Gopatha-Brahmana 2.6

ॐ तान् वा एतान् संपातान् विश्वामित्रः प्रथमम् अपश्यत् <एवा त्वाम् इन्द्र वज्रिन्न् अत्र [ऋव् ४।१९।१]> <यन् न इन्द्रो जुजुषे यच् च वष्टि [ऋव् ४।२२।१]> <कथा महाम् अवृधत् कस्य होतुः [ऋव् ४।२३।१]> इति तान् विश्वामित्रेण दृष्टान् वामदेवो ऽसृजत स हेक्षां चक्रे विश्वामित्रो यान् वा अहं संपातान् अदर्शं तान् वामदेवो ऽसृजत कानि न्व् अहं हि सूक्तानि संपातांस् तत् प्रतिमान्त् सृजेयम् इति स एतानि सूक्तानि संपातांस् तत् प्रतिमान् असृजत <सद्यो ह जातो वृषभः कनीनः [ऋव् ३।४८।१]> <उद् उ ब्रह्माण्य् ऐरत श्रवस्या [ऋव् ७।२३।१, श्स् २०।१२।१]> <अभि तष्टेव दीधया मनीषाम् [ऋव् ३।३८।१]> इति विश्वमित्रः <इन्द्रः पूर्भिद् आतिरद् दासम् अर्कैः [ऋव् ३।३४।१, श्स् २०।११।१]> <य एक इद् धव्यश् चर्षणीनाम् [ऋव् ६।२२।१, श्स् २०।३६।१]> <यस् तिग्मशृङ्गो वृषभो न भीमः [ऋव् ७।१९।१, श्स् २०।३७।१]> इति वसिष्ठः <इमाम् ऊ षु प्रभृतिं सातये धाः [ऋव् ३।३६।१]> <इच्छन्ति त्वा सोम्यासः सखायः [ऋव् ३।३०।१]> <शासद् वह्निर् दुहितुर् नप्त्यं गात् [ऋव् ३।३१।१]> इति भरद्वाजः एतैर् वै संपातैर् एत ऋषय इमांल् लोकान्त् समपतन् तद् यत् समपतंस् तस्मात् संपातास् तत् संपातानां संपातत्वम् ततो वा एतांस् त्रीन् संपातान् मैत्रावरुणो विपर्यासम् एकैकम् अहरहः शंसत्य् <एवा त्वाम् इन्द्र वज्रिन्न् अत्र [ऋव् ४।१९।१]> इति प्रथमे ऽहनि <यन् न इन्द्रो जुजुषे यच् च वष्टि [ऋव् ४।२२।१]> इति द्वितीये <कथा महाम् अवृधत् कस्य होतुः [ऋव् ४।२३।१]> इति तृतीये त्रीन् एव संपातान् ब्राह्मणाच्छंसी विपर्यासम् एकैकम् अहरहः शंसति <इन्द्रः पूर्भिद् आतिरद् दासम् अर्कैः [ऋव् ३।३४।१, श्स् २०।११।१]> इति प्रथमे ऽहनि <य एक इद् धव्यश् चर्षणीनाम् [ऋव् ६।२२।१, श्स् २०।३६।१]> इति द्वितीये <यस् तिग्मशृङ्गो वृषभो न भीमः [ऋव् ७।१९।१, श्स् २०।३७।१]> इति तृतीये त्रीन् एव संपातान् अच्छावाको विपर्यासम् एकैकम् अहरहः शंसति <इमाम् ऊ षु प्रभृतिं सातये धाः [ऋव् ३।३६।१]> इति प्रथमे ऽहनि <इच्छन्ति त्वा सोम्यासः सखायः [ऋव् ३।३०।१]> इति द्वितीये <शासद् वह्निर् दुहितुर् नप्त्यं गात् [ऋव् ३।३१।१]> इति तृतीये तानि वा एतानि नव त्रीणि चाहरहःशंस्यानि तानि द्वादश भवन्ति द्वादश ह वै मासाः संवत्सरः संवत्सरः प्रजापतिः प्रजापतिर् यज्ञस् तत् संवत्सरं प्रजापतिं यज्ञम् आप्नोति तस्मिन्त् संवत्सरे प्रजापतौ यज्ञे ऽहरहः प्रतितिष्ठन्तो यन्ति प्रतितिष्ठन्ते [एद्। प्रतितिष्ठत, चोर्र्। पत्यल्] इदं सर्वम् अनु प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर् य एवं वेद तान्य् अन्तरेणावापम् आवपेरन् अन्यूङ्खा विराजश् चतुर्थे ऽहनि वैमदीश् च पङ्क्तीः पञ्चमे पारुच्छेपीः षष्ठे अथ यान्य् अन्यानि महास्तोत्राण्य् अष्टर्चान्य् आवपेरन् ॥ १ ॥

oṃ tān vā etān saṃpātān viśvāmitraḥ prathamam apaśyat <evā tvām indra vajrinn atra [ṚV 4.19.1]> <yan na indro jujuṣe yac ca vaṣṭi [ṚV 4.22.1]> <kathā mahām avṛdhat kasya hotuḥ [ṚV 4.23.1]> iti tān viśvāmitreṇa dṛṣṭān vāmadevo 'sṛjata sa hekṣāṃ cakre viśvāmitro yān vā ahaṃ saṃpātān adarśaṃ tān vāmadevo 'sṛjata kāni nv ahaṃ hi sūktāni saṃpātāṃs tat pratimānt sṛjeyam iti sa etāni sūktāni saṃpātāṃs tat pratimān asṛjata <sadyo ha jāto vṛṣabhaḥ kanīnaḥ [ṚV 3.48.1]> <ud u brahmāṇy airata śravasyā [ṚV 7.23.1, ŚS 20.12.1]> <abhi taṣṭeva dīdhayā manīṣām [ṚV 3.38.1]> iti viśvamitraḥ <indraḥ pūrbhid ātirad dāsam arkaiḥ [ṚV 3.34.1, ŚS 20.11.1]> <ya eka id dhavyaś carṣaṇīnām [ṚV 6.22.1, ŚS 20.36.1]> <yas tigmaśṛṅgo vṛṣabho na bhīmaḥ [ṚV 7.19.1, ŚS 20.37.1]> iti vasiṣṭhaḥ <imām ū ṣu prabhṛtiṃ sātaye dhāḥ [ṚV 3.36.1]> <icchanti tvā somyāsaḥ sakhāyaḥ [ṚV 3.30.1]> <śāsad vahnir duhitur naptyaṃ gāt [ṚV 3.31.1]> iti bharadvājaḥ etair vai saṃpātair eta ṛṣaya imāṃl lokānt samapatan tad yat samapataṃs tasmāt saṃpātās tat saṃpātānāṃ saṃpātatvam tato vā etāṃs trīn saṃpātān maitrāvaruṇo viparyāsam ekaikam aharahaḥ śaṃsaty <evā tvām indra vajrinn atra [ṚV 4.19.1]> iti prathame 'hani <yan na indro jujuṣe yac ca vaṣṭi [ṚV 4.22.1]> iti dvitīye <kathā mahām avṛdhat kasya hotuḥ [ṚV 4.23.1]> iti tṛtīye trīn eva saṃpātān brāhmaṇācchaṃsī viparyāsam ekaikam aharahaḥ śaṃsati <indraḥ pūrbhid ātirad dāsam arkaiḥ [ṚV 3.34.1, ŚS 20.11.1]> iti prathame 'hani <ya eka id dhavyaś carṣaṇīnām [ṚV 6.22.1, ŚS 20.36.1]> iti dvitīye <yas tigmaśṛṅgo vṛṣabho na bhīmaḥ [ṚV 7.19.1, ŚS 20.37.1]> iti tṛtīye trīn eva saṃpātān acchāvāko viparyāsam ekaikam aharahaḥ śaṃsati <imām ū ṣu prabhṛtiṃ sātaye dhāḥ [ṚV 3.36.1]> iti prathame 'hani <icchanti tvā somyāsaḥ sakhāyaḥ [ṚV 3.30.1]> iti dvitīye <śāsad vahnir duhitur naptyaṃ gāt [ṚV 3.31.1]> iti tṛtīye tāni vā etāni nava trīṇi cāharahaḥśaṃsyāni tāni dvādaśa bhavanti dvādaśa ha vai māsāḥ saṃvatsaraḥ saṃvatsaraḥ prajāpatiḥ prajāpatir yajñas tat saṃvatsaraṃ prajāpatiṃ yajñam āpnoti tasmint saṃvatsare prajāpatau yajñe 'harahaḥ pratitiṣṭhanto yanti pratitiṣṭhante [ed. pratitiṣṭhata, corr. Patyal] idaṃ sarvam anu pratitiṣṭhati pratitiṣṭhati prajayā paśubhir ya evaṃ veda tāny antareṇāvāpam āvaperan anyūṅkhā virājaś caturthe 'hani vaimadīś ca paṅktīḥ pañcame pārucchepīḥ ṣaṣṭhe atha yāny anyāni mahāstotrāṇy aṣṭarcāny āvaperan || 1 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<को अद्य नर्यो देवकामः [ऋव् ४।२५।१]> इति मैत्रावरुणः <वने न वा यो न्य् अधायि चाकन् [ऋव् १०।२९।१, श्स् २०।७६।१]> इति ब्राह्मणाच्छंसी <आ याह्य् अर्वाङ् उप वन्धुरेष्ठाः [ऋव् ३।४३।१]> इत्य् अच्छावाकः एतानि वा आवपनानि एतैर् एवावपनैर् देवाश् चर्षयश् च स्वर्गं लोकं आयन् तथैवैतद् यजमाना एतैर् एवावपनैः स्वर्गं लोकं यन्ति <सद्यो ह जातो वृषभः कनीनः [ऋव् ३।४८।१]> इति मैत्रावरुणः पुरस्तात् संपातानाम् अहरहः शंसति तद् एतत् सूक्तं स्वर्ग्यम् एतेन सूक्तेन देवाश् चर्षयश् च स्वर्गं लोकम् आयन् तथैवैतद् यजमाना एतेनैव सूक्तेन स्वर्गं लोकं यन्ति तद् ऋषभवत् पशुमद् भवति पशूनाम् आप्त्यै तत् पञ्चर्चं भवति अन्नं वै पङ्क्तिः अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै <अरिष्टैर् नः पथिभिः पारयन्ता [ऋव् ६।६९।१द्]> इति स्वर्गताया एवैतद् अहरहः शंसति <उद् उ ब्रह्माण्य् ऐरत श्रवस्या [ऋव् ७।२३।१, श्स् २०।१२।१]> इति ब्राह्मणाच्छंसी ब्रह्मण्वद् एतत् सूक्तं समृद्धम् एतेन सूक्तेन देवाश् चर्षयश् च स्वर्गं लोकम् आयन् तथैवैतद् यजमाना एतेनैव सूक्तेन स्वर्गं लोकं यन्ति तद् उ वै षडृचम् षड् वा ऋतवः ऋतूनाम् आप्त्यै तद् उपरिष्टात् संपातानाम् अहरहः शंसति <अभि तष्टेव दीधया मनीषाम् [ऋव् ३।३८।१अ]> इत्य् अच्छावाकः [एद्। अच्छावको] अहरहः शंसत्य् अभिवदति तत्यै रूपम् <अभि प्रियाणि मर्मृशत् पराणि [ऋव् ३।३८।१च्]> इति यान्य् एव पराण्य् अहानि तानि प्रियाणि तान्य् एव तद् अभिमर्मृशन्तो यन्त्य् अभ्यारभमाणाः परो वा अस्माल् लोकात् स्वर्गो लोकः स्वर्गम् एव तल् लोकम् अभिमृशन्ति <कवींर् इच्छामि संदृशे सुमेधाः [ऋव् ३।३८।१द्]> इति ये ह वा अनेन पूर्वे प्रेतास् ते वै कवयस् तान् एव तद् अभ्यतिवदति यद् उ वै दशर्चं दश वै प्राणाः प्राणेन तद् आप्नोति प्राणानां संतत्यै यद् उ वै दशर्चम् दश वै पुरुषे प्राणाः दश स्वर्गा लोकाः प्राणांश् चैव तत् स्वर्गांश् च लोकान् आप्नोति प्राणेषु चैवैतत् स्वर्गेषु च लोकेषु प्रतितिष्ठन्तो यन्ति यद् उ वै दशर्चम् दशाक्षरा विराट् इयं वै स्वर्गस्य लोकस्य प्रतिष्ठा तद् एतद् अस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति सकृद् इन्द्रं निराह तेनैन्द्राद् रूपान् न प्रच्यवते तद् उपरिष्टात् संपातानाम् अहरहः शंसति ॥ २ ॥

<ko adya naryo devakāmaḥ [ṚV 4.25.1]> iti maitrāvaruṇaḥ <vane na vā yo ny adhāyi cākan [ṚV 10.29.1, ŚS 20.76.1]> iti brāhmaṇācchaṃsī <ā yāhy arvāṅ upa vandhureṣṭhāḥ [ṚV 3.43.1]> ity acchāvākaḥ etāni vā āvapanāni etair evāvapanair devāś carṣayaś ca svargaṃ lokaṃ āyan tathaivaitad yajamānā etair evāvapanaiḥ svargaṃ lokaṃ yanti <sadyo ha jāto vṛṣabhaḥ kanīnaḥ [ṚV 3.48.1]> iti maitrāvaruṇaḥ purastāt saṃpātānām aharahaḥ śaṃsati tad etat sūktaṃ svargyam etena sūktena devāś carṣayaś ca svargaṃ lokam āyan tathaivaitad yajamānā etenaiva sūktena svargaṃ lokaṃ yanti tad ṛṣabhavat paśumad bhavati paśūnām āptyai tat pañcarcaṃ bhavati annaṃ vai paṅktiḥ annādyasyāvaruddhyai <ariṣṭair naḥ pathibhiḥ pārayantā [ṚV 6.69.1d]> iti svargatāyā evaitad aharahaḥ śaṃsati <ud u brahmāṇy airata śravasyā [ṚV 7.23.1, ŚS 20.12.1]> iti brāhmaṇācchaṃsī brahmaṇvad etat sūktaṃ samṛddham etena sūktena devāś carṣayaś ca svargaṃ lokam āyan tathaivaitad yajamānā etenaiva sūktena svargaṃ lokaṃ yanti tad u vai ṣaḍṛcam ṣaḍ vā ṛtavaḥ ṛtūnām āptyai tad upariṣṭāt saṃpātānām aharahaḥ śaṃsati <abhi taṣṭeva dīdhayā manīṣām [ṚV 3.38.1a]> ity acchāvākaḥ [ed. acchāvako] aharahaḥ śaṃsaty abhivadati tatyai rūpam <abhi priyāṇi marmṛśat parāṇi [ṚV 3.38.1c]> iti yāny eva parāṇy ahāni tāni priyāṇi tāny eva tad abhimarmṛśanto yanty abhyārabhamāṇāḥ paro vā asmāl lokāt svargo lokaḥ svargam eva tal lokam abhimṛśanti <kavīṃr icchāmi saṃdṛśe sumedhāḥ [ṚV 3.38.1d]> iti ye ha vā anena pūrve pretās te vai kavayas tān eva tad abhyativadati yad u vai daśarcaṃ daśa vai prāṇāḥ prāṇena tad āpnoti prāṇānāṃ saṃtatyai yad u vai daśarcam daśa vai puruṣe prāṇāḥ daśa svargā lokāḥ prāṇāṃś caiva tat svargāṃś ca lokān āpnoti prāṇeṣu caivaitat svargeṣu ca lokeṣu pratitiṣṭhanto yanti yad u vai daśarcam daśākṣarā virāṭ iyaṃ vai svargasya lokasya pratiṣṭhā tad etad asyāṃ pratiṣṭhāyāṃ pratiṣṭhāpayati sakṛd indraṃ nirāha tenaindrād rūpān na pracyavate tad upariṣṭāt saṃpātānām aharahaḥ śaṃsati || 2 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<कस् तम् इन्द्र त्वावसुम् [ऋव् ७।३२।१४]> <कन् नव्यो अतसीनाम् [ऋव् ८।३।१३]> <कद् ऊ न्व् अस्याकृतम् [ऋव् ८।६६।९]> इति कद्वन्तः प्रगाथा अहरहः शस्यन्ते को वै प्रजापतिः प्रजापतेर् आप्त्यै यद् एव कद्वन्तस् तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् यद् व् एव कद्वन्तः अथो अन्नं वै कम् अथो अन्नस्यावरुद्ध्यै यद् व् एव कद्वन्तः अथो सुखं वै कम् अथो अन्नस्यावरुद्ध्यै यद् व् एव कद्वन्तः अथो ऽहरहर् वा एते शान्तान्य् अहीनसूक्तान्य् उपयुञ्जाना यन्ति तानि कद्वद्भिः प्रगाथैः शमयन्ति तान्य् एभ्यः शान्तानि कं भवन्ति तान्य् एताञ् छान्तानि स्वर्गं लोकम् अभिवहन्ति त्रिष्टुभः सूक्तप्रतिपदः शंसेयुस् ता हैके पुरस्तात् प्रगाथानां शंसन्ति धाय्या इति वदन्तस् तद् उ तथा न कुर्यात् क्षत्रं वै होता विशो होत्राशंसिनः क्षत्रायैव तद् विशं प्रत्युद्यामिनीं कुर्युः पापवस्यसम् त्रिष्टुभो वा इमाः सूक्तप्रतिपद इत्य् एवं विद्यात् यथा वै समुद्रं प्रतरेयुर् एवं हैवैते प्रप्लवन्ते ये संवत्सरं द्वादशाहं वोपासते तद् यथा सैरावतीं नावं पारकामाः समारोहेयुर् एवं हैवैतास् त्रिष्टुभः स्वर्गकामाः समारोहन्ति न ह वा एतच् छन्दो गमयित्वा स्वर्गं लोकम् उपावर्तते वीर्यवत्तमं हि ताभ्यो न व्याह्वयीत समानं हि छन्दः अथो नेद् धाय्याः करवाणीति यद् एनाः शंसन्ति तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् यद् व् एवैनाः शंसन्तीन्द्रमेवैताभिर् निर्ह्वयन्ते यथर्षभं वाशितायै ॥ ३ ॥

<kas tam indra tvāvasum [ṚV 7.32.14]> <kan navyo atasīnām [ṚV 8.3.13]> <kad ū nv asyākṛtam [ṚV 8.66.9]> iti kadvantaḥ pragāthā aharahaḥ śasyante ko vai prajāpatiḥ prajāpater āptyai yad eva kadvantas tat svargasya lokasya rūpam yad v eva kadvantaḥ atho annaṃ vai kam atho annasyāvaruddhyai yad v eva kadvantaḥ atho sukhaṃ vai kam atho annasyāvaruddhyai yad v eva kadvantaḥ atho 'harahar vā ete śāntāny ahīnasūktāny upayuñjānā yanti tāni kadvadbhiḥ pragāthaiḥ śamayanti tāny ebhyaḥ śāntāni kaṃ bhavanti tāny etāñ chāntāni svargaṃ lokam abhivahanti triṣṭubhaḥ sūktapratipadaḥ śaṃseyus tā haike purastāt pragāthānāṃ śaṃsanti dhāyyā iti vadantas tad u tathā na kuryāt kṣatraṃ vai hotā viśo hotrāśaṃsinaḥ kṣatrāyaiva tad viśaṃ pratyudyāminīṃ kuryuḥ pāpavasyasam triṣṭubho vā imāḥ sūktapratipada ity evaṃ vidyāt yathā vai samudraṃ pratareyur evaṃ haivaite praplavante ye saṃvatsaraṃ dvādaśāhaṃ vopāsate tad yathā sairāvatīṃ nāvaṃ pārakāmāḥ samāroheyur evaṃ haivaitās triṣṭubhaḥ svargakāmāḥ samārohanti na ha vā etac chando gamayitvā svargaṃ lokam upāvartate vīryavattamaṃ hi tābhyo na vyāhvayīta samānaṃ hi chandaḥ atho ned dhāyyāḥ karavāṇīti yad enāḥ śaṃsanti tat svargasya lokasya rūpam yad v evaināḥ śaṃsantīndramevaitābhir nirhvayante yatharṣabhaṃ vāśitāyai || 3 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<अपेन्द्र प्राचो मघवन्न् अमित्रान् [प्स् १९।१६।८अ, श्स् २०।१२५।१अ]> इति मैत्रावरुणः पुरस्तात् संपातानाम् अहरहः शंसति [एद्। अपेन्द] <अपापाचो अभिभूते नुदस्वापोदीचो अप शूराधराच उरौ यथा तव शर्मन् मदेम [प्स् १९।१६।८ब्च्द्, श्स् २०।१२५।१ब्च्द्]> इति अभयस्य रूपम् अभयम् इव ह्य् अन्विच्छति <ब्रह्मणा ते ब्रह्मयुजा युनज्मि [ऋव् ३।३५।५, श्स् २०।८६।१]> इति ब्राह्मणाच्छंसी एताम् अहरहः शंसति युक्तवतीम् युक्त इव ह्य् अहीनः अहीनस्य रूपम् <उरुं नो लोकम् अनु नेषि [ऋव् ६।४७।८, प्स् ३।३५।४, श्स् १९।१५।४]> इत्य् अच्छावाको ऽहरहः शंसति अनुनेषीत्य् एत इव ह्य् अहीनः अहीनस्य रूपम् नेषीति सत्त्रायणरूपम् ओकःसारी हैवैषाम् इन्द्रो भवति यथा गौः प्रज्ञातं गोष्ठं यथर्षभो वाशिताया एवं हैवैषाम् इन्द्रो यज्ञम् आगच्छति न शुनंहूययाहीनस्य परिदध्यात् क्षत्रियो ह राष्ट्राच् च्यवते यो हैव परो भवति तम् अभिह्वयति ॥ ४ ॥

<apendra prāco maghavann amitrān [PS 19.16.8a, ŚS 20.125.1a]> iti maitrāvaruṇaḥ purastāt saṃpātānām aharahaḥ śaṃsati [ed. apenda] <apāpāco abhibhūte nudasvāpodīco apa śūrādharāca urau yathā tava śarman madema [PS 19.16.8bcd, ŚS 20.125.1bcd]> iti abhayasya rūpam abhayam iva hy anvicchati <brahmaṇā te brahmayujā yunajmi [ṚV 3.35.5, ŚS 20.86.1]> iti brāhmaṇācchaṃsī etām aharahaḥ śaṃsati yuktavatīm yukta iva hy ahīnaḥ ahīnasya rūpam <uruṃ no lokam anu neṣi [ṚV 6.47.8, PS 3.35.4, ŚS 19.15.4]> ity acchāvāko 'harahaḥ śaṃsati anuneṣīty eta iva hy ahīnaḥ ahīnasya rūpam neṣīti sattrāyaṇarūpam okaḥsārī haivaiṣām indro bhavati yathā gauḥ prajñātaṃ goṣṭhaṃ yatharṣabho vāśitāyā evaṃ haivaiṣām indro yajñam āgacchati na śunaṃhūyayāhīnasya paridadhyāt kṣatriyo ha rāṣṭrāc cyavate yo haiva paro bhavati tam abhihvayati || 4 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथातो ऽहीनस्य युक्तिश् च विमुक्तिश् च <व्य् अन्तरिक्षम् अतिरत् [ऋव् ८।१४।७अ, श्स् २०।२८।१अ, २०।३९।२अ]> इत्य् अहीनं युङ्क्ते <एवेद् इन्द्रम् [ऋव् ७।२३।६अ, श्स् २०।१२।६अ, लोन्गेर् पर्तीक अत् २।४।२]> इति विमुञ्चति <नूनं सा ते [ऋव् २।११।२१, १५।१०, १६।९, १७।९, १८।९, १९।९, २०।९]> इत्य् अहीनं युङ्क्ते <नू ष्टुतः [ऋव् ४।१६।२१, १७।२१, १९।११, २०।११, २१।११, २२।११, २३।११, २४।११]> इति विमुञ्चति एषा ह वा अहीनं तन्तुम् अर्हति य एनं योक्तं च विमोक्तं च वेद तस्य हैषैव युक्तिर् एषा विमुक्तिस् तद् यत् प्रथमे ऽहनि चतुर्विंशे एकाहिकीभिः परिदध्युः प्रथम एवाहनि यज्ञं संस्थापयेयुर् नाहीनकर्म कुर्युः अथ यद् अहीनपरिधानीयाभिः परिदध्युस् तद् यथा युक्तो ऽविमुच्यमान उत्कृत्येतैवं यजमाना उत्कृत्येरन् नाहीनकर्म कुर्युः अथ यद् उभयीभिः परिदध्युस् तद् यथा दीर्घाध्व उपविमोकं यायात् तादृक् तत् समानीभिः परिदध्युस् तद् आहुर् एकया द्वाभ्यां वा स्तोमम् अतिशंसेत् दीर्घारण्यानि भवन्ति यत्र बह्वीभि स्तोमो ऽतिशस्यते ऽथो क्षिप्रं देवेभ्यो ऽन्नाद्यं संप्रयच्छामीति अपरिमिताभिर् उत्तरयोः सवनयोर् अपरिमितो वै स्वर्गो लोकः स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै तद् यथाभिहेषते पिपासते क्षिप्रं प्रयच्छेत् तादृक् तत् समानीभिः परिदध्युः संततो हैवैषाम् आरब्धो ऽविस्रस्तो यज्ञो भवति संततम् ऋचा वषट्कृत्यम् संतत्यै संधीयते प्रजया पशुभिर् य एवं वेद ॥ ५ ॥

athāto 'hīnasya yuktiś ca vimuktiś ca <vy antarikṣam atirat [ṚV 8.14.7a, ŚS 20.28.1a, 20.39.2a]> ity ahīnaṃ yuṅkte <eved indram [ṚV 7.23.6a, ŚS 20.12.6a, longer partīka at 2.4.2]> iti vimuñcati <nūnaṃ sā te [ṚV 2.11.21, 15.10, 16.9, 17.9, 18.9, 19.9, 20.9]> ity ahīnaṃ yuṅkte <nū ṣṭutaḥ [ṚV 4.16.21, 17.21, 19.11, 20.11, 21.11, 22.11, 23.11, 24.11]> iti vimuñcati eṣā ha vā ahīnaṃ tantum arhati ya enaṃ yoktaṃ ca vimoktaṃ ca veda tasya haiṣaiva yuktir eṣā vimuktis tad yat prathame 'hani caturviṃśe ekāhikībhiḥ paridadhyuḥ prathama evāhani yajñaṃ saṃsthāpayeyur nāhīnakarma kuryuḥ atha yad ahīnaparidhānīyābhiḥ paridadhyus tad yathā yukto 'vimucyamāna utkṛtyetaivaṃ yajamānā utkṛtyeran nāhīnakarma kuryuḥ atha yad ubhayībhiḥ paridadhyus tad yathā dīrghādhva upavimokaṃ yāyāt tādṛk tat samānībhiḥ paridadhyus tad āhur ekayā dvābhyāṃ vā stomam atiśaṃset dīrghāraṇyāni bhavanti yatra bahvībhi stomo 'tiśasyate 'tho kṣipraṃ devebhyo 'nnādyaṃ saṃprayacchāmīti aparimitābhir uttarayoḥ savanayor aparimito vai svargo lokaḥ svargasya lokasya samaṣṭyai tad yathābhiheṣate pipāsate kṣipraṃ prayacchet tādṛk tat samānībhiḥ paridadhyuḥ saṃtato haivaiṣām ārabdho 'visrasto yajño bhavati saṃtatam ṛcā vaṣaṭkṛtyam saṃtatyai saṃdhīyate prajayā paśubhir ya evaṃ veda || 5 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् आहुः कथं द्व्युक्थो होतैकसूक्त एकोक्था होत्रा द्विसूक्ता इति असौ वै होता यो ऽसौ तपति स वा एक एव तस्माद् एकसूक्तः स यद् विध्यातो द्वाव् इवाभवति तेज एव मण्डलं भा अपरं शुक्लम् अपरं कृष्णम् तस्माद् अ द्व्युक्थः रश्मयो वाव होत्रास् ते वा एकैकम् तस्माद् एकोक्थास् तद् यद् एकैकस्य रश्मेर् द्वौद्वौ वर्णौ भवतस् तस्माद् द्विसूक्ताः संवत्सरो वाव होता स वा एक एव तस्माद् एकसूक्तस् तस्य यद् द्वयान्य् अहानि भवन्ति शीतान्य् अन्यान्य् उष्णान्य् अन्यानि तस्माद् द्व्युक्थः ऋतवो वाव होत्रास् ते वा एकैकम् तस्माद् एकोक्थास् तद् यद् एकैकस्यर्तौ द्वौद्वौ मासौ भवतस् तस्माद् द्विसूक्ताः पुरुषो वाव होता स वा एक एव तस्माद् एकसूक्तः स यत् पुरुषो भवत्य् अन्यथैव प्रत्यङ् भवत्य् अन्यथा प्राङ् तस्माद् द्व्युक्थः अङ्गानि वाव होत्रास् तानि वा एकैकम् तस्माद् एकोक्थास् तद् यद् एकैकम् अङ्गं द्युतिर् भवति तस्माद् द्विसूक्तास् तद् आहुर् यद् द्व्युक्थो होतैकसूक्त एकोक्था होत्रा द्विसुक्ताः कथं तत् समं भवति यद् एव द्विदेवत्याभिर् यजन्त्य् अथो यद् द्विसूक्ता होत्रा इति ब्रूयात् तद् आहुर् यद् अग्निष्टोम एव सति यज्ञे द्वे होतुर् उक्थे अतिरिच्येते कथं ततो होत्रा न व्यवच्छिद्यन्त इति यद् एव द्विदेवत्याभिर् यजन्त्य् अथो यद् द्विसूक्ता होत्रा इति ब्रूयात् तद् आहुर् यद् अग्निष्टोम एव सति यज्ञे सर्वा देवताः सर्वाणि छन्दांस्य् आप्याययन्ति अथ कतमेन छन्दसायातयामान्य् उक्थानि प्रणयन्ति कया देवतयेति गायत्रेण छन्दसाग्निना देवतयेति ब्रूयात् देवान् ह यज्ञं तन्वानान् असुररक्षांस्य् अभिचेरिरे यज्ञपर्वणि यज्ञम् एषां हनिष्यामस् तृतीयसवनं प्रति तृतीयसवने ह यज्ञस् त्वरिष्टो बलिष्ठः प्रतनुमेषां यज्ञं हनिष्याम इति ते वरुणं दक्षिणतो ऽयोजयन् मध्यतो बृहस्पतिम् उत्तरतो विष्णुम् ते ऽब्रुवन्न् एकैकाः स्मः नेदम् उत्सहामह इति स्तुतो द्वितीयो येनेदं सह व्यश्नवामहा इति तान् इन्द्रो ऽब्रवीत् सर्वे मद्द्वितीया स्थेति ते सर्व इन्द्रद्वितीयास् तस्माद् ऐन्द्रावारुणम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् ऐन्द्रावैष्णवम् अनुशस्यते द्वितीयवन्तो ह वा एतेन स्वा भवन्ति द्वितीयवन्तो मन्यन्ते य एवं वेद ॥ ६ ॥

tad āhuḥ kathaṃ dvyuktho hotaikasūkta ekokthā hotrā dvisūktā iti asau vai hotā yo 'sau tapati sa vā eka eva tasmād ekasūktaḥ sa yad vidhyāto dvāv ivābhavati teja eva maṇḍalaṃ bhā aparaṃ śuklam aparaṃ kṛṣṇam tasmād a dvyukthaḥ raśmayo vāva hotrās te vā ekaikam tasmād ekokthās tad yad ekaikasya raśmer dvaudvau varṇau bhavatas tasmād dvisūktāḥ saṃvatsaro vāva hotā sa vā eka eva tasmād ekasūktas tasya yad dvayāny ahāni bhavanti śītāny anyāny uṣṇāny anyāni tasmād dvyukthaḥ ṛtavo vāva hotrās te vā ekaikam tasmād ekokthās tad yad ekaikasyartau dvaudvau māsau bhavatas tasmād dvisūktāḥ puruṣo vāva hotā sa vā eka eva tasmād ekasūktaḥ sa yat puruṣo bhavaty anyathaiva pratyaṅ bhavaty anyathā prāṅ tasmād dvyukthaḥ aṅgāni vāva hotrās tāni vā ekaikam tasmād ekokthās tad yad ekaikam aṅgaṃ dyutir bhavati tasmād dvisūktās tad āhur yad dvyuktho hotaikasūkta ekokthā hotrā dvisuktāḥ kathaṃ tat samaṃ bhavati yad eva dvidevatyābhir yajanty atho yad dvisūktā hotrā iti brūyāt tad āhur yad agniṣṭoma eva sati yajñe dve hotur ukthe atiricyete kathaṃ tato hotrā na vyavacchidyanta iti yad eva dvidevatyābhir yajanty atho yad dvisūktā hotrā iti brūyāt tad āhur yad agniṣṭoma eva sati yajñe sarvā devatāḥ sarvāṇi chandāṃsy āpyāyayanti atha katamena chandasāyātayāmāny ukthāni praṇayanti kayā devatayeti gāyatreṇa chandasāgninā devatayeti brūyāt devān ha yajñaṃ tanvānān asurarakṣāṃsy abhicerire yajñaparvaṇi yajñam eṣāṃ haniṣyāmas tṛtīyasavanaṃ prati tṛtīyasavane ha yajñas tvariṣṭo baliṣṭhaḥ pratanumeṣāṃ yajñaṃ haniṣyāma iti te varuṇaṃ dakṣiṇato 'yojayan madhyato bṛhaspatim uttarato viṣṇum te 'bruvann ekaikāḥ smaḥ nedam utsahāmaha iti stuto dvitīyo yenedaṃ saha vyaśnavāmahā iti tān indro 'bravīt sarve maddvitīyā stheti te sarva indradvitīyās tasmād aindrāvāruṇam aindrābārhaspatyam aindrāvaiṣṇavam anuśasyate dvitīyavanto ha vā etena svā bhavanti dvitīyavanto manyante ya evaṃ veda || 6 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आग्नेयीषु मैत्रावरुणस्योक्थं प्रणयन्ति वीर्यं वा अग्निः वीर्येणैवास्मै तत् प्रणयन्ति ऐन्द्रावारुणम् अनुशस्यते वीर्यं वा इन्द्रः क्षत्रं वरुणः पशव उक्थानि वीर्येणैव तत् क्षत्रेण चोभयतः पशून् परिगृह्णाति स्थित्यै अनपक्रान्त्यै ऐन्द्रीषु ब्राह्मणाच्छंसिन उक्थं प्रणयन्ति वीर्यं वा इन्द्रः वीर्येणैवास्मै तत् प्रणयन्ति ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् अनुशस्यते वीर्यं वा इन्द्रः ब्रह्म बृहस्पतिः पशव उक्थानि वीर्येणैव तद् ब्रह्मणा चोभयतः पशून् परिगृह्णाति स्थित्यै अनपक्रान्त्यै ऐन्द्रीष्व् अच्छावाकस्योक्थं प्रणयन्ति वीर्यं वा इन्द्रः वीर्येणैवास्मै तत् प्रणयन्ति ऐन्द्रावैष्णवम् अनुशस्यते वीर्यं वा इन्द्रः यज्ञो विष्णुः पशव उक्थानि वीर्येणैव तद् यज्ञेन चोभयतः पशून् परिगृह्य क्षत्रे ऽन्ततः प्रतिष्ठापयति तस्माद् उ क्षत्रियो भूयिष्ठं हि पशूनाम् ईशते [एद्। भुयिष्ठं, चोर्र्। पत्यल्] याधिष्ठाता प्रदाता यस्मै प्रत्ता वेदा अवरुद्धास् तान्य् एतान्य् ऐन्द्राणि जागतानि शंसन्ति अथो एतैर् एव सेन्द्रं तृतीयसवनम् एतैर् जागतं सवनम् धराणि ह वा अस्यैतान्य् उक्थानि भवन्ति यन् नाभानेदिष्ठो वालखिल्यो वृषाकपिर् एवयामरुत् तस्मात् तानि सार्धम् एवोपेयुः सार्धम् इदं रेतः सिक्तं समृद्धम् एकधा प्रजनयामेति ये ह वा एतानि नानूपेयुर् यथा रेतः सिक्तं विलुम्पेत् कुमारं वा जातम् अङ्गशो विभजेत् तादृक् तत् तस्मात् तानि सार्धम् एवोपेयुः सार्धम् इदं रेतः सिक्तं समृद्धम् एकधा प्रजनयामेति शिल्पानि शंसति देवशिल्पानि एतेषां वै शिल्पानाम् अनुकृतीह शिल्पम् अधिगम्यते हस्ती कंसो वासो हिरण्यम् अश्वतरीरथः शिल्पम् शिल्पं हास्य समधिगम्यते य एवं वेद यद् एव शिल्पानि शंसति तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् यद् व् एव शिल्पान्य् आत्मसंस्कृतिर् वै शिल्पानि आत्मानम् एवास्य तत् संस्कुर्वन्ति ॥ ७ ॥

āgneyīṣu maitrāvaruṇasyokthaṃ praṇayanti vīryaṃ vā agniḥ vīryeṇaivāsmai tat praṇayanti aindrāvāruṇam anuśasyate vīryaṃ vā indraḥ kṣatraṃ varuṇaḥ paśava ukthāni vīryeṇaiva tat kṣatreṇa cobhayataḥ paśūn parigṛhṇāti sthityai anapakrāntyai aindrīṣu brāhmaṇācchaṃsina ukthaṃ praṇayanti vīryaṃ vā indraḥ vīryeṇaivāsmai tat praṇayanti aindrābārhaspatyam anuśasyate vīryaṃ vā indraḥ brahma bṛhaspatiḥ paśava ukthāni vīryeṇaiva tad brahmaṇā cobhayataḥ paśūn parigṛhṇāti sthityai anapakrāntyai aindrīṣv acchāvākasyokthaṃ praṇayanti vīryaṃ vā indraḥ vīryeṇaivāsmai tat praṇayanti aindrāvaiṣṇavam anuśasyate vīryaṃ vā indraḥ yajño viṣṇuḥ paśava ukthāni vīryeṇaiva tad yajñena cobhayataḥ paśūn parigṛhya kṣatre 'ntataḥ pratiṣṭhāpayati tasmād u kṣatriyo bhūyiṣṭhaṃ hi paśūnām īśate [ed. bhuyiṣṭhaṃ, corr. Patyal] yādhiṣṭhātā pradātā yasmai prattā vedā avaruddhās tāny etāny aindrāṇi jāgatāni śaṃsanti atho etair eva sendraṃ tṛtīyasavanam etair jāgataṃ savanam dharāṇi ha vā asyaitāny ukthāni bhavanti yan nābhānediṣṭho vālakhilyo vṛṣākapir evayāmarut tasmāt tāni sārdham evopeyuḥ sārdham idaṃ retaḥ siktaṃ samṛddham ekadhā prajanayāmeti ye ha vā etāni nānūpeyur yathā retaḥ siktaṃ vilumpet kumāraṃ vā jātam aṅgaśo vibhajet tādṛk tat tasmāt tāni sārdham evopeyuḥ sārdham idaṃ retaḥ siktaṃ samṛddham ekadhā prajanayāmeti śilpāni śaṃsati devaśilpāni eteṣāṃ vai śilpānām anukṛtīha śilpam adhigamyate hastī kaṃso vāso hiraṇyam aśvatarīrathaḥ śilpam śilpaṃ hāsya samadhigamyate ya evaṃ veda yad eva śilpāni śaṃsati tat svargasya lokasya rūpam yad v eva śilpāny ātmasaṃskṛtir vai śilpāni ātmānam evāsya tat saṃskurvanti || 7 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभानेदिष्ठं शंसति रेतो वै नाभानेदिष्ठः रेत एवास्य तत् कल्पयति तद् रेतोमिश्रं भवति <क्ष्मया रेतः संजग्मानो नि षिञ्चत् [ऋव् १०।६१।७ब्]> इति रेतसः समृद्ध्या एव तं सनारशंसं शंसति प्रजा वै नरः वाक् शंसः प्रजासु तद् वाचं दधाति तस्माद् इमाः प्रजा वदन्त्यो जायन्ते तं हैके पुरस्तात् प्रगाथानां शंसन्ति पुरुस्तादायतना वाग् इति वदन्तः उपरिष्टाद् एक उपरिष्टादायतना वाग् इति वदन्तः मध्य एव शंसेत् मध्यायतना वा इयं वाक् उपरिष्टान् नेदीयसीव तं होता रेतोभूतं शस्त्वा मैत्रावरुणाय संप्रयच्छति एतस्य त्वं प्राणान् कल्पयेति वालखिल्याः शंसति प्राणा वै वालखिल्याः प्राणान् एवास्य तत् कल्पयति ता विहृताः शंसति विहृता वै प्राणाः प्राणेनापानः अपानेन व्यानः स पच्छः प्रथमे सूक्ते विहरति अर्धर्चशो द्वितीये [एद्। द्वितिये, चोर्र्। पत्यल्] ऋक्शः तृतीये स यत् प्रथमे सूक्ते विहरति वाचं चैव तन् मनश् च विहरति यद् द्वितीये चक्षुश् चैव तच् छ्रोत्रं च विहरति यत् तृतीये प्राणां चैव तद् आत्मानं च विहरति तद् उपाप्तो विहरेत् कामः नेतुर् वै प्रगाथाः कल्पन्ते अतिमर्शम् एव विहरेत् तथा वै प्रगाथाः कल्पन्ते यद् एवातिमर्शं तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् यद् व् एवातिमर्शम् आत्मा वै बृहती प्राणाः सतोबृहती स बृहतीम् अशंसीत् स आत्मा अथ सतोबृहतीम् ते प्राणाः अथ बृहतीम् अथ सतोबृहतीम् तद् आत्मानं प्राणैः परिवृहन्न् एति यद् व् एवातिमर्शम् आत्मा वै बृहती प्रजाः सतोबृहती स बृहतीम् अशंसीत् स आत्मा अथ सतोबृहतीम् ते प्रजाः अथ बृहतीम्

nābhānediṣṭhaṃ śaṃsati reto vai nābhānediṣṭhaḥ reta evāsya tat kalpayati tad retomiśraṃ bhavati <kṣmayā retaḥ saṃjagmāno ni ṣiñcat [ṚV 10.61.7b]> iti retasaḥ samṛddhyā eva taṃ sanāraśaṃsaṃ śaṃsati prajā vai naraḥ vāk śaṃsaḥ prajāsu tad vācaṃ dadhāti tasmād imāḥ prajā vadantyo jāyante taṃ haike purastāt pragāthānāṃ śaṃsanti purustādāyatanā vāg iti vadantaḥ upariṣṭād eka upariṣṭādāyatanā vāg iti vadantaḥ madhya eva śaṃset madhyāyatanā vā iyaṃ vāk upariṣṭān nedīyasīva taṃ hotā retobhūtaṃ śastvā maitrāvaruṇāya saṃprayacchati etasya tvaṃ prāṇān kalpayeti vālakhilyāḥ śaṃsati prāṇā vai vālakhilyāḥ prāṇān evāsya tat kalpayati tā vihṛtāḥ śaṃsati vihṛtā vai prāṇāḥ prāṇenāpānaḥ apānena vyānaḥ sa pacchaḥ prathame sūkte viharati ardharcaśo dvitīye [ed. dvitiye, corr. Patyal] ṛkśaḥ tṛtīye sa yat prathame sūkte viharati vācaṃ caiva tan manaś ca viharati yad dvitīye cakṣuś caiva tac chrotraṃ ca viharati yat tṛtīye prāṇāṃ caiva tad ātmānaṃ ca viharati tad upāpto viharet kāmaḥ netur vai pragāthāḥ kalpante atimarśam eva viharet tathā vai pragāthāḥ kalpante yad evātimarśaṃ tat svargasya lokasya rūpam yad v evātimarśam ātmā vai bṛhatī prāṇāḥ satobṛhatī sa bṛhatīm aśaṃsīt sa ātmā atha satobṛhatīm te prāṇāḥ atha bṛhatīm atha satobṛhatīm tad ātmānaṃ prāṇaiḥ parivṛhann eti yad v evātimarśam ātmā vai bṛhatī prajāḥ satobṛhatī sa bṛhatīm aśaṃsīt sa ātmā atha satobṛhatīm te prajāḥ atha bṛhatīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तानि वा एतानि सहचराणीत्य् आचक्षते यन् नाभानेदिष्ठो वालखिल्यो वृषाकपिर् एवयामरुत् तानि सह वा शंसेत् सह वा न शंसेत् यद् एषाम् अन्तरीयात् तद् यजमानस्यान्तरीयात् यदि नाभानेदिष्ठं रेतो ऽस्यान्तरीयात् यदि वालखिल्याः प्राणान् अस्यान्तरीयात् यदि वृषाकपिम् आत्मानम् अस्यान्तरीयात् यद्य् एवायामरुतं प्रतिष्ठा वा एवयामरुत् प्रतिष्ठाया एवैनं तं श्रावयेद् दैव्याश् च मानुष्याश् च तानि सह वा शंसेत् सह वा न शंसेत् स ह बुडिल आश्वितरास्युर् विश्वजितो होता सन्न् ईक्षां चक्र एतेषां वा एषां शिल्पानां विश्वजिति सांवत्सरिके द्वे होतुर् उक्थे माध्यंदिनम् अभिप्रच्यवेते हन्ताहम् इत्थम् एवायापरुतं शंसयानीति तद् ध तथा शंसयां चक्रे तद् ध तथा शस्यमाने गोश्ल आजगम स होवाच होतः कथा ते शस्त्रं विचक्रं प्लवत इति किं ह्य् अभूद् इति एवयामरुद् अयम् उत्तरतः शस्यत इति स होवाचैन्द्रो वै माध्यंदिनः कथेन्द्रं माध्यंदिनान् निनीषसीति नेन्द्रं माध्यंदिनान् निनीषामीति स होवाच छन्दस् त्व् इदम् अमाध्यंदिनंसाचि जागतं वातिजागतं वा स उ मारुतः मैवं संमृष्टेति स होवाचारमाच्छावाकेति अथास्मिन्न् अनुशासनम् ईषे स होवाचैन्द्रम् एष विष्णुन्यङ्गानि शंसति अथ त्वं होतुर् उपरिष्टाद् रौद्रिया धाय्यायाः पुरस्तान् मारुतस्य सूक्तस्याप्यस्यथा इति तथेति तद् अप्य् एतर्हि तथैव शस्यते यथा षष्ठे पृष्ठ्याहनि कल्पत एव यज्ञः कल्पते यजमानस्य प्रजातिः कथम् अत्राशस्त एव नाभानेदिष्ठो भवत्य् अथ वालखिल्याः शंसति रेतो वा अग्रे ऽथ प्राणाः एवं ब्राह्मणाच्छंसी अशस्त एव नाभानेदिष्ठो भवत्य् अथ वृषाकपिं शंसति रेतो वा अग्रे ऽथात्मा कथम् अत्र यजमानस्य प्रजातिः कथं प्राणा अवरुद्धा भवन्तीति यजमानं वा एतेन सर्वेण यज्ञक्रतुना संस्कुर्वन्ति स यथा गर्भो योन्याम् अन्तर् एव प्राणान् अस्यान्तरियात् यदि वृषाकपिम् आत्मानम् अस्यान्तरियाद् यद्य् एव या संभवञ् छेते न ह वै सकृद् एवाग्रे सर्वं संभवति एकैकं वा अङ्गं संभवतः संभवति सर्वाणि चेत् समाने ऽहनि क्रियेरन् कल्पत एव यज्ञः कल्पते यजमानस्य प्रजातिः अथ हैवैवयामरुतं होता शंसेत् तद् यास्य प्रतिष्ठा [एद्। तस्यास्य, चोर्र्। पत्यल्] तस्याम् एवैनम् अन्ततः प्रतिष्ठापयति प्रतिष्ठापयति ॥ ९ ॥ [एद्। प्रतिस्थापयति २x, चोर्र्। पत्यल्]

tāni vā etāni sahacarāṇīty ācakṣate yan nābhānediṣṭho vālakhilyo vṛṣākapir evayāmarut tāni saha vā śaṃset saha vā na śaṃset yad eṣām antarīyāt tad yajamānasyāntarīyāt yadi nābhānediṣṭhaṃ reto 'syāntarīyāt yadi vālakhilyāḥ prāṇān asyāntarīyāt yadi vṛṣākapim ātmānam asyāntarīyāt yady evāyāmarutaṃ pratiṣṭhā vā evayāmarut pratiṣṭhāyā evainaṃ taṃ śrāvayed daivyāś ca mānuṣyāś ca tāni saha vā śaṃset saha vā na śaṃset sa ha buḍila āśvitarāsyur viśvajito hotā sann īkṣāṃ cakra eteṣāṃ vā eṣāṃ śilpānāṃ viśvajiti sāṃvatsarike dve hotur ukthe mādhyaṃdinam abhipracyavete hantāham ittham evāyāparutaṃ śaṃsayānīti tad dha tathā śaṃsayāṃ cakre tad dha tathā śasyamāne gośla ājagama sa hovāca hotaḥ kathā te śastraṃ vicakraṃ plavata iti kiṃ hy abhūd iti evayāmarud ayam uttarataḥ śasyata iti sa hovācaindro vai mādhyaṃdinaḥ kathendraṃ mādhyaṃdinān ninīṣasīti nendraṃ mādhyaṃdinān ninīṣāmīti sa hovāca chandas tv idam amādhyaṃdinaṃsāci jāgataṃ vātijāgataṃ vā sa u mārutaḥ maivaṃ saṃmṛṣṭeti sa hovācāramācchāvāketi athāsminn anuśāsanam īṣe sa hovācaindram eṣa viṣṇunyaṅgāni śaṃsati atha tvaṃ hotur upariṣṭād raudriyā dhāyyāyāḥ purastān mārutasya sūktasyāpyasyathā iti tatheti tad apy etarhi tathaiva śasyate yathā ṣaṣṭhe pṛṣṭhyāhani kalpata eva yajñaḥ kalpate yajamānasya prajātiḥ katham atrāśasta eva nābhānediṣṭho bhavaty atha vālakhilyāḥ śaṃsati reto vā agre 'tha prāṇāḥ evaṃ brāhmaṇācchaṃsī aśasta eva nābhānediṣṭho bhavaty atha vṛṣākapiṃ śaṃsati reto vā agre 'thātmā katham atra yajamānasya prajātiḥ kathaṃ prāṇā avaruddhā bhavantīti yajamānaṃ vā etena sarveṇa yajñakratunā saṃskurvanti sa yathā garbho yonyām antar eva prāṇān asyāntariyāt yadi vṛṣākapim ātmānam asyāntariyād yady eva yā saṃbhavañ chete na ha vai sakṛd evāgre sarvaṃ saṃbhavati ekaikaṃ vā aṅgaṃ saṃbhavataḥ saṃbhavati sarvāṇi cet samāne 'hani kriyeran kalpata eva yajñaḥ kalpate yajamānasya prajātiḥ atha haivaivayāmarutaṃ hotā śaṃset tad yāsya pratiṣṭhā [ed. tasyāsya, corr. Patyal] tasyām evainam antataḥ pratiṣṭhāpayati pratiṣṭhāpayati || 9 || [ed. pratisthāpayati 2x, corr. Patyal]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवक्षेत्रं वै षष्ठम् अहः देवक्षेत्रं वा एत आगच्छन्ति ये षष्ठम् अहर् आगच्छन्ति न वै देवा अन्योऽन्यस्य गृहे वसन्ति नर्तुर् ऋतोर् गृहे वसतीत्य् आहुस् तद् यथायथम् ऋत्विज ऋतुयाजान् यजन्त्य् असंप्रदायम् तद् यद् ऋतून् कल्पयन्ति यथायथं जनिता तद् आहुर् नर्तुप्रैषैः प्रेष्येयुर् नर्तुप्रैषैर् वषट्कुर्युः वाग् वा ऋतुप्रैषाः आप्यते वै वाक् षष्ठे ऽहनीति यद् ऋतुप्रैषैः प्रेष्येयुर् यद् ऋतुप्रैषैर् वषट्कुर्युर् वाचम् एव तदाप्तां शान्ताम् ऋक्णवतीं वहरावणीम् ऋच्छेयुः [एद्। ऋक्तवतीं, चोर्र्। पत्यल्] अच्युताद् यज्ञस्य च्यवेरन् यज्ञात् प्राणात् प्रजायाः पशुभ्यो जिह्मा ईयुस् [एद्। प्राणान्, चोर्र्। पत्यल्] तस्माद् ऋग्मेभ्य एव प्रेषितव्यम् ऋग्मेभ्यो ऽधि वषट्कृत्यम् तन् न वाचम् आप्तां शान्ताम् ऋक्तवतीं वहरावणीम् ऋच्छन्ति नाच्युताद् यज्ञस्य च्यवेरन् न यज्ञात् प्राणान् प्रजायाः पशुभ्यो जिह्मा यन्ति पारुच्छेपीर् उपदधति द्वयोः सवनयोः पुरस्तात् प्रस्थितयाज्यानाम् रोहितं वै नामैतच् छन्दो यत् पारुच्छेपम् एतेन ह वा इन्द्रः सप्त स्वर्गांल् लोकान् आरोहत् आरोहति सप्त स्वर्गांल् लोकान् य एवं वेद तद् आहुर् यत् पञ्चपदा एव पञ्चमस्याह्नो रूपं षट्पदाः षष्ठस्याथ कस्मात् सप्तपदाः षष्ठे ऽहनि शस्यन्त इति षड्भिर् एव पदैः षष्ठम् अहर् अवाप्नुवन्त्य् अवछिद्येवैतद् अहर् यत् सप्तमम् तद् एव सप्तमेन पदेनाभ्यारुह्या वसन्ति संततैस् त्र्यहैर् अव्यवछिन्नैर् यन्ति य एवंविद्वांस उपयन्ति ॥ १० ॥

devakṣetraṃ vai ṣaṣṭham ahaḥ devakṣetraṃ vā eta āgacchanti ye ṣaṣṭham ahar āgacchanti na vai devā anyo'nyasya gṛhe vasanti nartur ṛtor gṛhe vasatīty āhus tad yathāyatham ṛtvija ṛtuyājān yajanty asaṃpradāyam tad yad ṛtūn kalpayanti yathāyathaṃ janitā tad āhur nartupraiṣaiḥ preṣyeyur nartupraiṣair vaṣaṭkuryuḥ vāg vā ṛtupraiṣāḥ āpyate vai vāk ṣaṣṭhe 'hanīti yad ṛtupraiṣaiḥ preṣyeyur yad ṛtupraiṣair vaṣaṭkuryur vācam eva tadāptāṃ śāntām ṛkṇavatīṃ vaharāvaṇīm ṛccheyuḥ [ed. ṛktavatīṃ, corr. Patyal] acyutād yajñasya cyaveran yajñāt prāṇāt prajāyāḥ paśubhyo jihmā īyus [ed. prāṇān, corr. Patyal] tasmād ṛgmebhya eva preṣitavyam ṛgmebhyo 'dhi vaṣaṭkṛtyam tan na vācam āptāṃ śāntām ṛktavatīṃ vaharāvaṇīm ṛcchanti nācyutād yajñasya cyaveran na yajñāt prāṇān prajāyāḥ paśubhyo jihmā yanti pārucchepīr upadadhati dvayoḥ savanayoḥ purastāt prasthitayājyānām rohitaṃ vai nāmaitac chando yat pārucchepam etena ha vā indraḥ sapta svargāṃl lokān ārohat ārohati sapta svargāṃl lokān ya evaṃ veda tad āhur yat pañcapadā eva pañcamasyāhno rūpaṃ ṣaṭpadāḥ ṣaṣṭhasyātha kasmāt saptapadāḥ ṣaṣṭhe 'hani śasyanta iti ṣaḍbhir eva padaiḥ ṣaṣṭham ahar avāpnuvanty avachidyevaitad ahar yat saptamam tad eva saptamena padenābhyāruhyā vasanti saṃtatais tryahair avyavachinnair yanti ya evaṃvidvāṃsa upayanti || 10 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवासुरा वा एषु लोकेषु समयतन्त ते वै देवाः षष्ठेनाह्नैभ्यो लोकेभ्यो ऽसुरान् पराणुदन्त तेषां यान्य् अन्तर्हस्तानि वसून्य् आसंस् तान्य् आदाय समुद्रं प्रारूप्यन्त तेषां वै देवा अनुहायैतेनैव छन्दसान्तर्हस्तानि वसून्य् आददत तद् एवैतत् पदं पुनःपदम् स एवाङ्कुश आकुञ्चनाय आ द्विषतो वसु दत्ते निर् एवैनम् एभ्यः सर्वेभ्यो लोकेभ्यो नुदते य एवं वेद द्यौर् वै देवता षष्ठम् अहर् वहति त्रयस्त्रिंश स्तोमः रैवतं साम अतिच्छन्दश् छन्दः यथादेवतम् एनेन यथास्तोमं यथासाम यथाछन्दसम् ऋध्नोति य एवं वेद यद् वै समानोदर्कं तत् षष्ठस्याह्नो रूपम् यद्य् एव प्रथमम् अहस् तद् उत्तमम् अहस् तद् एवैतत् पदं पुनर् यत् षष्ठं यद् अश्ववद् यद् रथवद् यत् पुनरावृत्तं यत् पुनर् निवृत्तं यद् अन्तरूपं यद् असौ लोको ऽभ्युदितो यन् नाभानेदिष्ठं यत् पारुच्छेपं यन् नाराशंसं यद् द्वैपदा यत् सप्तपदा यत् कृतं यद् रैवतं तत् तृतीयस्याह्नो रूपम् एतानि वै षष्ठस्याह्नो रूपाणि छन्दसाम् उ ह षष्ठेनाह्नाक्तानां रसो ऽत्यनेदत् तं प्रजापतिर् उदानान् नाराशंस्या गायत्र्या रैभ्या त्रिष्टुभा परिक्षित्या जगत्या गाथयानुष्टुभा [एद्। गयत्र्या] एतानि वै छन्दांसि षष्ठे ऽहनि शस्तानि भवन्त्य् अयातयामानि छनदसाम् एव तत् सरसताया अयातयामतायै सरसानि हास्य छन्दांसि षष्ठे ऽहनि शस्तानि भवन्ति सरसैश् छन्दोभिर् इष्टं भवति सरसैश् छन्दोभिर् यज्ञं तनुते य एवं वेद ॥ ११ ॥

devāsurā vā eṣu lokeṣu samayatanta te vai devāḥ ṣaṣṭhenāhnaibhyo lokebhyo 'surān parāṇudanta teṣāṃ yāny antarhastāni vasūny āsaṃs tāny ādāya samudraṃ prārūpyanta teṣāṃ vai devā anuhāyaitenaiva chandasāntarhastāni vasūny ādadata tad evaitat padaṃ punaḥpadam sa evāṅkuśa ākuñcanāya ā dviṣato vasu datte nir evainam ebhyaḥ sarvebhyo lokebhyo nudate ya evaṃ veda dyaur vai devatā ṣaṣṭham ahar vahati trayastriṃśa stomaḥ raivataṃ sāma aticchandaś chandaḥ yathādevatam enena yathāstomaṃ yathāsāma yathāchandasam ṛdhnoti ya evaṃ veda yad vai samānodarkaṃ tat ṣaṣṭhasyāhno rūpam yady eva prathamam ahas tad uttamam ahas tad evaitat padaṃ punar yat ṣaṣṭhaṃ yad aśvavad yad rathavad yat punarāvṛttaṃ yat punar nivṛttaṃ yad antarūpaṃ yad asau loko 'bhyudito yan nābhānediṣṭhaṃ yat pārucchepaṃ yan nārāśaṃsaṃ yad dvaipadā yat saptapadā yat kṛtaṃ yad raivataṃ tat tṛtīyasyāhno rūpam etāni vai ṣaṣṭhasyāhno rūpāṇi chandasām u ha ṣaṣṭhenāhnāktānāṃ raso 'tyanedat taṃ prajāpatir udānān nārāśaṃsyā gāyatryā raibhyā triṣṭubhā parikṣityā jagatyā gāthayānuṣṭubhā [ed. gayatryā] etāni vai chandāṃsi ṣaṣṭhe 'hani śastāni bhavanty ayātayāmāni chanadasām eva tat sarasatāyā ayātayāmatāyai sarasāni hāsya chandāṃsi ṣaṣṭhe 'hani śastāni bhavanti sarasaiś chandobhir iṣṭaṃ bhavati sarasaiś chandobhir yajñaṃ tanute ya evaṃ veda || 11 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यद् द्वैपदौ स्तोत्रियानुरूपौ भवत <इमा नु कं भुवना सीषधाम [ऋव् १०।१५७।१, श्स् २०।६३।१, २०।१२४।४]> इति द्विपाद् वै पुरुषः द्विप्रतिष्ठः पुरुषः पुरुषो वै यज्ञस् तस्माद् द्वैपदौ स्तोत्रियानुरूपौ भवतः अथ सुकीर्तिं शंसत्य् <अपेन्द्र प्राचो मघवन्न् अमित्रान् [प्स् १९।१६।८अ, श्स् २०।१२५।१अ, सकलपाठ अत् २।६।४]> इति देवयोनिर् वै सुकीर्तिः स य एवम् एतां देवयोन्यां सुकीर्तिं वेद कीर्तिं प्रतिष्ठापयति भूतानां कीर्तिमान् स्वर्गे लोके प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर् य एवं वेद अथ वृषाकपिं शंसति <वि हि सोतोर् असृक्षत [ऋव् १०।८६।१, श्स् १०।१२६।१]> इति आदित्यो वै वृषाकपिस् तद् यत् कम्पयमानो रेतो वर्षति तस्माद् वृषाकपिस् तद् वृषाकपेर् वृषाकपित्वम् वृषाकपिर् इव वै स सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद तस्य तृतीयेषु पादेष्व् आद्यन्तयोर् न्यूङ्खनिनर्दान् करोति अन्नं वै न्यूङ्खः [एद्। न्युङ्खो, चोर्र्। पत्यल्] बलं निनर्दः अन्नाद्यम् एवास्मै तद् बले निदधाति अथ कुन्तापं शंसति कुयं ह वै नाम कुत्सितं भवति तद् यत् तपति तस्मात् कुन्तापास् तत् कुन्तापानां कुन्तापत्वम् तप्यन्ते ऽस्मै कुयानिति तप्तकुयः स्वर्गे लोके प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर् य एवं वेद तस्य चतुर्दश प्रथमा भवन्तीदं जना उप श्रुतेति ताः प्रग्राहं शंसति यथा वृषाकपिम् वार्षरूपं हि वृषाकपेस् तन् न्यायम् एत्य् एव अथ रैभीः शंसति <वच्यस्व रेभ वच्यस्व [ऋव्ख् ५।९।१, श्स् २०।१२७।४]> इति रेभन्तो वै देवाश् चर्षयश् च स्वर्गं लोकम् आयन् तथैवैतद् यजमाना रेभन्त एव स्वर्गं लोकं यन्ति ताः प्रग्राहम् एत्य् एव अथ पारिक्षिताः शंसति राज्ञो विश्वजनीनस्येति संवत्सरो वै परिक्षित् संवत्सरो हीदं सर्वं परिक्षियतीति अथो खल्व् आहुर् अग्निर् वै परिक्षित् अग्निर् हीदं सर्वं परिक्षियतीति अथो खल्व् आहुर् गाथा एवैताः कारव्या राज्ञः परिक्षित इति स नस् तद् यथा कुर्यात् गाथा एवैताः शस्ता भवन्ति यद्य् उ वै गाथा अग्नेर् एव गाथाः संवत्सरस्य वेति ब्रूयात् यद्य् उ वै मन्त्रो ऽग्निर् एव मन्त्रः संवत्सरस्य वेति ब्रूयात् ताः प्रग्राहम् एत्य् एव अथ कारव्याः शंसति <इन्द्रः कारुम् अबूबुधत् [ऋव्ख् ५।११।१, श्स् २०।१२७।११]> इति यद् एव देवाः कल्याणं कर्माकुर्वंस् तत् कारव्याभिर् अवाप्नुवन् तथैवैतद् यजमाना यद् एव देवाः कल्याणं कर्म कुर्वन्ति तत् कारव्याभिर् अवाप्नुवन्ति ताः प्रग्राहम् इत्य् एव अथ दिशां क्ळ्प्तीः पूर्वं शस्त्वा <यः सभेयो विदथ्यः [ऋव्ख् ५।१२।१, श्स् २०।१२८।१]> इति जनकल्पा उत्तराः शंसति <यो ऽनाक्ताक्षो अनभ्यक्तः [ऋव्ख् ५।१३।१, श्स् २०।१२८।६]> इति ऋतवो वै दिशः प्रजननस् तद् यद् दिशां क्ळ्प्तीः पूर्वं शस्त्वा <यः सभेयो विदथ्यः [ऋव्ख् ५।१२।१, श्स् २०।१२८।१]> इति जनकल्पा उत्तराः शंसत्य् ऋतून् एव तत् कल्पयति ऋतुषु प्रतिष्ठापयति प्रतिष्ठन्तीर् इदं सर्वम् अनुप्रतितिष्ठति

atha yad dvaipadau stotriyānurūpau bhavata <imā nu kaṃ bhuvanā sīṣadhāma [ṚV 10.157.1, ŚS 20.63.1, 20.124.4]> iti dvipād vai puruṣaḥ dvipratiṣṭhaḥ puruṣaḥ puruṣo vai yajñas tasmād dvaipadau stotriyānurūpau bhavataḥ atha sukīrtiṃ śaṃsaty <apendra prāco maghavann amitrān [PS 19.16.8a, ŚS 20.125.1a, sakalapāṭha at 2.6.4]> iti devayonir vai sukīrtiḥ sa ya evam etāṃ devayonyāṃ sukīrtiṃ veda kīrtiṃ pratiṣṭhāpayati bhūtānāṃ kīrtimān svarge loke pratitiṣṭhati pratitiṣṭhati prajayā paśubhir ya evaṃ veda atha vṛṣākapiṃ śaṃsati <vi hi sotor asṛkṣata [ṚV 10.86.1, ŚS 10.126.1]> iti ādityo vai vṛṣākapis tad yat kampayamāno reto varṣati tasmād vṛṣākapis tad vṛṣākaper vṛṣākapitvam vṛṣākapir iva vai sa sarveṣu lokeṣu bhāti ya evaṃ veda tasya tṛtīyeṣu pādeṣv ādyantayor nyūṅkhaninardān karoti annaṃ vai nyūṅkhaḥ [ed. nyuṅkho, corr. Patyal] balaṃ ninardaḥ annādyam evāsmai tad bale nidadhāti atha kuntāpaṃ śaṃsati kuyaṃ ha vai nāma kutsitaṃ bhavati tad yat tapati tasmāt kuntāpās tat kuntāpānāṃ kuntāpatvam tapyante 'smai kuyāniti taptakuyaḥ svarge loke pratitiṣṭhati pratitiṣṭhati prajayā paśubhir ya evaṃ veda tasya caturdaśa prathamā bhavantīdaṃ janā upa śruteti tāḥ pragrāhaṃ śaṃsati yathā vṛṣākapim vārṣarūpaṃ hi vṛṣākapes tan nyāyam ety eva atha raibhīḥ śaṃsati <vacyasva rebha vacyasva [ṚVKh 5.9.1, ŚS 20.127.4]> iti rebhanto vai devāś carṣayaś ca svargaṃ lokam āyan tathaivaitad yajamānā rebhanta eva svargaṃ lokaṃ yanti tāḥ pragrāham ety eva atha pārikṣitāḥ śaṃsati rājño viśvajanīnasyeti saṃvatsaro vai parikṣit saṃvatsaro hīdaṃ sarvaṃ parikṣiyatīti atho khalv āhur agnir vai parikṣit agnir hīdaṃ sarvaṃ parikṣiyatīti atho khalv āhur gāthā evaitāḥ kāravyā rājñaḥ parikṣita iti sa nas tad yathā kuryāt gāthā evaitāḥ śastā bhavanti yady u vai gāthā agner eva gāthāḥ saṃvatsarasya veti brūyāt yady u vai mantro 'gnir eva mantraḥ saṃvatsarasya veti brūyāt tāḥ pragrāham ety eva atha kāravyāḥ śaṃsati <indraḥ kārum abūbudhat [ṚVKh 5.11.1, ŚS 20.127.11]> iti yad eva devāḥ kalyāṇaṃ karmākurvaṃs tat kāravyābhir avāpnuvan tathaivaitad yajamānā yad eva devāḥ kalyāṇaṃ karma kurvanti tat kāravyābhir avāpnuvanti tāḥ pragrāham ity eva atha diśāṃ kḷptīḥ pūrvaṃ śastvā <yaḥ sabheyo vidathyaḥ [ṚVKh 5.12.1, ŚS 20.128.1]> iti janakalpā uttarāḥ śaṃsati <yo 'nāktākṣo anabhyaktaḥ [ṚVKh 5.13.1, ŚS 20.128.6]> iti ṛtavo vai diśaḥ prajananas tad yad diśāṃ kḷptīḥ pūrvaṃ śastvā <yaḥ sabheyo vidathyaḥ [ṚVKh 5.12.1, ŚS 20.128.1]> iti janakalpā uttarāḥ śaṃsaty ṛtūn eva tat kalpayati ṛtuṣu pratiṣṭhāpayati pratiṣṭhantīr idaṃ sarvam anupratitiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैतशप्रलापं शंसत्य् <एता अश्वा आ प्लवन्ते [ऋव्ख् ५।१५।१, श्स् २०।१२९।१]> इति ऐतशो ह मुनिर् यज्ञस्यायुर् ददर्श स ह पुत्रान् उवाच पुत्रका यज्ञस्यायुर् अभिददर्शम् तद् अभिलपिष्यामि मा मा दृप्तं मन्यध्वम् इति तथेति तद् अभिललाप तस्य हाभ्यग्निर् ऐतशायनो ज्येष्ठः पुत्रो ऽभिद्रुत्य मुखम् अपिजग्राह ब्रुवन् दृप्तो नः पितेति स होवाच धिक् त्वा जाल्मापरस्य पापिष्ठां ते प्रजां करिष्यामीति यो मे मुखं प्राग्रहीर् यदि जाल्म मुखं न प्राग्रहीष्यः शतायुषं गाम् अकरिष्यं सहस्रायुषं पुरुषम् इति तस्माद् अभ्यग्नय ऐतशायना आजानेयाः सन्तः पापिष्ठा अन्येषां बलिहृतः पितायच्छन्ताः स्वेन प्रजापतिना स्वया देवतया यद् ऐतशप्रलापस् तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् यद् व् एवैतशप्रलापो ऽयातयामा वा अक्षितिर् ऐतशप्रलापः [एद्। ऐतशैतशप्रलापो] अयातयामा मे यज्ञो ऽसद् अक्षितिर् मे यज्ञो ऽसद् इति तं वा एतम् ऐतशप्रलापं शंसति पदावग्राहम् [एद्। वा ऐतशैतशप्रलापं] तासाम् उत्तमेन पदेन प्रणौति यथा निविदः [एद्। प्राणौति, चोर्र्। पत्यल्] अथ प्रवल्हिकाः पूर्वं शस्त्वा <विततौ किरणौ द्वौ [ऋव्ख् ५।१६।१, श्स् २०।१३३।१]> इति प्रतिराधान् उत्तरान् शंसति <भुग् इत्य् अभिगतः [ऋव्ख् ५।१८।१, श्स् २०।१३५।१]> इति [एद्। प्रतिराधानुत्तरान्ः] प्रवल्हिकाभिर् ह वै देवा असुराणां रसान् प्रववृहुस् तद् यथाभिर् ह वै देवा असुराणां रसान् प्रववृहुस् तस्मात् प्रवल्हिकास् तत् प्रवल्हिकानां प्रवल्हिकात्वम् ता वै प्रतिराधैः प्रत्यराध्नुवन् तद् यत् प्रतिराधैः प्रत्यराध्नुवंस् तस्मात् प्रतिराधास् तत् प्रतिराधानां प्रतिराधत्वम् प्रवल्हिकाभिर् एव द्विषतां भ्रातृव्याणां रसान् प्रवल्हिकास् ता वै प्रतिराधैः प्रतिराध्नुवन्ति ताः प्रग्राहम् इत्य् एव अथाजिज्ञासेन्याः शंसति <इहेत्थ प्राग् अपाग् उदग् अधराक् [ऋव्ख् ५।१७।१, श्स् २०।१३४।१]> इति [एद्। उदाग्, चोर्रेच्तेद् प्। ३०३] आजिज्ञासेन्याभिर् ह वै देवा असुरान् आज्ञायाथैनान् अत्यायन् तथैवैतद् यजमाना आजिज्ञासेन्याभिर् एवाप्रियं भ्रातृव्यम् आज्ञायाथैनम् अतियन्ति ता अर्धर्चशः शंसति प्रतिष्ठित्या एव अथातिवादं शंसति <वीमे देवा अक्रंसत [ऋव्ख् ५।१९।१, श्स् २०।१३५।४]> इति श्रीर् वा अतिवादस् तम् एकर्चं शंसति एकस् ता वै श्रीस् तां वै विरेभं शंसति विरेभैः श्रियं पुरुषो वहतीति ताम् अर्धर्चशः शंसति प्रतिष्ठित्या एव ॥ १३ ॥

athaitaśapralāpaṃ śaṃsaty <etā aśvā ā plavante [ṚVKh 5.15.1, ŚS 20.129.1]> iti aitaśo ha munir yajñasyāyur dadarśa sa ha putrān uvāca putrakā yajñasyāyur abhidadarśam tad abhilapiṣyāmi mā mā dṛptaṃ manyadhvam iti tatheti tad abhilalāpa tasya hābhyagnir aitaśāyano jyeṣṭhaḥ putro 'bhidrutya mukham apijagrāha bruvan dṛpto naḥ piteti sa hovāca dhik tvā jālmāparasya pāpiṣṭhāṃ te prajāṃ kariṣyāmīti yo me mukhaṃ prāgrahīr yadi jālma mukhaṃ na prāgrahīṣyaḥ śatāyuṣaṃ gām akariṣyaṃ sahasrāyuṣaṃ puruṣam iti tasmād abhyagnaya aitaśāyanā ājāneyāḥ santaḥ pāpiṣṭhā anyeṣāṃ balihṛtaḥ pitāyacchantāḥ svena prajāpatinā svayā devatayā yad aitaśapralāpas tat svargasya lokasya rūpam yad v evaitaśapralāpo 'yātayāmā vā akṣitir aitaśapralāpaḥ [ed. aitaśaitaśapralāpo] ayātayāmā me yajño 'sad akṣitir me yajño 'sad iti taṃ vā etam aitaśapralāpaṃ śaṃsati padāvagrāham [ed. vā aitaśaitaśapralāpaṃ] tāsām uttamena padena praṇauti yathā nividaḥ [ed. prāṇauti, corr. Patyal] atha pravalhikāḥ pūrvaṃ śastvā <vitatau kiraṇau dvau [ṚVKh 5.16.1, ŚS 20.133.1]> iti pratirādhān uttarān śaṃsati <bhug ity abhigataḥ [ṚVKh 5.18.1, ŚS 20.135.1]> iti [ed. pratirādhānuttarānḥ] pravalhikābhir ha vai devā asurāṇāṃ rasān pravavṛhus tad yathābhir ha vai devā asurāṇāṃ rasān pravavṛhus tasmāt pravalhikās tat pravalhikānāṃ pravalhikātvam tā vai pratirādhaiḥ pratyarādhnuvan tad yat pratirādhaiḥ pratyarādhnuvaṃs tasmāt pratirādhās tat pratirādhānāṃ pratirādhatvam pravalhikābhir eva dviṣatāṃ bhrātṛvyāṇāṃ rasān pravalhikās tā vai pratirādhaiḥ pratirādhnuvanti tāḥ pragrāham ity eva athājijñāsenyāḥ śaṃsati <ihettha prāg apāg udag adharāk [ṚVKh 5.17.1, ŚS 20.134.1]> iti [ed. udāg, corrected p. 303] ājijñāsenyābhir ha vai devā asurān ājñāyāthainān atyāyan tathaivaitad yajamānā ājijñāsenyābhir evāpriyaṃ bhrātṛvyam ājñāyāthainam atiyanti tā ardharcaśaḥ śaṃsati pratiṣṭhityā eva athātivādaṃ śaṃsati <vīme devā akraṃsata [ṚVKh 5.19.1, ŚS 20.135.4]> iti śrīr vā ativādas tam ekarcaṃ śaṃsati ekas tā vai śrīs tāṃ vai virebhaṃ śaṃsati virebhaiḥ śriyaṃ puruṣo vahatīti tām ardharcaśaḥ śaṃsati pratiṣṭhityā eva || 13 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथादित्याश् चाङ्गिरसीश् च शंसत्य् <आदित्या ह जरितर् अङ्गिरोभ्यो अदक्षिणाम् अनयन् [ऋव्ख् ५।२०।१, श्स् २०।१३५।६]> इति तद् देवनीथम् इत्य् आचक्षते आदित्याश् च ह वा अङ्गिरसश् च स्वर्गे लोके ऽस्पर्धन्त वयं पूर्वे स्वर् एष्यामो वयं पूर्व इति ते हाङ्गिरसः श्वःसुत्यां ददृशुस् ते हाग्निम् ऊचुः परेह्य् आदित्येभ्यः श्वःसुत्यां प्रब्रूहीति अथादित्या अद्यसुत्यां ददृशुस् ते हाग्निम् ऊचुर् अद्यसुत्यास्माकम् तेषां नस् त्वं होतासीत्य् उपेमस् त्वाम् इति स एत्याग्निर् उवाचाथादित्या अद्यसुत्याम् ईक्षन्ते कं वो होतारम् अवोचन् वाह्वयन्ते युष्माकं वयम् इति ते हाङ्गिरसश् चुक्रुधुर् मा त्वं गमो नु वयम् इति नेति हाग्निर् उवाचानिन्द्या वै माह्वयन्ते किल्बिषं हि तद् यो ऽनिन्द्यस्य हवं नैति तस्माद् अतिद्रूरम् अत्यल्पम् इति यजमानस्य हवम् इयाद् एव किल्बिषं हि तद् यो ऽनिन्द्यस्य हवं नैति तान् हादित्यान् अङ्गिरसो याजयां चक्रुस् तेभ्यो हीमां पृथिवीं दक्षिणां निन्युस् तां ह न प्रतिजगृहुः सा हीयं निवृत्तोभयतःशीर्ष्णी दक्षिणाः शुचा विद्धाः शोचमाना व्यचरत् कुपिता मां न प्रत्यग्रहीषुर् इति तस्या एते निरदीर्यन्त य एते प्रदरा अधिगम्यन्ते तस्मान् निवृत्तदक्षिणां नोपाकुर्यान् नैनां प्रमृजेत् नेद् दक्षिणां प्रमृणजानीति तस्माद् य एवास्य समानजन्मा भ्रातृव्यः स्याद् वृणहूयुस् तस्मा एनां दद्यात् तन् न पराची दक्षिणा विवृणक्ति द्विषति भ्रातृव्ये ऽन्ततः शुचं प्रतिष्ठापयति यो ऽयौ तपति स वै शंसत्य् <आदित्या ह जरितर् अङ्गिरोभ्यो दक्षिणाम् अनयंस् तां ह जरितः प्रत्यायन् [ऋव्ख् ५।२०।१अब्च्, श्स् २०।१३५।६अब्च्]> इति न हीमां पृथिवीं प्रत्यायन् <ताम् उ ह जरितः प्रत्यायन् [ऋव्ख् ५।२०।१द्, श्स् २०।१३५।६द्]> इति प्रति हि ते ऽमुम् आयन् <तां ह जरितर् नः प्रत्य् अगृभ्णन् [ऋव्ख् ५।२०।२अ, श्स् २०।१३५।७अ]> इति न हीमां पृथिवीं प्रत्यगृभ्णन् <ताम् उ ह जरितर् नः प्रत्यगृभ्ण [ऋव्ख् ५।२०।२ब्, श्स् २०।१३५।७ब्]> इति प्रगृह्यादित्यम् अगृभ्णन् <अहानेतरसं न विचेतनानि [ऋव्ख् ५।२०।२च्, श्स् २०।१३५।७च्]> इत्य् एष ह वा अह्नां विचेता यो ऽसौ तपति स वै शंसति <यज्ञानेतरसं न पुरोगवासः [ऋव्ख् ५।२०।२द्, श्स् २०।१३५।७द्]> इति एषा ह वै यज्ञस्य पुरोगवी यद् दक्षिणा यथार्हामः स्रस्तम् अतिरेतदन्त्येतेष एवेश्वर उन्नेता <उत श्वेत आशुपत्वा उत पद्याभिर् यविष्ठ उतेम् आशु मानं पिपर्ति [ऋव्ख् ५।२०।३, श्स् २०।१३५।८]> इति एष एव श्वेत एष शिशुपत्यैष उत पद्याभिर् यविष्ठः <उतेम् आशु मानं पिपर्ति [ऋव्ख् ५।२०।३च्, श्स् २०।१३५।८च्]> इति <आदित्या रुद्रा वसवस् तेनुत इदं राधः प्रतिगृभ्णीह्य् अङ्गिरः । इदं राधो विभु प्रभु इदं राधो बृहत् पृथु देवा ददत्वासुरं तद् वो अस्तु सुचेतनं । युष्मां अस्तु दिवे दिवे प्रत्य् एव गृभायत [ऋव्ख् ५।२०।४-५, श्स् २०।१३५।९-१०]> इति तद् यद् आदित्याश् चाङ्गिरसीश् च शंसति स्वर्गताया एवैतत् [एद्। यस्ंआं, चोर्र्। पत्यल्] अहरहः शंसति यथा निविदः अथ भूतेछदः शंसति <त्वम् इन्द्र शर्म रिणा [ऋव्ख् ५।२१।१, श्स् २०।१३५।११]> इति इमे वै लोका भूतेछदः असुरान् ह वै देवा अन्नं सेचिरे भूतेन जिघांसन्तस् तितीर्षमाणास् तान् इमे देवाः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ऽछादयन् तद् यद् एतान् इमे देवाः सर्वेभ्यो ऽछादयंस् तस्माद् भूतेछदस् तद् भूतेछदां भूतेछदत्वम् छादयन्ति ह वापरम् इमे लोकाः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो निरघ्नन् सर्वेभ्यो भूतेभ्यो छन्दते य एवं वेद ॥ १४ ॥

athādityāś cāṅgirasīś ca śaṃsaty <ādityā ha jaritar aṅgirobhyo adakṣiṇām anayan [ṚVKh 5.20.1, ŚS 20.135.6]> iti tad devanītham ity ācakṣate ādityāś ca ha vā aṅgirasaś ca svarge loke 'spardhanta vayaṃ pūrve svar eṣyāmo vayaṃ pūrva iti te hāṅgirasaḥ śvaḥsutyāṃ dadṛśus te hāgnim ūcuḥ parehy ādityebhyaḥ śvaḥsutyāṃ prabrūhīti athādityā adyasutyāṃ dadṛśus te hāgnim ūcur adyasutyāsmākam teṣāṃ nas tvaṃ hotāsīty upemas tvām iti sa etyāgnir uvācāthādityā adyasutyām īkṣante kaṃ vo hotāram avocan vāhvayante yuṣmākaṃ vayam iti te hāṅgirasaś cukrudhur mā tvaṃ gamo nu vayam iti neti hāgnir uvācānindyā vai māhvayante kilbiṣaṃ hi tad yo 'nindyasya havaṃ naiti tasmād atidrūram atyalpam iti yajamānasya havam iyād eva kilbiṣaṃ hi tad yo 'nindyasya havaṃ naiti tān hādityān aṅgiraso yājayāṃ cakrus tebhyo hīmāṃ pṛthivīṃ dakṣiṇāṃ ninyus tāṃ ha na pratijagṛhuḥ sā hīyaṃ nivṛttobhayataḥśīrṣṇī dakṣiṇāḥ śucā viddhāḥ śocamānā vyacarat kupitā māṃ na pratyagrahīṣur iti tasyā ete niradīryanta ya ete pradarā adhigamyante tasmān nivṛttadakṣiṇāṃ nopākuryān naināṃ pramṛjet ned dakṣiṇāṃ pramṛṇajānīti tasmād ya evāsya samānajanmā bhrātṛvyaḥ syād vṛṇahūyus tasmā enāṃ dadyāt tan na parācī dakṣiṇā vivṛṇakti dviṣati bhrātṛvye 'ntataḥ śucaṃ pratiṣṭhāpayati yo 'yau tapati sa vai śaṃsaty <ādityā ha jaritar aṅgirobhyo dakṣiṇām anayaṃs tāṃ ha jaritaḥ pratyāyan [ṚVKh 5.20.1abc, ŚS 20.135.6abc]> iti na hīmāṃ pṛthivīṃ pratyāyan <tām u ha jaritaḥ pratyāyan [ṚVKh 5.20.1d, ŚS 20.135.6d]> iti prati hi te 'mum āyan <tāṃ ha jaritar naḥ praty agṛbhṇan [ṚVKh 5.20.2a, ŚS 20.135.7a]> iti na hīmāṃ pṛthivīṃ pratyagṛbhṇan <tām u ha jaritar naḥ pratyagṛbhṇa [ṚVKh 5.20.2b, ŚS 20.135.7b]> iti pragṛhyādityam agṛbhṇan <ahānetarasaṃ na vicetanāni [ṚVKh 5.20.2c, ŚS 20.135.7c]> ity eṣa ha vā ahnāṃ vicetā yo 'sau tapati sa vai śaṃsati <yajñānetarasaṃ na purogavāsaḥ [ṚVKh 5.20.2d, ŚS 20.135.7d]> iti eṣā ha vai yajñasya purogavī yad dakṣiṇā yathārhāmaḥ srastam atiretadantyeteṣa eveśvara unnetā <uta śveta āśupatvā uta padyābhir yaviṣṭha utem āśu mānaṃ piparti [ṚVKh 5.20.3, ŚS 20.135.8]> iti eṣa eva śveta eṣa śiśupatyaiṣa uta padyābhir yaviṣṭhaḥ <utem āśu mānaṃ piparti [ṚVKh 5.20.3c, ŚS 20.135.8c]> iti <ādityā rudrā vasavas tenuta idaṃ rādhaḥ pratigṛbhṇīhy aṅgiraḥ | idaṃ rādho vibhu prabhu idaṃ rādho bṛhat pṛthu devā dadatvāsuraṃ tad vo astu sucetanaṃ | yuṣmāṃ astu dive dive praty eva gṛbhāyata [ṚVKh 5.20.4-5, ŚS 20.135.9-10]> iti tad yad ādityāś cāṅgirasīś ca śaṃsati svargatāyā evaitat [ed. yasṃāṃ, corr. Patyal] aharahaḥ śaṃsati yathā nividaḥ atha bhūtechadaḥ śaṃsati <tvam indra śarma riṇā [ṚVKh 5.21.1, ŚS 20.135.11]> iti ime vai lokā bhūtechadaḥ asurān ha vai devā annaṃ secire bhūtena jighāṃsantas titīrṣamāṇās tān ime devāḥ sarvebhyo bhūtebhyo 'chādayan tad yad etān ime devāḥ sarvebhyo 'chādayaṃs tasmād bhūtechadas tad bhūtechadāṃ bhūtechadatvam chādayanti ha vāparam ime lokāḥ sarvebhyo bhūtebhyo niraghnan sarvebhyo bhūtebhyo chandate ya evaṃ veda || 14 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाहनस्याः शंसति <यद् अस्या अंहुभेद्याः [ऋव्ख् ५।२२।१, श्स् २०।१३६।१]> इति आहनस्याद् वा इदं सर्वं प्रजातम् आहनस्याद् वा एतद् अधिप्रजायते अस्यैव सर्वस्याप्त्यै प्रजात्यै ता वै षट् शंसेत् षड् वा ऋतवः ऋतवः पितरः पितरः प्रजापतिः प्रजापतिर् आहनस्यास् ता दश शंसेद् इति शाम्भव्यस्य वचः दशाक्षरा विराट् वैराजो यज्ञस् तं गर्भा उपजीवन्ति श्रीर् वै विराट् यशो ऽन्नाद्यम् श्रियम् एव तद् विराजं यशस्य् अन्नाद्ये प्रतिष्ठापयति प्रतितिष्ठन्तीर् इदं सर्वम् अनुप्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर् य एवं वेद तिस्रः शंसेद् इति वात्स्यस् त्रिवृद् वै रेतः सिक्तं संभवत्य् आण्डम् उल्वं जरायु त्रिवृत्प्रत्ययं माता पिता यज् जायते तत् तृतीयम् अभूतोद्यम् एवैतद् यच् चतुर्थीं शंसेत् सर्वा एव षोडश शंसेद् इति हैके कामार्तो वै रेतः सिञ्चति [एद्। कामार्तौ, चोर्र्। पत्यल्] रेतसः सिक्तात् प्रजाः प्रजायन्ते प्रजानां प्रजननाय प्रजावान् प्रजनयिष्णुर् भवति प्रजात्यै प्रजायते प्रजया पशुभिर् य एवं वेद ॥ १५ ॥

athāhanasyāḥ śaṃsati <yad asyā aṃhubhedyāḥ [ṚVKh 5.22.1, ŚS 20.136.1]> iti āhanasyād vā idaṃ sarvaṃ prajātam āhanasyād vā etad adhiprajāyate asyaiva sarvasyāptyai prajātyai tā vai ṣaṭ śaṃset ṣaḍ vā ṛtavaḥ ṛtavaḥ pitaraḥ pitaraḥ prajāpatiḥ prajāpatir āhanasyās tā daśa śaṃsed iti śāmbhavyasya vacaḥ daśākṣarā virāṭ vairājo yajñas taṃ garbhā upajīvanti śrīr vai virāṭ yaśo 'nnādyam śriyam eva tad virājaṃ yaśasy annādye pratiṣṭhāpayati pratitiṣṭhantīr idaṃ sarvam anupratitiṣṭhati pratitiṣṭhati prajayā paśubhir ya evaṃ veda tisraḥ śaṃsed iti vātsyas trivṛd vai retaḥ siktaṃ saṃbhavaty āṇḍam ulvaṃ jarāyu trivṛtpratyayaṃ mātā pitā yaj jāyate tat tṛtīyam abhūtodyam evaitad yac caturthīṃ śaṃset sarvā eva ṣoḍaśa śaṃsed iti haike kāmārto vai retaḥ siñcati [ed. kāmārtau, corr. Patyal] retasaḥ siktāt prajāḥ prajāyante prajānāṃ prajananāya prajāvān prajanayiṣṇur bhavati prajātyai prajāyate prajayā paśubhir ya evaṃ veda || 15 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ दाधिक्रीं शंसति <दधिक्राव्णो अकारिषम् [ऋव् ४।३९।६, ऋव्ख् ५।२२।१३, श्स् २०।१३७।३]> इति तत उत्तराः पावमानीः शंसति <सुतासो मधुमत्तमाः [ऋव् ९।१०१।४, श्स् २०।१३७।४]> इत्य् अन्नं वै दधिक्री [एद्। उत्ताराः, चोर्र्। पत्यल्] पवित्रं पावमान्यस् तद् उ हैके पावमानीभिर् एव पूर्वं शस्त्वा तत उत्तरा दाधिक्रीं शंसन्तीयं वाग् अन्नाद्या यः पवत इति वदन्तस् तद् उ तथा न कूर्याद् उपनश्यति ह वाग् अशनायती स दाधिक्रीम् एव पूर्वं शस्त्वा तत उत्तराः पावमानीः शंसति तद् यद् दाधिक्रीं शंसतीयं वाग् आहनस्यां वाचम् अवादीत् तद् देवपवित्रेणैव वाचं पुनीते [एद्। देव पवित्रेण, चोर्र्। पत्यल्] सा वा अनुष्टुब् भवति वाग् वा अनुष्टुप् तत् स्वेनैव छन्दसा वाचं पुनीते ताम् अर्धर्चशः शंसति प्रतिष्ठित्या एव अथ पावमानीः शंसति पवित्रं वै पावमान्यः इयं वाग् आहनस्यां वाचम् अवादीत् तत् पावमानीभिर् एव वाचं पुनीते ताः सर्वा अनुष्टुभो भवन्ति वाग् वा अनुष्टुप् तत् स्वेनैव छन्दसा वाचं पुनीते ता अर्धर्चशः शंसति प्रतिष्ठित्या एव <अव द्रप्सो अंशुमतीम् अतिष्ठत् [ऋव् ८।९६।१३, श्स् २०।१३७।७]> इत्य् एतं तृचम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यं सूक्तं शंसति अथ हैतद् उत्सृष्टम् तद् यद् एतं तृचम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् अन्त्यं तृचम् ऐन्द्राजागतं शंसति सवनधारणम् इदं गुल्मह इति वदन्तस् तद् उ तथा न कुर्यात् त्रिष्टुबायतना वा इयं वाग् एषां होत्रकाणां यद् ऐन्द्राबार्हस्पत्या तृतीयसवने तद् यद् एतं तृचम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यम् अन्त्यं तृचम् ऐन्द्राजागतं शंसति स्व एवैनं तद् आयतने प्रीणाति स्वयोर् देवतयोः कामं नित्यम् एव परिदध्यात् कामं तृचस्योत्तमया तद् आहुः संशंसेत् षष्ठे ऽहनि न संशंसेत् कथम् अन्येष्व् अहःसु संशंसति कथम् अत्र न संशंसतीति अथो खल्व् आहुर् नैव संशंसेत् स्वर्गौ वै लोकः षष्ठम् अहः असमायी वै स्वर्गो लोकः कश् चिद् वै स्वर्गे लोके शमयतीति तस्मान् न संशंसति यद् एव न संशंसति तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् यद् व् एवैनाः संशंसति यन् नाभानेदिष्ठो वालखिल्यो वृषाकपिर् एवयामरुद् एतानि वा अत्रोक्थानि भवन्ति तस्मान् न संशंसति ऐन्द्रो वृषाकपिः सर्वाणि छन्दांस्य् ऐतशप्रलापः उपाप्तो यद् ऐन्द्राबार्हस्पत्या तृतीयसवने तद् यद् एतं तृचम् ऐन्द्राबार्हस्पत्यं सूक्तं शंसत्य् ऐन्द्राबार्हस्पत्या परिधानीया विशो अदेवीर् अभ्याचरन्तीर् इति अपरजना ह वै विशो देवीर् न ह्य् अस्यापरजनं भयं भवति शान्ताः प्रजाः क्ळ्प्ताः सहन्ते यत्रैवंविदं शंसति यत्रैवंविदं शंसतीति ब्राह्मणम् ॥ १६ ॥

atha dādhikrīṃ śaṃsati <dadhikrāvṇo akāriṣam [ṚV 4.39.6, ṚVKh 5.22.13, ŚS 20.137.3]> iti tata uttarāḥ pāvamānīḥ śaṃsati <sutāso madhumattamāḥ [ṚV 9.101.4, ŚS 20.137.4]> ity annaṃ vai dadhikrī [ed. uttārāḥ, corr. Patyal] pavitraṃ pāvamānyas tad u haike pāvamānībhir eva pūrvaṃ śastvā tata uttarā dādhikrīṃ śaṃsantīyaṃ vāg annādyā yaḥ pavata iti vadantas tad u tathā na kūryād upanaśyati ha vāg aśanāyatī sa dādhikrīm eva pūrvaṃ śastvā tata uttarāḥ pāvamānīḥ śaṃsati tad yad dādhikrīṃ śaṃsatīyaṃ vāg āhanasyāṃ vācam avādīt tad devapavitreṇaiva vācaṃ punīte [ed. deva pavitreṇa, corr. Patyal] sā vā anuṣṭub bhavati vāg vā anuṣṭup tat svenaiva chandasā vācaṃ punīte tām ardharcaśaḥ śaṃsati pratiṣṭhityā eva atha pāvamānīḥ śaṃsati pavitraṃ vai pāvamānyaḥ iyaṃ vāg āhanasyāṃ vācam avādīt tat pāvamānībhir eva vācaṃ punīte tāḥ sarvā anuṣṭubho bhavanti vāg vā anuṣṭup tat svenaiva chandasā vācaṃ punīte tā ardharcaśaḥ śaṃsati pratiṣṭhityā eva <ava drapso aṃśumatīm atiṣṭhat [ṚV 8.96.13, ŚS 20.137.7]> ity etaṃ tṛcam aindrābārhaspatyaṃ sūktaṃ śaṃsati atha haitad utsṛṣṭam tad yad etaṃ tṛcam aindrābārhaspatyam antyaṃ tṛcam aindrājāgataṃ śaṃsati savanadhāraṇam idaṃ gulmaha iti vadantas tad u tathā na kuryāt triṣṭubāyatanā vā iyaṃ vāg eṣāṃ hotrakāṇāṃ yad aindrābārhaspatyā tṛtīyasavane tad yad etaṃ tṛcam aindrābārhaspatyam antyaṃ tṛcam aindrājāgataṃ śaṃsati sva evainaṃ tad āyatane prīṇāti svayor devatayoḥ kāmaṃ nityam eva paridadhyāt kāmaṃ tṛcasyottamayā tad āhuḥ saṃśaṃset ṣaṣṭhe 'hani na saṃśaṃset katham anyeṣv ahaḥsu saṃśaṃsati katham atra na saṃśaṃsatīti atho khalv āhur naiva saṃśaṃset svargau vai lokaḥ ṣaṣṭham ahaḥ asamāyī vai svargo lokaḥ kaś cid vai svarge loke śamayatīti tasmān na saṃśaṃsati yad eva na saṃśaṃsati tat svargasya lokasya rūpam yad v evaināḥ saṃśaṃsati yan nābhānediṣṭho vālakhilyo vṛṣākapir evayāmarud etāni vā atrokthāni bhavanti tasmān na saṃśaṃsati aindro vṛṣākapiḥ sarvāṇi chandāṃsy aitaśapralāpaḥ upāpto yad aindrābārhaspatyā tṛtīyasavane tad yad etaṃ tṛcam aindrābārhaspatyaṃ sūktaṃ śaṃsaty aindrābārhaspatyā paridhānīyā viśo adevīr abhyācarantīr iti aparajanā ha vai viśo devīr na hy asyāparajanaṃ bhayaṃ bhavati śāntāḥ prajāḥ kḷptāḥ sahante yatraivaṃvidaṃ śaṃsati yatraivaṃvidaṃ śaṃsatīti brāhmaṇam || 16 ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.