अत्र समासोक्तौ सर्वत्र व्यवहारसमारोप एव जीवितम् । स चतुर्विधः । लौकिके वस्तुनि लौकिकव्यवहारसमारोपः, शास्त्रीयवस्तुव्यवहारसमारोपश्चेति द्विविधः ; तथा शास्त्रीयवस्तुनि शास्त्रीयवस्तुव्यवहारसमारोपः, लौकिकवस्तुव्यवहारसमारोपश्चेति । एवं चतुर्विधः । यथाक्रममुदाहरणानि । सप्ताङ्गस्फुरदुद्दामदानलक्ष्मीविराजितः । प्रतापरुद्रो भद्रात्मा तनुते सार्वभौमताम्
atra samāsoktau sarvatra vyavahārasamāropa eva jīvitam / sa caturvidhaḥ / laukike vastuni laukikavyavahārasamāropaḥ, śāstrīyavastuvyavahārasamāropaśceti dvividhaḥ ; tathā śāstrīyavastuni śāstrīyavastuvyavahārasamāropaḥ, laukikavastuvyavahārasamāropaśceti / evaṃ caturvidhaḥ / yathākramamudāharaṇāni / saptāṅgasphuraduddāmadānalakṣmīvirājitaḥ / pratāparudro bhadrātmā tanute sārvabhaumatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र लौकिके प्रकृतवस्तुनि लौकिकस्य सार्वभौमनामधेयस्य दिग्गजस्य व्यवहारप्रतीतिः । तथा--- गुरुप्रमाणेन निजेन सद्यस्तिरस्कृतोद्यत्प्रतिपक्षहेतौ । प्रतापरुद्रस्य समित्युदग्रे खड्गे महत्खण्डनपण्डितत्वम्
atra laukike prakṛtavastuni laukikasya sārvabhaumanāmadheyasya diggajasya vyavahārapratītiḥ / tathā--- gurupramāṇena nijena sadyastiraskṛtodyatpratipakṣahetau / pratāparudrasya samityudagre khaḍge mahatkhaṇḍanapaṇḍitatvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र लौकिके खड्गे तर्कशास्त्रप्रसिद्धवस्तुव्यवहारसमारोपः । तथा--- अपूर्वार्थश्लाघागुरुभणितसारस्यपदवी श्रुतिग्राह्यं तत्त्वं किमपि कलयन्ती प्रतिपदम् । प्रबन्धश्रीर्वीरक्षितिभुजि कवीनां विजयते बुधश्रेणी यस्यां निपुणमधिकर्तुं प्रभवति
atra laukike khaḍge tarkaśāstraprasiddhavastuvyavahārasamāropaḥ / tathā--- apūrvārthaślāghāgurubhaṇitasārasyapadavī śrutigrāhyaṃ tattvaṃ kimapi kalayantī pratipadam / prabandhaśrīrvīrakṣitibhuji kavīnāṃ vijayate budhaśreṇī yasyāṃ nipuṇamadhikartuṃ prabhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रालंकारशास्त्रीये वस्तुनि तन्त्रशास्त्रप्रसिद्धवलस्तुव्यवहारसमारोपः । तथा--- सालंकारा लसद्वर्णा सगुणा रसनिर्भरा । भावानुबन्धिनी भाति भारती काकतीश्वरे
atrālaṃkāraśāstrīye vastuni tantraśāstraprasiddhavalastuvyavahārasamāropaḥ / tathā--- sālaṃkārā lasadvarṇā saguṇā rasanirbharā / bhāvānubandhinī bhāti bhāratī kākatīśvare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वक्रोक्त्यलङ्कारः । अन्येषामप्यलंकाराणामुक्तिसाम्ये ऽपि श्लेषगर्भत्वविशेषात् वक्रोक्तिरुच्यते--- अन्यथोक्तस्य वाक्यस्य काक्वा श्लेषेण वा भवेत् । अन्यथा योजनं यत्र सा वक्रोक्तिर्निगद्यते
vakroktyalaṅkāraḥ / anyeṣāmapyalaṃkārāṇāmuktisāmye 'pi śleṣagarbhatvaviśeṣāt vakroktirucyate--- anyathoktasya vākyasya kākvā śleṣeṇa vā bhavet / anyathā yojanaṃ yatra sā vakroktirnigadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र कयाचिद्विवक्षया प्रयुक्तस्य वाक्यस्य अन्यथा विवक्षया योजना क्रियते सा वक्रोक्तिः । उक्तिवक्रत्वे कथंचित् संभवत्यप्येवंविधलक्षणाभावात् सर्वालंकारेभ्यो भिद्यते । काक्वा यथा--- बहुवऌऌअहो खु राआ सहि तस्स सिरिंमि णिभ्भरासत्ती । णूणा सिरिए वि तुमं अप्पाणं किं णु ऌअहुवसि
yatra kayācidvivakṣayā prayuktasya vākyasya anyathā vivakṣayā yojanā kriyate sā vakroktiḥ / uktivakratve kathaṃcit saṃbhavatyapyevaṃvidhalakṣaṇābhāvāt sarvālaṃkārebhyo bhidyate / kākvā yathā--- bahuvaḷḷaho khu rāā sahi tassa siriṃmi ṇibhbharāsattī / ṇūṇā sirie vi tumaṃ appāṇaṃ kiṃ ṇu ḷahuvasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न्यूना श्रियो ऽपि त्वमात्मानं किं नु लघयसि ॥) अत्र त्वमपि श्रियो न्यूनगुणा न भवति । अतस्त्वय्यपि नृपतिरासक्त एव, किमित्यात्मानं लघूकरोषीति काक्वा प्रतीयते । श्लेषेण यथा--- कस्ते सुन्दरि वर्तते हृदि सदा ? किमिन्दुर्न हि क्षोणीभृत्तिलकः; सुमेरुरयि किं ? नो रुद्रदेवो विभुः । ईशः किं सखि ! सत्यमात्थ सुभगे ! त्वं गोत्रसारोद्भवे- त्याल्यां खल्वपहासवाचि विरहं किंचिद्वधूर्व्यस्मरत्
nyūnā śriyo 'pi tvamātmānaṃ kiṃ nu laghayasi //) atra tvamapi śriyo nyūnaguṇā na bhavati / atastvayyapi nṛpatirāsakta eva, kimityātmānaṃ laghūkaroṣīti kākvā pratīyate / śleṣeṇa yathā--- kaste sundari vartate hṛdi sadā ? kimindurna hi kṣoṇībhṛttilakaḥ; sumerurayi kiṃ ? no rudradevo vibhuḥ / īśaḥ kiṃ sakhi ! satyamāttha subhage ! tvaṃ gotrasārodbhave- tyālyāṃ khalvapahāsavāci virahaṃ kiṃcidvadhūrvyasmarat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ स्वभावोक्तिः । स्वभावोक्तिरसौ चारु यथावद्वस्तुवर्णनम्
atha svabhāvoktiḥ / svabhāvoktirasau cāru yathāvadvastuvarṇanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र चारुतया वस्तुनो यथावद्वर्णनं निबध्यते सा स्वभावोक्तिः । यथा--- मदश्च्युता नर्तितकर्णतालमुद्धूतमूर्ध्ना त्रिपदस्थितेन । लोलाग्रहस्तेन गजेन जातो नित्योत्सवः काकतिवीररुद्रः
yatra cārutayā vastuno yathāvadvarṇanaṃ nibadhyate sā svabhāvoktiḥ / yathā--- madaścyutā nartitakarṇatālamuddhūtamūrdhnā tripadasthitena / lolāgrahastena gajena jāto nityotsavaḥ kākativīrarudraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याजोक्त्यलङ्कारः । अथोक्तिसाम्याद् व्याजोक्तिरुच्यते । व्याजोक्तिः सा समुद्भूतं वस्तु यत्र निगूह्यते
vyājoktyalaṅkāraḥ / athoktisāmyād vyājoktirucyate / vyājoktiḥ sā samudbhūtaṃ vastu yatra nigūhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र प्रकाशं वस्तु साम्यगर्भत्वेन निगूहनार्हत्वात् केनचित् व्याजेन प्रच्छाद्यते सा व्याजोक्तिः । यथा--- क्षोणीपाणिग्रहणसमये संमदाद्रोमहर्षे सर्वाङ्गीणे नृपतितिलकः काकतीयान्वयेन्दुः । धीरोदात्तः शिशिरसलिलैः किं नु राज्याभिषेकः कर्तव्यः स्यादिति मृदु हसन् वीक्षते मन्त्रिवृद्धान्
yatra prakāśaṃ vastu sāmyagarbhatvena nigūhanārhatvāt kenacit vyājena pracchādyate sā vyājoktiḥ / yathā--- kṣoṇīpāṇigrahaṇasamaye saṃmadādromaharṣe sarvāṅgīṇe nṛpatitilakaḥ kākatīyānvayenduḥ / dhīrodāttaḥ śiśirasalilaiḥ kiṃ nu rājyābhiṣekaḥ kartavyaḥ syāditi mṛdu hasan vīkṣate mantrivṛddhān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मीलनालङ्कारः । व्याजोक्त्युत्तरं किंचित्साम्यान्मीलनमुच्यते । मीलनं वस्तुना यत्र वस्त्वन्तरनिगूहनम्
mīlanālaṅkāraḥ / vyājoktyuttaraṃ kiṃcitsāmyānmīlanamucyate / mīlanaṃ vastunā yatra vastvantaranigūhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र वस्तुना वस्त्वन्तरं प्रच्छादितं भवति स मीलनालंकारः । स द्विविधः---सहजेनागन्तुकतिरोधानम्, आगन्तुकेन सहजतिरोधानं चेति । यथाक्रममुदाहरणे--- उग्रैः काकतिवीररुद्रनृपतेर्देर्दण्डविस्फूर्जितैर्- युद्धप्राङ्गणवर्जितेषु पतिषु क्वापि प्रलीनात्मसु । विष्वक्तीव्रतरस्मरज्वरजुषामङ्गे द्विषद्योषितां संक्रान्तो ऽपि न लक्ष्यते पथि महानूष्मा चिरं मारवः
yatra vastunā vastvantaraṃ pracchāditaṃ bhavati sa mīlanālaṃkāraḥ / sa dvividhaḥ---sahajenāgantukatirodhānam, āgantukena sahajatirodhānaṃ ceti / yathākramamudāharaṇe--- ugraiḥ kākativīrarudranṛpaterderdaṇḍavisphūrjitair- yuddhaprāṅgaṇavarjiteṣu patiṣu kvāpi pralīnātmasu / viṣvaktīvratarasmarajvarajuṣāmaṅge dviṣadyoṣitāṃ saṃkrānto 'pi na lakṣyate pathi mahānūṣmā ciraṃ māravaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र सहजेन रिपुकामिनीगतेन स्मरानलोष्मणा मार्गवशादागन्तुको मरूष्मा तिरोधीयते । तथा--- प्रतापरुद्रस्य भुजप्रभावादन्तर्भयाद् भूमिभुजामजस्रम् । स्वेदाश्रुकम्पाद्युदये ऽप्यनङ्गगोष्ठ्यां स्त्रियः प्रेम्णि न विश्वसन्ति
atra sahajena ripukāminīgatena smarānaloṣmaṇā mārgavaśādāgantuko marūṣmā tirodhīyate / tathā--- pratāparudrasya bhujaprabhāvādantarbhayād bhūmibhujāmajasram / svedāśrukampādyudaye 'pyanaṅgagoṣṭhyāṃ striyaḥ premṇi na viśvasanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्यालङ्कारः । सामान्यं गुणसाम्येन यत्र वस्त्वन्तरैकता
sāmānyālaṅkāraḥ / sāmānyaṃ guṇasāmyena yatra vastvantaraikatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र एवस्य वस्तुनो गुणसाम्येन वत्स्वन्तरैकात्म्यं भवति, स सामान्यालंकारः । यथा-- कैलासदुग्धार्णवयानहंसेष्वलक्षितेष्वन्ध्रनरेन्द्रकीर्त्तौ । त्रयः पुमांसः प्रथमे स्मयन्ते स्वसेवकान् संभ्रमतो विलोक्य
yatra evasya vastuno guṇasāmyena vatsvantaraikātmyaṃ bhavati, sa sāmānyālaṃkāraḥ / yathā-- kailāsadugdhārṇavayānahaṃseṣvalakṣiteṣvandhranarendrakīrttau / trayaḥ pumāṃsaḥ prathame smayante svasevakān saṃbhramato vilokya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्गुणालङ्कारः । इतरगुणसंनिधानातिशयसाम्यात् तद्गुण उच्यते । तद्गुणः स्वगुणत्यागादन्योत्कृष्टगुणाहृतिः
tadguṇālaṅkāraḥ / itaraguṇasaṃnidhānātiśayasāmyāt tadguṇa ucyate / tadguṇaḥ svaguṇatyāgādanyotkṛṣṭaguṇāhṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र न्यूनं स्वगुणं विहाय संनिहितवस्तुनः सकाशादुत्कृष्टगुणः स्वीक्रियते स तद्गुणालङ्कारः । यथा--- प्रतापरुद्रदेवाङ्घ्रिनखज्योत्स्नाविजृम्भितैः । नमन्नृपतिमाणिक्यमौलयः शुचयः कृताः
yatra nyūnaṃ svaguṇaṃ vihāya saṃnihitavastunaḥ sakāśādutkṛṣṭaguṇaḥ svīkriyate sa tadguṇālaṅkāraḥ / yathā--- pratāparudradevāṅghrinakhajyotsnāvijṛmbhitaiḥ / namannṛpatimāṇikyamaulayaḥ śucayaḥ kṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतद्गुणालङ्कारः । तत्प्रातिपक्ष्यादतद्गुणो निरूप्यते । सति हेतावन्यगुणास्वीकारः स्यादतद्गुणः
atadguṇālaṅkāraḥ / tatprātipakṣyādatadguṇo nirūpyate / sati hetāvanyaguṇāsvīkāraḥ syādatadguṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र संनिधानरूपे हेतौ सत्यप्यन्यगुणस्वीकारो नास्ति असावतद्गुणालंकारः । यथा--- ईशानं समया जगत्यटति तल्लीलाट्टहासोज्ज्वले दैत्यारिं परितस्तदङ्गविलसन्नीलद्युतिद्योतिते । ब्रह्माणं निकषा च तत्तनुमिलत्स्वर्णप्रभाभास्वरे पुष्णन् रुद्रनरेन्द्रकीर्त्तिविभवः स्वामेव शुभ्रां छविम्
yatra saṃnidhānarūpe hetau satyapyanyaguṇasvīkāro nāsti asāvatadguṇālaṃkāraḥ / yathā--- īśānaṃ samayā jagatyaṭati tallīlāṭṭahāsojjvale daityāriṃ paritastadaṅgavilasannīladyutidyotite / brahmāṇaṃ nikaṣā ca tattanumilatsvarṇaprabhābhāsvare puṣṇan rudranarendrakīrttivibhavaḥ svāmeva śubhrāṃ chavim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरोधालङ्कारः । अतद्गुणे किंचित्प्रक्रान्तत्वाद् विरोधस्य विरोधालंकारो निरूप्यते । आभासत्वे विरोधस्य विरोधालंकृतिर्मता
virodhālaṅkāraḥ / atadguṇe kiṃcitprakrāntatvād virodhasya virodhālaṃkāro nirūpyate / ābhāsatve virodhasya virodhālaṃkṛtirmatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र प्रथममाभासतया प्रतीतो विरोधः पर्यवसाने परिह्रियते स विरोधालंकारः । तत्र जातेर्जात्यादिना सह विरोधे चत्वारो भेदाः । क्रियायाः क्रियागुणद्रव्यैः सह विरोधे त्रयो भेदाः । गुणस्य गुणद्रव्याभ्यां विरोधे द्वौ भेदौ । द्रव्यस्य द्रव्येण सह विरोधे एको भेदः । एवं दश विरोधे भेदाः । जातेर्जात्या क्रियया च विरोधो यथा--- पद्माकरो ऽपि विलसति नितरामजडाशयो ऽयमुर्वीशः । विमलतरवारिधाराप्यासीद्वैरिक्षितीशतापकरी
yatra prathamamābhāsatayā pratīto virodhaḥ paryavasāne parihriyate sa virodhālaṃkāraḥ / tatra jāterjātyādinā saha virodhe catvāro bhedāḥ / kriyāyāḥ kriyāguṇadravyaiḥ saha virodhe trayo bhedāḥ / guṇasya guṇadravyābhyāṃ virodhe dvau bhedau / dravyasya dravyeṇa saha virodhe eko bhedaḥ / evaṃ daśa virodhe bhedāḥ / jāterjātyā kriyayā ca virodho yathā--- padmākaro 'pi vilasati nitarāmajaḍāśayo 'yamurvīśaḥ / vimalataravāridhārāpyāsīdvairikṣitīśatāpakarī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र पूर्वार्धे जात्योर्विरोधः, कमलाकरो ऽप्यजडाशय इति विरोधात् । उत्तरार्धे जातिक्रिययोर्विरोधः, विमलतरवारिधारायाः संतापकरणविरोधात् । अत्र श्लेषमूलो विरोधः । जातेर्गुणद्रव्याभ्यां विरोधो यथा--- अमदः सार्वभौमो ऽपि भास्वानपि कलानिधिः । वीररुद्रनरेन्द्रो ऽयमद्भुतानां विहारभूः
atra pūrvārdhe jātyorvirodhaḥ, kamalākaro 'pyajaḍāśaya iti virodhāt / uttarārdhe jātikriyayorvirodhaḥ, vimalataravāridhārāyāḥ saṃtāpakaraṇavirodhāt / atra śleṣamūlo virodhaḥ / jāterguṇadravyābhyāṃ virodho yathā--- amadaḥ sārvabhaumo 'pi bhāsvānapi kalānidhiḥ / vīrarudranarendro 'yamadbhutānāṃ vihārabhūḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र सार्वभौमो ऽप्यमद इति जातिगुणयोर्विरोधः । भास्वानपि कलानिधिरिति जातिद्रव्ययोर्विरोधः । कलानिधेरेकत्वात् द्रव्यत्वम् । अत्रापि श्लेषमूलता । क्रियायाः क्रियया विरोधो यथा--- धर्मद्विषामर्थमुषां च भङ्गमुत्पादयन् काकतिवीररुद्रः । त्रिवर्गसाधारणगोचरो ऽपि करोति कामद्विषि भावमार्द्रम्
atra sārvabhaumo 'pyamada iti jātiguṇayorvirodhaḥ / bhāsvānapi kalānidhiriti jātidravyayorvirodhaḥ / kalānidherekatvāt dravyatvam / atrāpi śleṣamūlatā / kriyāyāḥ kriyayā virodho yathā--- dharmadviṣāmarthamuṣāṃ ca bhaṅgamutpādayan kākativīrarudraḥ / trivargasādhāraṇagocaro 'pi karoti kāmadviṣi bhāvamārdram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र त्रिवर्गसाधारणवृत्तेर्धर्मार्थविरोधिषु भङ्गकरणं कामारौ स्नेहकरणं च विरुद्धम् । क्रियाया गुणद्रव्याभ्यां विरोधो यथा--- एष जिष्णुविहारो ऽपि गोत्रवात्सल्यलालसः । करोति कमलोल्लासं राजाप्यन्ध्रनरेश्वरः
atra trivargasādhāraṇavṛtterdharmārthavirodhiṣu bhaṅgakaraṇaṃ kāmārau snehakaraṇaṃ ca viruddham / kriyāyā guṇadravyābhyāṃ virodho yathā--- eṣa jiṣṇuvihāro 'pi gotravātsalyalālasaḥ / karoti kamalollāsaṃ rājāpyandhranareśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र जिष्णुविहारस्य गोत्रवात्सल्यमिति क्रियागुणयोर्विरोधः । कमलोल्लासं कुर्वन्नपि राजेति क्रियाद्रव्ययोर्विरोधः । अत्रापि श्लेषमूलतैव । गुणस्य गुणेन विरोधो यथा--- रज्जंतो भुवणमिअं राएत्ति जए सलाहणिज्जो सि । रुद्दणरिंद ! कहं सा रत्ता वि अ पंडुरा जाआ
atra jiṣṇuvihārasya gotravātsalyamiti kriyāguṇayorvirodhaḥ / kamalollāsaṃ kurvannapi rājeti kriyādravyayorvirodhaḥ / atrāpi śleṣamūlataiva / guṇasya guṇena virodho yathā--- rajjaṃto bhuvaṇamiaṃ rāetti jae salāhaṇijjo si / ruddaṇariṃda ! kahaṃ sā rattā vi a paṃḍurā jāā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुद्रनरेन्द्र ! कथं सा रक्तापि च पुण्डुरा जाता ॥) अत्र रक्तत्वपाण्डुरत्वयोर्विहोधः । गुणस्य द्रव्येण विरोधो यथा--- ज्वलत्प्रतापरौद्रो ऽपि काकतीयनरेश्वरः । भूत्वा जैवातृको भाति शश्वद्विश्वप्रियंकरः
rudranarendra ! kathaṃ sā raktāpi ca puṇḍurā jātā //) atra raktatvapāṇḍuratvayorvihodhaḥ / guṇasya dravyeṇa virodho yathā--- jvalatpratāparaudro 'pi kākatīyanareśvaraḥ / bhūtvā jaivātṛko bhāti śaśvadviśvapriyaṃkaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र प्रतापरौद्रो ऽपि जैवातृक इति गुणद्रव्ययोर्विरोधः । द्रव्यस्य द्रव्येण विरोधो यथा--- विभाति काकतीन्द्रो ऽयं रुद्रो ऽपि चतुराननः । तथा च जिष्णुरित्येष कथ्यते पुरुषोत्तमः
atra pratāparaudro 'pi jaivātṛka iti guṇadravyayorvirodhaḥ / dravyasya dravyeṇa virodho yathā--- vibhāti kākatīndro 'yaṃ rudro 'pi caturānanaḥ / tathā ca jiṣṇurityeṣa kathyate puruṣottamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं दश भेदा दर्शिताः । अयमश्लेषेणापि भवति । यथा--- स्वभावशिशिरा दृष्टिरपि काकतिभूभुजः । सर्वाङ्गतापिनी जाता प्रतिपक्षमहीभृताम्
evaṃ daśa bhedā darśitāḥ / ayamaśleṣeṇāpi bhavati / yathā--- svabhāvaśiśirā dṛṣṭirapi kākatibhūbhujaḥ / sarvāṅgatāpinī jātā pratipakṣamahībhṛtām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषालङ्कारः । अथ विरोधगर्भालंकारा निरूप्यन्ते । आधाररहिताधेयमेकं चानेकगोचरम् । अशक्यवस्तुकरणं विशेषालंकृतिस्त्रिधा
viśeṣālaṅkāraḥ / atha virodhagarbhālaṃkārā nirūpyante / ādhārarahitādheyamekaṃ cānekagocaram / aśakyavastukaraṇaṃ viśeṣālaṃkṛtistridhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्राधारमन्तरेणाधेयो निबध्यते स एको विशेषः । एकस्यानेकगोचरत्वे द्वितीयो विशेषः । प्रकृतादशक्यवस्त्वन्तरकरणे तृतीयः । यथाक्रममुदाहरणानि-- नलनहुषदिलीपधर्मपुत्रप्रभृतिनरेश्वरसंश्रिता यशः श्रीः । अनुदिनमधुनाभ्युपेत्य मैत्रीं विलसति काकतिवीररुद्रकीर्त्त्या
yatrādhāramantareṇādheyo nibadhyate sa eko viśeṣaḥ / ekasyānekagocaratve dvitīyo viśeṣaḥ / prakṛtādaśakyavastvantarakaraṇe tṛtīyaḥ / yathākramamudāharaṇāni-- nalanahuṣadilīpadharmaputraprabhṛtinareśvarasaṃśritā yaśaḥ śrīḥ / anudinamadhunābhyupetya maitrīṃ vilasati kākativīrarudrakīrttyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र प्राचां भूपतीनामाधारभूतानां तिरोधाने ऽप्याश्रितायाः कीर्त्तेरवस्थानम् । यथा च--- पश्यन्तो भयविह्वलाः प्रतिनृपाः पश्चात् पुरः पार्श्वयोर् रप्यन्तर्बहिरन्ध्रपार्थिवपतिं प्रोत्क्षिप्तकौक्षेयकम् । निः सीनोत्बणधावनव्यतिकरप्रभ्रष्टदोरायुधाः शैलाच्छेलमटन्ति कम्पविलसद्गाम्भीर्यशौर्यश्रियः
atra prācāṃ bhūpatīnāmādhārabhūtānāṃ tirodhāne 'pyāśritāyāḥ kīrtteravasthānam / yathā ca--- paśyanto bhayavihvalāḥ pratinṛpāḥ paścāt puraḥ pārśvayor rapyantarbahirandhrapārthivapatiṃ protkṣiptakaukṣeyakam / niḥ sīnotbaṇadhāvanavyatikaraprabhraṣṭadorāyudhāḥ śailācchelamaṭanti kampavilasadgāmbhīryaśauryaśriyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र भयभ्रान्तानां शत्रुनृपतीनां प्रतापरुद्रनृपतिरेको ऽप्यनेकत्र प्रतीयते । तथा च--- अपारकरुणानिधेः सदसि वीररुद्रप्रभोः प्रसादमधुरक्रमा लगति यत्र दृष्टिर्जने । अतीन्द्रमतिकिंनराधिपमशेषलोकोन्नतं न किं मिमधितिष्ठति त्रिभुवने स सर्वाधिकः
atra bhayabhrāntānāṃ śatrunṛpatīnāṃ pratāparudranṛpatireko 'pyanekatra pratīyate / tathā ca--- apārakaruṇānidheḥ sadasi vīrarudraprabhoḥ prasādamadhurakramā lagati yatra dṛṣṭirjane / atīndramatikiṃnarādhipamaśeṣalokonnataṃ na kiṃ mimadhitiṣṭhati tribhuvane sa sarvādhikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधिकालङ्कारः । आधाराधेयवैचित्र्यादधिकालंकारो निरूप्यते । आधाराधेययोरानुरूप्याभावो ऽधिको मतः
adhikālaṅkāraḥ / ādhārādheyavaicitryādadhikālaṃkāro nirūpyate / ādhārādheyayorānurūpyābhāvo 'dhiko mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्राश्रयाश्रयिणोरानुरूप्यं नास्ति सो ऽधिकालंकारः । स द्विविधः, आश्रयस्याल्पत्वमहत्त्वाभ्याम् । स्तोके ब्रह्माण्डरन्ध्रे विपुलतरतया स्वैरसंचारहेला- संकोचादेकराशीभवदतनुरुचौ काकतीन्द्रस्य कीर्त्तौ । एतैः प्रालेयपृथ्वीधररजतगिरिस्वर्णदीशीतभानु- क्षीरम्भोराशिमुख्यैः प्रकटितमधुना तद्धनीभावरूपम्
yatrāśrayāśrayiṇorānurūpyaṃ nāsti so 'dhikālaṃkāraḥ / sa dvividhaḥ, āśrayasyālpatvamahattvābhyām / stoke brahmāṇḍarandhre vipulataratayā svairasaṃcārahelā- saṃkocādekarāśībhavadatanurucau kākatīndrasya kīrttau / etaiḥ prāleyapṛthvīdhararajatagirisvarṇadīśītabhānu- kṣīrambhorāśimukhyaiḥ prakaṭitamadhunā taddhanībhāvarūpam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्राश्रयस्य रोदः कुहरस्याल्पत्वमाश्रितस्य प्रतापरुद्रयशसो वैपुल्यम् । द्वितीयो यथा--- क्वापि क्वापि कलिङ्गमालवमहाराष्ट्राङ्गवङ्गादयो भूपास्तादृशसैन्यवैभवसमाक्रान्ताखिलाशान्तराः । लीनाः काकतिवीररुद्रनृपतेर्व्यूहप्रपञ्चश्रिया निः सीमे बलवारिधौ विदधते पूर्तिं न कोणे ऽप्यहो
atrāśrayasya rodaḥ kuharasyālpatvamāśritasya pratāparudrayaśaso vaipulyam / dvitīyo yathā--- kvāpi kvāpi kaliṅgamālavamahārāṣṭrāṅgavaṅgādayo bhūpāstādṛśasainyavaibhavasamākrāntākhilāśāntarāḥ / līnāḥ kākativīrarudranṛpatervyūhaprapañcaśriyā niḥ sīme balavāridhau vidadhate pūrtiṃ na koṇe 'pyaho
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्राश्रयस्य प्रतापरुद्रसैन्याम्बुधेर्वैपुल्यम् । आश्रितानामङ्गवङ्गकलिङ्गप्रभृतिराजकानीकिनीनामल्पत्वम् । अथ विभावना विशेषोक्तिश्च । कारणेन विना कार्यस्योत्पत्तिः स्याद्विभावना । तत्सामग्रयामनुत्पत्तिर्विशेषोक्तिर्निगद्यते
atrāśrayasya pratāparudrasainyāmbudhervaipulyam / āśritānāmaṅgavaṅgakaliṅgaprabhṛtirājakānīkinīnāmalpatvam / atha vibhāvanā viśeṣoktiśca / kāraṇena vinā kāryasyotpattiḥ syādvibhāvanā / tatsāmagrayāmanutpattirviśeṣoktirnigadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र प्रसिद्धकारणपरित्यागेन कार्यस्योत्पत्तिर्निगद्यते सा विभावना । यत्र साकल्ये सत्यपि कार्यस्यानुत्पत्तिः सा विशेषोक्तिः । यथा--- प्रतापरुद्रेण पराजितानां प्रत्यर्थिनां विन्ध्यगुहागतानाम् । तमांस्यरात्रीणि समुद्भवन्ति तेजांसि धस्रेष्वपि नोद्भवन्ति
yatra prasiddhakāraṇaparityāgena kāryasyotpattirnigadyate sā vibhāvanā / yatra sākalye satyapi kāryasyānutpattiḥ sā viśeṣoktiḥ / yathā--- pratāparudreṇa parājitānāṃ pratyarthināṃ vindhyaguhāgatānām / tamāṃsyarātrīṇi samudbhavanti tejāṃsi dhasreṣvapi nodbhavanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असंगत्यलङ्कारः । कार्यकारणविरोधप्रस्तावाद् असंगतिरुच्यते । कार्यकारणयोर्भिन्नदेशत्वे सत्यसंगतिः
asaṃgatyalaṅkāraḥ / kāryakāraṇavirodhaprastāvād asaṃgatirucyate / kāryakāraṇayorbhinnadeśatve satyasaṃgatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रैकदेशवर्तिनोरपि कार्यकारणयोर्भिन्नदेशस्थितिर्निबध्यते ऽसावसंगत्यलंकारः । यथा--- बिभ्रत्युर्वीधुरां गुर्वी वीररुद्रनरेश्वरे । भवन्त्यतितरां शश्वन्नम्राः सामन्तमौलयः
yatraikadeśavartinorapi kāryakāraṇayorbhinnadeśasthitirnibadhyate 'sāvasaṃgatyalaṃkāraḥ / yathā--- bibhratyurvīdhurāṃ gurvī vīrarudranareśvare / bhavantyatitarāṃ śaśvannamrāḥ sāmantamaulayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचित्रालङ्कारः । विरोधप्रस्तावाद्विचित्रं निरूप्यते । विचित्रं स्वविरुद्धस्य फलप्राप्त्यर्थमुद्यमः
vicitrālaṅkāraḥ / virodhaprastāvādvicitraṃ nirūpyate / vicitraṃ svaviruddhasya phalaprāptyarthamudyamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र स्वविरुद्धफलप्राप्त्यर्थमुद्योगः क्रियते स विचित्रालंकारः । यथा--- प्रतापरुद्रनृपतेरग्रे दूरान्नरेश्वराः । अवरोहन्ति हस्तिभ्यस्तानारोढुमनर्गलम्
yatra svaviruddhaphalaprāptyarthamudyogaḥ kriyate sa vicitrālaṃkāraḥ / yathā--- pratāparudranṛpateragre dūrānnareśvarāḥ / avarohanti hastibhyastānāroḍhumanargalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रारोढुमवरोहन्तीति विपरीतफलप्राप्त्यर्थं प्रयत्नः । अन्योन्यालंकारः । अथान्योन्यं निरूप्यते । अस्यापि विरोधमूलता । तदन्योन्यं मिथो यत्रोत्पाद्योत्पादकता भवेत्
atrāroḍhumavarohantīti viparītaphalaprāptyarthaṃ prayatnaḥ / anyonyālaṃkāraḥ / athānyonyaṃ nirūpyate / asyāpi virodhamūlatā / tadanyonyaṃ mitho yatrotpādyotpādakatā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र परस्परं क्रियाद्वारकमुत्पाद्योत्पादकत्वं तदन्योन्यालंकारः । यथा--- आरोहता रुद्रनरेश्वरेण विराजते काकतिराजपीठम् । आरुह्य तेनोज्ज्वलरत्नभाजा राजापि लक्ष्मीमधिकां बिभर्ति
yatra parasparaṃ kriyādvārakamutpādyotpādakatvaṃ tadanyonyālaṃkāraḥ / yathā--- ārohatā rudranareśvareṇa virājate kākatirājapīṭham / āruhya tenojjvalaratnabhājā rājāpi lakṣmīmadhikāṃ bibharti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र प्रतापरुद्रभद्रासनयोरन्योन्यालंकार्यत्वम् । विषमालंकारः । अथ विरोधमूलो विषमालंकारः कथ्यते । विरुद्धकार्यस्योत्पत्तिर्यत्रानर्थस्य वा भवेत् । विरूपघटना चासौ विषमालंकृतिस्त्रिधा
atra pratāparudrabhadrāsanayoranyonyālaṃkāryatvam / viṣamālaṃkāraḥ / atha virodhamūlo viṣamālaṃkāraḥ kathyate / viruddhakāryasyotpattiryatrānarthasya vā bhavet / virūpaghaṭanā cāsau viṣamālaṃkṛtistridhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र कारणाद्विरुद्धकार्यस्योत्पत्तिस्तदेकं विषमम् । अकार्यभूतस्यानर्थस्योत्पत्तिर्द्वितीयम् । विरूपयोर्वस्तुनोः संघटने तृतीयम् । तत्र प्रथमं यथा--- राज्ञः काकतिवीररुद्रनृपतेः खड्गात् तमालप्रभाद् उद्भूतां शरदिन्दुकान्तिधवलां कीर्त्तिश्रियं पश्यताम् । लोकानां मुरवैरिपादकमलाज्जातां वियन्निम्नगां श्रुत्वा संप्रति विस्मयाद्विरमति प्राप्तानुभावं मनः
yatra kāraṇādviruddhakāryasyotpattistadekaṃ viṣamam / akāryabhūtasyānarthasyotpattirdvitīyam / virūpayorvastunoḥ saṃghaṭane tṛtīyam / tatra prathamaṃ yathā--- rājñaḥ kākativīrarudranṛpateḥ khaḍgāt tamālaprabhād udbhūtāṃ śaradindukāntidhavalāṃ kīrttiśriyaṃ paśyatām / lokānāṃ muravairipādakamalājjātāṃ viyannimnagāṃ śrutvā saṃprati vismayādviramati prāptānubhāvaṃ manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र नीलवर्णात् खड्गादिन्दुघवलस्य यशसः समुत्पत्तिः । द्वितीयं यथा--- आस्तां जयाशा रिपुभूपतीनां संग्रामसीमाममुपागतानाम् । प्रतापरुद्रस्य विलोकनेन भ्रश्यन्ति जीवैः सममायुधानि
atra nīlavarṇāt khaḍgādindughavalasya yaśasaḥ samutpattiḥ / dvitīyaṃ yathā--- āstāṃ jayāśā ripubhūpatīnāṃ saṃgrāmasīmāmamupāgatānām / pratāparudrasya vilokanena bhraśyanti jīvaiḥ samamāyudhāni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र समरोद्योगफलस्य न केवलं जयस्यानुत्पत्तिर्यावज्जीवितभ्रंशरूपानर्थोत्पत्तिरपि । तृतीयं यथा--- क्व भूपालास्तादृग्विभवमहनीयप्रकृतयः क्व चेयं कान्तारस्थितिरशिववृत्त्येकनिलया । इति प्रेक्षंप्रेक्षं वनभुवि रिपून् रुद्रनृपतेः प्रतापं श्लाघन्ते शबरपुरवीराः प्रतिदिशम्
atra samarodyogaphalasya na kevalaṃ jayasyānutpattiryāvajjīvitabhraṃśarūpānarthotpattirapi / tṛtīyaṃ yathā--- kva bhūpālāstādṛgvibhavamahanīyaprakṛtayaḥ kva ceyaṃ kāntārasthitiraśivavṛttyekanilayā / iti prekṣaṃprekṣaṃ vanabhuvi ripūn rudranṛpateḥ pratāpaṃ ślāghante śabarapuravīrāḥ pratidiśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समालङ्कारः । अधुना विषमवैधर्म्यात् समालंकारो निरूप्यते । सा समालंकृतिर्योगे वस्तुनोरनुरूपयोः
samālaṅkāraḥ / adhunā viṣamavaidharmyāt samālaṃkāro nirūpyate / sā samālaṃkṛtiryoge vastunoranurūpayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रान्योन्यानुरूपपदार्थसंघटना क्रियते स समालङ्कारः । यथा--- विज्जाओ सकलाओ लच्छीए समं पआवरुद्दंमि । संघटिऊण सुसरिसं होइ कअच्छो सअं बह्मा
yatrānyonyānurūpapadārthasaṃghaṭanā kriyate sa samālaṅkāraḥ / yathā--- vijjāo sakalāo lacchīe samaṃ paāvaruddaṃmi / saṃghaṭiūṇa susarisaṃ hoi kaaccho saaṃ bahmā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुल्ययोगितालङ्कारः । अथ गम्यमानोपम्यालंकारवर्गप्रस्तावः । प्रस्तुतानां तथान्येषां केवलं तुल्यधर्मतः । औपम्यं गम्यते यत्र सा मता तुल्ययोगिता
tulyayogitālaṅkāraḥ / atha gamyamānopamyālaṃkāravargaprastāvaḥ / prastutānāṃ tathānyeṣāṃ kevalaṃ tulyadharmataḥ / aupamyaṃ gamyate yatra sā matā tulyayogitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र केवलप्रस्तुतानां केवलाप्रस्तुतानां वा समानधर्मसंबन्धादौपम्यं गम्यते सा तुल्ययोगिता । प्रस्तुतानां यथा--- भद्रासनाध्यासिनि रुद्रदेवे तत्कीर्त्तयस्तद्द्विषदङ्गनाश्च । अनारतं भ्रान्तिविशेषभाजः प्रतिक्षणं पाण्डुरतां भजन्ते
yatra kevalaprastutānāṃ kevalāprastutānāṃ vā samānadharmasaṃbandhādaupamyaṃ gamyate sā tulyayogitā / prastutānāṃ yathā--- bhadrāsanādhyāsini rudradeve tatkīrttayastaddviṣadaṅganāśca / anārataṃ bhrāntiviśeṣabhājaḥ pratikṣaṇaṃ pāṇḍuratāṃ bhajante
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र कीर्त्तीनां द्विषदङ्गनानां च प्राकरणिकत्वम् । पाण्डुरतां भजन्त इति समानधर्मः । अप्राकरणिकानां यथा--- कूर्मेन्द्रपन्नगाधीशहरित्करिकुलाद्रयः । मिथो निः सारतां प्राप्ताः काकतीन्द्रे महीभृति
atra kīrttīnāṃ dviṣadaṅganānāṃ ca prākaraṇikatvam / pāṇḍuratāṃ bhajanta iti samānadharmaḥ / aprākaraṇikānāṃ yathā--- kūrmendrapannagādhīśaharitkarikulādrayaḥ / mitho niḥ sāratāṃ prāptāḥ kākatīndre mahībhṛti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीपकालङ्कारः । प्रसुताप्रस्तुतानां तु सामस्त्ये तुल्यधर्मतः । औपम्यं गम्यते यत्र दीपकं तन्निगद्यते
dīpakālaṅkāraḥ / prasutāprastutānāṃ tu sāmastye tulyadharmataḥ / aupamyaṃ gamyate yatra dīpakaṃ tannigadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र प्रस्तुताप्रस्तुतानां समस्तानामेव समानधर्मसंबन्धेनौपम्यं गम्यते तद्दीपकम् । तस्य धर्मस्यादिमध्यान्तगतत्वेन त्रैविध्यम् । आदिदीपकं यथा--- भाइ णलेण किअजुअं रहुउलदीवेण सोरिणा तेता । दावारो तवजणिणा कलीजुअं वीरुद्देण
yatra prastutāprastutānāṃ samastānāmeva samānadharmasaṃbandhenaupamyaṃ gamyate taddīpakam / tasya dharmasyādimadhyāntagatatvena traividhyam / ādidīpakaṃ yathā--- bhāi ṇaleṇa kiajuaṃ rahuuladīveṇa soriṇā tetā / dāvāro tavajaṇiṇā kalījuaṃ vīruddeṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वापरस्तपोजनिना कलियुगं वीररुद्रेण ॥) अत्र यथा नलरामधर्मपुत्रैः कृतत्रेताद्वापराः शोभन्ते, तथा वीररुद्रेण कलियुगं शोभत इत्यौपम्यं गम्यते । मध्यदीपकं यथा--- भाईरहिए जलणिही राअई जोण्हाए पुण्णिमाचंदो । सुत्तीए कमलहवो कित्तीए पआवरुद्दो वि
dvāparastapojaninā kaliyugaṃ vīrarudreṇa //) atra yathā nalarāmadharmaputraiḥ kṛtatretādvāparāḥ śobhante, tathā vīrarudreṇa kaliyugaṃ śobhata ityaupamyaṃ gamyate / madhyadīpakaṃ yathā--- bhāīrahie jalaṇihī rāaī joṇhāe puṇṇimācaṃdo / suttīe kamalahavo kittīe paāvaruddo vi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुत्या कमलभवः कीर्त्त्या प्रतापरुद्रो ऽपि ॥) अत्र भागीरथ्यादिभिः समुद्रादयो यथा राजन्ते तथा कीर्त्त्या प्रतापरुद्रो राजत इत्यौपम्यं गम्यते । अन्तदीपकं यथा--- असुरलोअं सुरणाहो णरलोअं वीररुद्दणरणाहो । फणिलोअं फणिणाहो रक्खै णिरुपद्दवोज्जेअं
śrutyā kamalabhavaḥ kīrttyā pratāparudro 'pi //) atra bhāgīrathyādibhiḥ samudrādayo yathā rājante tathā kīrttyā pratāparudro rājata ityaupamyaṃ gamyate / antadīpakaṃ yathā--- asuraloaṃ suraṇāho ṇaraloaṃ vīraruddaṇaraṇāho / phaṇiloaṃ phaṇiṇāho rakkhai ṇirupaddavojjeaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फणिलोकं फणिनाथो रक्षति निरुपद्रवोद्वेगम् ॥) अत्र यथा सुरलोकफणिलोकौ सुरनाथफणिनाथाभ्यां रक्षितौ, तथा वीररुद्रेण नरलोको रक्षित इत्यौपम्यं गम्यते । अथ पदार्थगतालंकारद्वयानन्तरं वाक्यार्थगतमलंकारद्वयं निरूप्यते । प्रतीवस्तूपमालङ्कारः । यत्र सामान्यनिर्देशः पृथग्वाक्यद्वये यदि । गम्यौपम्याश्रिता सा स्यात् प्रतिवस्तूपमा मता
phaṇilokaṃ phaṇinātho rakṣati nirupadravodvegam //) atra yathā suralokaphaṇilokau suranāthaphaṇināthābhyāṃ rakṣitau, tathā vīrarudreṇa naraloko rakṣita ityaupamyaṃ gamyate / atha padārthagatālaṃkāradvayānantaraṃ vākyārthagatamalaṃkāradvayaṃ nirūpyate / pratīvastūpamālaṅkāraḥ / yatra sāmānyanirdeśaḥ pṛthagvākyadvaye yadi / gamyaupamyāśritā sā syāt prativastūpamā matā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र वस्तुप्रतिवस्तुभावेन सामान्यं वाक्यद्वये निर्दिश्यते तेन गम्यौपम्या प्रतिवस्तूपमा । सा साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां द्विविधा । प्रथमा यथा--- मन्थानाचल एवैकः क्षमः सिन्धुविलोडने । प्रतापरुद्र एवैकः शक्तः शत्रुविलोडने
yatra vastuprativastubhāvena sāmānyaṃ vākyadvaye nirdiśyate tena gamyaupamyā prativastūpamā / sā sādharmyavaidharmyābhyāṃ dvividhā / prathamā yathā--- manthānācala evaikaḥ kṣamaḥ sindhuviloḍane / pratāparudra evaikaḥ śaktaḥ śatruviloḍane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र यथा समुद्रविलोडने मन्थानाचलः क्षमस्तथा शत्रुविलोडने प्रतापरुद्रः शक्त इत्यौपम्यं गम्यते । द्वितीया यथा--- प्रतापरुद्र एवैकः पटीयान् जनरञ्जने । चन्द्रादृते क्षमो नान्यश्चकोरपरितोषणे
atra yathā samudraviloḍane manthānācalaḥ kṣamastathā śatruviloḍane pratāparudraḥ śakta ityaupamyaṃ gamyate / dvitīyā yathā--- pratāparudra evaikaḥ paṭīyān janarañjane / candrādṛte kṣamo nānyaścakoraparitoṣaṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टान्तालङ्कारः । यत्र वाक्यद्वये बिम्बप्रतिबिम्बतयोच्यते । सामान्यधर्मो वाक्यज्ञैः स दृष्टान्तो निगद्यते
dṛṣṭāntālaṅkāraḥ / yatra vākyadvaye bimbapratibimbatayocyate / sāmānyadharmo vākyajñaiḥ sa dṛṣṭānto nigadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र बिम्बप्रतिबिम्बभावेन सामान्यं वाक्यद्वये निर्दिश्यते, स दृष्टान्तालंकारः । सो ऽपि साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां द्विविधः । आद्यो यथा--- क्षोणीं बिभ्रतु भूभृतः कतिपये कापि प्रतिष्ठा पुनः स्वर्णाद्रेर्दिगधीशवासनगरीसंदिग्धकुञ्जश्रियः । राजानौ जनरञ्जनं विदधतां श्रीवीररुद्रप्रभोः को ऽप्यन्यो महिमा जगत्त्रयधुराधौरेयदोः शालिनः
yatra bimbapratibimbabhāvena sāmānyaṃ vākyadvaye nirdiśyate, sa dṛṣṭāntālaṃkāraḥ / so 'pi sādharmyavaidharmyābhyāṃ dvividhaḥ / ādyo yathā--- kṣoṇīṃ bibhratu bhūbhṛtaḥ katipaye kāpi pratiṣṭhā punaḥ svarṇādrerdigadhīśavāsanagarīsaṃdigdhakuñjaśriyaḥ / rājānau janarañjanaṃ vidadhatāṃ śrīvīrarudraprabhoḥ ko 'pyanyo mahimā jagattrayadhurādhaureyadoḥ śālinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र प्रतापरुद्रस्य मेरोश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावादौपम्यं गम्यते । वैधर्म्येण यथा-- काकतीन्द्रकृपादृष्टिमात्राज्जाग्रति संपदः । तावदब्जानि निद्रान्ति यावन्नोदेति भानुमान्
atra pratāparudrasya merośca bimbapratibimbabhāvādaupamyaṃ gamyate / vaidharmyeṇa yathā-- kākatīndrakṛpādṛṣṭimātrājjāgrati saṃpadaḥ / tāvadabjāni nidrānti yāvannodeti bhānumān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निदर्शनालङ्कारः । अथ गम्यमानौपम्यप्रस्तावान्निदर्शनालंकारो निरूप्यते । असंभवद्धर्मयोगादुपमानोपमेययोः । प्रतिबिम्बक्रिया गम्या यत्र सा स्यान्निदर्शना
nidarśanālaṅkāraḥ / atha gamyamānaupamyaprastāvānnidarśanālaṃkāro nirūpyate / asaṃbhavaddharmayogādupamānopameyayoḥ / pratibimbakriyā gamyā yatra sā syānnidarśanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रोपमानधर्मस्योपमेयगतत्वेन निबद्धस्यान्वयासंभवात् तत्सम्बन्धार्थं बिम्बप्रतिबिम्बकरणमाक्षिप्यते, सैका निदर्शना । तद्विपर्यये द्वितीया निदर्शना । प्रथमा यथा--- रिपुतिमिरमुदस्यन् रत्नसिंहासनस्थ- स्त्रिभुवनमहनीयः काकतीयक्षितीशः । वहति महितविश्वोल्लासिलीलामभिख्या- मुदयशिखरिचूडाचुम्बिनस्तीव्रभानोः
yatropamānadharmasyopameyagatatvena nibaddhasyānvayāsaṃbhavāt tatsambandhārthaṃ bimbapratibimbakaraṇamākṣipyate, saikā nidarśanā / tadviparyaye dvitīyā nidarśanā / prathamā yathā--- riputimiramudasyan ratnasiṃhāsanastha- stribhuvanamahanīyaḥ kākatīyakṣitīśaḥ / vahati mahitaviśvollāsilīlāmabhikhyā- mudayaśikharicūḍācumbinastīvrabhānoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र तीव्रभानोरभिख्यायाः प्रकृते ऽसंभवादभिख्यासदृशीमभिख्यां वहतीति बिम्बप्रतिबिम्बकरणाक्षेपः । उपमेयधर्मस्योपमाने ऽसंभवाद् यथा--- वीररुद्रनरेन्द्रस्य यशोवैशद्यसंपदः । लक्ष्यन्ते क्षीरवाराशिलीलादर्पणमण्डले
atra tīvrabhānorabhikhyāyāḥ prakṛte 'saṃbhavādabhikhyāsadṛśīmabhikhyāṃ vahatīti bimbapratibimbakaraṇākṣepaḥ / upameyadharmasyopamāne 'saṃbhavād yathā--- vīrarudranarendrasya yaśovaiśadyasaṃpadaḥ / lakṣyante kṣīravārāśilīlādarpaṇamaṇḍale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र यशोवैशद्यस्य दुग्घार्णवादौ असंभवात् सादृश्योपगमेन बिम्बप्रतिबिम्बनं गम्यते । क्वचिन्निषेधवशादाक्षिप्तया प्राप्त्या बिम्बप्रतिबिम्बकरणाक्षेपो यथा--- यथा--- काकतीन्द्रद्विषत्कान्ता धावन्त्यः प्रतिकाननम् । पद्भ्यां मुञ्चन्त्यलाक्षाभ्यां स्थले रक्तोत्पलश्रियम्
atra yaśovaiśadyasya dugghārṇavādau asaṃbhavāt sādṛśyopagamena bimbapratibimbanaṃ gamyate / kvacinniṣedhavaśādākṣiptayā prāptyā bimbapratibimbakaraṇākṣepo yathā--- yathā--- kākatīndradviṣatkāntā dhāvantyaḥ pratikānanam / padbhyāṃ muñcantyalākṣābhyāṃ sthale raktotpalaśriyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यतिरेकालङ्कारः अथ व्यतिरेकः । भेदप्रधानसाधर्म्यमुपमानोपमेययोः । आधिक्याल्पत्वकथनाद् व्यतिरेकः स उच्यते
vyatirekālaṅkāraḥ atha vyatirekaḥ / bhedapradhānasādharmyamupamānopameyayoḥ / ādhikyālpatvakathanād vyatirekaḥ sa ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रोपमानादुपमेयस्याधिक्येन न्यूनत्वेन वा प्रतिपादनेन भेदप्रधानं साधर्म्यमुपगम्यते स व्यतिरेकालंकारः । यथा--- दिनकृति कुमुदैर्धृतो न रागः शशिनि पराञ्चि परं सरोरुहाणि । कुवलयकमलादृतप्रकाशः प्रभवति विश्वसुहृत् प्रतापरुद्रः
yatropamānādupameyasyādhikyena nyūnatvena vā pratipādanena bhedapradhānaṃ sādharmyamupagamyate sa vyatirekālaṃkāraḥ / yathā--- dinakṛti kumudairdhṛto na rāgaḥ śaśini parāñci paraṃ saroruhāṇi / kuvalayakamalādṛtaprakāśaḥ prabhavati viśvasuhṛt pratāparudraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र रविशशिनोरसंभवेन सर्वप्रियंकरत्वेनोपमेयभूतस्य प्रतापरुद्रस्याधिक्यं कुवलयकमलादृतप्रकाश इत्युक्तमिति श्लेषसमुत्थापितो व्यतिरेकः । अथ श्लेषालङ्कारो निरूप्यते । प्रकृताप्रकृतोभयगतमुक्तं चेच्छब्दमात्रसाधर्म्यम् । श्लेषो ऽयं श्लिष्टत्वं सर्वत्राद्यद्वये नान्त्ये
atra raviśaśinorasaṃbhavena sarvapriyaṃkaratvenopameyabhūtasya pratāparudrasyādhikyaṃ kuvalayakamalādṛtaprakāśa ityuktamiti śleṣasamutthāpito vyatirekaḥ / atha śleṣālaṅkāro nirūpyate / prakṛtāprakṛtobhayagatamuktaṃ cecchabdamātrasādharmyam / śleṣo 'yaṃ śliṣṭatvaṃ sarvatrādyadvaye nāntye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र केवलप्रकृतयोः केवलाप्रकृतयोश्च श्लेषः कथ्यते; तत्र प्रकारद्वये विशेषणविशेष्यश्लिष्टता । प्रकृताप्रकृतविषये ऽन्त्यभेदे विशेषणमात्रश्लिष्टता । विशेष्ययोरपि श्लिष्टत्वे शब्दशक्तिमूलध्वनिप्रसङ्गात् । केवलप्रकृतयोः केवलाप्रकृतयोश्चैकशब्दगोचरत्वे तु न ध्वनिशङ्का । अत्रार्थद्वयप्रतिपादने ऽप्रस्तुतत्वेन प्रस्तुतत्वेन वा वैमग्याभावादभिधैव समर्था । प्रस्तुताप्रस्तुतविषये तु अभिधायाः प्रस्तुतैकपरतन्त्रत्वादप्रस्तुतार्थप्रतिपत्तिर्व्यञ्जनव्यापारायत्तैव । तथा चोक्तं काव्यप्रकाशे--- "अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते । संयोगाद्यैरवाच्यार्थधीकृद् व्यापृतिरञ्जनम् ॥ऽ; इति । तदेवं त्रिधा श्लेषः । तत्र केवलप्राकरणिकयोर्यथा--- राज्ञः पूजाविधिं धत्ते सकलोमाधवे तिथिः । नीलकण्ठकलापाङ्के स्फुरदब्जमणित्विषि
yatra kevalaprakṛtayoḥ kevalāprakṛtayośca śleṣaḥ kathyate; tatra prakāradvaye viśeṣaṇaviśeṣyaśliṣṭatā / prakṛtāprakṛtaviṣaye 'ntyabhede viśeṣaṇamātraśliṣṭatā / viśeṣyayorapi śliṣṭatve śabdaśaktimūladhvaniprasaṅgāt / kevalaprakṛtayoḥ kevalāprakṛtayoścaikaśabdagocaratve tu na dhvaniśaṅkā / atrārthadvayapratipādane 'prastutatvena prastutatvena vā vaimagyābhāvādabhidhaiva samarthā / prastutāprastutaviṣaye tu abhidhāyāḥ prastutaikaparatantratvādaprastutārthapratipattirvyañjanavyāpārāyattaiva / tathā coktaṃ kāvyaprakāśe--- "anekārthasya śabdasya vācakatve niyantrite / saṃyogādyairavācyārthadhīkṛd vyāpṛtirañjanam //'; iti / tadevaṃ tridhā śleṣaḥ / tatra kevalaprākaraṇikayoryathā--- rājñaḥ pūjāvidhiṃ dhatte sakalomādhave tithiḥ / nīlakaṇṭhakalāpāṅke sphuradabjamaṇitviṣi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र पूजाविषयतया हरिहरयोः प्राकरणिकत्वम् । अप्राकरणिकयोर्यथा--- सदृशः काकतीन्द्रो ऽयं महाकुलमहीभृताम् । शिरोगृहीतसन्मार्गस्फुरत्कटकसंपदाम्
atra pūjāviṣayatayā hariharayoḥ prākaraṇikatvam / aprākaraṇikayoryathā--- sadṛśaḥ kākatīndro 'yaṃ mahākulamahībhṛtām / śirogṛhītasanmārgasphuratkaṭakasaṃpadām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र महाकुलानां हरिश्चन्द्रप्रभृतीनां कुलपर्वतानां चोपमानत्वेनाप्राकरणिकत्वम् । प्राकरणिकाप्राकरणिकयोर्यथा--- विजितारिपुरो मूर्तौ विलसत्सर्वमङ्गलः । राजमौलिः प्रतापाङ्करुद्रो रुद्र इव स्थितः
atra mahākulānāṃ hariścandraprabhṛtīnāṃ kulaparvatānāṃ copamānatvenāprākaraṇikatvam / prākaraṇikāprākaraṇikayoryathā--- vijitāripuro mūrtau vilasatsarvamaṅgalaḥ / rājamauliḥ pratāpāṅkarudro rudra iva sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिकरालङ्कारः । विशेषणवैचित्र्यमूलत्वात् परिकर उच्यते । यत्राभिप्रायगर्भा स्याद् विशेषणपरम्परा । तत्राभिप्रायविदुषामसौ परिकरो मतः
parikarālaṅkāraḥ / viśeṣaṇavaicitryamūlatvāt parikara ucyate / yatrābhiprāyagarbhā syād viśeṣaṇaparamparā / tatrābhiprāyaviduṣāmasau parikaro mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र विशेषणानि साभिप्रायाणि निबध्यन्ते स परिकरालंकारः । यथा--- राज्ञो यादववंशपार्थिवमणेः प्रख्यातशौर्यश्रियस् त्वङ्गत्तुङ्गतुरङ्गसैन्यमहतो मानैकवित्तस्य च । सद्यो रुद्रनरेन्द्रनायकचमूनाथेन केनाप्यधि- क्षिप्तस्याचरितानि सेवणपतेर्जानाति सा गौतमी
yatra viśeṣaṇāni sābhiprāyāṇi nibadhyante sa parikarālaṃkāraḥ / yathā--- rājño yādavavaṃśapārthivamaṇeḥ prakhyātaśauryaśriyas tvaṅgattuṅgaturaṅgasainyamahato mānaikavittasya ca / sadyo rudranarendranāyakacamūnāthena kenāpyadhi- kṣiptasyācaritāni sevaṇapaterjānāti sā gautamī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आक्षेपालङ्कारः । अथाक्षेपालंकारः विशेषबोधायोक्तस्य वक्ष्यमाणस्य वा भवेत् । निषेधाभासकथनमाक्षेपः स उदाहृतः
ākṣepālaṅkāraḥ / athākṣepālaṃkāraḥ viśeṣabodhāyoktasya vakṣyamāṇasya vā bhavet / niṣedhābhāsakathanamākṣepaḥ sa udāhṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र विशेषप्रतिपत्त्यर्थमुक्तवक्ष्यमाणयोः प्राकरणिकयोर्निषेधाभासः कथ्यते, स आक्षेपालंकारः । उक्तविषये वस्तु वा कथनं वा निषिध्यते । वक्ष्यमाणविषये कथनमेव निषिध्यते । तत्रापि सामान्यरूपेण प्रतिज्ञाय विशेषरूपेण निषेधः । अंशोक्तावंशान्तरस्य वा निषेधः । एवं चतुर्विधो ऽयमाक्षेपः । क्रमेणैषामुदाहरणानि । नरेन्द्रमौले ! न वयं तव संदेशहारिणः । जगत्कुटुम्बिनः कश्चिन्न शत्रुरिति कथ्यते
yatra viśeṣapratipattyarthamuktavakṣyamāṇayoḥ prākaraṇikayorniṣedhābhāsaḥ kathyate, sa ākṣepālaṃkāraḥ / uktaviṣaye vastu vā kathanaṃ vā niṣidhyate / vakṣyamāṇaviṣaye kathanameva niṣidhyate / tatrāpi sāmānyarūpeṇa pratijñāya viśeṣarūpeṇa niṣedhaḥ / aṃśoktāvaṃśāntarasya vā niṣedhaḥ / evaṃ caturvidho 'yamākṣepaḥ / krameṇaiṣāmudāharaṇāni / narendramaule ! na vayaṃ tava saṃdeśahāriṇaḥ / jagatkuṭumbinaḥ kaścinna śatruriti kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र राजसन्धिविग्रहकारिणामुक्तौ न वयं संदेशहारिण इति वस्तुनिषेधः । स चानुपपद्यमानः संधिविग्रहकालोचितकैतववचनपरिहारेण तत्त्ववादित्वे पर्यवसितः, सर्वजगत्पालकस्य तव शत्रुभावेन नालोकनीया राजानः, किं तु भृत्यरूपेण संरक्षणीया इत्येवमादिविशेषमाक्षिपति । कथननिषेधो यथा--- वयमशरणा इत्येषोक्तिः कथं घटते जगत्- त्रितयशरणे त्रायस्वास्मानिति स्फुटमज्ञता । सकलजनतारक्षादक्षे त्वयि प्रणता इति त्रिभुवननमस्कार्ये सिद्धं प्रतापमहीपते
atra rājasandhivigrahakāriṇāmuktau na vayaṃ saṃdeśahāriṇa iti vastuniṣedhaḥ / sa cānupapadyamānaḥ saṃdhivigrahakālocitakaitavavacanaparihāreṇa tattvavāditve paryavasitaḥ, sarvajagatpālakasya tava śatrubhāvena nālokanīyā rājānaḥ, kiṃ tu bhṛtyarūpeṇa saṃrakṣaṇīyā ityevamādiviśeṣamākṣipati / kathananiṣedho yathā--- vayamaśaraṇā ityeṣoktiḥ kathaṃ ghaṭate jagat- tritayaśaraṇe trāyasvāsmāniti sphuṭamajñatā / sakalajanatārakṣādakṣe tvayi praṇatā iti tribhuvananamaskārye siddhaṃ pratāpamahīpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र वयमशरणा इत्येवमाद्युक्तिकथननिषेधा (दा) भासरूपादवश्यपरिपालनीयत्वादिविशेषः प्रतीयते । वक्ष्यमाणविषये सामान्यं प्रतिज्ञाय कथननिषेधो यथा--- विज्ञापयामस्ते किंचित् काकतीयकुलोद्वह । विज्ञाप्यते किमथवा सर्वज्ञे रक्षके त्वयि
atra vayamaśaraṇā ityevamādyuktikathananiṣedhā (dā) bhāsarūpādavaśyaparipālanīyatvādiviśeṣaḥ pratīyate / vakṣyamāṇaviṣaye sāmānyaṃ pratijñāya kathananiṣedho yathā--- vijñāpayāmaste kiṃcit kākatīyakulodvaha / vijñāpyate kimathavā sarvajñe rakṣake tvayi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र विज्ञापयाम इति सामान्यं प्रतिज्ञाय कथननिषेधाभासात् सर्वथा वयं रक्षणीया इति विशेष आक्षिप्यते । अंशोक्तावंशान्तरस्य निषेधो यथा--- प्रतापरुद्रः स्वयमिद्धतेजा दैवं च तद्विक्रमदत्तहस्तम् । यूयं च तूलोपमसारभाजस्तद् युक्तमेवं यदि वा किमुक्तैः
atra vijñāpayāma iti sāmānyaṃ pratijñāya kathananiṣedhābhāsāt sarvathā vayaṃ rakṣaṇīyā iti viśeṣa ākṣipyate / aṃśoktāvaṃśāntarasya niṣedho yathā--- pratāparudraḥ svayamiddhatejā daivaṃ ca tadvikramadattahastam / yūyaṃ ca tūlopamasārabhājastad yuktamevaṃ yadi vā kimuktaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र प्रतापरुद्रो महीयान्, यूयमल्पा इत्यंशोक्त्या यदि वा किमुक्तैरित्यंशान्तरनिषेधाभासेन सर्वथा प्रणामैः प्रसादनीयो ऽयम्, न तु प्रातिपक्ष्यमवलम्बनीयं युष्माभिरिति शत्रुस्त्रीवचनभङ्ग्या विशेष आक्षिप्यते । समानार्थतयानिष्टविध्याभासो ऽप्याक्षेप इत्यभ्युपगम्यते
atra pratāparudro mahīyān, yūyamalpā ityaṃśoktyā yadi vā kimuktairityaṃśāntaraniṣedhābhāsena sarvathā praṇāmaiḥ prasādanīyo 'yam, na tu prātipakṣyamavalambanīyaṃ yuṣmābhiriti śatrustrīvacanabhaṅgyā viśeṣa ākṣipyate / samānārthatayāniṣṭavidhyābhāso 'pyākṣepa ityabhyupagamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा च इष्टनिषेधस्यानुपपद्यमानतया आभासत्वं तथा अनिष्टविधेरप्यनुपपद्यमानतया आभासत्वम् । यथा--- नाथ ! प्रतापरुद्रस्य सेवां त्यजसि चेत् त्यज । अरण्यगृहमेधिन्या रीतिरभ्यस्यते मया
yathā ca iṣṭaniṣedhasyānupapadyamānatayā ābhāsatvaṃ tathā aniṣṭavidherapyanupapadyamānatayā ābhāsatvam / yathā--- nātha ! pratāparudrasya sevāṃ tyajasi cet tyaja / araṇyagṛhamedhinyā rītirabhyasyate mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याजस्तुत्यलङ्कारः । अथ गम्यप्रस्तावात् व्याजस्तुतिरुच्यते । निन्दया वाच्यया यत्र स्तुतिरेवावगम्यते । स्तुत्या वा गम्यते निन्दा व्याजस्तुतिरसौ मता
vyājastutyalaṅkāraḥ / atha gamyaprastāvāt vyājastutirucyate / nindayā vācyayā yatra stutirevāvagamyate / stutyā vā gamyate nindā vyājastutirasau matā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र निन्दाकथनमुखेन स्तुतिर्गम्यते---एका सा । यत्र स्तुतिमुखेन निन्दा गम्यते---सा द्वितीया व्याजस्तुतिः । क्रमेण यथा--- काकतीयविभोः कीर्त्त्या किं वाद्य धवलीकृतम् । यत्तदीयारिवक्त्रेषु दृश्यते कालिमा महान्
yatra nindākathanamukhena stutirgamyate---ekā sā / yatra stutimukhena nindā gamyate---sā dvitīyā vyājastutiḥ / krameṇa yathā--- kākatīyavibhoḥ kīrttyā kiṃ vādya dhavalīkṛtam / yattadīyārivaktreṣu dṛśyate kālimā mahān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तुत्या निन्दा यथा--- प्रतापरुद्रनृपतेरहो साहसिका द्विषः । यद्विशन्त्युदधीन् शैलानारोहन्ति समन्ततः
stutyā nindā yathā--- pratāparudranṛpateraho sāhasikā dviṣaḥ / yadviśantyudadhīn śailānārohanti samantataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः । अथ गम्यत्वप्रस्तावादप्रस्तुतप्रशंसोच्यते । अप्रस्तुतस्य कथनात् प्रस्तुतं यत्र गम्यते । अप्रस्तुतप्रशंसेयं सारूप्यादिनियन्त्रिता
aprastutapraśaṃsālaṅkāraḥ / atha gamyatvaprastāvādaprastutapraśaṃsocyate / aprastutasya kathanāt prastutaṃ yatra gamyate / aprastutapraśaṃseyaṃ sārūpyādiniyantritā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र सारूप्येण सामान्यविशेषभावेन कार्यकारणभावेन चाप्रस्तुतकथनात् प्रस्तुतप्रतीतिस्तत्राप्रस्तुतप्रशंसा । अप्रस्तुतात् प्रस्तुतप्रतीतिरित्यनेन समासोक्तेर्व्यावृत्तिः । न च कार्यात् कारणप्रतीतावनुमानाविर्भावशङ्का ; अनुमानालंकारे प्रत्याय्यप्रत्यायकयोर्द्वयोरपि प्राकरणिकत्वाभ्युपगमात् । अनेन पर्यायोक्तस्य व्यावृत्तिरपि । न चायं ध्वनिः । प्रतीयमानस्य वाच्यसिद्ध्यङ्गत्वात् । तत्र सारूप्येण यथा--- आशासु प्रशमितवासनोदयेभ्यः किं लब्धं भ्रमरगणैर्जरत्तरुभ्यः । पुन्नागो नवनवसौरभप्रसूनैरामोदं दिशति विवासमारभध्वम्
yatra sārūpyeṇa sāmānyaviśeṣabhāvena kāryakāraṇabhāvena cāprastutakathanāt prastutapratītistatrāprastutapraśaṃsā / aprastutāt prastutapratītirityanena samāsoktervyāvṛttiḥ / na ca kāryāt kāraṇapratītāvanumānāvirbhāvaśaṅkā ; anumānālaṃkāre pratyāyyapratyāyakayordvayorapi prākaraṇikatvābhyupagamāt / anena paryāyoktasya vyāvṛttirapi / na cāyaṃ dhvaniḥ / pratīyamānasya vācyasiddhyaṅgatvāt / tatra sārūpyeṇa yathā--- āśāsu praśamitavāsanodayebhyaḥ kiṃ labdhaṃ bhramaragaṇairjarattarubhyaḥ / punnāgo navanavasaurabhaprasūnairāmodaṃ diśati vivāsamārabhadhvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र भ्रमरवृत्तान्तेनाप्रस्तुतेन सर्वान् असंपूर्णविभवान् उर्वीश्वरान् विहाय सकलगुणपरिपूर्णः सर्वजनानन्दी प्रतापरुद्र एक एव सर्वेषां विदुषां सेव्य इति प्रस्तुतं प्रतीयते । सामान्याद्विशेषप्रतीतिर्यथा--- यशस्विनी पद्मभवस्य सृष्टिरुत्पादयित्री नृपशेखराणाम् । तत्पालनाल्लालनभाग्ययोग्यो जातश्चिरान्मध्यमलोक एषः
atra bhramaravṛttāntenāprastutena sarvān asaṃpūrṇavibhavān urvīśvarān vihāya sakalaguṇaparipūrṇaḥ sarvajanānandī pratāparudra eka eva sarveṣāṃ viduṣāṃ sevya iti prastutaṃ pratīyate / sāmānyādviśeṣapratītiryathā--- yaśasvinī padmabhavasya sṛṣṭirutpādayitrī nṛpaśekharāṇām / tatpālanāllālanabhāgyayogyo jātaścirānmadhyamaloka eṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र प्रतापरुद्रस्य गुणमहत्त्वे प्रस्तुते सामान्यमभिहितम् । विशेषात् सामान्यप्रतिपत्तिर्यथा--- दट्ठुमणा वि ण पेक्खै ण भणै वत्तुं सकोदुहलआ वि । परिसासआ वि ण प्पसै वणिआए कीरिसी सिट्टी
atra pratāparudrasya guṇamahattve prastute sāmānyamabhihitam / viśeṣāt sāmānyapratipattiryathā--- daṭṭhumaṇā vi ṇa pekkhai ṇa bhaṇai vattuṃ sakoduhalaā vi / parisāsaā vi ṇa ppasai vaṇiāe kīrisī siṭṭī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पर्शाशयापि न स्पृशति वनितायाः कीदृशी सृष्टिः ॥) अत्र मुग्धानां नवसंगमे महती लज्जेति सामान्ये प्रस्तुते विशेषो ऽभिहितः । कार्यात् कारणप्रतीतिर्यथा--- गाधा इवार्णवा जाता नीचा इव महाद्रयः । महीमवतरत्यस्मिन् काकतीयकुलेश्वरे
sparśāśayāpi na spṛśati vanitāyāḥ kīdṛśī sṛṣṭiḥ //) atra mugdhānāṃ navasaṃgame mahatī lajjeti sāmānye prastute viśeṣo 'bhihitaḥ / kāryāt kāraṇapratītiryathā--- gādhā ivārṇavā jātā nīcā iva mahādrayaḥ / mahīmavataratyasmin kākatīyakuleśvare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रार्णवादीनां गाधत्वादिभिः कार्यभूतैरप्रस्तुतैः कारणभूतं प्रतापरुद्रगाम्भीर्यादि प्रतीयते । कारणात् कार्यप्रतीतिर्यथा--- प्रतापरुद्रनृपतेर्धरित्रीकल्पशाखिनः । जाता मयि कृपादृष्टिः किं वा विस्मयसे सखे
atrārṇavādīnāṃ gādhatvādibhiḥ kāryabhūtairaprastutaiḥ kāraṇabhūtaṃ pratāparudragāmbhīryādi pratīyate / kāraṇāt kāryapratītiryathā--- pratāparudranṛpaterdharitrīkalpaśākhinaḥ / jātā mayi kṛpādṛṣṭiḥ kiṃ vā vismayase sakhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पर्यायोक्तालङ्कारः । गम्यत्वप्रस्तावात् पर्यायोक्तमुच्यते । कारणं गम्यते यत्र प्रस्तुतात् कार्यवर्णनात् । प्रस्तुतत्वेन संबद्धं तत् पर्यायोक्तमुच्यते
paryāyoktālaṅkāraḥ / gamyatvaprastāvāt paryāyoktamucyate / kāraṇaṃ gamyate yatra prastutāt kāryavarṇanāt / prastutatvena saṃbaddhaṃ tat paryāyoktamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र प्रस्तुतस्यैव कार्यस्य वर्णनात् प्रस्तुतमेव कारणं गम्यते, तत् पर्यायोक्तम् । यथा--- प्रतिभूपालशुद्धान्तदीर्घिकास्वाजिधूसरः । प्रक्षालयन्ति गात्राणि काकतीयचमूचराः
yatra prastutasyaiva kāryasya varṇanāt prastutameva kāraṇaṃ gamyate, tat paryāyoktam / yathā--- pratibhūpālaśuddhāntadīrghikāsvājidhūsaraḥ / prakṣālayanti gātrāṇi kākatīyacamūcarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतीपालङ्कारः । अथ प्रतीपम् । आक्षेप उपमानस्य कैमर्थक्येन कथ्यते । यद्वोपमेयभावः स्यात् तत्प्रतीपमुदाहृतम्
pratīpālaṅkāraḥ / atha pratīpam / ākṣepa upamānasya kaimarthakyena kathyate / yadvopameyabhāvaḥ syāt tatpratīpamudāhṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रोपमेयस्य लोकोत्तरत्वादुपमानाक्षेपः क्रियते, तदेकं प्रतीपम् । यत्रोपमानस्योपमेयत्वं कल्प्यते, तत् द्वितीयम् । आद्यं यथा--- कीर्त्तौ प्रतापरुद्रस्य विलसन्त्यां दिगन्तरे । किमर्थमुदयत्येष निर्लज्जः शशलाञ्छनः
yatropameyasya lokottaratvādupamānākṣepaḥ kriyate, tadekaṃ pratīpam / yatropamānasyopameyatvaṃ kalpyate, tat dvitīyam / ādyaṃ yathā--- kīrttau pratāparudrasya vilasantyāṃ digantare / kimarthamudayatyeṣa nirlajjaḥ śaśalāñchanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितीयं यथा--- काकतीयकुले लक्ष्मीपतिरेष न संशयः । अनेन कथमल्पज्ञैः सुमेरुरुपमीयते
dvitīyaṃ yathā--- kākatīyakule lakṣmīpatireṣa na saṃśayaḥ / anena kathamalpajñaiḥ sumerurupamīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुमानालङ्कारः । अथ तर्कन्यायमूलालंकारा निरूप्यन्ते । साध्यसाधननिर्देशे त्वनुमानमुदीर्यते
anumānālaṅkāraḥ / atha tarkanyāyamūlālaṃkārā nirūpyante / sādhyasādhananirdeśe tvanumānamudīryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपकहेतुकत्वेन तर्कानुमानवैलक्षण्यम् । यथा--- रजोधूमः सेनाव्यतिकरभवो यत् प्रसरति स्फुलिङ्गा दृश्यन्ते भटघटितकौक्षेयकभुवः । ततो मन्ये यात्राशुचिसमयजो रुद्रनृपतेः प्रभूतः कोपाग्निर्दहति रिपुभूपालनगरीः
rūpakahetukatvena tarkānumānavailakṣaṇyam / yathā--- rajodhūmaḥ senāvyatikarabhavo yat prasarati sphuliṅgā dṛśyante bhaṭaghaṭitakaukṣeyakabhuvaḥ / tato manye yātrāśucisamayajo rudranṛpateḥ prabhūtaḥ kopāgnirdahati ripubhūpālanagarīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काव्यलिङ्गालंकारः । अथ काव्यलिङ्गम् । हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गमुदाहृतम्
kāvyaliṅgālaṃkāraḥ / atha kāvyaliṅgam / hetorvākyapadārthatve kāvyaliṅgamudāhṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र हेतुर्वाक्यगतत्वेन पदगतत्वेन वा प्रतिपाद्यते तत् काव्यलिङ्गम् । यथा--- प्रतापरुद्र इत्येषा कापि पञ्चाक्षरी शुभा । हृदि यां बिभ्रतो भूपा वशीकुर्वन्ति संपदः
yatra heturvākyagatatvena padagatatvena vā pratipādyate tat kāvyaliṅgam / yathā--- pratāparudra ityeṣā kāpi pañcākṣarī śubhā / hṛdi yāṃ bibhrato bhūpā vaśīkurvanti saṃpadaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र वाक्यार्थगतो हेतुः । पदार्थगतो यथा--- म्लानापि भूभृतां फाललिपिरुच्छ्वसिता पुनः । प्रतापरुद्रदेवाङ्घ्रिनखज्योत्स्नामृतोक्षिता
atra vākyārthagato hetuḥ / padārthagato yathā--- mlānāpi bhūbhṛtāṃ phālalipirucchvasitā punaḥ / pratāparudradevāṅghrinakhajyotsnāmṛtokṣitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र पूर्वं परिम्लानाया भूपालफाललिपेः पुनरुच्छ्वासे प्रतापरुद्रनरेन्द्रचरणनखचन्द्रिकासेचनं हेतुः । तस्य विशेषणगतत्वात् पदार्थगतत्वोक्तिः । अर्थान्तरन्यासालङ्कारः । अथार्थान्तरन्यासः । कार्यकारणसामान्यविशेषाणां परस्परम् । समर्थनं यत्र सो ऽर्थान्तरन्यास उदाहृतः
atra pūrvaṃ parimlānāyā bhūpālaphālalipeḥ punarucchvāse pratāparudranarendracaraṇanakhacandrikāsecanaṃ hetuḥ / tasya viśeṣaṇagatatvāt padārthagatatvoktiḥ / arthāntaranyāsālaṅkāraḥ / athārthāntaranyāsaḥ / kāryakāraṇasāmānyaviśeṣāṇāṃ parasparam / samarthanaṃ yatra so 'rthāntaranyāsa udāhṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र कार्यकारणभावेन, सामान्यविशेषभावेन वा प्रकृतसमर्थनं क्रियते, सो ऽर्थान्तरन्यासः । कार्यकारणभावेन यथा--- भूपाः ! प्रतापरुद्रस्य नता भवत, नोन्नताः । उन्नतान् नमयत्येष नतानुन्नमयत्यपि
yatra kāryakāraṇabhāvena, sāmānyaviśeṣabhāvena vā prakṛtasamarthanaṃ kriyate, so 'rthāntaranyāsaḥ / kāryakāraṇabhāvena yathā--- bhūpāḥ ! pratāparudrasya natā bhavata, nonnatāḥ / unnatān namayatyeṣa natānunnamayatyapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र फलरूपेणौन्नत्येन नम्रत्वकारणं समर्थितम् । सामान्याद्विशेषसमर्थनं यथा--- उद्वेजिता रुद्रनरेश्वरस्य रणापदानैः प्रतिपक्षभूपाः । बिभ्रत्यमी चित्रमचेतनेभ्यो भीतस्य सर्वं भयकारि नूनम्
atra phalarūpeṇaunnatyena namratvakāraṇaṃ samarthitam / sāmānyādviśeṣasamarthanaṃ yathā--- udvejitā rudranareśvarasya raṇāpadānaiḥ pratipakṣabhūpāḥ / bibhratyamī citramacetanebhyo bhītasya sarvaṃ bhayakāri nūnam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र भीतस्य सर्वं भयकारीति सामान्यमचेतनेभ्यो रिपुभूपा बिभ्यतीति विशेषं समर्थयति । विशेषात् सामान्यसमर्थनं यथा--- दुष्टो ऽपि महतां संगाद्भवत्येव हि सज्जनः । प्रतापरुद्रमभ्येत्य कलिः कृतयुगायते
atra bhītasya sarvaṃ bhayakārīti sāmānyamacetanebhyo ripubhūpā bibhyatīti viśeṣaṃ samarthayati / viśeṣāt sāmānyasamarthanaṃ yathā--- duṣṭo 'pi mahatāṃ saṃgādbhavatyeva hi sajjanaḥ / pratāparudramabhyetya kaliḥ kṛtayugāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथासंख्यालङ्कारः । तर्कन्यायमूलालंकारानन्तरं वाक्यन्यायमूलालंकारा निरूप्यन्ते । उद्दिष्टानां पदार्थानां पूर्वं पश्चाद् यथाक्रमम् । अनूद्देशो भवेद् यत्र तद्यथासंख्यमिष्यते
yathāsaṃkhyālaṅkāraḥ / tarkanyāyamūlālaṃkārānantaraṃ vākyanyāyamūlālaṃkārā nirūpyante / uddiṣṭānāṃ padārthānāṃ pūrvaṃ paścād yathākramam / anūddeśo bhaved yatra tadyathāsaṃkhyamiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र येन क्रमेणोद्दिष्टाः पदार्थास्तेनैव क्रमेणानूद्दिश्यन्ते ; तत्र यथासंख्यालंकारः । यथा--- गाम्भीर्यमौन्नंत्यमनर्गलत्वं प्रतापरुद्रे समवेक्ष्य धाता । अम्भोनिधिष्वद्रिषु दिग्गजेषु सृष्टिं प्रयासैकफलाममंस्त
yatra yena krameṇoddiṣṭāḥ padārthāstenaiva krameṇānūddiśyante ; tatra yathāsaṃkhyālaṃkāraḥ / yathā--- gāmbhīryamaunnaṃtyamanargalatvaṃ pratāparudre samavekṣya dhātā / ambhonidhiṣvadriṣu diggajeṣu sṛṣṭiṃ prayāsaikaphalāmamaṃsta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थापत्त्यलङ्कारः । एकस्य वस्तुनो भावाद्यत्र वस्त्वन्यद् आपतेत् । कैमुत्यन्यायतः सा स्यादर्थापत्तिरलंक्रिया
arthāpattyalaṅkāraḥ / ekasya vastuno bhāvādyatra vastvanyad āpatet / kaimutyanyāyataḥ sā syādarthāpattiralaṃkriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र कस्यचिदर्थस्य निष्पत्तौ तत्समानन्यायात् कैमुत्येनार्थान्तरमापतति सो ऽर्थापत्तिरलंकारः । न चात्रानुमानशङ्का, कैमुत्यन्यायसंबन्धरूपत्वात् । यथा--- समन्तादुद्वेलैर्वि विधहयधाटीकलकलैर्- जगत्यां क्रामन्नप्यजनि विधुरः सेवणपतिः । मनाक् क्रोधोदञ्चद्भ्रुकुटिकुटिले रुद्रनृपतौ नृपाणामन्येषां विफलितरुषां कैव गणना
yatra kasyacidarthasya niṣpattau tatsamānanyāyāt kaimutyenārthāntaramāpatati so 'rthāpattiralaṃkāraḥ / na cātrānumānaśaṅkā, kaimutyanyāyasaṃbandharūpatvāt / yathā--- samantādudvelairvi vidhahayadhāṭīkalakalair- jagatyāṃ krāmannapyajani vidhuraḥ sevaṇapatiḥ / manāk krodhodañcadbhrukuṭikuṭile rudranṛpatau nṛpāṇāmanyeṣāṃ viphalitaruṣāṃ kaiva gaṇanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि च--- त्रैलोक्यसारो ऽपि सुवर्णशैलः प्रतापरुद्रेण नृपेण तुल्यम् । तुलां समारोढुमपूर्ण एव महीभृतां का गणनेतरेषाम्
api ca--- trailokyasāro 'pi suvarṇaśailaḥ pratāparudreṇa nṛpeṇa tulyam / tulāṃ samāroḍhumapūrṇa eva mahībhṛtāṃ kā gaṇanetareṣām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र प्रतापरुद्रापेक्षया मेरावप्यसारे ऽन्येषां महीभृतामर्थादसारत्वं कैमुत्यादापतति । परिसंख्यालङ्कारः । अथ परिसंख्या । एकस्य वस्तुनः प्राप्तावनेकत्रैकदा यदि । एकत्र नियमः सा हि परिसंख्या निगद्यते
atra pratāparudrāpekṣayā merāvapyasāre 'nyeṣāṃ mahībhṛtāmarthādasāratvaṃ kaimutyādāpatati / parisaṃkhyālaṅkāraḥ / atha parisaṃkhyā / ekasya vastunaḥ prāptāvanekatraikadā yadi / ekatra niyamaḥ sā hi parisaṃkhyā nigadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रैक वस्तु युगपदनेकत्र संभाव्यमानमेकत्रैव नियम्यते, सा परिसंख्या सा प्रथमं द्विविधा, प्रश्नपूर्विका, तदन्यथा चेति । तयोर्द्वर्जयोर्वर्जनीयस्य शाब्दत्वार्थत्वाभ्यां द्वैविध्ये चातुर्विध्यम् । तत्र शाब्दवर्जनीया प्रश्नपूर्विका यथा--- किं मण्डनं त्रिलोक्याः काकतितिलको न हाटकक्षितिभृत् । स्तोतव्यः कः सुधियां रुद्रनरेन्द्रो न मन्दरः क्षितिभृत्
yatraika vastu yugapadanekatra saṃbhāvyamānamekatraiva niyamyate, sā parisaṃkhyā sā prathamaṃ dvividhā, praśnapūrvikā, tadanyathā ceti / tayordvarjayorvarjanīyasya śābdatvārthatvābhyāṃ dvaividhye cāturvidhyam / tatra śābdavarjanīyā praśnapūrvikā yathā--- kiṃ maṇḍanaṃ trilokyāḥ kākatitilako na hāṭakakṣitibhṛt / stotavyaḥ kaḥ sudhiyāṃ rudranarendro na mandaraḥ kṣitibhṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आर्थवर्जनीया प्रश्नपूर्विका यथा--- किं वा क्षौमवितानं लोकानां ? काकतीयकुलकीर्त्तिः । किं सौख्यं वसुमत्या ? रुद्रनरेन्द्रस्य भुजवासः
ārthavarjanīyā praśnapūrvikā yathā--- kiṃ vā kṣaumavitānaṃ lokānāṃ ? kākatīyakulakīrttiḥ / kiṃ saukhyaṃ vasumatyā ? rudranarendrasya bhujavāsaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शाब्दवर्जनीया अप्रश्नपूर्विका यथा--- रागो धर्मे न विषयसुखे, संगतिः सत्सभायां न स्त्रीगोष्ठ्यां, व्यसनमनिशं नीतिशास्त्रे न चाक्षे । कीर्त्त्यां नित्यार्जनचतुरता नार्थजाते, विनोदो विद्याभ्यासे न च परिजने रुद्रदेवस्य राज्ञः
śābdavarjanīyā apraśnapūrvikā yathā--- rāgo dharme na viṣayasukhe, saṃgatiḥ satsabhāyāṃ na strīgoṣṭhyāṃ, vyasanamaniśaṃ nītiśāstre na cākṣe / kīrttyāṃ nityārjanacaturatā nārthajāte, vinodo vidyābhyāse na ca parijane rudradevasya rājñaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आर्थवर्जनीया अप्रश्नपूर्विका यथा--- भूरेव भुवनं देवः स्वयंभूरेव पार्थिवः । प्रतापरुद्र एवैकशिलैव नगरी शुभा
ārthavarjanīyā apraśnapūrvikā yathā--- bhūreva bhuvanaṃ devaḥ svayaṃbhūreva pārthivaḥ / pratāparudra evaikaśilaiva nagarī śubhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षोणीं रुद्रनराधीशे रक्षति क्षतविद्विषि । बलिसद्मन्यहिभयं त्रिदिवे गोत्रभित्कथा
kṣoṇīṃ rudranarādhīśe rakṣati kṣatavidviṣi / balisadmanyahibhayaṃ tridive gotrabhitkathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तरालङ्कारः । उत्तरात् प्रश्न उन्नेयो यत्र प्रश्नोत्तरे तथा । बहुधा च निबध्येते तदुत्तरमुदीर्यते
uttarālaṅkāraḥ / uttarāt praśna unneyo yatra praśnottare tathā / bahudhā ca nibadhyete taduttaramudīryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रोत्तरान्निबध्यमानात् प्रश्न उन्नीयते तदेकमुत्तरम् । चारुत्वार्थमसकृल्लोकोत्तरं प्रश्नप्रतिपादनपूर्वमुत्तरं द्वितीयमुत्तरम् । क्रमेण यथा--- किमद्य व्युत्पत्तिस्तव सुजनलोकव्यवहृतौ यदद्य ज्ञातव्यं प्रभवति यदा रुद्रनृपतिः । तदारभ्योन्मूर्धा जयति विशदो धर्मविभवो महीदेवाश्चोद्यद्विविधविभवारम्भमुदिताः
yatrottarānnibadhyamānāt praśna unnīyate tadekamuttaram / cārutvārthamasakṛllokottaraṃ praśnapratipādanapūrvamuttaraṃ dvitīyamuttaram / krameṇa yathā--- kimadya vyutpattistava sujanalokavyavahṛtau yadadya jñātavyaṃ prabhavati yadā rudranṛpatiḥ / tadārabhyonmūrdhā jayati viśado dharmavibhavo mahīdevāścodyadvividhavibhavārambhamuditāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र प्रतापरुद्रो यदा प्रभवति तदारभ्य पूर्णधर्मप्रतिष्ठा मही । महीदेवा अपि तथाविधसंतोषभाजः । किमधुना पृच्छसीत्युत्तरात् किं प्रतापरुद्रराज्ये धर्मप्रतिपालनमस्ति किं सुखिनो भूसुरा इत्युन्नीयते प्रश्नः । द्वितीयं यथा--- किं णु धणं ? कुलविज्जा ; को लोहो ? सज्जणेण सहवासो । का णअरी ? एअसिला ; को राआ ? वीररुद्दणरणाहो
atra pratāparudro yadā prabhavati tadārabhya pūrṇadharmapratiṣṭhā mahī / mahīdevā api tathāvidhasaṃtoṣabhājaḥ / kimadhunā pṛcchasītyuttarāt kiṃ pratāparudrarājye dharmapratipālanamasti kiṃ sukhino bhūsurā ityunnīyate praśnaḥ / dvitīyaṃ yathā--- kiṃ ṇu dhaṇaṃ ? kulavijjā ; ko loho ? sajjaṇeṇa sahavāso / kā ṇaarī ? easilā ; ko rāā ? vīraruddaṇaraṇāho
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विकल्पालङ्कारः । वाक्यन्यायमूलालङ्कारप्रस्तावाद्विकल्प उच्यते । विरोधे तुल्यबलयोर्विकल्पालंकृतिर्मता
vikalpālaṅkāraḥ / vākyanyāyamūlālaṅkāraprastāvādvikalpa ucyate / virodhe tulyabalayorvikalpālaṃkṛtirmatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.