Chāndogya Upaniṣad 3

असौ वा आदित्यो देवमधु । तस्य द्यौर् एव तिरश्चीनवंशः । अन्तरिक्षम् अपूपः । मरीचयः पुत्राः

asau vā ādityo devamadhu | tasya dyaur eva tiraścīnavaṃśaḥ | antarikṣam apūpaḥ | marīcayaḥ putrāḥ

तस्य ये प्राञ्चो रश्मयस् ता एवास्य प्राच्यो मधुनाड्यः । ऋच एव मधुकृतः । ऋग्वेद एव पुष्पम् । ता अमृता आपः । ता वा एता ऋचः

tasya ye prāñco raśmayas tā evāsya prācyo madhunāḍyaḥ | ṛca eva madhukṛtaḥ | ṛgveda eva puṣpam | tā amṛtā āpaḥ | tā vā etā ṛcaḥ

एतम् ऋग्वेदम् अभ्यतपन् । तस्याभितप्तस्य यशस् तेज इन्द्रियं वीर्यम् अन्नाद्यं रसो ऽजायत

etam ṛgvedam abhyatapan | tasyābhitaptasya yaśas teja indriyaṃ vīryam annādyaṃ raso 'jāyata

तद् व्यक्षरत् । तद् आदित्यम् अभितो ऽश्रयत् । तद् वा एतद् यद् एतद् आदित्यस्य रोहितं रूपम्

tad vyakṣarat | tad ādityam abhito 'śrayat | tad vā etad yad etad ādityasya rohitaṃ rūpam

अथ ये ऽस्य दक्षिणा रश्मयस् ता एवास्य दक्षिणा मधुनाड्यः । यजूंष्य् एव मधुकृतः । यजुर्वेद एव पुष्पम् । ता अमृता आपः

atha ye 'sya dakṣiṇā raśmayas tā evāsya dakṣiṇā madhunāḍyaḥ | yajūṃṣy eva madhukṛtaḥ | yajurveda eva puṣpam | tā amṛtā āpaḥ

तानि वा एतानि यजूंष्य् एतं यजुर्वेदम् अभ्यतपन् । तस्य अभितप्तस्य यशस् तेज इन्द्रियं वीर्यम् अन्नाद्यं रसो ऽजायत

tāni vā etāni yajūṃṣy etaṃ yajurvedam abhyatapan | tasya abhitaptasya yaśas teja indriyaṃ vīryam annādyaṃ raso 'jāyata

तद् व्यक्षरत् । तद् आदित्यम् अभितो ऽश्रयत् । तद् वा एतद् यद् एतद् आदित्यस्य शुक्लं रूपम्

tad vyakṣarat | tad ādityam abhito 'śrayat | tad vā etad yad etad ādityasya śuklaṃ rūpam

अथ ये ऽस्य प्रत्यञ्चो रश्मायस् ता एवास्य प्रतीच्यो मधुनाड्यः । सामान्य् एव मधुकृतः । सामवेद एव पुष्पम् । ता अमृता आपः

atha ye 'sya pratyañco raśmāyas tā evāsya pratīcyo madhunāḍyaḥ | sāmāny eva madhukṛtaḥ | sāmaveda eva puṣpam | tā amṛtā āpaḥ

तानि वा एतानि सामान्य् एतं सामवेदम् अभ्यतपन् । तस्याभितप्तस्य यशस् तेज इन्द्रियं वीर्यम् अन्नाद्यं रसो ऽजायत

tāni vā etāni sāmāny etaṃ sāmavedam abhyatapan | tasyābhitaptasya yaśas teja indriyaṃ vīryam annādyaṃ raso 'jāyata

तद् व्यक्षरत् । तद् आदित्यम् अभितो ऽश्रयत् । तद् वा एतद् यद् एतद् आदित्यस्य कृष्णं रूपम्

tad vyakṣarat | tad ādityam abhito 'śrayat | tad vā etad yad etad ādityasya kṛṣṇaṃ rūpam

अथ ये ऽस्योदञ्चो रश्मयस् ता एवास्योदीच्यो मधुनाड्यः । अथर्वाङ्गिरस एव मधुकृतः । इतिहासपुराणं पुष्पम् । ता अमृता आपः

atha ye 'syodañco raśmayas tā evāsyodīcyo madhunāḍyaḥ | atharvāṅgirasa eva madhukṛtaḥ | itihāsapurāṇaṃ puṣpam | tā amṛtā āpaḥ

ते वा एते ऽथर्वाङ्गिरस एतद् इतिहासपूराणम् अभ्यतपन् । तस्याभितप्तस्य यशस् तेज इन्द्रियां वीर्यम् अन्नाद्यं रसो ऽजायत

te vā ete 'tharvāṅgirasa etad itihāsapūrāṇam abhyatapan | tasyābhitaptasya yaśas teja indriyāṃ vīryam annādyaṃ raso 'jāyata

तद् व्यक्षरत् । तद् आदित्यम् अभितो ऽश्रयत् । तद् वा एतद् यद् एतद् आदित्यस्य परःकृष्णं रूपम्

tad vyakṣarat | tad ādityam abhito 'śrayat | tad vā etad yad etad ādityasya paraḥkṛṣṇaṃ rūpam

अथ ये ऽस्योर्ध्वा रश्मयस् ता एवास्योर्ध्वा मधुनाड्यः । गुह्या एवादेशा मधुकृतः । ब्रह्मैव पुष्पं । ता अमृता आपः

atha ye 'syordhvā raśmayas tā evāsyordhvā madhunāḍyaḥ | guhyā evādeśā madhukṛtaḥ | brahmaiva puṣpaṃ | tā amṛtā āpaḥ

ते वा एते गुह्या आदेशा एतद् ब्रह्माभ्यतपन् । तस्याभितप्तस्य यशस् तेज इन्द्रियं वीर्यम् अन्नाद्यं रसो ऽजायत

te vā ete guhyā ādeśā etad brahmābhyatapan | tasyābhitaptasya yaśas teja indriyaṃ vīryam annādyaṃ raso 'jāyata

तद् व्यक्षरत् । तद् आदित्यम् अभितो ऽश्रयत् । तद् वा एतद् यद् एतद् आदित्यस्य मध्ये क्षोभत इव

tad vyakṣarat | tad ādityam abhito 'śrayat | tad vā etad yad etad ādityasya madhye kṣobhata iva

ते वा एते रसानां रसाः । वेदा हि रसाः । तेषाम् एते रसाः । तानि वा एतान्य् अमृतानाम् अमृतानि । वेदा ह्य् अमृताः । तेषाम् एतान्य् अमृतानि

te vā ete rasānāṃ rasāḥ | vedā hi rasāḥ | teṣām ete rasāḥ | tāni vā etāny amṛtānām amṛtāni | vedā hy amṛtāḥ | teṣām etāny amṛtāni

तद् यत् प्रथमम् अमृतं तद् वसव उपजीवन्त्य् अग्निना मुखेन । न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्ति । एतद् एवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति

tad yat prathamam amṛtaṃ tad vasava upajīvanty agninā mukhena | na vai devā aśnanti na pibanti | etad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti

त एतद् एव रूपम् अभिसंविशन्ति । एतस्माद् रूपाद् उद्यन्ति

ta etad eva rūpam abhisaṃviśanti | etasmād rūpād udyanti

स य एतद् एवम् अमृतं वेद वसूनाम् एवैको भूत्वाग्निनैव मुखेनैतद् एवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति । स एतद् एव रूपम् अभिसंविशति । एतस्माद् रूपाद् उदेति

sa ya etad evam amṛtaṃ veda vasūnām evaiko bhūtvāgninaiva mukhenaitad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati | sa etad eva rūpam abhisaṃviśati | etasmād rūpād udeti

स यावद् आदित्यः पुरस्ताद् उदेता पश्चाद् अस्तम् एता वसूनाम् एव तावद् आधिपत्यं स्वाराज्यं पर्येता

sa yāvad ādityaḥ purastād udetā paścād astam etā vasūnām eva tāvad ādhipatyaṃ svārājyaṃ paryetā

अथ यद् द्वितीयम् अमृतं तद् रुद्रा उपजीवन्तीन्द्रेण मुखेन । न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्ति । एतद् एवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति

atha yad dvitīyam amṛtaṃ tad rudrā upajīvantīndreṇa mukhena | na vai devā aśnanti na pibanti | etad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti

त एतद् एव रूपम् अभिसंविशन्ति । एतस्माद् रूपाद् उद्यन्ति

ta etad eva rūpam abhisaṃviśanti | etasmād rūpād udyanti

स य एतद् एवम् अमृतं वेद रुद्राणाम् एवैको भूत्वेन्द्रेणैव मुखेनैतद् एवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति । स एतद् एव रूपम् अभिसंविशति । एतस्माद् रूपाद् उदेति

sa ya etad evam amṛtaṃ veda rudrāṇām evaiko bhūtvendreṇaiva mukhenaitad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati | sa etad eva rūpam abhisaṃviśati | etasmād rūpād udeti

स यावद् आदित्यः पुरस्ताद् उदेता पश्चाद् अस्तम् एता द्विस् तावद् दक्षिणत उदेतोत्तरतो ऽस्तम् एता रुद्राणाम् एव तावद् आधिपत्यं स्वाराज्यं पर्येता

sa yāvad ādityaḥ purastād udetā paścād astam etā dvis tāvad dakṣiṇata udetottarato 'stam etā rudrāṇām eva tāvad ādhipatyaṃ svārājyaṃ paryetā

अथ यत् तृतीयम् अमृतं तद् आदित्या उपजीवन्ति वरुणेन मुखेन । न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्ति । एतद् एवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति

atha yat tṛtīyam amṛtaṃ tad ādityā upajīvanti varuṇena mukhena | na vai devā aśnanti na pibanti | etad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti

त एतद् एव रूपम् अभिसंविशन्ति । एतस्माद् रूपाद् उद्यन्ति

ta etad eva rūpam abhisaṃviśanti | etasmād rūpād udyanti

स य एतद् एवम् अमृतं वेदादित्यानाम् एवैको भूत्वा वरुणेनैव मुखेनैतद् एवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति । स एतद् एव रूपम् अभिसंविशति । एतस्माद् रूपाद् उदेति

sa ya etad evam amṛtaṃ vedādityānām evaiko bhūtvā varuṇenaiva mukhenaitad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati | sa etad eva rūpam abhisaṃviśati | etasmād rūpād udeti

स यावद् आदित्यो दक्षिणत उदेतोत्तरतो ऽस्तम् एता द्विस् तावत् पश्चाद् उदेता पुरस्ताद् अस्तम् एतादित्यानाम् एव तावद् आधिपत्यं स्वाराज्यं पर्येता

sa yāvad ādityo dakṣiṇata udetottarato 'stam etā dvis tāvat paścād udetā purastād astam etādityānām eva tāvad ādhipatyaṃ svārājyaṃ paryetā

अथ यच् चतुर्थम् अमृतं तन् मरुत उपजीवन्ति सोमेन मुखेन । न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्ति । एतद् एवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति

atha yac caturtham amṛtaṃ tan maruta upajīvanti somena mukhena | na vai devā aśnanti na pibanti | etad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti

त एतद् एव रूपम् अभिसंविशन्ति । एतस्माद् रूपाद् उद्यन्ति

ta etad eva rūpam abhisaṃviśanti | etasmād rūpād udyanti

स य एतद् एवम् अमृतं वेद मरुताम् एवैको भूत्वा सोमेनैव मुखेनैतद् एवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति । स एतद् एव रूपम् अभिसंविशति । एतस्माद् रूपाद् उदेति

sa ya etad evam amṛtaṃ veda marutām evaiko bhūtvā somenaiva mukhenaitad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati | sa etad eva rūpam abhisaṃviśati | etasmād rūpād udeti

स यावद् आदित्यः पश्चाद् उदेता पुरस्ताद् अस्तम् एता द्विस् तावद् उत्तरत उदेता दक्षिणतो ऽस्तम् एता मरुताम् एव तावद् आधिपत्यं स्वाराज्यं पर्येता

sa yāvad ādityaḥ paścād udetā purastād astam etā dvis tāvad uttarata udetā dakṣiṇato 'stam etā marutām eva tāvad ādhipatyaṃ svārājyaṃ paryetā

अथ यत् पञ्चमम् अमृतं तत् साध्या उपजीवन्ति ब्रह्मणा मुखेन । न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्ति । एतद् एवामृतं दृष्ट्वा तृप्यन्ति

atha yat pañcamam amṛtaṃ tat sādhyā upajīvanti brahmaṇā mukhena | na vai devā aśnanti na pibanti | etad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti

त एतद् एव रूपम् अभिसंविशन्ति । एतस्माद् रूपाद् उद्यन्ति

ta etad eva rūpam abhisaṃviśanti | etasmād rūpād udyanti

स य एतद् एवम् अमृतं वेद साध्यानाम् एवैको भूत्वा ब्रह्मणैव मुखेनैतद् एवामृतं दृष्ट्वा तृप्यति । स एतद् एव रूपम् अभिसंविशति । एतस्माद् रूपाद् उदेति

sa ya etad evam amṛtaṃ veda sādhyānām evaiko bhūtvā brahmaṇaiva mukhenaitad evāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati | sa etad eva rūpam abhisaṃviśati | etasmād rūpād udeti

स यावद् आदित्य उत्तरत उदेता दक्षिणतो ऽस्तम् एता द्विस् तावद् ऊर्ध्वम् उदेतार्वाग् अस्तम् एता साध्यानाम् एव तावद् आधिपत्यं स्वाराज्यं पर्येता

sa yāvad āditya uttarata udetā dakṣiṇato 'stam etā dvis tāvad ūrdhvam udetārvāg astam etā sādhyānām eva tāvad ādhipatyaṃ svārājyaṃ paryetā

अथ तत ऊर्ध्व उदेत्य नैवोदेता नास्तम् एतैकल एव मध्ये स्थाता । तद् एष श्लोकः

atha tata ūrdhva udetya naivodetā nāstam etaikala eva madhye sthātā | tad eṣa ślokaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न वै तत्र न निम्लोच । नोदियाय कदाचन । देवास् तेनाहं सत्येन । मा विराधिषि ब्रह्मणेति

na vai tatra na nimloca | nodiyāya kadācana | devās tenāhaṃ satyena | mā virādhiṣi brahmaṇeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ह वा अस्मा उदेति न निम्लोचति । सकृद् दिवा हैवास्मै भवति । य एताम् एवं ब्रह्मोपनिषदं वेद

na ha vā asmā udeti na nimlocati | sakṛd divā haivāsmai bhavati | ya etām evaṃ brahmopaniṣadaṃ veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् धैतद् ब्रह्मा प्रजापतय उवाच । प्रजापतिर् मनवे । मनुः प्रजाभ्यः । तद् धैतद् उद्दालकायारुणये ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रोवाच

tad dhaitad brahmā prajāpataya uvāca | prajāpatir manave | manuḥ prajābhyaḥ | tad dhaitad uddālakāyāruṇaye jyeṣṭhāya putrāya pitā brahma provāca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं वाव तज् ज्येष्ठाय पुत्राय पिता ब्रह्म प्रब्रूयात् प्रणाय्याय वान्तेवासिने

idaṃ vāva taj jyeṣṭhāya putrāya pitā brahma prabrūyāt praṇāyyāya vāntevāsine

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नान्यस्मै कस्मैचन । यद्य् अप्य् अस्मा इमाम् अद्भिः परिगृहीतां धनस्य पूर्णां दद्याद् एतद् एव ततो भूय इति

nānyasmai kasmaicana | yady apy asmā imām adbhiḥ parigṛhītāṃ dhanasya pūrṇāṃ dadyād etad eva tato bhūya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गायत्री वा इदं सर्वं भूतं यद् इदम् किञ्च । वाग् वै गायत्री । वाग् वा इदं सर्वं भूतं गायति च त्रायते च

gāyatrī vā idaṃ sarvaṃ bhūtaṃ yad idam kiñca | vāg vai gāyatrī | vāg vā idaṃ sarvaṃ bhūtaṃ gāyati ca trāyate ca

या वै सा गायत्रीयं वाव सा येयं पृथिवी । अस्यां हीदं सर्वं भूतं प्रतिष्ठितम् । एताम् एव नातिशीयते

yā vai sā gāyatrīyaṃ vāva sā yeyaṃ pṛthivī | asyāṃ hīdaṃ sarvaṃ bhūtaṃ pratiṣṭhitam | etām eva nātiśīyate

या वै सा पृथिवीयं वाव सा यद् इदम् अस्मिन् पुरुषे शरीरम् । अस्मिन् हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिताः । एतद् एव नातिशीयन्ते

yā vai sā pṛthivīyaṃ vāva sā yad idam asmin puruṣe śarīram | asmin hīme prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ | etad eva nātiśīyante

यद् वै तत् पुरुषे शरीरम् इदं वाव तद् यद् इदम् अस्मिन्न् अन्तः पुरुषे हृदयम् । अस्मिन् हीमे प्राणाः प्रतिष्ठिताः । एतद् एव नातिशीयन्ते

yad vai tat puruṣe śarīram idaṃ vāva tad yad idam asminn antaḥ puruṣe hṛdayam | asmin hīme prāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ | etad eva nātiśīyante

सैषा चतुष्पदा षड्विधा गायत्री । तद् एतद् ऋचाभ्यनूक्तम्

saiṣā catuṣpadā ṣaḍvidhā gāyatrī | tad etad ṛcābhyanūktam

तावान् अस्य महिमा ततो ज्यायांश् च पुरुषः । पादो ऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपाद् अस्यामृतं दिवीति

tāvān asya mahimā tato jyāyāṃś ca puruṣaḥ | pādo 'sya sarvā bhūtāni tripād asyāmṛtaṃ divīti

यद् वै तद् ब्रह्मेतीदं वाव तद् यो ऽयं बहिर्धा पुरुषाद् आकाशः । यो वै स बहिर्धा पुरुषाद् आकाशः

yad vai tad brahmetīdaṃ vāva tad yo 'yaṃ bahirdhā puruṣād ākāśaḥ | yo vai sa bahirdhā puruṣād ākāśaḥ

अयं वाव स यो ऽयम् अन्तः पुरुष आकाशः । यो वै सो ऽन्तः पुरुष आकाशः

ayaṃ vāva sa yo 'yam antaḥ puruṣa ākāśaḥ | yo vai so 'ntaḥ puruṣa ākāśaḥ

अयं वाव स यो ऽयम् अन्तर्हृदय आकाशः । तद् एतत् पूर्णम् अप्रवर्ति । पूर्णम् अप्रवर्तिनीं श्रियं लभते य एवं वेद

ayaṃ vāva sa yo 'yam antarhṛdaya ākāśaḥ | tad etat pūrṇam apravarti | pūrṇam apravartinīṃ śriyaṃ labhate ya evaṃ veda

तस्य ह वा एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुषयः । स यो ऽस्य प्राङ् सुषिः स प्राणः । तच् चक्षुः । स आदित्यः । तद् एतत् तेजो ऽन्नाद्यम् इत्य् उपासीत । तेजस्व्य् अन्नादो भवति य एवं वेद

tasya ha vā etasya hṛdayasya pañca devasuṣayaḥ | sa yo 'sya prāṅ suṣiḥ sa prāṇaḥ | tac cakṣuḥ | sa ādityaḥ | tad etat tejo 'nnādyam ity upāsīta | tejasvy annādo bhavati ya evaṃ veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यो ऽस्य दक्षिणः सुषिः स व्यानः । तच् छ्रोत्रम् । स चन्द्रमाः । तद् एतच् छ्रीश् च यशश् चेत्य् उपासीत । श्रीमान् यशस्वी भवति य एवं वेद

atha yo 'sya dakṣiṇaḥ suṣiḥ sa vyānaḥ | tac chrotram | sa candramāḥ | tad etac chrīś ca yaśaś cety upāsīta | śrīmān yaśasvī bhavati ya evaṃ veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यो ऽस्य प्रत्यङ् सुषिः सो ऽपानः । सा वाक् । सो ऽग्निः । तद् एतद् ब्रह्मवर्चसम् अन्नाद्यम् इत्य् उपासीत । ब्रह्मवर्चस्य् अन्नादो भवति य एवं वेद

atha yo 'sya pratyaṅ suṣiḥ so 'pānaḥ | sā vāk | so 'gniḥ | tad etad brahmavarcasam annādyam ity upāsīta | brahmavarcasy annādo bhavati ya evaṃ veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यो ऽस्योदङ् सुषिः स समानः । तन् मनः । स पर्जन्यः । तद् एतत् कीर्तिश् च व्युष्टिश् चेत्युपासीत । कीर्तिमान् व्युष्टिमान् भवति य एवं वेद

atha yo 'syodaṅ suṣiḥ sa samānaḥ | tan manaḥ | sa parjanyaḥ | tad etat kīrtiś ca vyuṣṭiś cetyupāsīta | kīrtimān vyuṣṭimān bhavati ya evaṃ veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यो ऽस्योर्ध्वः सुषिः स उदानः । स वायुः । स आकाशः । तद् एतद् ओजश् च महश् चेत्य् उपासीत । ओजस्वी महस्वान् भवति य एवं वेद

atha yo 'syordhvaḥ suṣiḥ sa udānaḥ | sa vāyuḥ | sa ākāśaḥ | tad etad ojaś ca mahaś cety upāsīta | ojasvī mahasvān bhavati ya evaṃ veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपाः । स य एतान् एवं पञ्च ब्रह्मपुरुषान् स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान् वेदास्य कुले वीरो जायते । प्रतिपद्यते स्वर्गं लोकं य एतान् एवं पञ्च ब्रह्मपुरुषान् स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान् वेद

te vā ete pañca brahmapuruṣāḥ svargasya lokasya dvārapāḥ | sa ya etān evaṃ pañca brahmapuruṣān svargasya lokasya dvārapān vedāsya kule vīro jāyate | pratipadyate svargaṃ lokaṃ ya etān evaṃ pañca brahmapuruṣān svargasya lokasya dvārapān veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यद् अतः परो दिवो ज्योतिर् दीप्यते विश्वतःपृष्ठेषु सर्वतःपृष्ठेष्व् अनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्व् इदं वाव तद् यद् इदम् अस्मिन्न् अन्तः पुरुषे ज्योतिः । तस्यैषा दृष्टिर् यत्रैतद् अस्मिञ् छरीरे संस्पर्शेनोष्णिमानं विजानाति । तस्यैषा श्रुतिर् यत्रैतत् कर्णाव् अपिगृह्य निनदम् इव नदथुर् इवाग्नेर् इव ज्वलत उपशृनोति । तद् एतद् दृष्टं च श्रुतं चेत्य् उपासीत । चक्षुष्यः श्रुतो भवति य एवं वेद य एवं वेद

atha yad ataḥ paro divo jyotir dīpyate viśvataḥpṛṣṭheṣu sarvataḥpṛṣṭheṣv anuttameṣūttameṣu lokeṣv idaṃ vāva tad yad idam asminn antaḥ puruṣe jyotiḥ | tasyaiṣā dṛṣṭir yatraitad asmiñ charīre saṃsparśenoṣṇimānaṃ vijānāti | tasyaiṣā śrutir yatraitat karṇāv apigṛhya ninadam iva nadathur ivāgner iva jvalata upaśṛnoti | tad etad dṛṣṭaṃ ca śrutaṃ cety upāsīta | cakṣuṣyaḥ śruto bhavati ya evaṃ veda ya evaṃ veda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वं खल्व् इदं ब्रह्म तज्जलान् इति शान्त उपासीत । अथ खलु क्रतुमयः पुरुषो यथाक्रतुर् अस्मिंल् लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति । स क्रतुं कुर्वीत

sarvaṃ khalv idaṃ brahma tajjalān iti śānta upāsīta | atha khalu kratumayaḥ puruṣo yathākratur asmiṃl loke puruṣo bhavati tathetaḥ pretya bhavati | sa kratuṃ kurvīta

मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः सत्यसंकल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वम् इदम् अभ्यत्तो ऽवाक्य् अनादरः

manomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpaḥ satyasaṃkalpa ākāśātmā sarvakarmā sarvakāmaḥ sarvagandhaḥ sarvarasaḥ sarvam idam abhyatto 'vāky anādaraḥ

एष म आत्मा अन्तर्हृदये ऽणीयान् व्रीहेर् वा यवाद् वा सर्षपाद् वा श्यामाकाद् वा श्यामाकतण्डुलाद् वा । एष म आत्मा अन्तर्हृदये ज्यायान् पृथिव्या ज्यायान् अन्तरिक्षाज् ज्यायान् दिवो ज्यायान् एभ्यो लोकेभ्यः

eṣa ma ātmā antarhṛdaye 'ṇīyān vrīher vā yavād vā sarṣapād vā śyāmākād vā śyāmākataṇḍulād vā | eṣa ma ātmā antarhṛdaye jyāyān pṛthivyā jyāyān antarikṣāj jyāyān divo jyāyān ebhyo lokebhyaḥ

सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वम् इदम् अभ्यत्तो ऽवाक्यनादरः । एष म आत्मा अन्तर्हृदये । एतद् ब्रह्म । एतम् इतः प्रेत्याभिसंभविता अस्मीति यस्य स्याद् अद्धा न विचिकित्सा अस्ति । इति ह स्माह शाण्डिल्यः शाण्डिल्यः

sarvakarmā sarvakāmaḥ sarvagandhaḥ sarvarasaḥ sarvam idam abhyatto 'vākyanādaraḥ | eṣa ma ātmā antarhṛdaye | etad brahma | etam itaḥ pretyābhisaṃbhavitā asmīti yasya syād addhā na vicikitsā asti | iti ha smāha śāṇḍilyaḥ śāṇḍilyaḥ

अन्तरिक्षोदरः कोशो भूमिबुध्नो न जीर्यति । दिशो ह्य् अस्य स्रक्तयो द्यौर् अस्योत्तरं बिलम् । स एष कोशो वसुधानस् तस्मिन् विश्वम् इदं श्रितम्

antarikṣodaraḥ kośo bhūmibudhno na jīryati | diśo hy asya sraktayo dyaur asyottaraṃ bilam | sa eṣa kośo vasudhānas tasmin viśvam idaṃ śritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य प्राची दिग् जुहूर् नाम । सहमाना नाम दक्षिणा । राज्ञी नाम प्रतीची । सुभूता नामोदीची । तासां वायुर् वत्सः । स य एतम् एवं वायुं दिशां वत्सं वेद न पुत्ररोदं रोदिति । सो ऽहम् एतम् एवं वायुं दिशां वत्सं वेद । मा पुत्ररोदं रुदम्

tasya prācī dig juhūr nāma | sahamānā nāma dakṣiṇā | rājñī nāma pratīcī | subhūtā nāmodīcī | tāsāṃ vāyur vatsaḥ | sa ya etam evaṃ vāyuṃ diśāṃ vatsaṃ veda na putrarodaṃ roditi | so 'ham etam evaṃ vāyuṃ diśāṃ vatsaṃ veda | mā putrarodaṃ rudam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरिष्टं कोशं प्रपद्ये ऽमुनामुनामुना । प्राणं प्रपद्ये ऽमुनामुनामुना । भूः प्रपद्ये ऽमुनामुनामुना । भुवः प्रपद्ये ऽमुनामुनामुना । स्वः प्रपद्ये ऽमुनामुनामुना

ariṣṭaṃ kośaṃ prapadye 'munāmunāmunā | prāṇaṃ prapadye 'munāmunāmunā | bhūḥ prapadye 'munāmunāmunā | bhuvaḥ prapadye 'munāmunāmunā | svaḥ prapadye 'munāmunāmunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स यद् अवोचं प्राणं प्रपद्य इति । प्रानो वा इदं सर्वं भूतं यद् इदं किंच । तम् एव तत् प्रापत्सि

sa yad avocaṃ prāṇaṃ prapadya iti | prāno vā idaṃ sarvaṃ bhūtaṃ yad idaṃ kiṃca | tam eva tat prāpatsi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यद् अवोचं भुवः प्रपद्य इत्य् अग्निं प्रपद्ये वायुं प्रपद्य आदित्यं प्रपद्य इत्य् एव तद् अवोचम्

atha yad avocaṃ bhuvaḥ prapadya ity agniṃ prapadye vāyuṃ prapadya ādityaṃ prapadya ity eva tad avocam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यद् अवोचं स्वः प्रपद्य इत्य् ऋग्वेदं प्रपद्ये यजुर्वेदं प्रपद्ये सामवेदं प्रपद्य इत्य् एव तद् अवोचम्

atha yad avocaṃ svaḥ prapadya ity ṛgvedaṃ prapadye yajurvedaṃ prapadye sāmavedaṃ prapadya ity eva tad avocam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषो वाव यज्ञः । तस्य यानि चतुर्विंशतिवर्षाणि तत् प्रातःसवनम् । चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्री । गायत्रं प्रातःसवनम् । तद् अस्य वसवो ऽन्वायत्ताः । प्राणा वाव वसवः । एते हीदं सर्वं वासयन्ति

puruṣo vāva yajñaḥ | tasya yāni caturviṃśativarṣāṇi tat prātaḥsavanam | caturviṃśatyakṣarā gāyatrī | gāyatraṃ prātaḥsavanam | tad asya vasavo 'nvāyattāḥ | prāṇā vāva vasavaḥ | ete hīdaṃ sarvaṃ vāsayanti

तं चेद् एतस्मिन् वयसि किंचिद् उपतपेत् स ब्रूयात् । प्राणा वसव इदं मे प्रातःसवनं माध्यंदिनं सवनम् अनुसंतनुतेति माहं प्राणानां वसूनां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेति । उद् धैव तत एत्य् अगदो ह भवति

taṃ ced etasmin vayasi kiṃcid upatapet sa brūyāt | prāṇā vasava idaṃ me prātaḥsavanaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam anusaṃtanuteti māhaṃ prāṇānāṃ vasūnāṃ madhye yajño vilopsīyeti | ud dhaiva tata ety agado ha bhavati

अथ यानि चतुश्चत्वारिंशद् वर्षाणि तन् माध्यंदिनं सवनम् । चतुश्चत्वारिंशदक्षरा त्रिष्टुप् । त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनम् । तद् अस्य रुद्रा अन्वायत्ताः । प्राणा वाव रुद्राः । एते हीदं सर्वं रोदयन्ति

atha yāni catuścatvāriṃśad varṣāṇi tan mādhyaṃdinaṃ savanam | catuścatvāriṃśadakṣarā triṣṭup | traiṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃ savanam | tad asya rudrā anvāyattāḥ | prāṇā vāva rudrāḥ | ete hīdaṃ sarvaṃ rodayanti

तं चेद् एतस्मिन् वयसि किंचिद् उपतपेत् स ब्रूयात् । प्राणा रुद्रा इदं मे माध्यंदिनं सवनं तृतीयसवनम् अनुसंतनुतेति माहं प्राणानां रुद्राणां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेति । उद् धैव तत एत्य् अगदो ह भवति

taṃ ced etasmin vayasi kiṃcid upatapet sa brūyāt | prāṇā rudrā idaṃ me mādhyaṃdinaṃ savanaṃ tṛtīyasavanam anusaṃtanuteti māhaṃ prāṇānāṃ rudrāṇāṃ madhye yajño vilopsīyeti | ud dhaiva tata ety agado ha bhavati

अथ यान्य् अष्टाचत्वारिंशद् वर्षाणि तत् तृतीयसवनम् । अष्टाचत्वारिंशदक्षरा जगती । जागतं तृतीयसवनम् । तद् अस्यादित्या अन्वायत्ताः । प्राणा वावादित्याः । एते हीदं सर्वम् आददते

atha yāny aṣṭācatvāriṃśad varṣāṇi tat tṛtīyasavanam | aṣṭācatvāriṃśadakṣarā jagatī | jāgataṃ tṛtīyasavanam | tad asyādityā anvāyattāḥ | prāṇā vāvādityāḥ | ete hīdaṃ sarvam ādadate

तं चेद् एतस्मिन् वयसि किंचिद् उपतपेत् स ब्रूयात् । प्राणा आदित्या इदं मे तृतीयसवनम् आयुर् अनुसंतनुतेति माहं प्राणानाम् आदित्यानां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेति । उद् धैव तत एत्य् अगदो हैव भवति

taṃ ced etasmin vayasi kiṃcid upatapet sa brūyāt | prāṇā ādityā idaṃ me tṛtīyasavanam āyur anusaṃtanuteti māhaṃ prāṇānām ādityānāṃ madhye yajño vilopsīyeti | ud dhaiva tata ety agado haiva bhavati

एतद् ध स्म वै तद् विद्वान् आह महिदास ऐतरेयः । स किं म एतद् उपतपसि यो ऽहम् अनेन न प्रेष्याम् इति । स ह षोडशं वर्षशतम् अजीवत् । प्र ह षोडशं वर्षशतं जीवति य एवं वेद

etad dha sma vai tad vidvān āha mahidāsa aitareyaḥ | sa kiṃ ma etad upatapasi yo 'ham anena na preṣyām iti | sa ha ṣoḍaśaṃ varṣaśatam ajīvat | pra ha ṣoḍaśaṃ varṣaśataṃ jīvati ya evaṃ veda

स यद् अशिशिषति यत् पिपासति यन् न रमते ता अस्य दीक्षाः

sa yad aśiśiṣati yat pipāsati yan na ramate tā asya dīkṣāḥ

अथ यद् अश्नाति यत् पिबति यद् रमते तद् उपसदैर् एति

atha yad aśnāti yat pibati yad ramate tad upasadair eti

अथ यद् धसति यज् जक्षति यन् मैथुनं चरति स्तुतशस्त्रैर् एव तद् एति

atha yad dhasati yaj jakṣati yan maithunaṃ carati stutaśastrair eva tad eti

अथ यत् तपो दानम् आर्जवम् अहिंसा सत्यवचनम् इति ता अस्य दक्षिणाः

atha yat tapo dānam ārjavam ahiṃsā satyavacanam iti tā asya dakṣiṇāḥ

तस्माद् आहुः सोष्यत्य् असोष्टेति । पुनर् उत्पादनम् एवास्य तत् । मरणम् एवावभृथः

tasmād āhuḥ soṣyaty asoṣṭeti | punar utpādanam evāsya tat | maraṇam evāvabhṛthaḥ

तद् धैतद् घोर आङ्गिरसः कृष्णाय देवकीपुत्रायोक्त्वोवाच । अपिपास एव स बभूव । सो ऽन्तवेलायाम् एतत् त्रयं प्रतिपद्येताक्षितम् अस्य् अच्युतम् असि प्राणसंशितम् असीति । तत्रैते द्वे ऋचौ भवतः

tad dhaitad ghora āṅgirasaḥ kṛṣṇāya devakīputrāyoktvovāca | apipāsa eva sa babhūva | so 'ntavelāyām etat trayaṃ pratipadyetākṣitam asy acyutam asi prāṇasaṃśitam asīti | tatraite dve ṛcau bhavataḥ

आदित् प्रत्नस्य रेतसः । उद् वयं तमसस्परि । ज्योतिः पश्यन्त उत्तरम् । स्वः पश्यन्त उत्तरम् । देवं देवत्रा सूर्यम् अगन्म ज्योतिर् उत्तमम् इति ज्योतिर् उत्तमम् इति

ādit pratnasya retasaḥ | ud vayaṃ tamasaspari | jyotiḥ paśyanta uttaram | svaḥ paśyanta uttaram | devaṃ devatrā sūryam aganma jyotir uttamam iti jyotir uttamam iti

मनो ब्रह्मेत्य् उपासीत । इत्य् अध्यात्मम् । अथाधिदैवतम् । आकाशो ब्रह्म । इत्य् उभयम् आदिष्टं भवत्य् अध्यात्मं चाधिदैवतं च

mano brahmety upāsīta | ity adhyātmam | athādhidaivatam | ākāśo brahma | ity ubhayam ādiṣṭaṃ bhavaty adhyātmaṃ cādhidaivataṃ ca

तद् एतच् चतुष्पाद् ब्रह्म । वाक् पादः प्राणः पादश् चक्षुः पादः श्रोत्रं पादः । इत्य् अध्यात्मम् । अथाधिदैवतम् । अग्निः पादो वायुः पाद आदित्यः पादो दिशः पादः । इत्य् उभयम् एवादिष्टं भवत्य् अध्यात्मं चाधिदैवतं च

tad etac catuṣpād brahma | vāk pādaḥ prāṇaḥ pādaś cakṣuḥ pādaḥ śrotraṃ pādaḥ | ity adhyātmam | athādhidaivatam | agniḥ pādo vāyuḥ pāda ādityaḥ pādo diśaḥ pādaḥ | ity ubhayam evādiṣṭaṃ bhavaty adhyātmaṃ cādhidaivataṃ ca

वाग् एव ब्रह्मणश् चतुर्थः पादः । सो ऽग्निना ज्योतिषा भाति च तपति च । भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद

vāg eva brahmaṇaś caturthaḥ pādaḥ | so 'gninā jyotiṣā bhāti ca tapati ca | bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda

प्राण एव ब्रह्मणश् चतुर्थः पादः । स वायुना ज्योतिषा भाति च तपति च । भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद

prāṇa eva brahmaṇaś caturthaḥ pādaḥ | sa vāyunā jyotiṣā bhāti ca tapati ca | bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda

चक्षुर् एव ब्रह्मणश् चतुर्थः पादः । स आदित्येन ज्योतिषा भाति च तपति च । भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद

cakṣur eva brahmaṇaś caturthaḥ pādaḥ | sa ādityena jyotiṣā bhāti ca tapati ca | bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda

श्रोत्रम् एव ब्रह्मणश् चतुर्थः पादः । स दिग्भिर् ज्योतिषा भाति च तपति च । भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद य एवं वेद

śrotram eva brahmaṇaś caturthaḥ pādaḥ | sa digbhir jyotiṣā bhāti ca tapati ca | bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda ya evaṃ veda

आदित्यो ब्रह्मेत्य् आदेशः । तस्योपव्याख्यानम् । असद् एवेदम् अग्र आसीत् । तत् सद् आसीत् । तत् समभवत् । तद् आण्डं निरवर्तत । तत् संवत्सरस्य मात्राम् अशयत । तन् निरभिद्यत । ते आण्डकपाले रजतं च सुवर्णं चाभवताम्

ādityo brahmety ādeśaḥ | tasyopavyākhyānam | asad evedam agra āsīt | tat sad āsīt | tat samabhavat | tad āṇḍaṃ niravartata | tat saṃvatsarasya mātrām aśayata | tan nirabhidyata | te āṇḍakapāle rajataṃ ca suvarṇaṃ cābhavatām

तद् यद् रजतं सेयं पृथिवी । यत् सुवर्णं सा द्यौः । यज् जरायु ते पर्वताः । यद् उल्बं (स) समेघो नीहारः । या धमनयस् ता नद्यः । यद् वास्तेयम् उदकं स समुद्रः

tad yad rajataṃ seyaṃ pṛthivī | yat suvarṇaṃ sā dyauḥ | yaj jarāyu te parvatāḥ | yad ulbaṃ (sa) samegho nīhāraḥ | yā dhamanayas tā nadyaḥ | yad vāsteyam udakaṃ sa samudraḥ

अथ यत् तद् अजायत सो ऽसाव् आदित्यः । तं जायमानं घोषा उलूलवो ऽनूदतिष्ठन्त् सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामाः । तस्मात् तस्योदयं प्रति प्रत्यायनं प्रति घोषा उलूलवो ऽनूत्तिष्ठन्ति सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामाः

atha yat tad ajāyata so 'sāv ādityaḥ | taṃ jāyamānaṃ ghoṣā ulūlavo 'nūdatiṣṭhant sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmāḥ | tasmāt tasyodayaṃ prati pratyāyanaṃ prati ghoṣā ulūlavo 'nūttiṣṭhanti sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmāḥ

स य एतम् एवं विद्वान् आदित्यं ब्रह्मेत्य् उपास्ते । अभ्याशो ह यद् एनं साधवो घोषा आ च गच्छेयुर् उप च निम्रेडेरन् निम्रेडेरन्

sa ya etam evaṃ vidvān ādityaṃ brahmety upāste | abhyāśo ha yad enaṃ sādhavo ghoṣā ā ca gaccheyur upa ca nimreḍeran nimreḍeran