Badarayana: Brahmasutra, with Samkara's Sarirakamimamsabhasya 4.4

संपद्याविर्भावः स्वेन शब्दात् एवम् एव एष संप्रसादः अस्मात् शरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिः उपसंपद्य स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यत इति श्रूयते । तत्र संशयः - किं देवलोकादि उपभोगस्थानेषु इव आगन्तुकेन केनचित् विशेषेण अभिनिष्पद्यत आहोत् आत्ममात्रेण इति । किं तावत् प्राप्तम् । स्थानान्तरेषु इव आगन्तुकेन केनचित् रूपेण अभिनिष्पत्तिः स्यात् । मोक्षस्य अपि फलत्वप्रसिद्धेः । अभिनिष्पद्यत इति च उत्पत्तिपर्यायत्वात् । स्वरूपमात्रेण चेत् अभिनिष्पत्तिः पूर्वासु अपि अवस्थासु स्वरूप अनापायात् विभाव्येत । तस्मात् विशेषेण केनचित् अभिनिष्पद्यत इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः - केवलेन एव आत्मन आविर्भवति न धर्मान्तरेण इति । कुतः - स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यत इति स्वशब्दात् । अन्यथा हि स्वशब्देन इति विशेषणम् अनवकॢप्तं स्यात् । ननु आत्मीय अभिप्रायः स्वशब्दो भविष्यति । न । तस्य अवचनीयत्वात् । येन एव हि केनचित् रूपेण अभिनिष्पद्यते तस्य एव आत्मीयत्व उपपत्तेः स्वेन इति विशेषणम्न अर्थकं स्यात् । आत्मवचनतायां तु अर्थवत् केवलेन एव आत्मरूपेण अभिनिष्पद्यते न आगन्तुकेन अपररूपेणापि इति ॥ १ ॥ कः पुनः विशेषः पूर्वासु अवस्थासु इह च स्वरूप अनपायसाम्ये सति इत्यत आह -

saṃpadyāvirbhāvaḥ svena śabdāt evam eva eṣa saṃprasādaḥ asmāt śarīrāt samutthāya paraṃ jyotiḥ upasaṃpadya svena rūpeṇa abhiniṣpadyata iti śrūyate / tatra saṃśayaḥ - kiṃ devalokādi upabhogasthāneṣu iva āgantukena kenacit viśeṣeṇa abhiniṣpadyata āhot ātmamātreṇa iti / kiṃ tāvat prāptam / sthānāntareṣu iva āgantukena kenacit rūpeṇa abhiniṣpattiḥ syāt / mokṣasya api phalatvaprasiddheḥ / abhiniṣpadyata iti ca utpattiparyāyatvāt / svarūpamātreṇa cet abhiniṣpattiḥ pūrvāsu api avasthāsu svarūpa anāpāyāt vibhāvyeta / tasmāt viśeṣeṇa kenacit abhiniṣpadyata iti / evaṃ prāpte brūmaḥ - kevalena eva ātmana āvirbhavati na dharmāntareṇa iti / kutaḥ - svena rūpeṇa abhiniṣpadyata iti svaśabdāt / anyathā hi svaśabdena iti viśeṣaṇam anavakḷptaṃ syāt / nanu ātmīya abhiprāyaḥ svaśabdo bhaviṣyati / na / tasya avacanīyatvāt / yena eva hi kenacit rūpeṇa abhiniṣpadyate tasya eva ātmīyatva upapatteḥ svena iti viśeṣaṇamna arthakaṃ syāt / ātmavacanatāyāṃ tu arthavat kevalena eva ātmarūpeṇa abhiniṣpadyate na āgantukena apararūpeṇāpi iti // 1 // kaḥ punaḥ viśeṣaḥ pūrvāsu avasthāsu iha ca svarūpa anapāyasāmye sati ityata āha -

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुक्तः प्रतिज्ञानात् यः अत्र अभिनिष्पद्यत इति उक्तः स सर्वबन्ध विनिर्मुक्तः शुद्धेन एव आत्मना अवतिष्ठते । पूर्वत्र तु अन्धो भवति अपि रोदिति इव विनाशमेव अपीतो भवति इति च अवस्थात्रय कलुषितेन आत्मन इति अयं विशेषः । कथं पुनः अवगम्यते मुक्तः अयम् इदानीं भवति इति - प्रतिज्ञानात् इत्याह । तथा हि ऽएतं त्वेव ते भूयो ऽनुव्याख्यास्यामिऽ (छा। ८।९।३, ८।१०।४, ८।११।३) इति अवस्थात्रय दोषविहीनम् आत्मानं व्याख्येयत्वेन प्रतिज्ञाय ऽअशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः (छा। ८।१२।१) इति च उपन्यस्य ऽस्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुषःऽ (छा। ८।१२।३) इति च उपसंहरति । तथा आख्यायिक उपक्रमे अपि ऽय आत्मापहतपाप्माऽ (छा। ८।७।१) इत्यादि मुक्त आत्मविषयम् एव प्रतिज्ञानम् । फलत्वप्रसिद्धिः अपि मोक्षस्य बन्धनिवृत्तिमात्र अपेक्षा न अपूर्व उपजनन अपेक्षा । यत् अपि अभिनिष्पद्यत इति उत्पत्तिपर्यायत्वं तत् अपि पूर्व अवस्थापेक्षं यथा रोगनिवृत्तौ अरोगःअभिनिष्पद्यत इति तद्वत् । तस्मात् अदोषः ॥ २ ॥

muktaḥ pratijñānāt yaḥ atra abhiniṣpadyata iti uktaḥ sa sarvabandha vinirmuktaḥ śuddhena eva ātmanā avatiṣṭhate / pūrvatra tu andho bhavati api roditi iva vināśameva apīto bhavati iti ca avasthātraya kaluṣitena ātmana iti ayaṃ viśeṣaḥ / kathaṃ punaḥ avagamyate muktaḥ ayam idānīṃ bhavati iti - pratijñānāt ityāha / tathā hi 'etaṃ tveva te bhūyo 'nuvyākhyāsyāmi' (chā. 8.9.3, 8.10.4, 8.11.3) iti avasthātraya doṣavihīnam ātmānaṃ vyākhyeyatvena pratijñāya 'aśarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ (chā. 8.12.1) iti ca upanyasya 'svena rūpeṇābhiniṣpadyate sa uttamaḥ puruṣaḥ' (chā. 8.12.3) iti ca upasaṃharati / tathā ākhyāyika upakrame api 'ya ātmāpahatapāpmā' (chā. 8.7.1) ityādi mukta ātmaviṣayam eva pratijñānam / phalatvaprasiddhiḥ api mokṣasya bandhanivṛttimātra apekṣā na apūrva upajanana apekṣā / yat api abhiniṣpadyata iti utpattiparyāyatvaṃ tat api pūrva avasthāpekṣaṃ yathā roganivṛttau arogaḥabhiniṣpadyata iti tadvat / tasmāt adoṣaḥ // 2 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मा प्रकरणात् कथं पुनः मुक्त इति उच्यते - यावता ऽपरं ज्योतिरुपसंपद्यऽ (छा। ८।१२।३) इति कार्यगोचरम् एव एनं श्रावयति । ज्योतिःशब्दस्य भौतिके ज्योतिषि रूढत्वात् । न च अनतिवृत्तो विकारविषयात् कश्चित् मुक्तो भवितुम् अर्हति । विकारस्य आर्तत्वप्रसिद्धेः इति । न एष दोषः । यत ज्योतिः शब्देन आवेद्यते प्रकरणात् ऽय आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युःऽ (छा। ८।७।१) इति हि प्रकृते परस्मिन् आत्मनि न अकस्मात् भौतिकं ज्योतिः शक्यं ग्रहीतुम् । प्रकृतहान अप्रकृतप्रक्रिया प्रसङ्गात् । ज्योतिःशब्दः तु आत्मनि अपि दृश्यते ऽतद्देवा ज्योतिषं ज्योतिः (बृ। ४।४।१६) इति । प्रपञ्चितं चैतत्ऽ(ब्र। सू। १।३।४०) इत्यत्र ॥ ३ ॥

ātmā prakaraṇāt kathaṃ punaḥ mukta iti ucyate - yāvatā 'paraṃ jyotirupasaṃpadya' (chā. 8.12.3) iti kāryagocaram eva enaṃ śrāvayati / jyotiḥśabdasya bhautike jyotiṣi rūḍhatvāt / na ca anativṛtto vikāraviṣayāt kaścit mukto bhavitum arhati / vikārasya ārtatvaprasiddheḥ iti / na eṣa doṣaḥ / yata jyotiḥ śabdena āvedyate prakaraṇāt 'ya ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyuḥ' (chā. 8.7.1) iti hi prakṛte parasmin ātmani na akasmāt bhautikaṃ jyotiḥ śakyaṃ grahītum / prakṛtahāna aprakṛtaprakriyā prasaṅgāt / jyotiḥśabdaḥ tu ātmani api dṛśyate 'taddevā jyotiṣaṃ jyotiḥ (bṛ. 4.4.16) iti / prapañcitaṃ caitat'(bra. sū. 1.3.40) ityatra // 3 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविभागेन दृष्टत्वात् परं ज्योतिः उपसंपद्य स्वेन रूपेण अभिनिष्पद्यते यः स किं परस्मात् आत्मनः पृथगेव भवति उत अविभागेन एव अवतिष्ठत वीक्षायाम् स ऽतत्र पर्येतिऽ ( ८।१२।३) इति अधिकरण अधिकर्तव्य निर्देशात् ज्योतिः उपसंपद्य (छा। ८।१२।३) इति च कर्तृकर्मनिर्देशात् भेदेन एव अवस्थानम् इति यस्य मतिः तं व्युत्पादयति अविभक्त एव परेण आत्मना मुक्तः अवतिष्ठते । कुतः - दृष्टत्वात् । तथा हि ऽतत्त्वमसिऽ (छा। ६।८।७) ऽअहं ब्रह्मास्मिऽ (बृ। १।४।१०) ऽयत्र नान्यत्पश्यतिऽ (छा। ७।२४।१) ऽन तु तद्द्वितीयमस्ति ततो ऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्ऽ (बृ। ४।३।२३) इति एवमादीनि वाक्यानि अविभागेन एव परमात्मानं दर्शयन्ति । यथादर्शनम् एव च फलं युक्तं तत्क्रतु न्यायात् । ऽयथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति । एवं मुनेः विजानत आत्मा भवति गौतमऽ (क। ४।१५) इति च एवमादीनि मुक्तस्वरूपनिरूपणपराणि वाक्यानि अविभागमेव दर्शयन्ति । नदी समुद्रादि निदर्शनानि च । भेदनिर्देशः तु अभेदे अपि उपचर्यते । ऽस भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्निऽ (छा। ७।२४।१) इति ऽआत्मरतिरात्मक्रीडःऽ (छा। ७।२५।२) इति च एवमादिदर्शनात् ॥ ४ ॥

avibhāgena dṛṣṭatvāt paraṃ jyotiḥ upasaṃpadya svena rūpeṇa abhiniṣpadyate yaḥ sa kiṃ parasmāt ātmanaḥ pṛthageva bhavati uta avibhāgena eva avatiṣṭhata vīkṣāyām sa 'tatra paryeti' ( 8.12.3) iti adhikaraṇa adhikartavya nirdeśāt jyotiḥ upasaṃpadya (chā. 8.12.3) iti ca kartṛkarmanirdeśāt bhedena eva avasthānam iti yasya matiḥ taṃ vyutpādayati avibhakta eva pareṇa ātmanā muktaḥ avatiṣṭhate / kutaḥ - dṛṣṭatvāt / tathā hi 'tattvamasi' (chā. 6.8.7) 'ahaṃ brahmāsmi' (bṛ. 1.4.10) 'yatra nānyatpaśyati' (chā. 7.24.1) 'na tu taddvitīyamasti tato 'nyadvibhaktaṃ yatpaśyet' (bṛ. 4.3.23) iti evamādīni vākyāni avibhāgena eva paramātmānaṃ darśayanti / yathādarśanam eva ca phalaṃ yuktaṃ tatkratu nyāyāt / 'yathodakaṃ śuddhe śuddhamāsiktaṃ tādṛgeva bhavati / evaṃ muneḥ vijānata ātmā bhavati gautama' (ka. 4.15) iti ca evamādīni muktasvarūpanirūpaṇaparāṇi vākyāni avibhāgameva darśayanti / nadī samudrādi nidarśanāni ca / bhedanirdeśaḥ tu abhede api upacaryate / 'sa bhagavaḥ kasminpratiṣṭhita iti sve mahimni' (chā. 7.24.1) iti 'ātmaratirātmakrīḍaḥ' (chā. 7.25.2) iti ca evamādidarśanāt // 4 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मेण जैमिनिर् उपन्यासादिभ्यः स्थितम् एतत् ऽस्वेन रूपेणऽ(छा। ८।३।४) इति अत्र आत्ममात्ररूपेण अभिनिष्पद्यत न आगन्तुकेन अपररूपेण इति । अधुना तु तत् विशेषबुभुत्सायाम् अभिधीयते स्वम् अस्य रूपं ब्राह्मम् अपहतपाप्मत्वादि सत्यसंकल्पत्व अवसानं तथा सर्वज्ञत्वं सर्वेश्वरत्वं च तेन स्वरूपेण अभिनिष्पद्यत इति जैमिनिः आचार्यो मन्यते । कुतः - उपन्यासादिभ्यः तथात्व अवगमात् । तथा हि - ऽय आत्मापहतपाप्माऽ (छा। ८।७।१) इत्यादिना ऽसत्यकामः सत्यसंकल्पःऽ (छा। ८।७।१) इति एवम् अन्तेन उपन्यासेन एवम् आत्मकताम् आत्मनो बोधयति । तथा ऽस तत्र पर्येति जक्षन्क्रीडन्रममाणःऽ (छा। ८।१२।३) इति ऐश्वर्यरूपम् आवेदयति । ऽतस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवतिऽ (छा। ७।२५।२) इति च । ऽसर्वज्ञः सर्वेश्वरःऽ इत्यादि व्यपदेशाः च एवम् उपपन्ना भविष्यन्ति इति ॥ ५ ॥

brāhmeṇa jaiminir upanyāsādibhyaḥ sthitam etat 'svena rūpeṇa'(chā. 8.3.4) iti atra ātmamātrarūpeṇa abhiniṣpadyata na āgantukena apararūpeṇa iti / adhunā tu tat viśeṣabubhutsāyām abhidhīyate svam asya rūpaṃ brāhmam apahatapāpmatvādi satyasaṃkalpatva avasānaṃ tathā sarvajñatvaṃ sarveśvaratvaṃ ca tena svarūpeṇa abhiniṣpadyata iti jaiminiḥ ācāryo manyate / kutaḥ - upanyāsādibhyaḥ tathātva avagamāt / tathā hi - 'ya ātmāpahatapāpmā' (chā. 8.7.1) ityādinā 'satyakāmaḥ satyasaṃkalpaḥ' (chā. 8.7.1) iti evam antena upanyāsena evam ātmakatām ātmano bodhayati / tathā 'sa tatra paryeti jakṣankrīḍanramamāṇaḥ' (chā. 8.12.3) iti aiśvaryarūpam āvedayati / 'tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati' (chā. 7.25.2) iti ca / 'sarvajñaḥ sarveśvaraḥ' ityādi vyapadeśāḥ ca evam upapannā bhaviṣyanti iti // 5 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चितितन्मात्रेण तदात्मकत्वाद् इत्य् औडुलोमिः यद्यपि अपहपाप्मत्वादयोभेदेन एव धर्मा निर्दिश्यन्ते तथा अपि शब्दविकल्पजा एव एते । पाप्मादिनिवृत्तिमात्रं हि तत्र गम्यते । चैतन्यमेव तु अस्य आत्मनः स्वरूपम् इति तन्मात्रेण स्वरूपेण अभिनिष्पत्तिः युक्ता । तथा च श्रुतिः - ऽएवं वा अरे ऽयमात्मानन्तरो ऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एवऽ (बृ। ४।५।१३) इति एवञ्जातीयका अनुगृहीता भविष्यति । सत्यकामत्वादयः तु यदि अपि वस्तुस्वरूपेण एव धर्मा उच्यन्ते सत्याः कामा अस्य इति । तथा अपि उपाधिसंबन्ध अधीनत्वात् तेषां न चैतन्यवत् स्वरूपसंभवः । अनेक आकारत्वप्रतिषेदात् । प्रतिषिद्धं हि ब्रह्मणः अनेक आकारत्वम् ऽन स्थानतो ऽपि परस्योभयलिङ्गम्ऽ (ब्रसू, ३।२।११) इत्यत्र । अत एव च जक्षणादि संकीर्तनम् अपि दुःख अभावमात्र अभिप्रायं स्तुत्यर्थम् आत्मरतिः इत्यादिवत् । न हि मुख्यानि एव रतिक्रीडामिथुनानि आत्मनि शक्यन्ते वर्णयितुं द्वितीय विषयत्वात् तेषाम् । तस्मात् निरस्त अशेषप्रपञ्चेन प्रसन्नेन अव्यपदेश्येन बोधात्मना अभिनिष्पद्यत इति औडुलोमिः आचार्यो मन्यते ॥ ६ ॥

cititanmātreṇa tadātmakatvād ity auḍulomiḥ yadyapi apahapāpmatvādayobhedena eva dharmā nirdiśyante tathā api śabdavikalpajā eva ete / pāpmādinivṛttimātraṃ hi tatra gamyate / caitanyameva tu asya ātmanaḥ svarūpam iti tanmātreṇa svarūpeṇa abhiniṣpattiḥ yuktā / tathā ca śrutiḥ - 'evaṃ vā are 'yamātmānantaro 'bāhyaḥ kṛtsnaḥ prajñānaghana eva' (bṛ. 4.5.13) iti evañjātīyakā anugṛhītā bhaviṣyati / satyakāmatvādayaḥ tu yadi api vastusvarūpeṇa eva dharmā ucyante satyāḥ kāmā asya iti / tathā api upādhisaṃbandha adhīnatvāt teṣāṃ na caitanyavat svarūpasaṃbhavaḥ / aneka ākāratvapratiṣedāt / pratiṣiddhaṃ hi brahmaṇaḥ aneka ākāratvam 'na sthānato 'pi parasyobhayaliṅgam' (bra.sū, 3.2.11) ityatra / ata eva ca jakṣaṇādi saṃkīrtanam api duḥkha abhāvamātra abhiprāyaṃ stutyartham ātmaratiḥ ityādivat / na hi mukhyāni eva ratikrīḍāmithunāni ātmani śakyante varṇayituṃ dvitīya viṣayatvāt teṣām / tasmāt nirasta aśeṣaprapañcena prasannena avyapadeśyena bodhātmanā abhiniṣpadyata iti auḍulomiḥ ācāryo manyate // 6 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् अप्य् उपन्यासात् पूर्वभावाद् अविरोधं बादरायणः एवम् अपि पारमार्थिक चैतन्यमात्रस्वरूप अभ्युपगमे अपि व्यवहार अपेक्षया पूर्वस्य अपि उपन्यासादिभ्यः अवगतस्य ब्राह्मस्य ऐश्वर्यरूपस्य अप्रत्ययाख्यानात् अविरोधं बादरायण आचार्यो मन्यते ॥७ ॥

evam apy upanyāsāt pūrvabhāvād avirodhaṃ bādarāyaṇaḥ evam api pāramārthika caitanyamātrasvarūpa abhyupagame api vyavahāra apekṣayā pūrvasya api upanyāsādibhyaḥ avagatasya brāhmasya aiśvaryarūpasya apratyayākhyānāt avirodhaṃ bādarāyaṇa ācāryo manyate //7 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संकल्पाद् एव तु तच्छ्रुतेः हार्दविद्यायां श्रूयते - ऽस यदि पितृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्तिऽ (छा। ८।२।१) इत्यादि । तत्र संशयः किं संकल्प एव केवलः पित्रादिसमुत्थाने हेतुः उत निमित्तान्तर सहित इति । तत्र सति अपि संकल्पादेव इति श्रवणे लोकवत् निमित्तान्तर अपेक्षता युक्ता । यथा लोके अस्मदादीनां संकल्पात् गमनादिभ्यः च हेतुभ्यः पित्रादि संपत्तिः भवति एवं मुक्तस्य अपि स्यात् । एवं दृष्टविपरीतं न कल्पितं भविष्यति । संकल्पादेव इति तु राज्ञ इव संकल्पितार्थसिद्धिकरीं साधनान्तरसामग्रीं सुलभाम् अपेक्ष्य उच्यते । न च संकल्पमात्रसम् उत्थानाः पित्रादयो मनोरथाविजृम्भितवत् चलत्वात् पुष्कलं भोगं समर्पयितुं पर्याप्ताः स्युः इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः संकल्पादेव तु केवलात् पित्रादिसमुत्थानम् इति । कुतः - तत् श्रुतेः । ऽसंकल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्तिऽ (छा। ८।२।१) इत्यादिका हि श्रुतिः निमित्तान्तर अपेक्षायां पीड्येत । निमित्तान्तरम् अपि तु यदि संकल्प अनुविधायि एव स्यात् भवतु न तु प्रयत्नान्तरसंपाद्यं निमित्तान्तरम् इति इष्यते । प्राक् तत् संपत्तेः वन्ध्यसंकल्पत्व प्रसङ्गात् । न च श्रुति अवगम्ये अर्थे लोकवत् इति सामान्यतो दृष्टं क्रमते । संकल्पबलात् एव च एषां यावत् प्रयोजनं स्थैर्य उपपत्तिः। प्राकृतसंकल्पविलक्षणत्वात् मुक्तसंकल्पस्य ॥ ८ ॥

saṃkalpād eva tu tacchruteḥ hārdavidyāyāṃ śrūyate - 'sa yadi pitṛlokakāmo bhavati saṃkalpādevāsya pitaraḥ samuttiṣṭhanti' (chā. 8.2.1) ityādi / tatra saṃśayaḥ kiṃ saṃkalpa eva kevalaḥ pitrādisamutthāne hetuḥ uta nimittāntara sahita iti / tatra sati api saṃkalpādeva iti śravaṇe lokavat nimittāntara apekṣatā yuktā / yathā loke asmadādīnāṃ saṃkalpāt gamanādibhyaḥ ca hetubhyaḥ pitrādi saṃpattiḥ bhavati evaṃ muktasya api syāt / evaṃ dṛṣṭaviparītaṃ na kalpitaṃ bhaviṣyati / saṃkalpādeva iti tu rājña iva saṃkalpitārthasiddhikarīṃ sādhanāntarasāmagrīṃ sulabhām apekṣya ucyate / na ca saṃkalpamātrasam utthānāḥ pitrādayo manorathāvijṛmbhitavat calatvāt puṣkalaṃ bhogaṃ samarpayituṃ paryāptāḥ syuḥ iti / evaṃ prāpte brūmaḥ saṃkalpādeva tu kevalāt pitrādisamutthānam iti / kutaḥ - tat śruteḥ / 'saṃkalpādevāsya pitaraḥ samuttiṣṭhanti' (chā. 8.2.1) ityādikā hi śrutiḥ nimittāntara apekṣāyāṃ pīḍyeta / nimittāntaram api tu yadi saṃkalpa anuvidhāyi eva syāt bhavatu na tu prayatnāntarasaṃpādyaṃ nimittāntaram iti iṣyate / prāk tat saṃpatteḥ vandhyasaṃkalpatva prasaṅgāt / na ca śruti avagamye arthe lokavat iti sāmānyato dṛṣṭaṃ kramate / saṃkalpabalāt eva ca eṣāṃ yāvat prayojanaṃ sthairya upapattiḥ. prākṛtasaṃkalpavilakṣaṇatvāt muktasaṃkalpasya // 8 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एव चानन्याधिपतिः अत एव च अवन्ध्यसंकल्पत्वात् अनन्य अधिपतिः विद्वान् भवति न अस्य अन्यः अधिपतिः भवति इत्यर्थः । न हि प्राकृतो अपि संकल्पयन् अन्यस्वामिकत्वम् आत्मनः सत्यां गतौ संकल्पयति । श्रुतिः च एतत् दर्शयति - ऽअथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येश्च सत्यान्कामांस्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवतिऽ (छा। ८।१।६) इति ॥ ९ ॥

ata eva cānanyādhipatiḥ ata eva ca avandhyasaṃkalpatvāt ananya adhipatiḥ vidvān bhavati na asya anyaḥ adhipatiḥ bhavati ityarthaḥ / na hi prākṛto api saṃkalpayan anyasvāmikatvam ātmanaḥ satyāṃ gatau saṃkalpayati / śrutiḥ ca etat darśayati - 'atha ya ihātmānamanuvidya vrajantyeśca satyānkāmāṃsteṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati' (chā. 8.1.6) iti // 9 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभावं बादरिर् आह ह्य् एवम् ऽसंकल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्तिऽ (छा। ८।२।१) इत्यादि श्रुतेः मनः तावत् संकल्पसाधनं सिद्धम् । शरीर इन्द्रियाणि पुनः प्राप्त ऐश्वर्यस्य विदुषः सन्ति न वा सन्ति इति समीक्ष्यते । तत्र बादरिः तावत् आचार्यः शरीरस्य इन्द्रियाणां च अभावं महीयमानस्य विदुषो मन्यते । कस्मात् । एवं हि आह आम्नायः ऽमनसैतान्कामान्पश्यन्रमतेऽ (छा। ८।१२।५) ऽय एते ब्रह्मलोकेऽ (छा। ८।१३।१) इति । यदि मनसा शरीर इन्द्रियाणां मोक्षे ॥ १० ॥

abhāvaṃ bādarir āha hy evam 'saṃkalpādevāsya pitaraḥ samuttiṣṭhanti' (chā. 8.2.1) ityādi śruteḥ manaḥ tāvat saṃkalpasādhanaṃ siddham / śarīra indriyāṇi punaḥ prāpta aiśvaryasya viduṣaḥ santi na vā santi iti samīkṣyate / tatra bādariḥ tāvat ācāryaḥ śarīrasya indriyāṇāṃ ca abhāvaṃ mahīyamānasya viduṣo manyate / kasmāt / evaṃ hi āha āmnāyaḥ 'manasaitānkāmānpaśyanramate' (chā. 8.12.5) 'ya ete brahmaloke' (chā. 8.13.1) iti / yadi manasā śarīra indriyāṇāṃ mokṣe // 10 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावं जैमिनिर् विकल्पामननात् जैमिनिः तु आचार्यो मनोवत् शरीरस्य अपि सेन्द्रियस्य भावं मुक्तं प्रति मन्यते । यतः ऽस एकधा भवति त्रिधा भवतिऽ(छा। ७।२३।२) इत्यादिना अनेकधा अभावविकल्पम् आमनन्ति । न हि अनेकविधता विना शरीरभेदेन आञ्जसी स्यात् । यदि अपि निर्गुणायां भूमविद्यायाम् अयम् अनेकधा अभावविकल्पः पठ्यते तथा अपि विद्यमानमेव इदं सगुणावस्थायाम् ऐश्वर्यं भूमविद्या स्तुतये संकीर्त्यत इति अतः सगुणविद्याफलभावेन उपतिष्ठत इति ॥ ११ ॥ उच्यते -

bhāvaṃ jaiminir vikalpāmananāt jaiminiḥ tu ācāryo manovat śarīrasya api sendriyasya bhāvaṃ muktaṃ prati manyate / yataḥ 'sa ekadhā bhavati tridhā bhavati'(chā. 7.23.2) ityādinā anekadhā abhāvavikalpam āmananti / na hi anekavidhatā vinā śarīrabhedena āñjasī syāt / yadi api nirguṇāyāṃ bhūmavidyāyām ayam anekadhā abhāvavikalpaḥ paṭhyate tathā api vidyamānameva idaṃ saguṇāvasthāyām aiśvaryaṃ bhūmavidyā stutaye saṃkīrtyata iti ataḥ saguṇavidyāphalabhāvena upatiṣṭhata iti // 11 // ucyate -

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वादशाहवद् उभयविधं बादरायणो ऽतः बादरायणः पुनः आचार्यः अत एव उभयलिङ्गश्रुतिदर्शनात् उभयविधत्वं साधु मन्यते यदा सशरीरतां संकल्पयति तदा सशरीरो भवति यदा तु अशरीरतां तदा अशरीर इति । सत्यसंकल्पत्वात् । संकल्प वैचित्र्यात् च । द्वादश अहवत् । यथा द्वादश अहःसत्रम् अहीनः च भवति । उभयलिङ्ग श्रुतिदर्शनात् एवम् इदम् अपि इति ॥ १२ ॥

dvādaśāhavad ubhayavidhaṃ bādarāyaṇo 'taḥ bādarāyaṇaḥ punaḥ ācāryaḥ ata eva ubhayaliṅgaśrutidarśanāt ubhayavidhatvaṃ sādhu manyate yadā saśarīratāṃ saṃkalpayati tadā saśarīro bhavati yadā tu aśarīratāṃ tadā aśarīra iti / satyasaṃkalpatvāt / saṃkalpa vaicitryāt ca / dvādaśa ahavat / yathā dvādaśa ahaḥsatram ahīnaḥ ca bhavati / ubhayaliṅga śrutidarśanāt evam idam api iti // 12 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्वभावे सन्ध्यवद् उपपत्तेः यदा तनोः सेन्द्रियस्य शरीरस्य अभावः तदा यथा संध्ये स्थाने शरीर इन्द्रियविषयेषु अविद्यमानेषु अपि उपलब्धिमात्रा एव पित्रादिकामा भवति एवं मोक्षे अपि स्युः एवं हि एतत् उपपद्यते ॥ १३ ॥

tanvabhāve sandhyavad upapatteḥ yadā tanoḥ sendriyasya śarīrasya abhāvaḥ tadā yathā saṃdhye sthāne śarīra indriyaviṣayeṣu avidyamāneṣu api upalabdhimātrā eva pitrādikāmā bhavati evaṃ mokṣe api syuḥ evaṃ hi etat upapadyate // 13 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावे जाग्रद्वत् भावे पुनः तनोः यथा जागरिते विद्यमाना एव पित्रादिकामा भवन्ति एवं मुक्तस्य अपि उपपद्यते ॥ १४ ॥

bhāve jāgradvat bhāve punaḥ tanoḥ yathā jāgarite vidyamānā eva pitrādikāmā bhavanti evaṃ muktasya api upapadyate // 14 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रदीपवदावेशस् तथा हि दर्शयति भावं ऽजैमिनिर्विकल्पामननात्ऽ ( ब्रसू। ४।४।११) इति अत्र सशरीरत्वं मुक्तस्य उक्तम् । तत्र त्रिधाभावादिषु अनेकशरीरसर्गे किं निरात्मकानि शरीराणि दारुयन्त्राणि इव सृज्यन्ते किं वा सात्मकानि अस्मदादि शरीरवत् इति भवति वीक्षा । तत्र च आत्म मनसोः भेद अनुपपत्तेः एकेन शरीरेण योगात् इतराणि शरीराणि निरात्मकानि इति । एवं प्राप्ते प्रतिपद्यते - प्रदीपवत् आवेश इति । यथा प्रदीप एकः अनेकप्रदीपभावम् आपद्यते विकारशक्तियोगात् । एवम् एकः अपि सन् विद्वान ऐश्वर्ययोगात् अनेकभावम् आपद्य सर्वाणि शरीराणि आविशति । कुतः, तथा हि दर्शयति शास्त्रम् एकस्य अनेकभावम् - ऽस एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा सप्तधा नवधाऽ (छा। ७।२६।२) इत्यादि । न एतत् दारुयन्त्र उपमा अभ्युपगमे अवकल्पते न अपि जीवान्तरावेशे । न च निरात्मकानां शरीराणां प्रवृत्तिः संभवति । यत् तु आत्म मनसोः भेद अनुपपत्तेः अनेकशरीरयोग असंभव इति । न एष दोषः । एकमनोनुवर्तिनि समनस्कानि एव अपराणि शरीराणि सत्यसंकल्पत्वात् स्रक्ष्यति । सृष्टेषु च तेषु उपाधिभेदात् आत्मनः अपि भेदेन अधिष्ठातृत्वं योक्ष्यते । एष एव च योगशास्त्रेषु योगिनाम् अनेकशरीरप्रयोगक्रिया ॥ १५ ॥ कथं पुनः मुक्तस्य अनेकशरीर आवेशादिलक्षणम् ऐश्वर्यम् अभ्युपगम्यते यावता ऽतत्केन कं विजानीयात्ऽ (बृ। ४।५।१५) ऽन तु तद्द्वितीयमस्ति ततो ऽन्यद्विभक्तं यद्विजानीयात्ऽ (बृ। ४।३।३०) ऽसलिल एको द्रष्टाद्वैतो भवतिऽ (बृ। ४।३।३२) इति च एवञ्जातीयका श्रुतिः विशेषविज्ञानं वारयति इत्यत उत्तरं पठति -

pradīpavadāveśas tathā hi darśayati bhāvaṃ 'jaiminirvikalpāmananāt' ( bra.sū. 4.4.11) iti atra saśarīratvaṃ muktasya uktam / tatra tridhābhāvādiṣu anekaśarīrasarge kiṃ nirātmakāni śarīrāṇi dāruyantrāṇi iva sṛjyante kiṃ vā sātmakāni asmadādi śarīravat iti bhavati vīkṣā / tatra ca ātma manasoḥ bheda anupapatteḥ ekena śarīreṇa yogāt itarāṇi śarīrāṇi nirātmakāni iti / evaṃ prāpte pratipadyate - pradīpavat āveśa iti / yathā pradīpa ekaḥ anekapradīpabhāvam āpadyate vikāraśaktiyogāt / evam ekaḥ api san vidvāna aiśvaryayogāt anekabhāvam āpadya sarvāṇi śarīrāṇi āviśati / kutaḥ, tathā hi darśayati śāstram ekasya anekabhāvam - 'sa ekadhā bhavati tridhā bhavati pañcadhā saptadhā navadhā' (chā. 7.26.2) ityādi / na etat dāruyantra upamā abhyupagame avakalpate na api jīvāntarāveśe / na ca nirātmakānāṃ śarīrāṇāṃ pravṛttiḥ saṃbhavati / yat tu ātma manasoḥ bheda anupapatteḥ anekaśarīrayoga asaṃbhava iti / na eṣa doṣaḥ / ekamanonuvartini samanaskāni eva aparāṇi śarīrāṇi satyasaṃkalpatvāt srakṣyati / sṛṣṭeṣu ca teṣu upādhibhedāt ātmanaḥ api bhedena adhiṣṭhātṛtvaṃ yokṣyate / eṣa eva ca yogaśāstreṣu yoginām anekaśarīraprayogakriyā // 15 // kathaṃ punaḥ muktasya anekaśarīra āveśādilakṣaṇam aiśvaryam abhyupagamyate yāvatā 'tatkena kaṃ vijānīyāt' (bṛ. 4.5.15) 'na tu taddvitīyamasti tato 'nyadvibhaktaṃ yadvijānīyāt' (bṛ. 4.3.30) 'salila eko draṣṭādvaito bhavati' (bṛ. 4.3.32) iti ca evañjātīyakā śrutiḥ viśeṣavijñānaṃ vārayati ityata uttaraṃ paṭhati -

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाप्ययसंपत्योर् अन्यतरापेक्षम् आविष्कृतं हि स्वाप्ययः सुषुप्तम् ऽस्वमपीतो भवति तस्मादेनं स्वपितीत्याचक्षतेऽ (छा। ६।८।१) इति श्रुतेः । संपत्तिः कैवल्यम्, ऽब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येतिऽ (बृ। ४।४।६) इति श्रुतेः । तयोः अन्यतराम् अवस्थाम् अपेक्ष्य एतत् विशेषसंज्ञाभाव वचनम् । क्वचित् सुषुप्त अवस्थाम् अपेक्ष्य उच्यते क्वचित् कैवल्य अवस्थाम् । कथम् अवगम्यते यतः तत्र एव एतत् अधिकारवशात् आविष्कृतम् ऽएतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्तीतिऽ (बृ। २।४।१४) ऽयत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्ऽ (बृ। २।४।१४) ऽयत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यतिऽ (बृ। ४।३।१९, माण्डू। ५) इत्यादि श्रुतिभ्यः । सगुणविद्याविपाक अवस्थानं तु एतत् स्वर्गादिवत् अवस्थान्तरं यत्र एतत् ऐश्वर्यम् उपवर्ण्यते । तस्मात् अदोषः ॥ १६ ॥

svāpyayasaṃpatyor anyatarāpekṣam āviṣkṛtaṃ hi svāpyayaḥ suṣuptam 'svamapīto bhavati tasmādenaṃ svapitītyācakṣate' (chā. 6.8.1) iti śruteḥ / saṃpattiḥ kaivalyam, 'brahmaiva sanbrahmāpyeti' (bṛ. 4.4.6) iti śruteḥ / tayoḥ anyatarām avasthām apekṣya etat viśeṣasaṃjñābhāva vacanam / kvacit suṣupta avasthām apekṣya ucyate kvacit kaivalya avasthām / katham avagamyate yataḥ tatra eva etat adhikāravaśāt āviṣkṛtam 'etebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānu vinaśyati na pretya saṃjñāstīti' (bṛ. 2.4.14) 'yatra tvasya sarvamātmaivābhūt' (bṛ. 2.4.14) 'yatra supto na kañcana kāmaṃ kāmayate na kañcana svapnaṃ paśyati' (bṛ. 4.3.19, māṇḍū. 5) ityādi śrutibhyaḥ / saguṇavidyāvipāka avasthānaṃ tu etat svargādivat avasthāntaraṃ yatra etat aiśvaryam upavarṇyate / tasmāt adoṣaḥ // 16 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगद्व्यापारवर्जं प्रकरणाद् असंनिहितत्वाच् च ये सगुणब्रह्म उपासनात् सह एव मनसा ईश्वरसायुज्यं व्रजन्ति किं तेषां निरवग्रहम् ऐश्वर्यं भवति आहोस्वित् सावग्रहम् इति संशयः । किं तावत् प्राप्तम् । निरङ् कुशमेव एषाम् ऐश्वर्यं भवितुम् अर्हति ऽआप्नोति स्वाराज्यम्ऽ (तै। १।६।२) ऽसर्वे ऽस्मै देवा बलिमावहन्तिऽ (तै। १।५।३) ऽतेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवतिऽ (छा। ७।२५।२, ८।१।६) इत्यादि श्रुतिभ्य इति । एवं प्राप्ते पठति - जगत् व्यापारवर्जम् इति । जगत् उत्पत्त्यादि व्यापारं वर्जयित्वा अन्यत् अणिमादि आत्मकम् ऐश्वर्यं मुक्तानां भवितुम् अर्हति जगत् व्यापारः तु नित्यसिद्धस्य एव ईश्वरस्य । कुतः - तस्य तत्र प्रकृतत्वात् असंनिहितत्वात् च इतरेषाम् । पर एव हि ईश्वरो जगत् व्यापारे अधिकृतः । तम् एव प्रकृत्य उत्पत्त्यादि उपदेशात् । नित्यशब्दनिबन्धनत्वात् च । तत् अन्वेषणविजिज्ञासनपूर्वकं तु इतरेषाम् अणिमादि ऐश्वर्यं श्रूयते । तेन असंनिहिताः ते जगत् व्यापारे । समनस्कत्वात् एव च एतेषाम् अनैकमत्ये कस्यचित् स्थिति अभिप्रायः कस्यचित् संहार अभिप्राय इति एवं विरोधः अपि कदाचित् स्यात् । अथ कस्यचित् संकल्पम् अन्वयस्य संकल्प इति अविरोधः समर्थ्येत ततः परमेश्वर आकूततन्त्रत्वम् एव इतरेषाम् इति व्यवतिष्ठते ॥ १७ ॥

jagadvyāpāravarjaṃ prakaraṇād asaṃnihitatvāc ca ye saguṇabrahma upāsanāt saha eva manasā īśvarasāyujyaṃ vrajanti kiṃ teṣāṃ niravagraham aiśvaryaṃ bhavati āhosvit sāvagraham iti saṃśayaḥ / kiṃ tāvat prāptam / niraṅ kuśameva eṣām aiśvaryaṃ bhavitum arhati 'āpnoti svārājyam' (tai. 1.6.2) 'sarve 'smai devā balimāvahanti' (tai. 1.5.3) 'teṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati' (chā. 7.25.2, 8.1.6) ityādi śrutibhya iti / evaṃ prāpte paṭhati - jagat vyāpāravarjam iti / jagat utpattyādi vyāpāraṃ varjayitvā anyat aṇimādi ātmakam aiśvaryaṃ muktānāṃ bhavitum arhati jagat vyāpāraḥ tu nityasiddhasya eva īśvarasya / kutaḥ - tasya tatra prakṛtatvāt asaṃnihitatvāt ca itareṣām / para eva hi īśvaro jagat vyāpāre adhikṛtaḥ / tam eva prakṛtya utpattyādi upadeśāt / nityaśabdanibandhanatvāt ca / tat anveṣaṇavijijñāsanapūrvakaṃ tu itareṣām aṇimādi aiśvaryaṃ śrūyate / tena asaṃnihitāḥ te jagat vyāpāre / samanaskatvāt eva ca eteṣām anaikamatye kasyacit sthiti abhiprāyaḥ kasyacit saṃhāra abhiprāya iti evaṃ virodhaḥ api kadācit syāt / atha kasyacit saṃkalpam anvayasya saṃkalpa iti avirodhaḥ samarthyeta tataḥ parameśvara ākūtatantratvam eva itareṣām iti vyavatiṣṭhate // 17 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षोपदेशाद् इति चेन् नाधिकारिकमण्डलस्थोक्तेः अथ यत् उक्तम् ऽआप्नोति स्वाराज्यम्ऽ (तै। १।६।२) इत्यादि प्रत्यक्ष उपदेशात् निरवग्रहम् ऐश्वर्यं विदुषां न्याय्यम् इति तत्परिहर्तव्यम् । अत्र उच्यते । न अयं दोषः । आधिकारिकमण्डलस्थ उक्तेः । आधिकारिको यः सवितृमण्डलादिषु विशेष आयतनेषु अवस्थितः पर ईश्वरः तदायत्त एव इयं स्वाराज्यप्राप्तिः उच्यते । यत्कारणम् अनन्तरम् ऽआप्नोति मनसस्पतिम्ऽ (तै। १।६।२) इत्याह । यो हि सर्वमनसां पतिः पूर्वसिद्ध ईश्वरः तं प्राप्नोति इति एतत् उक्तं भवति । तत् अनुसारेण एव च अनन्तरम् ऽवाक्पतिश्चक्षुष्पतिः श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिश्च भवतिऽ (तै। १।६।२) इत्याह । एवम् अन्यत्र अपि यथासंभवं नित्यसिद्ध ईश्वर आयत्तम् एव इतरेषाम् ऐश्वर्यं योजयितव्यम् ॥ १८ ॥

pratyakṣopadeśād iti cen nādhikārikamaṇḍalasthokteḥ atha yat uktam 'āpnoti svārājyam' (tai. 1.6.2) ityādi pratyakṣa upadeśāt niravagraham aiśvaryaṃ viduṣāṃ nyāyyam iti tatparihartavyam / atra ucyate / na ayaṃ doṣaḥ / ādhikārikamaṇḍalastha ukteḥ / ādhikāriko yaḥ savitṛmaṇḍalādiṣu viśeṣa āyataneṣu avasthitaḥ para īśvaraḥ tadāyatta eva iyaṃ svārājyaprāptiḥ ucyate / yatkāraṇam anantaram 'āpnoti manasaspatim' (tai. 1.6.2) ityāha / yo hi sarvamanasāṃ patiḥ pūrvasiddha īśvaraḥ taṃ prāpnoti iti etat uktaṃ bhavati / tat anusāreṇa eva ca anantaram 'vākpatiścakṣuṣpatiḥ śrotrapatirvijñānapatiśca bhavati' (tai. 1.6.2) ityāha / evam anyatra api yathāsaṃbhavaṃ nityasiddha īśvara āyattam eva itareṣām aiśvaryaṃ yojayitavyam // 18 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकारावर्ति च तथा हि स्थितिम् आह विकारावर्त्यपि च नित्यमुक्तं पारमेश्वरं रूपं न केवलं विकारमात्रगोचरं सवितृमण्डलादि अधिष्ठानम् । तथा हि अस्य द्विरूपां स्थितिम् आह आम्नायः ऽतावानस्य महिमा ततो ज्यायांश्च पुरुषः । पादो ऽस्य सर्वा भूतानि, त्रिपादस्यामृतं दिविऽ (छा। ३।१२।६) इति एवमादिः । न च तत् निर्विकारं रूपम् इतर आलम्बनाः प्राप्नुवन्ति इति शक्यं वक्तुम् अतत्क्रतुत्वात् तेषाम् । अतः च यथा एव द्विरूपे परमेश्वरे निर्गुणं रूपम् अनवाप्य सगुण एव अवतिष्ठन्त एवं सगुणः अपि निरवग्रहम् ऐश्वर्यम् अनवाप्य सावग्रह एव अवतिष्ठन्त इति द्रष्टव्यम् ॥ १९ ॥

vikārāvarti ca tathā hi sthitim āha vikārāvartyapi ca nityamuktaṃ pārameśvaraṃ rūpaṃ na kevalaṃ vikāramātragocaraṃ savitṛmaṇḍalādi adhiṣṭhānam / tathā hi asya dvirūpāṃ sthitim āha āmnāyaḥ 'tāvānasya mahimā tato jyāyāṃśca puruṣaḥ / pādo 'sya sarvā bhūtāni, tripādasyāmṛtaṃ divi' (chā. 3.12.6) iti evamādiḥ / na ca tat nirvikāraṃ rūpam itara ālambanāḥ prāpnuvanti iti śakyaṃ vaktum atatkratutvāt teṣām / ataḥ ca yathā eva dvirūpe parameśvare nirguṇaṃ rūpam anavāpya saguṇa eva avatiṣṭhanta evaṃ saguṇaḥ api niravagraham aiśvaryam anavāpya sāvagraha eva avatiṣṭhanta iti draṣṭavyam // 19 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शयतश् चैवं प्रत्यक्षानुमाने दर्शयतः च विकार आवर्तित्वं परस्य ज्योतिषः श्रुति स्मृती । ऽन तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतो ऽयमग्निःऽ (कठ। ५।१५, श्वेता। ६।१४, मुण्ड। २।२।१०) इति । ऽन तद्भासयते सूर्यो न शशाङ् को न पावकःऽ (गी। १५।६) इति च । तत् एवं विकार आवर्तित्वं परस्य ज्योतिषः प्रसिद्धम् इति अभिप्रायः ॥ २० ॥

darśayataś caivaṃ pratyakṣānumāne darśayataḥ ca vikāra āvartitvaṃ parasya jyotiṣaḥ śruti smṛtī / 'na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto 'yamagniḥ' (kaṭha. 5.15, śvetā. 6.14, muṇḍa. 2.2.10) iti / 'na tadbhāsayate sūryo na śaśāṅ ko na pāvakaḥ' (gī. 15.6) iti ca / tat evaṃ vikāra āvartitvaṃ parasya jyotiṣaḥ prasiddham iti abhiprāyaḥ // 20 //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच् च इतः च न निरङ् कुशं विकार आलम्बनानाम् ऐश्वर्यं यस्मात् भोगमात्रम् एव एषाम् अनादिसिद्धेन ईश्वरेण समानम् इति श्रूयते - ऽतमाहापो वै खलु मीयन्ते लोको ऽसौऽ इति ऽस यथैतां देवतां सर्वाणि भूतान्यवन्त्येवं हैवंविदं सर्वाणि भूतान्यवन्ति तेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलोकतां जयतिऽ(बृ। १।५।२३) इत्यादिभेदव्यपदेशलिङ्गेभ्यः ॥ २१ ॥ ननु एवं सति सातिशयत्वात् अन्तवत्त्वम् ऐश्वर्यस्य स्यात् ततः च एषाम् आवृत्तिः प्रसज्येत इत्यत उत्तरं भगवान् बादरायण आचार्यः पठति -

bhogamātrasāmyaliṅgāc ca itaḥ ca na niraṅ kuśaṃ vikāra ālambanānām aiśvaryaṃ yasmāt bhogamātram eva eṣām anādisiddhena īśvareṇa samānam iti śrūyate - 'tamāhāpo vai khalu mīyante loko 'sau' iti 'sa yathaitāṃ devatāṃ sarvāṇi bhūtānyavantyevaṃ haivaṃvidaṃ sarvāṇi bhūtānyavanti teno etasyai devatāyai sāyujyaṃ salokatāṃ jayati'(bṛ. 1.5.23) ityādibhedavyapadeśaliṅgebhyaḥ // 21 // nanu evaṃ sati sātiśayatvāt antavattvam aiśvaryasya syāt tataḥ ca eṣām āvṛttiḥ prasajyeta ityata uttaraṃ bhagavān bādarāyaṇa ācāryaḥ paṭhati -

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनावृत्तिः शब्दाद् अनावृत्तिः शब्दात् नाडीरश्मिसमन्वितेन अर्चिरादिपर्वणा देवयानेन पथा ये ब्रह्मलोकं शास्त्रोक्तविशेषणं गच्छन्ति यस्मिन्नरश्च ह वै ण्यश्चार्णवौ ब्रह्मलोके तृतीयस्यामितो दिवि यस्मिन्नश्वत्थः सोमसवनो यस्मिन्नपराजिता पूर्ब्रह्मणो यस्मिंश्च प्रभुविमितं हिरण्मयं वेश्म यश्चानेकधा मन्त्रार्थवादादिप्रदेशेषु प्रपञ्च्यते ते तं प्राप्य न चन्द्रलोकादिवभुक्तभोगा आवर्तन्ते । कुतः । ऽतयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेतिऽ (छा। ८।६।६, कठ। ६।१६) ऽतेषां न पुनरावृत्तिःऽ (बृ। ६।२।१५) ऽब्रह्मलोकमभिसंपद्यतेऽ (छा। ८।१५।१) ऽन च पुनरावर्ततेऽ (छा। ८।१५।१) इत्यादि शब्देभ्यः । अन्तवत्त्वे अपि तु ऐश्वर्यस्य यथा अनावृत्तिः तथा वर्णितम् ऽकार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातःपरम्ऽ (ब्रसू। ४।३।१०) इत्यत्र । सम्यक् दर्शनविध्वस्त तमसां तु नित्यसिद्धनिर्वाणपरायणानां सिद्ध एव अनावृत्तिः तदाश्रयणेन एव हि नित्यसिद्धनिर्वाणपरायणानां सिद्धा एव अनावृत्तिः तदाश्रयणेन एव हि सगुणशरणानाम् अपि अनावृत्तिसिद्धिः इति । अनावृत्तिः शब्दात् अनावृत्तिः शब्दात् इति सूत्र अभ्यासः शास्त्रपरिसमाप्तिं द्योतयति ॥ २२ ॥ इति श्रीमच्छारीरकमीमांसाभाष्ये श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छङ्करभगवत्पूज्यपादकृतौ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ४ ॥ समाप्तमिदं ब्रह्मसूत्रशाङ् करभाष्यम् ॥

anāvṛttiḥ śabdād anāvṛttiḥ śabdāt nāḍīraśmisamanvitena arcirādiparvaṇā devayānena pathā ye brahmalokaṃ śāstroktaviśeṣaṇaṃ gacchanti yasminnaraśca ha vai ṇyaścārṇavau brahmaloke tṛtīyasyāmito divi yasminnaśvatthaḥ somasavano yasminnaparājitā pūrbrahmaṇo yasmiṃśca prabhuvimitaṃ hiraṇmayaṃ veśma yaścānekadhā mantrārthavādādipradeśeṣu prapañcyate te taṃ prāpya na candralokādivabhuktabhogā āvartante / kutaḥ / 'tayordhvamāyannamṛtatvameti' (chā. 8.6.6, kaṭha. 6.16) 'teṣāṃ na punarāvṛttiḥ' (bṛ. 6.2.15) 'brahmalokamabhisaṃpadyate' (chā. 8.15.1) 'na ca punarāvartate' (chā. 8.15.1) ityādi śabdebhyaḥ / antavattve api tu aiśvaryasya yathā anāvṛttiḥ tathā varṇitam 'kāryātyaye tadadhyakṣeṇa sahātaḥparam' (bra.sū. 4.3.10) ityatra / samyak darśanavidhvasta tamasāṃ tu nityasiddhanirvāṇaparāyaṇānāṃ siddha eva anāvṛttiḥ tadāśrayaṇena eva hi nityasiddhanirvāṇaparāyaṇānāṃ siddhā eva anāvṛttiḥ tadāśrayaṇena eva hi saguṇaśaraṇānām api anāvṛttisiddhiḥ iti / anāvṛttiḥ śabdāt anāvṛttiḥ śabdāt iti sūtra abhyāsaḥ śāstraparisamāptiṃ dyotayati // 22 // iti śrīmacchārīrakamīmāṃsābhāṣye śrīmatparamahaṃsaparivrājakācāryaśrīmadgovindabhagavatpūjyapādaśiṣyaśrīmacchaṅkarabhagavatpūjyapādakṛtau caturthādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ // 4 // samāptamidaṃ brahmasūtraśāṅ karabhāṣyam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.