथा हि---यथा साध्ये ऽनुपात्ते साधनत्वेन निर्देशो नान्वयं पुष्णाति, तथा साधने ऽनुपात्ते साध्यत्वेन निर्देशो ऽपि । तयोरन्योन्यापेक्षित्वात् । हेतूत्प्रेक्षायां फलं निमित्तम् । तस्यानुपादाने कं प्रति फलत्वेन संघटते । तथाहि--- प्रतापरुद्रनृपतेरपारे कीर्त्तिसागरे । मग्ना दुरीशदुष्कीर्त्तिसङ्गादिव जगन्त्रयी

yatrāprakṛtaguṇakriyāsaṃbandhādaprakṛtatvena prakṛtasya saṃbhāvanam utprekṣā / sā dvividhā---vācyā, pratīyamānā ca / saṃbhāvanāpratipādakānāṃ "nūnaṃ (dhruvaṃ) prāya'; ityevamādīnāṃ prayoge vācyā / aprayoge tu pratīyamānā / jātikriyāguṇadravyāṇāṃ caturṇāmadhyavasāyaviṣayatvena sā dvividhā ; pratyekaṃ caturvidhā / teṣāṃ bhāvābhāvarūpatayā dvaividhye 'ṣṭavidhā / adhyavasāyasya guṇanimittatvena kriyānimittatvena ca dvaividhye pratyekaṃ ṣoḍaśaprakārā / nimittasya vācyatvagamyatvābhyāṃ dvaividhyaṃ vācyotprekṣāyāmeva / pratīyamānotprekṣāyāmivādyanupādāne nimittasya cāprayoge utprekṣāyā niravalambanatvāt / tathā jātyādīnāṃ svarūpeṇa heturūpeṇa phalarūpeṇa cādhyavasāyaviṣayatve bahuvidhatvam / vācyotprekṣāyāmapi hetuphalayorutprekṣāviṣayatve nimittasyopādānameva / tathā hi---yathā sādhye 'nupātte sādhanatvena nirdeśo nānvayaṃ puṣṇāti, tathā sādhane 'nupātte sādhyatvena nirdeśo 'pi / tayoranyonyāpekṣitvāt / hetūtprekṣāyāṃ phalaṃ nimittam / tasyānupādāne kaṃ prati phalatvena saṃghaṭate / tathāhi--- pratāparudranṛpaterapāre kīrttisāgare / magnā durīśaduṣkīrttisaṅgādiva jagantrayī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रोत्प्रेक्षानिमित्तस्य मज्जनस्यानुपादाने सङ्गादिति हेतूत्प्रेक्षा न शोभामावहति । यथा वा--- जयश्रीवासपद्मस्य विकासायेव भानुमान् । प्रतिबिम्बमिषात् खड्गं प्रविशत्यन्ध्रभूभुजः

atrotprekṣānimittasya majjanasyānupādāne saṅgāditi hetūtprekṣā na śobhāmāvahati / yathā vā--- jayaśrīvāsapadmasya vikāsāyeva bhānumān / pratibimbamiṣāt khaḍgaṃ praviśatyandhrabhūbhujaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रोत्प्रेक्षानिमित्तस्य भानुमत्प्रवेशस्यानुपादाने जयश्रीवासकमलविकासायेवेति फलोत्प्रेक्षणमसमीचीनम् । अतः स्वरूपोत्प्रेक्षायामेव निमित्तस्योपादानानुपादानाभ्यां द्वैविध्यम् । अतश्चेत्थं वाच्योत्प्रेक्षाया भेदगणना । उपात्तगुणनिमित्तजातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा । १ । उपात्तगुणनिमित्तजात्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षा । २ । उपात्तक्रियानिमित्तिजातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा । ३ । उपात्तक्रियानिमित्तजात्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षा । ४ । अनुपात्तनिमित्तिजातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा । ५ । अनुपात्तनिमित्तिजात्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षा । ६ । उपात्तगुणनिमित्तजातिभावहेतूत्प्रेक्षा । ७ । उपात्तगुणनिमित्तजात्यभावहेतूत्प्रेक्षा । ८ । उपात्तक्रियानिमित्तजातिभावहेतूत्प्रेक्षा । ९ । उपात्तक्रियानिमित्तजात्यभावहेतूत्प्रेक्षा । १० । उपात्तगुणनिमित्तजातिभावफलोत्प्रेक्षा । ११ । उपात्तगुणनिमित्तजात्यभावफलोत्प्रेक्षा । १२ । उपात्तक्रियानिमित्तजात्यभावफलोत्प्रेक्षा । १३ । एवं चतुर्दशभेदा जात्युत्प्रेक्षा । अनेनैव क्रमेण गुणक्रियाद्रव्योत्प्रेक्षापि परिगणनीया । एवं च वाच्योत्प्रेक्षायाः षट्पञ्चाशद् भेदाः । प्रतीयमानोत्प्रेक्षायस्त्वष्टाचत्वारिंशद् भेदाः । अत्र स्वरूपोत्प्रेक्षायामपि निमित्तोपादाननियमात् निमित्तस्य गम्यत्वे गुणरूपत्वेन क्रियारूपत्वेन च चारुत्वविशेषाभावादेक एव भेदो गण्यते । गुणक्रिययोरुत्प्रेक्षाविषयत्वमुत्प्रेक्षानिमित्तत्वं चाभ्युपगतम् । प्राचामलङ्कारप्रबन्धेषु षण्णवतिभेदोत्प्रेक्षेति गणनामात्रम् । चारुत्वातिशयस्तु षट्पञ्चाशत् एव भेदानाम् । तत्र यथासंभवमुदाहरणानि । उपात्तगुणनिमित्तजातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा--- कीर्त्तिः काकतिवीररुद्रनृपतेः सिंहासनाध्यासिनः प्राचां भूमिभुजां यशः पिदधती कोटीन्दुतुल्यद्युतिः । रक्षादक्षिणराजलाभजनितामन्दप्रमोदोत्थिता त्रैलोक्याट्टहसप्रभेव ककुभां प्रान्तेषु विद्योतते

atrotprekṣānimittasya bhānumatpraveśasyānupādāne jayaśrīvāsakamalavikāsāyeveti phalotprekṣaṇamasamīcīnam / ataḥ svarūpotprekṣāyāmeva nimittasyopādānānupādānābhyāṃ dvaividhyam / ataścetthaṃ vācyotprekṣāyā bhedagaṇanā / upāttaguṇanimittajātibhāvasvarūpotprekṣā / 1 / upāttaguṇanimittajātyabhāvasvarūpotprekṣā / 2 / upāttakriyānimittijātibhāvasvarūpotprekṣā / 3 / upāttakriyānimittajātyabhāvasvarūpotprekṣā / 4 / anupāttanimittijātibhāvasvarūpotprekṣā / 5 / anupāttanimittijātyabhāvasvarūpotprekṣā / 6 / upāttaguṇanimittajātibhāvahetūtprekṣā / 7 / upāttaguṇanimittajātyabhāvahetūtprekṣā / 8 / upāttakriyānimittajātibhāvahetūtprekṣā / 9 / upāttakriyānimittajātyabhāvahetūtprekṣā / 10 / upāttaguṇanimittajātibhāvaphalotprekṣā / 11 / upāttaguṇanimittajātyabhāvaphalotprekṣā / 12 / upāttakriyānimittajātyabhāvaphalotprekṣā / 13 / evaṃ caturdaśabhedā jātyutprekṣā / anenaiva krameṇa guṇakriyādravyotprekṣāpi parigaṇanīyā / evaṃ ca vācyotprekṣāyāḥ ṣaṭpañcāśad bhedāḥ / pratīyamānotprekṣāyastvaṣṭācatvāriṃśad bhedāḥ / atra svarūpotprekṣāyāmapi nimittopādānaniyamāt nimittasya gamyatve guṇarūpatvena kriyārūpatvena ca cārutvaviśeṣābhāvādeka eva bhedo gaṇyate / guṇakriyayorutprekṣāviṣayatvamutprekṣānimittatvaṃ cābhyupagatam / prācāmalaṅkāraprabandheṣu ṣaṇṇavatibhedotprekṣeti gaṇanāmātram / cārutvātiśayastu ṣaṭpañcāśat eva bhedānām / tatra yathāsaṃbhavamudāharaṇāni / upāttaguṇanimittajātibhāvasvarūpotprekṣā yathā--- kīrttiḥ kākativīrarudranṛpateḥ siṃhāsanādhyāsinaḥ prācāṃ bhūmibhujāṃ yaśaḥ pidadhatī koṭīndutulyadyutiḥ / rakṣādakṣiṇarājalābhajanitāmandapramodotthitā trailokyāṭṭahasaprabheva kakubhāṃ prānteṣu vidyotate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र प्रभाशब्दो जातिवचनः । त्रैलोक्याट्टहसप्रभायाः कविप्रौढोक्तिसिद्धत्वान्नोपमाशङ्कावकाशः । उपात्तक्रियानिमित्तजातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा--- वीरस्य रुद्रनृपतेः प्रियवल्लभस्य राज्याभिषेकसलिलैः सरसीकृतायाः । सद्यः समुच्छ्वसितसान्द्रपरागरेखाः क्षोण्याः प्रमोदपुलकाङ्कुरमञ्जरीव

atra prabhāśabdo jātivacanaḥ / trailokyāṭṭahasaprabhāyāḥ kaviprauḍhoktisiddhatvānnopamāśaṅkāvakāśaḥ / upāttakriyānimittajātibhāvasvarūpotprekṣā yathā--- vīrasya rudranṛpateḥ priyavallabhasya rājyābhiṣekasalilaiḥ sarasīkṛtāyāḥ / sadyaḥ samucchvasitasāndraparāgarekhāḥ kṣoṇyāḥ pramodapulakāṅkuramañjarīva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र पुलकाङ्कुरमञ्जरीवेत्युत्प्रेक्षायां सरसीकरणं क्रियारूपं निमित्तम् । अनुपात्तनिमित्तिजातिभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा--- प्रतापरुद्रस्य नखेन्दुकान्तिः प्रणामभाजां पदयोर्नृपाणाम् । ललाटलग्ना विधिनिर्मिताया वर्णावलेर्वाचनदीपिकेव

atra pulakāṅkuramañjarīvetyutprekṣāyāṃ sarasīkaraṇaṃ kriyārūpaṃ nimittam / anupāttanimittijātibhāvasvarūpotprekṣā yathā--- pratāparudrasya nakhendukāntiḥ praṇāmabhājāṃ padayornṛpāṇām / lalāṭalagnā vidhinirmitāyā varṇāvalervācanadīpikeva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र दीपिकेवेति जातिवचनाज्जातिरुत्प्रेक्ष्यते । उपात्तगुणनिमित्तजात्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा--- प्रतापरुद्रस्य गुणामृतोर्मिधौता विराजन्त्यमलीकृताङ्गाः । प्रक्षालितात्युद्धतभूमिपालाः खड्गाम्बुभिः स्वच्छतरा भवन्ति

atra dīpikeveti jātivacanājjātirutprekṣyate / upāttaguṇanimittajātyabhāvasvarūpotprekṣā yathā--- pratāparudrasya guṇāmṛtormidhautā virājantyamalīkṛtāṅgāḥ / prakṣālitātyuddhatabhūmipālāḥ khaḍgāmbubhiḥ svacchatarā bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुपात्तनिमित्तजात्यभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा--- दिशां जेतुर्विश्वप्रसृतमहसो रुद्रनृपतेर्- जयप्रस्थानोद्यत्करितुरगसंमर्दजनितम् । रजः कृत्वा ग्रस्तप्रतिबलमसूर्यामिव दिवं प्रतापाख्यान् अन्यान् दिशि दिशि विधत्ते दिनकरान्

anupāttanimittajātyabhāvasvarūpotprekṣā yathā--- diśāṃ jeturviśvaprasṛtamahaso rudranṛpater- jayaprasthānodyatkarituragasaṃmardajanitam / rajaḥ kṛtvā grastapratibalamasūryāmiva divaṃ pratāpākhyān anyān diśi diśi vidhatte dinakarān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रासूर्यामिति जात्यभावः । जातिहेतूत्प्रेक्षा यथा--- उदाररीत्या भुजया प्रतापरुद्रस्य विश्वैकदुरन्धरस्य । विश्वंभरा कोमलशय्ययेव विस्मारिता गोत्रमहीध्रवासम्

atrāsūryāmiti jātyabhāvaḥ / jātihetūtprekṣā yathā--- udārarītyā bhujayā pratāparudrasya viśvaikadurandharasya / viśvaṃbharā komalaśayyayeva vismāritā gotramahīdhravāsam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र शय्येवेति जातिहेतुत्वम् । जात्यभावहेतूत्प्रेक्षा यथा--- भूमेरकल्पवृक्षत्वादिति धाता विचिन्तयन् । सृष्टवान् काकतीशानं निर्व्याजत्यागवैभवम्

atra śayyeveti jātihetutvam / jātyabhāvahetūtprekṣā yathā--- bhūmerakalpavṛkṣatvāditi dhātā vicintayan / sṛṣṭavān kākatīśānaṃ nirvyājatyāgavaibhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राकल्पवृक्षत्वादिति जात्यभावस्य हेतुत्वम् । जातिफलोत्प्रेक्षा यथा--- नूनं विश्वंभराधारस्तम्भीभवितुमायतौ । वीररुद्रनरेन्द्रस्य भुजावाजानुलम्बिनौ

atrākalpavṛkṣatvāditi jātyabhāvasya hetutvam / jātiphalotprekṣā yathā--- nūnaṃ viśvaṃbharādhārastambhībhavitumāyatau / vīrarudranarendrasya bhujāvājānulambinau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र स्तम्भीभवितुमिति जातेः फलत्वम् । जात्यभावफलोत्प्रेक्षा यथा--- पशूनवध्यानालोक्य शत्रवः काकतीशितुः । प्रायेणामानुषत्वाय तृणवृत्तिं समाश्रिताः

atra stambhībhavitumiti jāteḥ phalatvam / jātyabhāvaphalotprekṣā yathā--- paśūnavadhyānālokya śatravaḥ kākatīśituḥ / prāyeṇāmānuṣatvāya tṛṇavṛttiṃ samāśritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रामानुषत्वायेति जात्यभावस्य फलत्वम् । क्रियास्वरूपोत्प्रेक्षा यथा--- श्रीकाकतीयनृपतेर्द्विषदङ्गनानां श्वासोर्मिभिः सपदि मर्मरितान्तरालाः । तासां निवासविषये कृतयाचनानां प्रत्युत्तराणि ददतीव मरौ वनान्ताः

atrāmānuṣatvāyeti jātyabhāvasya phalatvam / kriyāsvarūpotprekṣā yathā--- śrīkākatīyanṛpaterdviṣadaṅganānāṃ śvāsormibhiḥ sapadi marmaritāntarālāḥ / tāsāṃ nivāsaviṣaye kṛtayācanānāṃ pratyuttarāṇi dadatīva marau vanāntāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियास्वरूपाभावोत्प्रेक्षा यथा--- विमुखे सति काकतिक्षितीन्द्रे वनसीमापि कठोरकण्टकाग्रा । चिकुरेषु विकर्षति प्रतीशान् अददानेव निजान्तरप्रवेशम्

kriyāsvarūpābhāvotprekṣā yathā--- vimukhe sati kākatikṣitīndre vanasīmāpi kaṭhorakaṇṭakāgrā / cikureṣu vikarṣati pratīśān adadāneva nijāntarapraveśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राददानेति क्रियास्वरूपाभावः । क्रियाहेतूत्प्रेक्षा यथा--- राज्ञां गर्वाङ्कुरोद्भेदाः परिम्लाना दिने दिने । काकतीन्द्रप्रतापार्कतीव्रोष्माभिभवादिव

atrādadāneti kriyāsvarūpābhāvaḥ / kriyāhetūtprekṣā yathā--- rājñāṃ garvāṅkurodbhedāḥ parimlānā dine dine / kākatīndrapratāpārkatīvroṣmābhibhavādiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रभिभवादिवेति क्रियाहेतुत्वम् । (क्रियाहेत्वभावोत्प्रेक्षा यथा--- कपोलफलकावस्याः कथं भूत्वा तथाविधौ । अपश्यन्ताविवान्योन्यमीदृशीं क्षामतां गतौ

atrabhibhavādiveti kriyāhetutvam / (kriyāhetvabhāvotprekṣā yathā--- kapolaphalakāvasyāḥ kathaṃ bhūtvā tathāvidhau / apaśyantāvivānyonyamīdṛśīṃ kṣāmatāṃ gatau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियाफलोत्प्रेक्षा यथा--- दम्भोलिसंरम्भमहाजिगोपः प्रस्थानभेरीनिनदो ऽन्ध्रभर्तुः । लीनानिवान्वेष्टुमरातिवर्गान् विगाहते शैलगुहान्तराणि

kriyāphalotprekṣā yathā--- dambholisaṃrambhamahājigopaḥ prasthānabherīninado 'ndhrabhartuḥ / līnānivānveṣṭumarātivargān vigāhate śailaguhāntarāṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियाभावफलोत्प्रेक्षा यथा--- सीमाद्रिकुञ्जेषु विहारभाजः सिद्धाङ्गना कल्पितचन्द्रिकार्धान् । श्रीवीररुद्रस्य यशोविलासान् गायन्त्यसंस्प्रष्टुमिवान्धकारम्

kriyābhāvaphalotprekṣā yathā--- sīmādrikuñjeṣu vihārabhājaḥ siddhāṅganā kalpitacandrikārdhān / śrīvīrarudrasya yaśovilāsān gāyantyasaṃspraṣṭumivāndhakāram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रासंस्प्रष्टुमिवेति क्रियाभावस्य फलत्वम् । गुणस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा--- चकास्ति काकतीन्द्रस्य कृपालोकनविभ्रमः । प्रकृतिष्वपि सर्वासु प्रसाद इव मूर्तिमान्

atrāsaṃspraṣṭumiveti kriyābhāvasya phalatvam / guṇasvarūpotprekṣā yathā--- cakāsti kākatīndrasya kṛpālokanavibhramaḥ / prakṛtiṣvapi sarvāsu prasāda iva mūrtimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणाभावस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा--- प्रतापरुद्रस्य महाभिषेकपयः कणैः शीतलिताखिलाङ्गा । प्रशान्तभारार्तफणीन्द्रगाढश्वासानिलोष्मेव विभाति पृथ्वी

guṇābhāvasvarūpotprekṣā yathā--- pratāparudrasya mahābhiṣekapayaḥ kaṇaiḥ śītalitākhilāṅgā / praśāntabhārārtaphaṇīndragāḍhaśvāsāniloṣmeva vibhāti pṛthvī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र प्रशान्तोष्मेति गुणाभावः । गुणहेतूत्प्रेक्षा यथा--- जयश्रियामाश्रयतामुपेतः (ति) श्रीवीररुद्रस्य रणे कृपाणः । जयश्रियं वैरिमहीपतीनां समुत्सुको हर्तुमसूययेव

atra praśāntoṣmeti guṇābhāvaḥ / guṇahetūtprekṣā yathā--- jayaśriyāmāśrayatāmupetaḥ (ti) śrīvīrarudrasya raṇe kṛpāṇaḥ / jayaśriyaṃ vairimahīpatīnāṃ samutsuko hartumasūyayeva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रासूययेवेति गुणस्य हेतुत्वम् । गुणाभावहेतूत्प्रेक्षा यथा--- जाता वयं संप्रति वीररुद्रनरेन्द्रगम्भीरिमगुल्फदन्घाः । इत्यप्रमोदादिव जीवनेषु मालिन्यमम्भोनिधयो भजन्ति

atrāsūyayeveti guṇasya hetutvam / guṇābhāvahetūtprekṣā yathā--- jātā vayaṃ saṃprati vīrarudranarendragambhīrimagulphadanghāḥ / ityapramodādiva jīvaneṣu mālinyamambhonidhayo bhajanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राप्रमोदादिवेति गुणाभावस्य हेतुत्वम् । गुणफलोत्प्रेक्षा यथा--- आशिषां विषधूम्राणां नैर्मल्यार्थमिवोत्सुकाः । भुजङ्ग्यः काकतीन्द्रस्य गुणान् गातुं सुधामुचः

atrāpramodādiveti guṇābhāvasya hetutvam / guṇaphalotprekṣā yathā--- āśiṣāṃ viṣadhūmrāṇāṃ nairmalyārthamivotsukāḥ / bhujaṅgyaḥ kākatīndrasya guṇān gātuṃ sudhāmucaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र नैर्मल्यार्थमिति गुणस्य फलत्वम् । गुणाभावफलोत्प्रेक्षा यथा--- अरण्यवासार्जितबान्धवासु मृगीष्ववैरार्थमिवाशरण्याः । त्रिलिङ्गदेशेश्वरवैरिनार्यः पराङ्मुखा लोचनविभ्रमेषु

atra nairmalyārthamiti guṇasya phalatvam / guṇābhāvaphalotprekṣā yathā--- araṇyavāsārjitabāndhavāsu mṛgīṣvavairārthamivāśaraṇyāḥ / triliṅgadeśeśvaravairināryaḥ parāṅmukhā locanavibhrameṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रावैरार्थमिति गुणाभावस्य फलत्वम् । द्रव्यस्वरूपोत्प्रेक्षा यथा--- न नित्यमस्मिन् परिपूर्णतेति त्यक्त्वा नभः क्षोणितलावतीर्णः । आनन्दयन्निन्दुरिव स्वधाम्ना विभाति लोके नवकाकतीन्द्रः

atrāvairārthamiti guṇābhāvasya phalatvam / dravyasvarūpotprekṣā yathā--- na nityamasmin paripūrṇateti tyaktvā nabhaḥ kṣoṇitalāvatīrṇaḥ / ānandayanninduriva svadhāmnā vibhāti loke navakākatīndraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्यस्वरूपाभावोत्प्रेक्षा यथा--- अनन्यसाधारणदानशौण्डे सद्यः कृतार्थीभवदर्थिसार्थे । श्रीकाकतीन्द्रे भुवि राजमाने द्यौः पारिजातेन विनाकृतेव

dravyasvarūpābhāvotprekṣā yathā--- ananyasādhāraṇadānaśauṇḍe sadyaḥ kṛtārthībhavadarthisārthe / śrīkākatīndre bhuvi rājamāne dyauḥ pārijātena vinākṛteva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र दिवः पारिजाताभाव उत्प्रेक्ष्यते । द्रव्यहेतूत्प्रेक्षा यथा--- प्रतापरुद्रदेवेन क्ष्माभृत्पक्षविजृम्भितम् । समुन्मूलितमामूलादपरेणेव वज्रिणा

atra divaḥ pārijātābhāva utprekṣyate / dravyahetūtprekṣā yathā--- pratāparudradevena kṣmābhṛtpakṣavijṛmbhitam / samunmūlitamāmūlādapareṇeva vajriṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्यहेत्वभावोत्प्रेक्षा यथा--- काकतीयप्रतापोष्मविलीनाङ्गेन मेरुणा । असुवर्णाचलेनेव विरिञ्चिर्व्याकुलीकृतः

dravyahetvabhāvotprekṣā yathā--- kākatīyapratāpoṣmavilīnāṅgena meruṇā / asuvarṇācaleneva viriñcirvyākulīkṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रासुवर्णाचलेनेति हेत्वभावः । द्रव्यफलोत्प्रेक्षा यथा--- दुग्घार्णवशतायेव कैलासाचलकोटये । नूनं प्रतापरुद्रेण यशो दिक्षु प्रसारितम्

atrāsuvarṇācaleneti hetvabhāvaḥ / dravyaphalotprekṣā yathā--- dugghārṇavaśatāyeva kailāsācalakoṭaye / nūnaṃ pratāparudreṇa yaśo dikṣu prasāritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र दुग्घार्णवशतायेति द्रव्यस्य फलत्वम् । द्रव्याभावफलोत्प्रेक्षा यथा--- वीररुद्रनरेन्द्रस्य जयप्रस्थानसंभवम् । रजः पिहितदिग्गोलं निराकाशमिव स्थितम्

atra dugghārṇavaśatāyeti dravyasya phalatvam / dravyābhāvaphalotprekṣā yathā--- vīrarudranarendrasya jayaprasthānasaṃbhavam / rajaḥ pihitadiggolaṃ nirākāśamiva sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिशयोक्त्यलङ्कारः । विषयस्यानुपादानाद्विषय्युपनिबध्यते । यत्र सातिशयोक्तिः स्यात् कविप्रौढोक्तिजीविता

atiśayoktyalaṅkāraḥ / viṣayasyānupādānādviṣayyupanibadhyate / yatra sātiśayoktiḥ syāt kaviprauḍhoktijīvitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र कविप्रौढोक्त्या विषयतिरोधानेन विषयी निबध्यते सातिशयोक्तिः । तस्याश्चातुर्विध्यम्---भेदे ऽभेदः, अभेदे भेदः, संबन्धे ऽसंबन्धः, असंबन्धे संबन्धश्चेति । कार्यकारणयोः पौर्वापर्यविपर्ययरूपा त्वनध्यवसायमूलत्वाद् व्यतिरिक्तैव । किं तु प्रौढोक्तिमूलत्वादतिशयोक्तिरिति कथ्यते । तत्र भेदे ऽभेदो यथा--- स्थाने कल्पतरुर्जातः काकतीयकुलोदधेः । लक्ष्मीपतिरसौ चित्रं मर्त्यलोकमहोत्सवः

yatra kaviprauḍhoktyā viṣayatirodhānena viṣayī nibadhyate sātiśayoktiḥ / tasyāścāturvidhyam---bhede 'bhedaḥ, abhede bhedaḥ, saṃbandhe 'saṃbandhaḥ, asaṃbandhe saṃbandhaśceti / kāryakāraṇayoḥ paurvāparyaviparyayarūpā tvanadhyavasāyamūlatvād vyatiriktaiva / kiṃ tu prauḍhoktimūlatvādatiśayoktiriti kathyate / tatra bhede 'bhedo yathā--- sthāne kalpatarurjātaḥ kākatīyakulodadheḥ / lakṣmīpatirasau citraṃ martyalokamahotsavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र प्रतापरुद्रकल्पवृक्षयोरभेदाध्यवसायः । अभेदे भेदो यथा--- औन्नत्यं महदन्यदेव महितः को ऽप्येष गम्भीरिमा काप्यन्या सरणिः प्रतापयशसोरन्यैव बाह्वोः प्रथा । सर्वं नूतनमेव रुद्रनृपतेर्जाने न तन्निर्मितौ सामग्री चतुराननेन कियती कीदृक्क्रमा कल्पिता

atra pratāparudrakalpavṛkṣayorabhedādhyavasāyaḥ / abhede bhedo yathā--- aunnatyaṃ mahadanyadeva mahitaḥ ko 'pyeṣa gambhīrimā kāpyanyā saraṇiḥ pratāpayaśasoranyaiva bāhvoḥ prathā / sarvaṃ nūtanameva rudranṛpaterjāne na tannirmitau sāmagrī caturānanena kiyatī kīdṛkkramā kalpitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रौन्नत्यादेर्वास्तवाभेदे ऽपि भेदः कल्पितः । ततः स्वतः सिद्धकविप्रौढोक्तिसिद्धयोरौन्नत्ययोर्भेदे ऽपि अभेदाध्यवसायः । संबन्धे ऽसंबन्धो यथा--- शिला चिन्तारत्नं, तरुरमरशाखी, पशुरसौ वियद्धेनुः, सर्वं जगदपि तथा दोषविधुरम् । न सृष्टिवैधात्रो तदिह चतुरश्रीः कथमियं स्पृशेद्देवं रुद्रं सकलगुणसाम्राज्यनिलयम्

atraunnatyādervāstavābhede 'pi bhedaḥ kalpitaḥ / tataḥ svataḥ siddhakaviprauḍhoktisiddhayoraunnatyayorbhede 'pi abhedādhyavasāyaḥ / saṃbandhe 'saṃbandho yathā--- śilā cintāratnaṃ, taruramaraśākhī, paśurasau viyaddhenuḥ, sarvaṃ jagadapi tathā doṣavidhuram / na sṛṣṭivaidhātro tadiha caturaśrīḥ kathamiyaṃ spṛśeddevaṃ rudraṃ sakalaguṇasāmrājyanilayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र विधातृसृष्टिसंबन्धे ऽप्यसंबन्ध उक्तः । अतीतब्रह्मसृष्टिनेश्वरेणात्राभेदाध्यवसायः । असंबन्धे संबन्धो यथा--- ब्रह्मन् ! मेरुगिरौ कृते ऽपि किमिदं नैवंविधास्ते मुदः स्वामिन् ! सत्यमधिक्रियाद्य फलिता यद्वीररुद्रः कृतः । मिथ्या किं नु विकत्थसे त्रिजगतस्त्राणाय मत्प्रार्थितः शंभुः क्ष्मामवतीर्णवानिति कथा जाता हरिब्रह्मणोः

atra vidhātṛsṛṣṭisaṃbandhe 'pyasaṃbandha uktaḥ / atītabrahmasṛṣṭineśvareṇātrābhedādhyavasāyaḥ / asaṃbandhe saṃbandho yathā--- brahman ! merugirau kṛte 'pi kimidaṃ naivaṃvidhāste mudaḥ svāmin ! satyamadhikriyādya phalitā yadvīrarudraḥ kṛtaḥ / mithyā kiṃ nu vikatthase trijagatastrāṇāya matprārthitaḥ śaṃbhuḥ kṣmāmavatīrṇavāniti kathā jātā haribrahmaṇoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र हरिब्रह्मणोरेवंविधगोष्ट्यसंबन्धे ऽपि संबन्ध उक्तः । शंभुना सह काकतीन्द्रस्याभेदाध्यवसायः । कार्यकारणयोः पौर्वापर्यविपर्ययरूपातिशयोक्तिर्यथा--- मातः ! कथं काकतिनाथदृष्टेरग्रेसराः कामशराः पतन्ति । तद्रूपलावण्यजितः स्मरो ऽपि नूनं गतः किंकरताममुष्य

atra haribrahmaṇorevaṃvidhagoṣṭyasaṃbandhe 'pi saṃbandha uktaḥ / śaṃbhunā saha kākatīndrasyābhedādhyavasāyaḥ / kāryakāraṇayoḥ paurvāparyaviparyayarūpātiśayoktiryathā--- mātaḥ ! kathaṃ kākatināthadṛṣṭeragresarāḥ kāmaśarāḥ patanti / tadrūpalāvaṇyajitaḥ smaro 'pi nūnaṃ gataḥ kiṃkaratāmamuṣya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहोक्त्यलङ्कारः । अथोक्तिसाम्यालंकारनिरूपणे ऽतिशयोक्तिहेतुका सहोक्तिर्निरूप्यते । सहार्थेनान्वयो यत्र भवेदतिशयोक्तितः । कल्पितौपम्यपर्यन्ता सा सहोक्तिरितीष्यते

sahoktyalaṅkāraḥ / athoktisāmyālaṃkāranirūpaṇe 'tiśayoktihetukā sahoktirnirūpyate / sahārthenānvayo yatra bhavedatiśayoktitaḥ / kalpitaupamyaparyantā sā sahoktiritīṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र भेदे ऽभेदरूपया कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययरूपया वातिशयोक्त्या एकस्य प्राधान्येनान्वये ऽपरस्य सहार्थेन संबन्धे उपमानोपमेयभावः कल्प्यते तत्र सहोक्तिः । प्राकरणिकाप्राकरणिकविषयत्वादुपमानोपमेयभावस्य सहार्थसंबन्धेन द्वयोरपि प्रकृतत्वान्न तदात्मता । कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययरूपातिशयोक्तिमूला सहोक्तिर्यथा- अन्ध्रक्षमाभृत्सुभटासिधारा रणेषु नीलोत्पलपत्रभासः । पतन्ति कण्ठेष्वरिभूपतीनां साकं सुरस्त्रीजनमुक्तमाल्यैः

yatra bhede 'bhedarūpayā kāryakāraṇapaurvāparyaviparyayarūpayā vātiśayoktyā ekasya prādhānyenānvaye 'parasya sahārthena saṃbandhe upamānopameyabhāvaḥ kalpyate tatra sahoktiḥ / prākaraṇikāprākaraṇikaviṣayatvādupamānopameyabhāvasya sahārthasaṃbandhena dvayorapi prakṛtatvānna tadātmatā / kāryakāraṇapaurvāparyaviparyayarūpātiśayoktimūlā sahoktiryathā- andhrakṣamābhṛtsubhaṭāsidhārā raṇeṣu nīlotpalapatrabhāsaḥ / patanti kaṇṭheṣvaribhūpatīnāṃ sākaṃ surastrījanamuktamālyaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र कृपाणपतनोत्तरकालभाविनो दिव्यमाल्यपतनस्य सहकालत्वमुक्तमिति पौर्वापर्यविपर्ययः । भेदे ऽभेदरूपातिशयोक्तिः श्लेषगर्भाभेदाध्यवसायरूपा चारुत्वातिशयहेतुः । तन्मूला यथा--- दिने दिने रुद्रनराधिपस्य प्रतापलक्ष्मीरुदयं प्रयाति । प्रकाशिताशेषदिगन्तराला विवस्वता सार्धमनिन्द्यभासा

atra kṛpāṇapatanottarakālabhāvino divyamālyapatanasya sahakālatvamuktamiti paurvāparyaviparyayaḥ / bhede 'bhedarūpātiśayoktiḥ śleṣagarbhābhedādhyavasāyarūpā cārutvātiśayahetuḥ / tanmūlā yathā--- dine dine rudranarādhipasya pratāpalakṣmīrudayaṃ prayāti / prakāśitāśeṣadigantarālā vivasvatā sārdhamanindyabhāsā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनोक्त्यलङ्कारः । अथ सहोक्तिप्रतिपक्षरूपा विनोक्तिर्निरूप्यते । विना संबन्धि यत्किंचिद्यत्रान्यस्य पराभवेत् । अरम्यता रम्यता वा सा विनोक्तिरिति स्मृता

vinoktyalaṅkāraḥ / atha sahoktipratipakṣarūpā vinoktirnirūpyate / vinā saṃbandhi yatkiṃcidyatrānyasya parābhavet / aramyatā ramyatā vā sā vinoktiriti smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र कस्यचिदसंनिधानाद्वस्तु रम्यमरम्यं वा भवेत् सा विनोक्तिः । सा द्विविधा---अरम्यता, रम्यता चेति । अरम्यता यथा--- प्रतापरुद्रदेवस्य गुणवर्णनया विना । कीदृशी काव्यरचना संशृणुध्वं कवीश्वराः

yatra kasyacidasaṃnidhānādvastu ramyamaramyaṃ vā bhavet sā vinoktiḥ / sā dvividhā---aramyatā, ramyatā ceti / aramyatā yathā--- pratāparudradevasya guṇavarṇanayā vinā / kīdṛśī kāvyaracanā saṃśṛṇudhvaṃ kavīśvarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र प्रतापरुद्रगुणवर्णनेन विना काव्यश्रियो ऽशोभनत्वमुक्तम् । अनेन काव्यशोभामिच्छद्भिः कविभिः प्रतापरुद्रगुणा वर्णयितव्या इति विधिरेव प्रकाश्यते । रम्यता यथा--- कलापूर्णे नित्यं जयति जगतीन्दौ त्रिजगतो वपुष्मत्यानन्दे विमलविभवे रुद्रनृपतौ । विना लक्ष्म प्राप्य प्रतिदिवसपूर्णां निजतनुं प्रकाशः स्यादिन्दुर्यदि दिवि भवेत् सो ऽपि सुभगः

atra pratāparudraguṇavarṇanena vinā kāvyaśriyo 'śobhanatvamuktam / anena kāvyaśobhāmicchadbhiḥ kavibhiḥ pratāparudraguṇā varṇayitavyā iti vidhireva prakāśyate / ramyatā yathā--- kalāpūrṇe nityaṃ jayati jagatīndau trijagato vapuṣmatyānande vimalavibhave rudranṛpatau / vinā lakṣma prāpya pratidivasapūrṇāṃ nijatanuṃ prakāśaḥ syādinduryadi divi bhavet so 'pi subhagaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समासोक्त्यलङ्कारः । विशेषणानां तौल्येन यत्र प्रस्तुतवर्तिनाम् । अप्रस्तुतस्य गम्यत्वं सा समासोक्तिरिष्यते

samāsoktyalaṅkāraḥ / viśeṣaṇānāṃ taulyena yatra prastutavartinām / aprastutasya gamyatvaṃ sā samāsoktiriṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र प्रकृतविशेषणसाम्यादप्रस्तुतं गम्यते सा समासोक्तिः । तत् त्रिविधम्---श्लिष्टविशेषणसाम्यं, साधारणम्, औपम्यगर्भं चेति । श्लिष्टविशेषणसाम्यं यथा--- सद्यो विश्लथमेखलां पुलकितामृज्वीं तनुं बिभ्रती रागादन्ध्रपतेः कृपाणलतिका गृह्णाति कण्ठेष्वरीन् । तद्योगादनुरक्तभावविवशाः संमीलिताक्षाश्चिरं शून्यान्तः करणा भजन्ति खलु ते भावस्थितिं कामपि

yatra prakṛtaviśeṣaṇasāmyādaprastutaṃ gamyate sā samāsoktiḥ / tat trividham---śliṣṭaviśeṣaṇasāmyaṃ, sādhāraṇam, aupamyagarbhaṃ ceti / śliṣṭaviśeṣaṇasāmyaṃ yathā--- sadyo viślathamekhalāṃ pulakitāmṛjvīṃ tanuṃ bibhratī rāgādandhrapateḥ kṛpāṇalatikā gṛhṇāti kaṇṭheṣvarīn / tadyogādanuraktabhāvavivaśāḥ saṃmīlitākṣāściraṃ śūnyāntaḥ karaṇā bhajanti khalu te bhāvasthitiṃ kāmapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र विश्लथमेखला पुलकितामिति श्लिष्टविशेषणमहिम्ना कृपाणलतिकाया नायिकात्वप्रतीतिः । अनुरक्तभावविवशा इत्यादिविशेषणद्वारा रिपूणां नायकत्वप्रतीतिः । साधारणविशेषणेन यथा--- वीतव्रीडमपास्तमानमुदयद्वैस्वर्यमाविर्भवत्- स्वेदं निर्भरगात्रवेपथु मिलन्मूर्च्छं गलद्बाष्पकम् । संजातप्रलयं च काकतिममीनाथ ! स्मरोद्वेजिता भूपाः शैलगुहासु यान्ति विजनं भीत्या समालिङ्गिताः

atra viślathamekhalā pulakitāmiti śliṣṭaviśeṣaṇamahimnā kṛpāṇalatikāyā nāyikātvapratītiḥ / anuraktabhāvavivaśā ityādiviśeṣaṇadvārā ripūṇāṃ nāyakatvapratītiḥ / sādhāraṇaviśeṣaṇena yathā--- vītavrīḍamapāstamānamudayadvaisvaryamāvirbhavat- svedaṃ nirbharagātravepathu milanmūrcchaṃ galadbāṣpakam / saṃjātapralayaṃ ca kākatimamīnātha ! smarodvejitā bhūpāḥ śailaguhāsu yānti vijanaṃ bhītyā samāliṅgitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र शृङ्गारभयानकसाधारणविशेषबलाद् भीत्या समालिङ्गिता इति नृपाणां नायकत्वप्रतीतिः । औपम्यगर्भविशेषणेन यथा--- भृतात्मा गुणरत्नौघैः पूर्णः सौजन्यवारिणा । प्रतापरुद्रनृपतिर्धत्ते विश्वंभराश्रियम्

atra śṛṅgārabhayānakasādhāraṇaviśeṣabalād bhītyā samāliṅgitā iti nṛpāṇāṃ nāyakatvapratītiḥ / aupamyagarbhaviśeṣaṇena yathā--- bhṛtātmā guṇaratnaughaiḥ pūrṇaḥ saujanyavāriṇā / pratāparudranṛpatirdhatte viśvaṃbharāśriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.