घेरण्ड उवाच अथातः सम्प्रवक्ष्यामि प्राणायामस्य यद् विधिम् यस्य साधनमात्रेण देवतुल्यो भवेन् नरः
gheraṇḍa uvāca athātaḥ sampravakṣyāmi prāṇāyāmasya yad vidhim yasya sādhanamātreṇa devatulyo bhaven naraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदौ स्थानं तथा कालं मिताहारं तथापरम् नाडीशुद्धिं ततः पश्चात् प्राणायामं च साधयेत्
ādau sthānaṃ tathā kālaṃ mitāhāraṃ tathāparam nāḍīśuddhiṃ tataḥ paścāt prāṇāyāmaṃ ca sādhayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दूरदेशे तथारण्ये राजधान्यां जनान्तिके योगारम्भं न कुर्वीत कृतश् चेत् सिद्धिहा भवेत्
dūradeśe tathāraṇye rājadhānyāṃ janāntike yogārambhaṃ na kurvīta kṛtaś cet siddhihā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविश्वासं दूरदेशे अरण्ये भक्षवर्जितम् लोकारण्ये प्रकाशश् च तस्मात् त्रीणि विवर्जयेत्
aviśvāsaṃ dūradeśe araṇye bhakṣavarjitam lokāraṇye prakāśaś ca tasmāt trīṇi vivarjayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुदेशे धार्मिके राज्ये सुभिक्षे निरुपद्रवे तत्रैकं कुटिरं कृत्वा प्राचीरैः परिवेष्टयेत्
sudeśe dhārmike rājye subhikṣe nirupadrave tatraikaṃ kuṭiraṃ kṛtvā prācīraiḥ pariveṣṭayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वापीकूपतडागं च प्राचीरमध्यवर्ति च नात्युच्चं नातिनीचं वा कुटिरं कीटवर्जितम्
vāpīkūpataḍāgaṃ ca prācīramadhyavarti ca nātyuccaṃ nātinīcaṃ vā kuṭiraṃ kīṭavarjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्यग् गोमयलिप्तं च कुटिरं रन्ध्रवर्जितम् एवं स्थाने हि गुप्ते च प्राणायामं समभ्यसेत्
samyag gomayaliptaṃ ca kuṭiraṃ randhravarjitam evaṃ sthāne hi gupte ca prāṇāyāmaṃ samabhyaset
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेमन्ते शिशिरे ग्रीष्मे वर्षायां च ऋतौ तथा योगारम्भं न कुर्वीत कृते योगो हि रोगदः
hemante śiśire grīṣme varṣāyāṃ ca ṛtau tathā yogārambhaṃ na kurvīta kṛte yogo hi rogadaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसन्ते शरदि प्रोक्तं योगारम्भं समाचरेत् तदा योगो भवेत् सिद्धो रोगान् मुक्तो भवेद् ध्रुवम्
vasante śaradi proktaṃ yogārambhaṃ samācaret tadā yogo bhavet siddho rogān mukto bhaved dhruvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चैत्रादिफाल्गुनान्ते च माघादिफाल्गुनान्तिके द्वौ द्वौ मासौ ऋतुभागौ अनुभावश् चतुश् चतुः
caitrādiphālgunānte ca māghādiphālgunāntike dvau dvau māsau ṛtubhāgau anubhāvaś catuś catuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसन्तश् चैत्रवैशाखौ ज्येष्ठाषाढौ च ग्रीष्मकौ वर्षा श्रावणभाद्राभ्यां शरद् आश्विनकार्त्तिकौ मार्गपौषौ च हेमन्तः शिशिरो माघफाल्गुनौ
vasantaś caitravaiśākhau jyeṣṭhāṣāḍhau ca grīṣmakau varṣā śrāvaṇabhādrābhyāṃ śarad āśvinakārttikau mārgapauṣau ca hemantaḥ śiśiro māghaphālgunau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुभावं प्रवक्ष्यामि ऋतूनां च यथोदितम् माघादिमाधवान्ते हि वसन्तानुभवश् चतुः
anubhāvaṃ pravakṣyāmi ṛtūnāṃ ca yathoditam māghādimādhavānte hi vasantānubhavaś catuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चैत्रादि चाषाढान्तं च ग्रीष्मश् चानुभवश् चतुः आषाढादि चाश्विनान्तं वर्षा चानुभवश् चतुः
caitrādi cāṣāḍhāntaṃ ca grīṣmaś cānubhavaś catuḥ āṣāḍhādi cāśvināntaṃ varṣā cānubhavaś catuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भाद्रादिमार्गशीर्षान्तं शरदो ऽनुभवश् चतुः कार्त्तिकादिमाघमासान्तं हेमन्तानुभवश् चतुः मार्गादींश् चतुरो मासाञ् शिशिरानुभवं विदुः
bhādrādimārgaśīrṣāntaṃ śarado 'nubhavaś catuḥ kārttikādimāghamāsāntaṃ hemantānubhavaś catuḥ mārgādīṃś caturo māsāñ śiśirānubhavaṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसन्ते वापि शरदि योगारम्भं तु समाचरेत् तदा योगो भवेत् सिद्धो विनायासेन कथ्यते
vasante vāpi śaradi yogārambhaṃ tu samācaret tadā yogo bhavet siddho vināyāsena kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मिताहारं विना यस् तु योगारम्भं तु कारयेत् नानारोगो भवेत् तस्य किंचिद् योगो न सिध्यति
mitāhāraṃ vinā yas tu yogārambhaṃ tu kārayet nānārogo bhavet tasya kiṃcid yogo na sidhyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शाल्यन्नं यवपिण्डं वा गोधूमपिण्डकं तथा मुद्गं माषचणकादि शुभ्रं च तुषवर्जितम्
śālyannaṃ yavapiṇḍaṃ vā godhūmapiṇḍakaṃ tathā mudgaṃ māṣacaṇakādi śubhraṃ ca tuṣavarjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पटोलं पनसं मानं कक्कोलं च शुकाशकम् द्राढिकां कर्कटीं रम्भां डुम्बरीं कण्टकण्टकम्
paṭolaṃ panasaṃ mānaṃ kakkolaṃ ca śukāśakam drāḍhikāṃ karkaṭīṃ rambhāṃ ḍumbarīṃ kaṇṭakaṇṭakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आमरम्भां बालरम्भां रम्भादण्डं च मूलकम् वार्त्ताकीं मूलकम् ऋद्धिं योगी भक्षणम् आचरेत्
āmarambhāṃ bālarambhāṃ rambhādaṇḍaṃ ca mūlakam vārttākīṃ mūlakam ṛddhiṃ yogī bhakṣaṇam ācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बालशाकं कालशाकं तथा पटोलपत्रकम् पञ्चशाकं प्रशंसीयाद् वास्तूकं हिलमोचिकाम्
bālaśākaṃ kālaśākaṃ tathā paṭolapatrakam pañcaśākaṃ praśaṃsīyād vāstūkaṃ hilamocikām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुद्धं सुमधुरं स्निग्धम् उदरार्धविवर्जितम् भुज्यते सुरसंप्रीत्या मिताहारम् इमं विदुः
śuddhaṃ sumadhuraṃ snigdham udarārdhavivarjitam bhujyate surasaṃprītyā mitāhāram imaṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्नेन पूरयेद् अर्धं तोयेन तु तृतीयकम् उदरस्य तुरीयांशं संरक्षेद् वायुचारणे
annena pūrayed ardhaṃ toyena tu tṛtīyakam udarasya turīyāṃśaṃ saṃrakṣed vāyucāraṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कट्व् अम्लं लवणं तिक्तं भृष्टं च दधि तक्रकम् शाकोत्कटं तथा मद्यं तालं च पनसं तथा
kaṭv amlaṃ lavaṇaṃ tiktaṃ bhṛṣṭaṃ ca dadhi takrakam śākotkaṭaṃ tathā madyaṃ tālaṃ ca panasaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुलत्थं मसूरं पाण्डुं कूष्माण्डं शाकदण्डकम् तुम्बीकोलकपित्थं च कण्टबिल्वं पलाशकम्
kulatthaṃ masūraṃ pāṇḍuṃ kūṣmāṇḍaṃ śākadaṇḍakam tumbīkolakapitthaṃ ca kaṇṭabilvaṃ palāśakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कदम्बं जम्बीरं बिम्बं लकुचं लशुनं विषम् कामरङ्गं पियालं च हिङ्गुशाल्मलिकेमुकम्
kadambaṃ jambīraṃ bimbaṃ lakucaṃ laśunaṃ viṣam kāmaraṅgaṃ piyālaṃ ca hiṅguśālmalikemukam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योगारम्भे वर्जयेच् च पथस्त्रीवह्निसेवनम् नवनीतं घृतं क्षीरं गुडं शर्करादि चैक्षवम्
yogārambhe varjayec ca pathastrīvahnisevanam navanītaṃ ghṛtaṃ kṣīraṃ guḍaṃ śarkarādi caikṣavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्वरम्भां नारिकेलं दाडिम्बम् अशिवासवम् द्राक्षां तु लवलीं धात्रीं रसम् अम्लविवर्जितम्
pakvarambhāṃ nārikelaṃ dāḍimbam aśivāsavam drākṣāṃ tu lavalīṃ dhātrīṃ rasam amlavivarjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एलाजातिलवङ्गं च पौरुषं जम्बु जाम्बलम् हरीतकीं खर्जूरं च योगी भक्षणम् आचरेत्
elājātilavaṅgaṃ ca pauruṣaṃ jambu jāmbalam harītakīṃ kharjūraṃ ca yogī bhakṣaṇam ācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लघुपाकं प्रियं स्निग्धं तथा धातुप्रपोषणम् मनोऽभिलषितं योग्यं योगी भोजनम् आचरेत्
laghupākaṃ priyaṃ snigdhaṃ tathā dhātuprapoṣaṇam mano'bhilaṣitaṃ yogyaṃ yogī bhojanam ācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काठिन्यं दुरितं पूतिम् उष्णं पर्युषितं तथा अतिशीतं चाति चोष्णं भक्ष्यं योगी विवर्जयेत्
kāṭhinyaṃ duritaṃ pūtim uṣṇaṃ paryuṣitaṃ tathā atiśītaṃ cāti coṣṇaṃ bhakṣyaṃ yogī vivarjayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रातःस्नानोपवासादि कायक्लेशविधिं तथा एकाहारं निराहारं यामान्ते च न कारयेत्
prātaḥsnānopavāsādi kāyakleśavidhiṃ tathā ekāhāraṃ nirāhāraṃ yāmānte ca na kārayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं विधिविधानेन प्राणायामं समाचरेत् आरम्भे प्रथमे कुर्यात् क्षीराद्यं नित्यभोजनम् मध्याह्ने चैव सायाह्ने भोजनद्वयम् आचरेत्
evaṃ vidhividhānena prāṇāyāmaṃ samācaret ārambhe prathame kuryāt kṣīrādyaṃ nityabhojanam madhyāhne caiva sāyāhne bhojanadvayam ācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुशासने मृगाजिने व्याघ्राजिने च कम्बले स्थूलासने समासीनः प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः नाडीशुद्धिं समासाद्य प्राणायामं समभ्यसेत्
kuśāsane mṛgājine vyāghrājine ca kambale sthūlāsane samāsīnaḥ prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ nāḍīśuddhiṃ samāsādya prāṇāyāmaṃ samabhyaset
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चण्डकापालिर् उवाच नाडीशुद्धिं कथं कुर्यान् नाडीशुद्धिस् तु कीदृशी तत् सर्वं श्रोतुम् इच्छामि तद् वदस्व दयानिधे
caṇḍakāpālir uvāca nāḍīśuddhiṃ kathaṃ kuryān nāḍīśuddhis tu kīdṛśī tat sarvaṃ śrotum icchāmi tad vadasva dayānidhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घेरण्ड उवाच मलाकुलासु नाडीषु मारुतो नैव गच्छति प्राणायामः कथं सिध्येत् तत्त्वज्ञानं कथं भवेत् तस्माद् आदौ नाडीशुद्धिं प्राणायामं ततो ऽभ्यसेत्
gheraṇḍa uvāca malākulāsu nāḍīṣu māruto naiva gacchati prāṇāyāmaḥ kathaṃ sidhyet tattvajñānaṃ kathaṃ bhavet tasmād ādau nāḍīśuddhiṃ prāṇāyāmaṃ tato 'bhyaset
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाडीशुद्धिर् द्विधा प्रोक्ता समनुर् निर्मनुस् तथा बीजेन समनुं कुर्यान् निर्मनुं धौतिकर्मणि
nāḍīśuddhir dvidhā proktā samanur nirmanus tathā bījena samanuṃ kuryān nirmanuṃ dhautikarmaṇi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धौतिकर्म पुरा प्रोक्तं षट्कर्मसाधने यथा शृणुष्व समनुं चण्ड नाडीशुद्धिर् यथा भवेत्
dhautikarma purā proktaṃ ṣaṭkarmasādhane yathā śṛṇuṣva samanuṃ caṇḍa nāḍīśuddhir yathā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपविश्यासने योगी पद्मासनं समाचरेत् गुर्वादिन्यासनं कृत्वा यथैव गुरुभाषितम् नाडीशुद्धिं प्रकुर्वीत प्राणायामविशुद्धये
upaviśyāsane yogī padmāsanaṃ samācaret gurvādinyāsanaṃ kṛtvā yathaiva gurubhāṣitam nāḍīśuddhiṃ prakurvīta prāṇāyāmaviśuddhaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायुबीजं ततो ध्यात्वा धूम्रवर्णं सतेजसम् चन्द्रेण पूरयेद् वायुं बीजं षोडशकैः सुधीः
vāyubījaṃ tato dhyātvā dhūmravarṇaṃ satejasam candreṇa pūrayed vāyuṃ bījaṃ ṣoḍaśakaiḥ sudhīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुःषष्ट्या मात्रया च कुम्भकेनैव धारयेत् द्वात्रिंशन्मात्रया वायुं सूर्यनाड्या च रेचयेत्
catuḥṣaṣṭyā mātrayā ca kumbhakenaiva dhārayet dvātriṃśanmātrayā vāyuṃ sūryanāḍyā ca recayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाभिमूलाद् वह्निम् उत्थाप्य ध्यायेत् तेजो ऽवनीयुतम् वह्निबीजं षोडशेन सूर्यनाड्या च पूरयेत्
nābhimūlād vahnim utthāpya dhyāyet tejo 'vanīyutam vahnibījaṃ ṣoḍaśena sūryanāḍyā ca pūrayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुःषष्ट्या मात्रया च कुम्भकेनैव धारयेत् द्वात्रिंशन्मात्रया वायुं शशिनाड्या च रेचयेत्
catuḥṣaṣṭyā mātrayā ca kumbhakenaiva dhārayet dvātriṃśanmātrayā vāyuṃ śaśināḍyā ca recayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नासाग्रे शशधृग्बिम्बं ध्यात्वा ज्योत्स्नासमन्वितम् ठं बीजं षोडशेनैव इडया पूरयेन् मरुत्
nāsāgre śaśadhṛgbimbaṃ dhyātvā jyotsnāsamanvitam ṭhaṃ bījaṃ ṣoḍaśenaiva iḍayā pūrayen marut
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुःषष्ट्या मात्रया च कुम्भकेनैव धारयेत् अमृतप्लावितं ध्यात्वा प्राणायामं समभ्यसेत्
catuḥṣaṣṭyā mātrayā ca kumbhakenaiva dhārayet amṛtaplāvitaṃ dhyātvā prāṇāyāmaṃ samabhyaset
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं बीजं षोडशेनैव सूर्यनाड्या च पूरयेत् द्वात्रिंशेन लकारेण दृढं भाव्यं विरेचयेत्
evaṃ bījaṃ ṣoḍaśenaiva sūryanāḍyā ca pūrayet dvātriṃśena lakāreṇa dṛḍhaṃ bhāvyaṃ virecayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवंविधां नाडीशुद्धिं कृत्वा नाडीं विशोधयेत् दृढो भूत्वासनं कृत्वा प्राणायामं समाचरेत्
evaṃvidhāṃ nāḍīśuddhiṃ kṛtvā nāḍīṃ viśodhayet dṛḍho bhūtvāsanaṃ kṛtvā prāṇāyāmaṃ samācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहितः सूर्यभेदश् च उज्जायी शीतली तथा भस्त्रिका भ्रामरी मूर्छा केवली चाष्ट कुम्भिकाः
sahitaḥ sūryabhedaś ca ujjāyī śītalī tathā bhastrikā bhrāmarī mūrchā kevalī cāṣṭa kumbhikāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहितौ द्विविधौ प्रोक्तौ प्राणायामं समाचरेत् सगर्भो बीजम् उच्चार्य निर्गर्भो बीजवर्जितः प्राणायामं सगर्भं च प्रथमं कथयामि ते
sahitau dvividhau proktau prāṇāyāmaṃ samācaret sagarbho bījam uccārya nirgarbho bījavarjitaḥ prāṇāyāmaṃ sagarbhaṃ ca prathamaṃ kathayāmi te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखासने चोपविश्य प्राङ्मुखो वाप्य् उदङ्मुखः ध्यायेद् विधिं रजोगुणं रक्तवर्णम् अवर्णकम्
sukhāsane copaviśya prāṅmukho vāpy udaṅmukhaḥ dhyāyed vidhiṃ rajoguṇaṃ raktavarṇam avarṇakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इडया पूरयेद् वायुं मात्रया षोडशैः सुधीः पूरकान्ते कुम्भकाद्ये कर्तव्यस् तूड्डीयानकः
iḍayā pūrayed vāyuṃ mātrayā ṣoḍaśaiḥ sudhīḥ pūrakānte kumbhakādye kartavyas tūḍḍīyānakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्त्वमयं हरिं ध्यात्वा उकारैः शुक्लवर्णकैः चतुःषष्ट्या च मात्रया अनिलं कुम्भकं चरेत् कुम्भकान्ते रेचकाद्ये कर्तव्यं च जालंधरम्
sattvamayaṃ hariṃ dhyātvā ukāraiḥ śuklavarṇakaiḥ catuḥṣaṣṭyā ca mātrayā anilaṃ kumbhakaṃ caret kumbhakānte recakādye kartavyaṃ ca jālaṃdharam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुद्रं तमोगुणं ध्यात्वा मकारैः कृष्णवर्णकैः द्वात्रिंशन्मात्रया चैव रेचयेद् विधिना पुनः
rudraṃ tamoguṇaṃ dhyātvā makāraiḥ kṛṣṇavarṇakaiḥ dvātriṃśanmātrayā caiva recayed vidhinā punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः पिङ्गलयापूर्य कुम्भकेनैव धारयेत् इडया रेचयेत् पश्चात् तद्बीजेन क्रमेण तु
punaḥ piṅgalayāpūrya kumbhakenaiva dhārayet iḍayā recayet paścāt tadbījena krameṇa tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुलोमविलोमेन वारं वारं च साधयेत् पूरकान्ते कुम्भकाद्ये धृतं नासापुटद्वयम् कनिष्ठानामिकाङ्गुष्ठैस् तर्जनीमध्यमे विना
anulomavilomena vāraṃ vāraṃ ca sādhayet pūrakānte kumbhakādye dhṛtaṃ nāsāpuṭadvayam kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhais tarjanīmadhyame vinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणायामं निगर्भं तु विना बीजेन जायते वामजानूपरिन्यस्तवामपाणितलं भ्रमेत् मात्रादिशतपर्यन्तं पूरकुम्भकरेचनम्
prāṇāyāmaṃ nigarbhaṃ tu vinā bījena jāyate vāmajānūparinyastavāmapāṇitalaṃ bhramet mātrādiśataparyantaṃ pūrakumbhakarecanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तमा विंशतिर् मात्रा मध्यमा षोडशी स्मृता अधमा द्वादशी मात्रा प्राणायामास् त्रिधा स्मृताः
uttamā viṃśatir mātrā madhyamā ṣoḍaśī smṛtā adhamā dvādaśī mātrā prāṇāyāmās tridhā smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधमाज् जायते घर्मो मेरुकम्पश् च मध्यमात् उत्तमाच् च भूमित्यागस् त्रिविधं सिद्धिलक्षणम्
adhamāj jāyate gharmo merukampaś ca madhyamāt uttamāc ca bhūmityāgas trividhaṃ siddhilakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणायामात् खेचरत्वं प्राणायामाद् रोगनाशनम् प्राणायामाद् बोधयेच् छक्तिं प्राणायामान् मनोन्मनी आनन्दो जायते चित्ते प्राणायामी सुखी भवेत्
prāṇāyāmāt khecaratvaṃ prāṇāyāmād roganāśanam prāṇāyāmād bodhayec chaktiṃ prāṇāyāmān manonmanī ānando jāyate citte prāṇāyāmī sukhī bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथितं सहितं कुम्भं सूर्यभेदनकं शृणु पूरयेत् सूर्यनाड्या च यथाशक्ति बहिर्मरुत्
kathitaṃ sahitaṃ kumbhaṃ sūryabhedanakaṃ śṛṇu pūrayet sūryanāḍyā ca yathāśakti bahirmarut
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धारयेद् बहुयत्नेन कुम्भकेन जलंधरैः यावत् स्वेदं नखकेशाभ्यां तावत् कुर्वन्तु कुम्भकम्
dhārayed bahuyatnena kumbhakena jalaṃdharaiḥ yāvat svedaṃ nakhakeśābhyāṃ tāvat kurvantu kumbhakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणो ऽपानः समानश् चोदानव्यानौ च वायवः नागः कूर्मश् च कृकरो देवदत्तो धनंजयः
prāṇo 'pānaḥ samānaś codānavyānau ca vāyavaḥ nāgaḥ kūrmaś ca kṛkaro devadatto dhanaṃjayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृदि प्राणो वहेन् नित्यम् अपानो गुदमण्डले समानो नाभिदेशे तु उदानः कण्ठमध्यगः व्यानो व्याप्य शरीरे तु प्रधानाः पञ्च वायवः
hṛdi prāṇo vahen nityam apāno gudamaṇḍale samāno nābhideśe tu udānaḥ kaṇṭhamadhyagaḥ vyāno vyāpya śarīre tu pradhānāḥ pañca vāyavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणाद्याः पञ्च विख्याता नागाद्याः पञ्च वायवः तेषाम् अपि च पञ्चानां स्थानानि च वदाम्य् अहम्
prāṇādyāḥ pañca vikhyātā nāgādyāḥ pañca vāyavaḥ teṣām api ca pañcānāṃ sthānāni ca vadāmy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्गारे नाग आख्यातः कूर्मस् तून्मीलने स्मृतः कृकरः क्षुत्तृषे ज्ञेयो देवदत्तो विजृम्भणे न जहाति मृते क्वापि सर्वव्यापी धनंजयः
udgāre nāga ākhyātaḥ kūrmas tūnmīlane smṛtaḥ kṛkaraḥ kṣuttṛṣe jñeyo devadatto vijṛmbhaṇe na jahāti mṛte kvāpi sarvavyāpī dhanaṃjayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नागो गृह्णाति चैतन्यं कूर्मश् चैव निमेषणम् क्षुत्तृषं कृकरश् चैव जृम्भणं चतुर्थेन तु भवेद् धनंजयाच् छब्दं क्षणमात्रं न निःसरेत्
nāgo gṛhṇāti caitanyaṃ kūrmaś caiva nimeṣaṇam kṣuttṛṣaṃ kṛkaraś caiva jṛmbhaṇaṃ caturthena tu bhaved dhanaṃjayāc chabdaṃ kṣaṇamātraṃ na niḥsaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वं च सूर्यकं भित्वा नाभिमूलात् समुद्धरेत्
sarvaṃ ca sūryakaṃ bhitvā nābhimūlāt samuddharet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इडया रेचयेत् पश्चाद् धैर्येणाखण्डवेगतः पुनः सूर्येण चाकृष्य कुम्भयित्वा यथाविधि
iḍayā recayet paścād dhairyeṇākhaṇḍavegataḥ punaḥ sūryeṇa cākṛṣya kumbhayitvā yathāvidhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रेचयित्वा साधयेत् तु क्रमेण च पुनः पुनः कुम्भकः सूर्यभेदस् तु जरामृत्युविनाशकः
recayitvā sādhayet tu krameṇa ca punaḥ punaḥ kumbhakaḥ sūryabhedas tu jarāmṛtyuvināśakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बोधयेत् कुण्डलीं शक्तिं देहानलविवर्धनम् इति ते कथितं चण्ड सूर्यभेदनम् उत्तमम्
bodhayet kuṇḍalīṃ śaktiṃ dehānalavivardhanam iti te kathitaṃ caṇḍa sūryabhedanam uttamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नासाभ्यां वायुम् आकृष्य मुखमध्ये च धारयेत् हृद्गलाभ्यां समाकृष्य वायुं वक्त्रेण धारयेत्
nāsābhyāṃ vāyum ākṛṣya mukhamadhye ca dhārayet hṛdgalābhyāṃ samākṛṣya vāyuṃ vaktreṇa dhārayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुखं प्रफुल्लं संरक्ष्य कुर्याज् जालंधरं ततः आशक्ति कुम्भकं कृत्वा धारयेद् अविरोधतः
mukhaṃ praphullaṃ saṃrakṣya kuryāj jālaṃdharaṃ tataḥ āśakti kumbhakaṃ kṛtvā dhārayed avirodhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उज्जायीकुम्भकं कृत्वा सर्वकार्याणि साधयेत् न भवेत् कफरोगश् च क्रूरवायुर् अजीर्णकम्
ujjāyīkumbhakaṃ kṛtvā sarvakāryāṇi sādhayet na bhavet kapharogaś ca krūravāyur ajīrṇakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आमवातः क्षयः कासो ज्वरप्लीहा न जायते जरामृत्युविनाशाय चोज्जायीं साधयेन् नरः
āmavātaḥ kṣayaḥ kāso jvaraplīhā na jāyate jarāmṛtyuvināśāya cojjāyīṃ sādhayen naraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जिह्वया वायुम् आकृष्य उदरे पूरयेच् छनैः क्षणं च कुम्भकं कृत्वा नासाभ्यां रेचयेत् पुनः
jihvayā vāyum ākṛṣya udare pūrayec chanaiḥ kṣaṇaṃ ca kumbhakaṃ kṛtvā nāsābhyāṃ recayet punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वदा साधयेद् योगी शीतलीकुम्भकं शुभम् अजीर्णं कफपित्तं च नैव तस्य प्रजायते ततो वायुं च नासाभ्याम् उभाभ्यां चालयेच् छनैः
sarvadā sādhayed yogī śītalīkumbhakaṃ śubham ajīrṇaṃ kaphapittaṃ ca naiva tasya prajāyate tato vāyuṃ ca nāsābhyām ubhābhyāṃ cālayec chanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं विंशतिवारं च कृत्वा कुर्याच्च कुम्भकम् तदन्ते चालयेद् वायुं पूर्वोक्तं च यथाविधि
evaṃ viṃśativāraṃ ca kṛtvā kuryācca kumbhakam tadante cālayed vāyuṃ pūrvoktaṃ ca yathāvidhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिवारं साधयेद् एनं भस्त्रिकाकुम्भकं सुधीः न च रोगो न च क्लेश आरोग्यं च दिने दिने
trivāraṃ sādhayed enaṃ bhastrikākumbhakaṃ sudhīḥ na ca rogo na ca kleśa ārogyaṃ ca dine dine
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्धरात्रे गते योगी जन्तूनां शब्दवर्जिते कर्णौ निधाय हस्ताभ्यां कुर्यात् पूरकम् उत्तमम्
ardharātre gate yogī jantūnāṃ śabdavarjite karṇau nidhāya hastābhyāṃ kuryāt pūrakam uttamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृणुयाद् दक्षिणे कर्णे नादम् अन्तर्गतं सुधीः प्रथमं झिञ्झीनादं च वंशीनादं ततः परम् मेघघर्घरभ्रामरी च घण्टाकांस्यं ततः परम्
śṛṇuyād dakṣiṇe karṇe nādam antargataṃ sudhīḥ prathamaṃ jhiñjhīnādaṃ ca vaṃśīnādaṃ tataḥ param meghaghargharabhrāmarī ca ghaṇṭākāṃsyaṃ tataḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुरीभेरीमृदङ्गादिनिनादानकदुन्दुभिः एवं नानाविधो नादो जायते नित्यम् अभ्यासात्
turībherīmṛdaṅgādininādānakadundubhiḥ evaṃ nānāvidho nādo jāyate nityam abhyāsāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनाहतस्य शब्दस्य तस्य शब्दस्य यो ध्वनिः ध्वनेर् अन्तर्गतं ज्योतिर् ज्योतिरन्तर्गतं मनः
anāhatasya śabdasya tasya śabdasya yo dhvaniḥ dhvaner antargataṃ jyotir jyotirantargataṃ manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिंस् तु विलयं याति तद् विष्णोः परमं पदम् एवं भ्रामरीसंसिद्धिः समाधिसिद्धिम् आप्नुयात्
tasmiṃs tu vilayaṃ yāti tad viṣṇoḥ paramaṃ padam evaṃ bhrāmarīsaṃsiddhiḥ samādhisiddhim āpnuyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुखे च कुम्भकं कृत्वा भ्रुवोर् अन्तर्गतं मनः संत्यज्य विषयान् सर्वान् मनोमूर्छा सुखप्रदा
mukhe ca kumbhakaṃ kṛtvā bhruvor antargataṃ manaḥ saṃtyajya viṣayān sarvān manomūrchā sukhapradā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मनि मनसंयोगाद् आनन्दं जायते ध्रुवम् एवं नानाविधानन्दो जायते नित्यम् अभ्यासात् एवम् अभ्यासयोगेन समाधिसिद्धिम् आप्नुयात्
ātmani manasaṃyogād ānandaṃ jāyate dhruvam evaṃ nānāvidhānando jāyate nityam abhyāsāt evam abhyāsayogena samādhisiddhim āpnuyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भुजङ्गिन्याः श्वासवशाद् अजपा जायते ननु हंकारेण बहिर् याति सःकारेण विशेत् पुनः
bhujaṅginyāḥ śvāsavaśād ajapā jāyate nanu haṃkāreṇa bahir yāti saḥkāreṇa viśet punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षट्शतानि दिवारात्रौ सहस्राण्य् एकविंशतिः अजपां नाम गायत्रीं जीवो जपति सर्वदा
ṣaṭśatāni divārātrau sahasrāṇy ekaviṃśatiḥ ajapāṃ nāma gāyatrīṃ jīvo japati sarvadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूलाधारे यथा हंसस् तथा हि हृदि पङ्कजे तथा नासापुटद्वंद्वे त्रिवेणीसंगमागमम्
mūlādhāre yathā haṃsas tathā hi hṛdi paṅkaje tathā nāsāpuṭadvaṃdve triveṇīsaṃgamāgamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षण्णवत्यङ्गुलीमानं शरीरं कर्मरूपकम् देहाद् बहिर्गतो वायुः स्वभावाद् द्वादशाङ्गुलिः
ṣaṇṇavatyaṅgulīmānaṃ śarīraṃ karmarūpakam dehād bahirgato vāyuḥ svabhāvād dvādaśāṅguliḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शयने षोडशाङ्गुल्यो भोजने विंशतिस् तथा चतुर्विंशाङ्गुलिः पन्थे निद्रायां त्रिंशदङ्गुलिः मैथुने षट्त्रिंशद् उक्तं व्यायामे च ततो ऽधिकम्
śayane ṣoḍaśāṅgulyo bhojane viṃśatis tathā caturviṃśāṅguliḥ panthe nidrāyāṃ triṃśadaṅguliḥ maithune ṣaṭtriṃśad uktaṃ vyāyāme ca tato 'dhikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वभावे ऽस्य गतेर् न्यूने परम् आयुः प्रवर्धते आयुःक्षयो ऽधिके प्रोक्तो मारुते चान्तराद् गते
svabhāve 'sya gater nyūne param āyuḥ pravardhate āyuḥkṣayo 'dhike prokto mārute cāntarād gate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् प्राणे स्थिते देहे मरणं नैव जायते वायुना घटसम्बन्धे भवेत् केवलकुम्भकः
tasmāt prāṇe sthite dehe maraṇaṃ naiva jāyate vāyunā ghaṭasambandhe bhavet kevalakumbhakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावज् जीवं जपेन् मन्त्रम् अजपासंख्यकेवलम् अद्यावधि धृतं संख्याविभ्रमं केवलीकृते
yāvaj jīvaṃ japen mantram ajapāsaṃkhyakevalam adyāvadhi dhṛtaṃ saṃkhyāvibhramaṃ kevalīkṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत एव हि कर्तव्यः केवलीकुम्भको नरैः केवली चाजपासंख्या द्विगुणा च मनोन्मनी
ata eva hi kartavyaḥ kevalīkumbhako naraiḥ kevalī cājapāsaṃkhyā dviguṇā ca manonmanī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नासाभ्यां वायुम् आकृष्य केवलं कुम्भकं चरेत् एकादिकचतुःषष्टिं धारयेत् प्रथमे दिने
nāsābhyāṃ vāyum ākṛṣya kevalaṃ kumbhakaṃ caret ekādikacatuḥṣaṣṭiṃ dhārayet prathame dine
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केवलीम् अष्टधा कुर्याद् यामे यामे दिने दिने अथवा पञ्चधा कुर्याद् यथा तत् कथयामि ते
kevalīm aṣṭadhā kuryād yāme yāme dine dine athavā pañcadhā kuryād yathā tat kathayāmi te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रातर् मध्याह्नसायाह्ने मध्यरात्रे चतुर्थके त्रिसंध्यम् अथवा कुर्यात् सममाने दिने दिने
prātar madhyāhnasāyāhne madhyarātre caturthake trisaṃdhyam athavā kuryāt samamāne dine dine
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चवारं दिने वृद्धिर् वारैकं च दिने तथा अजपापरिमाणे च यावत् सिद्धिः प्रजायते
pañcavāraṃ dine vṛddhir vāraikaṃ ca dine tathā ajapāparimāṇe ca yāvat siddhiḥ prajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणायामं केवलीं नाम तदा वदति योगवित् कुम्भके केवले सिद्धे किं न सिध्यति भूतले
prāṇāyāmaṃ kevalīṃ nāma tadā vadati yogavit kumbhake kevale siddhe kiṃ na sidhyati bhūtale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.