Gopatha-Brahmana 1,1.1 - 1,3.6 1.2

ॐ ब्रह्मचारीष्णंश् चरति रोदसी उभे इत्य् आचार्यम् आह । तस्मिन् देवाः सम्मनसो भवन्तीति वायुम् आह स सद्य एति पूर्वस्माद् उत्तरं समुद्रम् इत्य् आदित्यम् आह दीक्षितो दीर्घश्मश्रुर् एष दीक्षित एष दीर्घश्मश्रुर् एष एवाचार्यस्थाने तिष्ठन्न् आचार्य इति स्तूयते वैद्युतस्थाने तिष्ठन् वायुर् इति स्तूयते द्यौस्थाने तिष्ठन्न् आदित्य इति स्तूयते । तद् अप्य् एतद् ऋचोक्तं ब्रह्मचारीष्णन्न् इति ब्राह्मणम्

oṃ brahmacārīṣṇaṃś carati rodasī ubhe ity ācāryam āha / tasmin devāḥ sammanaso bhavantīti vāyum āha sa sadya eti pūrvasmād uttaraṃ samudram ity ādityam āha dīkṣito dīrghaśmaśrur eṣa dīkṣita eṣa dīrghaśmaśrur eṣa evācāryasthāne tiṣṭhann ācārya iti stūyate vaidyutasthāne tiṣṭhan vāyur iti stūyate dyausthāne tiṣṭhann āditya iti stūyate / tad apy etad ṛcoktaṃ brahmacārīṣṇann iti brāhmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जायमानो ह वै ब्राह्मणः सप्तेन्द्रियाण्य् अभिजायन्ते ब्रह्मवर्चसं च यशश् च स्वप्नं च क्रोधं च श्लाघां च रूपं च पुण्यम् एव गन्धं सप्तमम् । तानि ह वा अस्यैतानि ब्रह्मचर्यम् उपेतोपक्रामन्ति मृगान् अस्य ब्रह्मवर्चसं गच्छत्य् आचार्यं यशो ऽजगरं स्वप्नो वराहं क्रोधोपश्लाघं कुमारीं रूपम् ओषधिवनस्पतीन् पुण्यो गन्धः स यन् मृगाजिनानि वस्ते तेन तद् ब्रह्मवर्चसम् अवरुन्धे यद् अस्य मृगेषु भवति सह स्नातो ब्रह्मवर्चसी भवति स यद् अहरहर् आचार्याय कर्मकरीति तेन तद् यशो ऽवरुन्धे यद् अस्याचार्ये भवति सह स्नातो यशस्वी भवति स यत् सुषुप्सुर् निद्रान्निनयति तेन तं स्वप्नम् अवरुन्धे यो ऽस्याजगरे भवति तं ह स्नातस्वपन्तम् आहुः स्वपितुम् ऐनं बोबुधथेति स क्रुद्धो वाचा न कंचन हिनस्ति पुरुषात् पुरुषात् पापीयान् इव मन्यमानस् तेन तं क्रोधम् अवरुन्धे यो ऽस्य वराहे भवति तस्य ह स्नातस्य क्रोधाश्लाघीयसं विशन्ते ऽथाद्भिः श्लाघ्यमानो न स्नायात् तेन तं श्लाघाम् अवरुन्धे यास्याप्सु भवति सह स्नातः श्लाघीयो ऽन्नेभ्यः श्लाघ्यो ऽथैतद् ब्रह्मचारिणो रूपं यत् कुमार्यास् तान् नग्नान् नीदीक्षेदेतिवेति मुखं विपरिधापयेत् तेन तद् रूपम् अवरुन्धे यद् अस्य कुमार्यां भवति तं ह स्नातं कुमारीम् इव निरीक्षन्ते ऽथैद् ब्रह्मचारिणः पुण्यो गन्धो य ओषधिवनस्पतीनां तासां पुण्यं गन्धं प्रच्छिद्य नोपजिघ्रेत् तेन तं पुण्यं गन्धम् अवरुन्धे यो ऽस्यौषधिवनस्पतीषु भवति स ह स्नातः पुण्यगन्धिर् भवति

jāyamāno ha vai brāhmaṇaḥ saptendriyāṇy abhijāyante brahmavarcasaṃ ca yaśaś ca svapnaṃ ca krodhaṃ ca ślāghāṃ ca rūpaṃ ca puṇyam eva gandhaṃ saptamam / tāni ha vā asyaitāni brahmacaryam upetopakrāmanti mṛgān asya brahmavarcasaṃ gacchaty ācāryaṃ yaśo 'jagaraṃ svapno varāhaṃ krodhopaślāghaṃ kumārīṃ rūpam oṣadhivanaspatīn puṇyo gandhaḥ sa yan mṛgājināni vaste tena tad brahmavarcasam avarundhe yad asya mṛgeṣu bhavati saha snāto brahmavarcasī bhavati sa yad aharahar ācāryāya karmakarīti tena tad yaśo 'varundhe yad asyācārye bhavati saha snāto yaśasvī bhavati sa yat suṣupsur nidrānninayati tena taṃ svapnam avarundhe yo 'syājagare bhavati taṃ ha snātasvapantam āhuḥ svapitum ainaṃ bobudhatheti sa kruddho vācā na kaṃcana hinasti puruṣāt puruṣāt pāpīyān iva manyamānas tena taṃ krodham avarundhe yo 'sya varāhe bhavati tasya ha snātasya krodhāślāghīyasaṃ viśante 'thādbhiḥ ślāghyamāno na snāyāt tena taṃ ślāghām avarundhe yāsyāpsu bhavati saha snātaḥ ślāghīyo 'nnebhyaḥ ślāghyo 'thaitad brahmacāriṇo rūpaṃ yat kumāryās tān nagnān nīdīkṣedetiveti mukhaṃ viparidhāpayet tena tad rūpam avarundhe yad asya kumāryāṃ bhavati taṃ ha snātaṃ kumārīm iva nirīkṣante 'thaid brahmacāriṇaḥ puṇyo gandho ya oṣadhivanaspatīnāṃ tāsāṃ puṇyaṃ gandhaṃ pracchidya nopajighret tena taṃ puṇyaṃ gandham avarundhe yo 'syauṣadhivanaspatīṣu bhavati sa ha snātaḥ puṇyagandhir bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वा एष उपयंश् चतुर्धोपैत्य् अग्निं पादेनाचार्यं पादेन ग्रामं पादेन मृत्युं पादेन स यद् अहरहः समिध आहृत्य सायं प्रातर् अग्निं परिचरेत् तेन तं पादम् अवरुन्धे यो ऽस्याग्नौ भवति । स यद् अहरहर् आचार्याय कर्म करोति तेन तं पादम् अवरुन्धे यो ऽस्य आचार्ये भवति । स यद् अहरहर् ग्रामं प्रविश्य भिक्षाम् एव परीप्सति न मैथुनं तेन तं पादम् अवरुन्धे यो ऽस्य ग्रामे भवति स यत् क्रुद्धो वाचा न कंचन हिनस्ति पुरुषात् पुरुषात् पापीयानि मन्यमानस् तेनैव तं पादम् अवरुन्धे यो ऽस्य मृत्यौ भवति

sa vā eṣa upayaṃś caturdhopaity agniṃ pādenācāryaṃ pādena grāmaṃ pādena mṛtyuṃ pādena sa yad aharahaḥ samidha āhṛtya sāyaṃ prātar agniṃ paricaret tena taṃ pādam avarundhe yo 'syāgnau bhavati / sa yad aharahar ācāryāya karma karoti tena taṃ pādam avarundhe yo 'sya ācārye bhavati / sa yad aharahar grāmaṃ praviśya bhikṣām eva parīpsati na maithunaṃ tena taṃ pādam avarundhe yo 'sya grāme bhavati sa yat kruddho vācā na kaṃcana hinasti puruṣāt puruṣāt pāpīyāni manyamānas tenaiva taṃ pādam avarundhe yo 'sya mṛtyau bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्च ह वा एते ब्रह्मचारिण्य् अग्नयो धीयन्ते द्वौ पृथग्घस्तयोर् मुखे हृदय उपस्थ एव पञ्चमः । स यद् दक्षिणेन पाणिना स्त्रियं न स्पृशति तेनाहरहर् याजिनां लोकम् अवरुन्धे यत् सव्येन तेन प्रव्राजिनां यन् मुखेन तेनाग्निप्रस्कन्दिनां यद्धृदयेन तेन शूराणां यद् उपस्थेन तेन गृहमेधिनां तैश् चेत् स्त्रियं पराहरत्य् अनग्निर् इव शिष्यते । स यद् अहरहर् आचार्याय कुले ऽनुतिष्ठते सो ऽनुष्ठाय ब्रूयाद् धर्मगुप्तो मा गोपायेति धर्मो हैनं गुप्तो गोपायेति तस्य ह प्रजा श्वः श्वः श्रेयसी श्रेयसी ह भवति धाय्यैव प्रतिधीयते स्वर्गे लोके पितॄन् निदधाति तान्तवं न वसीत यस् तान्तवं वस्ते क्षत्रं वर्धते न ब्रह्म तस्मात् तान्तवं न वसीत ब्रह्म वर्धतां मा क्षत्रम् इति नोपर्य् आसीत यद् उपर्य् आस्ते प्राणम् एव तदात्मने ऽधरं कुरुते यद् वातो वहति अध एवासीत अधः शयीत अधस् तिष्ठेद् अधो व्रजेद् एवं ह स्म वैतत् पूर्वे ब्राह्मणा ब्रह्मचर्यं चरन्ति तं ह स्म तत्पुत्रं भ्रातरं वोपतापिनम् आहुर् उपनयेतैनम् इत्य् आसमिद्धारात् स्वरेष्यन्तो ऽन्नम् अद्याद् अथाह जघनम् आहुः स्नापयेतैनम् इत्य् आसमिद्धारान् न ह्य् एतानि व्रतानि भवन्ति तं चेच्छयानम् आचार्यो ऽभिवदेत् स प्रतिसंहाय प्रतिशृणुयात् तं चेच्छयानम् उप्य्ताय तं चेद् उत्थितम् अभिप्रक्रम्य तं चेद् अभिप्रक्रान्तम् अभिपलायमानम् एवं ह स्म वैतत् पूर्वे ब्राह्मणा ब्रह्मचर्यं चरन्ति तेषां ह स्म वैषा पुण्या कीर्तिर् गच्छत्य् आह वा अयं सो ऽद्य गमिष्यतीति

pañca ha vā ete brahmacāriṇy agnayo dhīyante dvau pṛthagghastayor mukhe hṛdaya upastha eva pañcamaḥ / sa yad dakṣiṇena pāṇinā striyaṃ na spṛśati tenāharahar yājināṃ lokam avarundhe yat savyena tena pravrājināṃ yan mukhena tenāgnipraskandināṃ yaddhṛdayena tena śūrāṇāṃ yad upasthena tena gṛhamedhināṃ taiś cet striyaṃ parāharaty anagnir iva śiṣyate / sa yad aharahar ācāryāya kule 'nutiṣṭhate so 'nuṣṭhāya brūyād dharmagupto mā gopāyeti dharmo hainaṃ gupto gopāyeti tasya ha prajā śvaḥ śvaḥ śreyasī śreyasī ha bhavati dhāyyaiva pratidhīyate svarge loke pitṝn nidadhāti tāntavaṃ na vasīta yas tāntavaṃ vaste kṣatraṃ vardhate na brahma tasmāt tāntavaṃ na vasīta brahma vardhatāṃ mā kṣatram iti nopary āsīta yad upary āste prāṇam eva tadātmane 'dharaṃ kurute yad vāto vahati adha evāsīta adhaḥ śayīta adhas tiṣṭhed adho vrajed evaṃ ha sma vaitat pūrve brāhmaṇā brahmacaryaṃ caranti taṃ ha sma tatputraṃ bhrātaraṃ vopatāpinam āhur upanayetainam ity āsamiddhārāt svareṣyanto 'nnam adyād athāha jaghanam āhuḥ snāpayetainam ity āsamiddhārān na hy etāni vratāni bhavanti taṃ cecchayānam ācāryo 'bhivadet sa pratisaṃhāya pratiśṛṇuyāt taṃ cecchayānam upytāya taṃ ced utthitam abhiprakramya taṃ ced abhiprakrāntam abhipalāyamānam evaṃ ha sma vaitat pūrve brāhmaṇā brahmacaryaṃ caranti teṣāṃ ha sma vaiṣā puṇyā kīrtir gacchaty āha vā ayaṃ so 'dya gamiṣyatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनमेजयो ह वै पारीक्षितो मृगयां चरिष्यन् हंसाभ्याम् अशिक्षन्न् उपावतस्थ इति ताव् ऊचतुर् जनमेजयं पारीक्षितम् अभ्याजगाम स होवाच नमो वां भगवन्तौ कौ नु भगवन्ताव् इति ताव् ऊचतुर् दक्षिणाग्निश् चाहवनीयश् चेति स होवाच नमो वां भगवन्तौ तदाकीयताम् इति होपारामम् इत्य् अपि किल देवा न रमन्ते न हि देवा न रमन्ते ऽपि चैकोपारामाद् देवा आरामम् उपसंक्रामन्तीति स होवाच नमो वां भगवन्तौ किं पुण्यम् इति ब्रह्मचर्यम् इति किं लौक्यम् इति ब्रह्मचर्यम् एवेति तत् को वेद इति दन्तावलो धौम्रो ऽथ खलु दन्तावलो धौम्रो यावति तावति काले पारीक्षितं जनमेजयम् अभ्याजगाम तस्मा उप्त्याय स्वयम् एव विष्टरं निदधौ तम् उपसंगृह्य पप्रच्छाधीहि भो किं पुण्यम् इति ब्रह्मचर्यम् इति किं लौक्यम् इति ब्रह्मचर्यम् एवेति तस्मा एतत् प्रोवाचाष्टाचत्वारिंशद् वर्षं सर्ववेदब्रह्मचर्यं तच् चतुर्धा वेदेषु व्यूह्य द्वादशवर्षं ब्रह्मचर्यं द्वादशवर्षाण्य् अवरार्धम् अपि स्तायंश् चरेद् यथाशक्त्य् अपरम् । तस्मा उहस्य् ऋषभौ सहस्रं ददाव् अप्य् अपिकीर्तितम् आचार्यो ब्रह्मचारीत्य् एक आहुर् आकाशम् अधिदैवतम् अथाध्यात्मं ब्राह्मणो व्रतवांश् चरणवान् ब्रह्मचारी

janamejayo ha vai pārīkṣito mṛgayāṃ cariṣyan haṃsābhyām aśikṣann upāvatastha iti tāv ūcatur janamejayaṃ pārīkṣitam abhyājagāma sa hovāca namo vāṃ bhagavantau kau nu bhagavantāv iti tāv ūcatur dakṣiṇāgniś cāhavanīyaś ceti sa hovāca namo vāṃ bhagavantau tadākīyatām iti hopārāmam ity api kila devā na ramante na hi devā na ramante 'pi caikopārāmād devā ārāmam upasaṃkrāmantīti sa hovāca namo vāṃ bhagavantau kiṃ puṇyam iti brahmacaryam iti kiṃ laukyam iti brahmacaryam eveti tat ko veda iti dantāvalo dhaumro 'tha khalu dantāvalo dhaumro yāvati tāvati kāle pārīkṣitaṃ janamejayam abhyājagāma tasmā uptyāya svayam eva viṣṭaraṃ nidadhau tam upasaṃgṛhya papracchādhīhi bho kiṃ puṇyam iti brahmacaryam iti kiṃ laukyam iti brahmacaryam eveti tasmā etat provācāṣṭācatvāriṃśad varṣaṃ sarvavedabrahmacaryaṃ tac caturdhā vedeṣu vyūhya dvādaśavarṣaṃ brahmacaryaṃ dvādaśavarṣāṇy avarārdham api stāyaṃś cared yathāśakty aparam / tasmā uhasy ṛṣabhau sahasraṃ dadāv apy apikīrtitam ācāryo brahmacārīty eka āhur ākāśam adhidaivatam athādhyātmaṃ brāhmaṇo vratavāṃś caraṇavān brahmacārī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्म ह वै प्रजा मृत्यवे सम्प्रयच्छत् ब्रह्मचारिणम् एव न सम्प्रददौ स होवाचास्याम् अस्मिन्न् इति किम् इति यां रात्रीं समिधम् अनाहृत्य वसेत् ताम् आयुषो ऽवरुन्धीयेति तस्माद् ब्रह्मचार्य् अहरहः समिध आहृत्य सायं प्रातर् अग्निं परिचरेत् नोपर्य् उपसादयेत् अथ प्रतिष्ठापयेत् यद् उपर्य् उपसादयेज् जीमूतवर्षी तद् अहः पर्जन्यो भवति ते देवा अब्रुवन् ब्राह्मणो वा अयं ब्रह्मचर्यं चरिष्यति ब्रूतास्मै भिक्षा इति गृहपतिर् ब्रूत बहुचारी गृहपत्न्या इति किम् अस्या वृञ्जोताददत्या इति इष्टापूर्तसुकृतद्रविणम् अवरुन्ध्याद् इति तस्माद् ब्रह्मचारिणे ऽहरहर् भिक्षां दद्याद् गृहिणीम् आमेयुर् इष्टापूर्तसुकृतद्रविणम् अवरुन्ध्याद् इति । सप्तमीं नातिनयेत् सप्तमीम् अतिनयन् न ब्रह्मचारी भवति समिद्भैक्षे सप्तरात्रम् अचरितवान् ब्रह्मचारी पुनर् उपनेयो भवति

brahma ha vai prajā mṛtyave samprayacchat brahmacāriṇam eva na sampradadau sa hovācāsyām asminn iti kim iti yāṃ rātrīṃ samidham anāhṛtya vaset tām āyuṣo 'varundhīyeti tasmād brahmacāry aharahaḥ samidha āhṛtya sāyaṃ prātar agniṃ paricaret nopary upasādayet atha pratiṣṭhāpayet yad upary upasādayej jīmūtavarṣī tad ahaḥ parjanyo bhavati te devā abruvan brāhmaṇo vā ayaṃ brahmacaryaṃ cariṣyati brūtāsmai bhikṣā iti gṛhapatir brūta bahucārī gṛhapatnyā iti kim asyā vṛñjotādadatyā iti iṣṭāpūrtasukṛtadraviṇam avarundhyād iti tasmād brahmacāriṇe 'harahar bhikṣāṃ dadyād gṛhiṇīm āmeyur iṣṭāpūrtasukṛtadraviṇam avarundhyād iti / saptamīṃ nātinayet saptamīm atinayan na brahmacārī bhavati samidbhaikṣe saptarātram acaritavān brahmacārī punar upaneyo bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नोपरि शायी स्यान् न गायनो न नर्तनो न सरणो न निष्ठीवेत् यद् उपरि शायी भवत्य् अभीक्ष्णं निवासा जायन्ते यद् गायनो भवत्य् अभीक्ष्णश आक्रन्दान् धावन्ते यन् नर्तनो भवत्य् अभीक्ष्णशः प्रेतान् निर्हरन्ते यत् सरणो भवत्य् अभीक्ष्णशः प्रजाः संविशन्ते यन् निष्ठीवति मध्य एव तदात्मनो निष्ठीवति स चेन् निष्ठीवेद् दिवो नु मां यद् अत्रापि मधोर् अहं यद् अत्रापि रसस्य म इत्य् आत्मानम् अनुमन्त्रयते । यद् अत्रापि मधोर् अहं निरिष्टविषमस्मृतं । अग्निश् च तत् सविता च पुनर् मे जठरे धत्ताम् । यद् अत्रापि रसस्य मे परापपातास्म तम् । तद् इहोपह्वयामहे तन् म आप्यायतां पुनर् इति । न श्मशानम् आतिष्ठेत् स चेद् अभितिष्ठेद् उदकं हस्ते कृत्वा यदीदम् ऋतुकाम्येत्य् अभिमन्त्र्य जपंत् सम्प्रोक्ष्य परिक्रामेत् समयायोपरि व्रजेत् यदीदम् ऋतुकाम्याघं रिप्रम् उपेयिम अन्धः श्लोण इव हीयताम् । मा नो ऽन्वागाद् अघं यत इति । अथ हैतद् देवानां परिषूतं यद् ब्रह्मचारी । तद् अप्य् एतद् ऋचोक्तम् । देवानाम् एतत् परिषूतम् अनभ्यारूढं चरति रोचमानं तस्मिन् सर्वे पशवस् तत्र यज्ञास् तस्मिन्न् अन्नं सह देवताभिर् इति ब्राह्मणम्

nopari śāyī syān na gāyano na nartano na saraṇo na niṣṭhīvet yad upari śāyī bhavaty abhīkṣṇaṃ nivāsā jāyante yad gāyano bhavaty abhīkṣṇaśa ākrandān dhāvante yan nartano bhavaty abhīkṣṇaśaḥ pretān nirharante yat saraṇo bhavaty abhīkṣṇaśaḥ prajāḥ saṃviśante yan niṣṭhīvati madhya eva tadātmano niṣṭhīvati sa cen niṣṭhīved divo nu māṃ yad atrāpi madhor ahaṃ yad atrāpi rasasya ma ity ātmānam anumantrayate / yad atrāpi madhor ahaṃ niriṣṭaviṣamasmṛtaṃ / agniś ca tat savitā ca punar me jaṭhare dhattām / yad atrāpi rasasya me parāpapātāsma tam / tad ihopahvayāmahe tan ma āpyāyatāṃ punar iti / na śmaśānam ātiṣṭhet sa ced abhitiṣṭhed udakaṃ haste kṛtvā yadīdam ṛtukāmyety abhimantrya japaṃt samprokṣya parikrāmet samayāyopari vrajet yadīdam ṛtukāmyāghaṃ ripram upeyima andhaḥ śloṇa iva hīyatām / mā no 'nvāgād aghaṃ yata iti / atha haitad devānāṃ pariṣūtaṃ yad brahmacārī / tad apy etad ṛcoktam / devānām etat pariṣūtam anabhyārūḍhaṃ carati rocamānaṃ tasmin sarve paśavas tatra yajñās tasminn annaṃ saha devatābhir iti brāhmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणापानौ जनयन्न् इति शङ्खस्य मूले महऋषेर् वसिष्ठस्य पुत्रः एतां वाचं ससृजे शीतोष्णाव् इहोत्सौ प्रादुर्भवेयाताम् इति तथा तच् छश्वद् अनुवर्तते अथ खलु विपाण्मध्ये वसिष्ठशिला नाम प्रथम आश्रमो द्वितीयः कृष्णशिलास् तस्मिन् वसिष्ठः समतपद् विश्वामित्रजमदग्नी जामदग्ने तपतः गौतमभरद्वाजौ सिंहौ प्रभवे तपतः गुङ्गुर् गुगुर् वासे तपत्य् ऋषिर् ऋषिद्रोणे ऽभ्यतपद् अगस्त्यो ऽगस्त्यतीर्थे तपति दिव्य् अत्रिर् ह तपति स्वयम्भूः कश्यपः कश्यपतुङ्गे ऽभ्यतपद् उलवृकर्क्षुतरक्षुः श्वा वराहचिल्वटिबभ्रुकाः सर्पदंष्ट्रनः संहनुकृण्वानाः कश्यपतुङ्गदर्शनात् सरणवाटात् सिद्धिर् भवति ब्राह्म्यं वर्षसहस्रम् ऋषिवने ब्रह्मचार्य् एकपादेनातिष्ठद् द्वितीयं वर्षसहस्रं मूर्धन्य् एवामृतस्य धाराम् अधारयद् ब्राह्माण्य् अष्टाचत्वारिंशतं वर्षसहस्राणि सलिलस्य पृष्ठे शिवो ऽभ्यतपत् तस्मात् तप्तात् तपसो भूय एवाभ्यतपत् । तद् अप्येता ऋचो ऽभिवदन्ति प्राणापानौ जनयन्न् इति ब्राह्मणम्

prāṇāpānau janayann iti śaṅkhasya mūle mahaṛṣer vasiṣṭhasya putraḥ etāṃ vācaṃ sasṛje śītoṣṇāv ihotsau prādurbhaveyātām iti tathā tac chaśvad anuvartate atha khalu vipāṇmadhye vasiṣṭhaśilā nāma prathama āśramo dvitīyaḥ kṛṣṇaśilās tasmin vasiṣṭhaḥ samatapad viśvāmitrajamadagnī jāmadagne tapataḥ gautamabharadvājau siṃhau prabhave tapataḥ guṅgur gugur vāse tapaty ṛṣir ṛṣidroṇe 'bhyatapad agastyo 'gastyatīrthe tapati divy atrir ha tapati svayambhūḥ kaśyapaḥ kaśyapatuṅge 'bhyatapad ulavṛkarkṣutarakṣuḥ śvā varāhacilvaṭibabhrukāḥ sarpadaṃṣṭranaḥ saṃhanukṛṇvānāḥ kaśyapatuṅgadarśanāt saraṇavāṭāt siddhir bhavati brāhmyaṃ varṣasahasram ṛṣivane brahmacāry ekapādenātiṣṭhad dvitīyaṃ varṣasahasraṃ mūrdhany evāmṛtasya dhārām adhārayad brāhmāṇy aṣṭācatvāriṃśataṃ varṣasahasrāṇi salilasya pṛṣṭhe śivo 'bhyatapat tasmāt taptāt tapaso bhūya evābhyatapat / tad apyetā ṛco 'bhivadanti prāṇāpānau janayann iti brāhmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकपाद् द्विपद इति वायुर् एकपात् तस्याकाशं पादश् चन्द्रमा द्विपात् तस्य पूर्वपक्षापरपक्षौ पादाव् आदित्यस् त्रिपात् तस्येमे लोकाः पादा अग्निः षट्पादस् तस्य पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर् आप ओषधिवनस्पतय इमानि भूतानि पादास् तेषां सर्वेषां वेदा गतिर् आत्मा प्रतिष्ठिताश् चतस्रो ब्रह्मणः शाखा अथो आहुः षड् इति मूर्तिर् आकाशश् चेत्य् ऋचा मूर्तिर् याजुषी गतिः साममयं तेजो भृग्वङ्गिरसाम् आपैतद् ब्रह्मैव यज्ञश् चतुष्पाद् द्विः संस्थित इति । तस्य भृग्वङ्गिरसः संस्थे अथो आहुर् एकसंस्थित इति यद्धोतर्चां मण्डलैः करोति पृथिवीं ते नाप्याययति एतस्यां ह्य् अग्निश् चरति । तद् अप्य् एतद् ऋचोक्तम् । अग्निवासाः पृथिव्य् असि तन्यूर् इति । यद् अध्वर्युर् यजुषा करोत्य् अन्तरिक्षं तेनाप्याययति तस्मिन् वायुर् न निविशते कतमच् च नाह इति । तद् अप्य् एतद् ऋचोक्तम् । अन्तरिक्षे पथिभिर् ह्रीयमाणो न निविशते कतमच् च नाहः । अपां योनिः प्रथमजा ऋतस्य क्व स्विज्जातः कुत आबभूवेति । यद् उद्गाता साम्ना करोति दिवं तेनाप्याययति तत्र ह्य् आदित्यः शुक्रश् चरति । तद् अप्य् एतद् ऋचोक्तम् । उच्चायतं तम् अरुणं सुपर्णम् इति । यद् ब्रह्मर्चां काण्डैः करोत्य् अपस् तेनाप्याययति चन्द्रमा ह्य् अप्सु चरति । तद् अप्य् एतद् ऋचोक्तम् । चन्द्रमा अप्सन्तर् इति । तासाम् ओषधिवनस्पतयः काण्डानि ततो मूलकाण्डपर्णपुष्पफलप्ररोहरसगन्धैर् यज्ञो वर्तते ऽद्भिः कर्माणि प्रवर्तन्ते ऽद्भिः सोमो विषूयते तद् यद् ब्रह्माणं कर्मणि कर्मण्य् आमन्त्रयत्य् अपस् तेनानुजानात्य् एषो ह्य् अस्य भागस् तद् यथा भोक्ष्यमाणो ऽप एव प्रथमम् आचामयेद् अप उपरिष्टाद् एवं यज्ञो ऽद्भिर् एव प्रवर्तते ऽप्सु संस्थाप्यते तस्माद् ब्रह्मा पुरस्ताद्धोमसंस्थितहोमैर् यज्ञो वर्तते ऽन्तरा हि पुरस्ताद्धोमसंस्थितहोमैर् यज्ञ परिगृह्णात्य् अन्तरा हि भृग्वङ्गिरसः वेदानोदुह्य भृग्वङ्गिरसः सोमपानं मन्यन्ते सोमात्मको ह्य् अयं वेद । तद् अप्य् एतद् ऋचोक्तम् । सोमं मन्यते पपिवान् इति । तद् यथेमां पृथिवीम् उदीर्णां ज्योतिषा धूमायमानां वर्षं शमयत्य् एवम् ब्रह्मा भृग्वङ्गिरोभिर् व्याहृतिभिर् यज्ञस्य विरिष्टं शमयत्य् अग्निर् आदित्याय म इत्य् एते ऽङ्गिरस एत इदं सर्वं समाप्नुवन्ति वायुर् आपश् चन्द्रमा इत्य् एते भृगव एत इदं सर्वं समाप्याययन्त्य् एकम् एव संस्थं भवतीति ब्राह्मणम्

ekapād dvipada iti vāyur ekapāt tasyākāśaṃ pādaś candramā dvipāt tasya pūrvapakṣāparapakṣau pādāv ādityas tripāt tasyeme lokāḥ pādā agniḥ ṣaṭpādas tasya pṛthivyantarikṣaṃ dyaur āpa oṣadhivanaspataya imāni bhūtāni pādās teṣāṃ sarveṣāṃ vedā gatir ātmā pratiṣṭhitāś catasro brahmaṇaḥ śākhā atho āhuḥ ṣaḍ iti mūrtir ākāśaś cety ṛcā mūrtir yājuṣī gatiḥ sāmamayaṃ tejo bhṛgvaṅgirasām āpaitad brahmaiva yajñaś catuṣpād dviḥ saṃsthita iti / tasya bhṛgvaṅgirasaḥ saṃsthe atho āhur ekasaṃsthita iti yaddhotarcāṃ maṇḍalaiḥ karoti pṛthivīṃ te nāpyāyayati etasyāṃ hy agniś carati / tad apy etad ṛcoktam / agnivāsāḥ pṛthivy asi tanyūr iti / yad adhvaryur yajuṣā karoty antarikṣaṃ tenāpyāyayati tasmin vāyur na niviśate katamac ca nāha iti / tad apy etad ṛcoktam / antarikṣe pathibhir hrīyamāṇo na niviśate katamac ca nāhaḥ / apāṃ yoniḥ prathamajā ṛtasya kva svijjātaḥ kuta ābabhūveti / yad udgātā sāmnā karoti divaṃ tenāpyāyayati tatra hy ādityaḥ śukraś carati / tad apy etad ṛcoktam / uccāyataṃ tam aruṇaṃ suparṇam iti / yad brahmarcāṃ kāṇḍaiḥ karoty apas tenāpyāyayati candramā hy apsu carati / tad apy etad ṛcoktam / candramā apsantar iti / tāsām oṣadhivanaspatayaḥ kāṇḍāni tato mūlakāṇḍaparṇapuṣpaphalapraroharasagandhair yajño vartate 'dbhiḥ karmāṇi pravartante 'dbhiḥ somo viṣūyate tad yad brahmāṇaṃ karmaṇi karmaṇy āmantrayaty apas tenānujānāty eṣo hy asya bhāgas tad yathā bhokṣyamāṇo 'pa eva prathamam ācāmayed apa upariṣṭād evaṃ yajño 'dbhir eva pravartate 'psu saṃsthāpyate tasmād brahmā purastāddhomasaṃsthitahomair yajño vartate 'ntarā hi purastāddhomasaṃsthitahomair yajña parigṛhṇāty antarā hi bhṛgvaṅgirasaḥ vedānoduhya bhṛgvaṅgirasaḥ somapānaṃ manyante somātmako hy ayaṃ veda / tad apy etad ṛcoktam / somaṃ manyate papivān iti / tad yathemāṃ pṛthivīm udīrṇāṃ jyotiṣā dhūmāyamānāṃ varṣaṃ śamayaty evam brahmā bhṛgvaṅgirobhir vyāhṛtibhir yajñasya viriṣṭaṃ śamayaty agnir ādityāya ma ity ete 'ṅgirasa eta idaṃ sarvaṃ samāpnuvanti vāyur āpaś candramā ity ete bhṛgava eta idaṃ sarvaṃ samāpyāyayanty ekam eva saṃsthaṃ bhavatīti brāhmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचारी ह वै कावन्धिः कबन्धस्याथर्वणस्य पुत्रो मेधावी मीमांसको ऽनूचान आस स ह स्वेनातिमानेन मानुषं वित्तं नेयाय तं मातोवाच त एवैतद् अन्नम् अवोचंस् त इमम् एषु कुरुपञ्चालेष्व् अङ्गमगधेषु काशिकौसल्येषु शाल्वमत्स्येषु शवसौशीनरेषूदीच्येष्व् अन्नम् अदन्तीत्य् अथ वयं तवैवातिमाने नानाद्यास्मो वत्स वाहनम् अन्विच्छेति स मान्धातुर् यौवनाश्वस्य सार्वभौमस्य राज्ञः सोमं प्रसूतम् आजगाम स सदो ऽनुप्रविश्यर्त्विजश् च यजमानं चामन्त्रयामास तद् याः प्राच्यो नद्यो वहन्ति याश् च दक्षिणाच्यो याश् च प्रतीच्यो याश् च उदीच्यस् ताः सर्वाः पृथङ् नाम धेयोर् इत्य् आचक्षते तासां समुद्रम् अभिपद्यमानानां छिद्यते नामधेयं समुद्र इत्य् आचक्षते एवम् इमे सर्वे वेदा निर्मिताः सकल्पाः सरहस्याः सब्राह्मणाः सोपनिषत्काः सेतिहासाः सान्वाख्याताः सपुराणाः सस्वराः ससंस्काराः सनिरुक्ताः सानुशासनाः सानुमार्जनाः सवाकोवाक्यास् तेषां यज्ञम् अभिपद्यमानानां छिद्यते नामधेयं यज्ञ इत्य् एवाचक्षते

vicārī ha vai kāvandhiḥ kabandhasyātharvaṇasya putro medhāvī mīmāṃsako 'nūcāna āsa sa ha svenātimānena mānuṣaṃ vittaṃ neyāya taṃ mātovāca ta evaitad annam avocaṃs ta imam eṣu kurupañcāleṣv aṅgamagadheṣu kāśikausalyeṣu śālvamatsyeṣu śavasauśīnareṣūdīcyeṣv annam adantīty atha vayaṃ tavaivātimāne nānādyāsmo vatsa vāhanam anviccheti sa māndhātur yauvanāśvasya sārvabhaumasya rājñaḥ somaṃ prasūtam ājagāma sa sado 'nupraviśyartvijaś ca yajamānaṃ cāmantrayāmāsa tad yāḥ prācyo nadyo vahanti yāś ca dakṣiṇācyo yāś ca pratīcyo yāś ca udīcyas tāḥ sarvāḥ pṛthaṅ nāma dheyor ity ācakṣate tāsāṃ samudram abhipadyamānānāṃ chidyate nāmadheyaṃ samudra ity ācakṣate evam ime sarve vedā nirmitāḥ sakalpāḥ sarahasyāḥ sabrāhmaṇāḥ sopaniṣatkāḥ setihāsāḥ sānvākhyātāḥ sapurāṇāḥ sasvarāḥ sasaṃskārāḥ saniruktāḥ sānuśāsanāḥ sānumārjanāḥ savākovākyās teṣāṃ yajñam abhipadyamānānāṃ chidyate nāmadheyaṃ yajña ity evācakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमिर् ह वै एतद् विच्छिन्नं देवयजनं यद् अप्राक् प्रवणं यद् अनुदक् प्रवणं यत् कृत्रिमं यत् समविषमम् इदं ह त्व् एव देवयजनं यत् समं समूलम् अविदग्धं प्रतिष्ठितं प्राग् उदक् प्रवणं समं समास्तीर्णम् इव भवति यत्र ब्राह्मणस्य ब्राह्मणतां विद्याद् ब्रह्मा ब्रह्मत्वं करोतीति वोचे छन्दस् तन् न विन्दामो येनोत्तरम् एमहीति । तान् ह पप्रच्छ किं विद्वान् होता हौत्रं करोति किं विद्वान् अध्वर्युर् आध्वर्यवं करोति किं विद्वान् उद्गातौद्गात्रं करोति किं विद्वान् ब्रह्मा ब्रह्मत्वं करोतीति वोचे छन्दस् तन् न विन्दामो येनोत्तरम् एमहीति । ते ब्रूमो वाग् एव होता हौत्रं करोति वाचो हि स्तोमाश् च वषट्काराश् चाभिसंपद्यन्ते ते ब्रूमो वाग् एव होता वाग् ब्रह्म वाक् देव इति । प्राणापानाभ्याम् एवाध्वर्युर् आध्वर्यवं करोति प्राणः प्रणीतानि ह भूतानि प्राणः प्रणीता प्रणीतास् ते ब्रूमः प्राणापानाव् एवाध्वर्यू प्राणापानौ ब्रह्म प्राणापानौ देव इति । चक्षुषैवोद्गाता औद्गात्रं करोति चक्षुषा हीमानि भूतानि पश्यन्त्य् अथो चक्षुर् एवोद्गाता चक्षुर् ब्रह्म चक्षुर् देव इति । मनसैव ब्रह्मा ब्रह्मत्वं करोति मनसा हि तिर्यक् च दिश ऊर्ध्वं च यच् च किंच मनसैव करोति तद् ब्रह्म ते ब्रूमो मन एव ब्रह्मा मनो ब्रह्म मनो देव इति

bhūmir ha vai etad vicchinnaṃ devayajanaṃ yad aprāk pravaṇaṃ yad anudak pravaṇaṃ yat kṛtrimaṃ yat samaviṣamam idaṃ ha tv eva devayajanaṃ yat samaṃ samūlam avidagdhaṃ pratiṣṭhitaṃ prāg udak pravaṇaṃ samaṃ samāstīrṇam iva bhavati yatra brāhmaṇasya brāhmaṇatāṃ vidyād brahmā brahmatvaṃ karotīti voce chandas tan na vindāmo yenottaram emahīti / tān ha papraccha kiṃ vidvān hotā hautraṃ karoti kiṃ vidvān adhvaryur ādhvaryavaṃ karoti kiṃ vidvān udgātaudgātraṃ karoti kiṃ vidvān brahmā brahmatvaṃ karotīti voce chandas tan na vindāmo yenottaram emahīti / te brūmo vāg eva hotā hautraṃ karoti vāco hi stomāś ca vaṣaṭkārāś cābhisaṃpadyante te brūmo vāg eva hotā vāg brahma vāk deva iti / prāṇāpānābhyām evādhvaryur ādhvaryavaṃ karoti prāṇaḥ praṇītāni ha bhūtāni prāṇaḥ praṇītā praṇītās te brūmaḥ prāṇāpānāv evādhvaryū prāṇāpānau brahma prāṇāpānau deva iti / cakṣuṣaivodgātā audgātraṃ karoti cakṣuṣā hīmāni bhūtāni paśyanty atho cakṣur evodgātā cakṣur brahma cakṣur deva iti / manasaiva brahmā brahmatvaṃ karoti manasā hi tiryak ca diśa ūrdhvaṃ ca yac ca kiṃca manasaiva karoti tad brahma te brūmo mana eva brahmā mano brahma mano deva iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यथा ह वा इदं यजमानश् च याजयितारश् च दिवं ब्रूयुः पृथिवीति पृथिवीं वाक् द्यौर् इति ब्रूयुस् तद् अन्यो नानुजानात्य् एताम् एवं नानुजानाति यद् एतद् ब्रूयाद् अथ नु कथम् इति होतेत्य् एव होतारं ब्रूयाद् वाग् इति वाचं ब्रह्मेति ब्रह्म देव इति देवम् अध्वर्युर् इत्य् एवाध्वर्युं ब्रूयात् प्राणापानाव् इति प्राणापानौ ब्रह्मेति ब्रह्म देव इति देवम् उद्गातेत्य् एवोद्गातारं ब्रूयाच् चक्षुर् इति चक्षुर् ब्रह्मेति ब्रह्म देव इति देवं ब्रह्मेत्य् एव ब्रह्माणं ब्रूयान् मन इति मनो ब्रह्मेति ब्रह्म देव इति देवम्

tad yathā ha vā idaṃ yajamānaś ca yājayitāraś ca divaṃ brūyuḥ pṛthivīti pṛthivīṃ vāk dyaur iti brūyus tad anyo nānujānāty etām evaṃ nānujānāti yad etad brūyād atha nu katham iti hotety eva hotāraṃ brūyād vāg iti vācaṃ brahmeti brahma deva iti devam adhvaryur ity evādhvaryuṃ brūyāt prāṇāpānāv iti prāṇāpānau brahmeti brahma deva iti devam udgātety evodgātāraṃ brūyāc cakṣur iti cakṣur brahmeti brahma deva iti devaṃ brahmety eva brahmāṇaṃ brūyān mana iti mano brahmeti brahma deva iti devam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाना प्रवचनानि ह वा एतानि भूतानि भवन्ति ये चैवासोमपं याजयन्ति ये च सुरापं ये च ब्राह्मणं विच्छिन्नं सोमयाजिनं तं प्रातः समित्पाणय उपोदेयुर् उपायामो भवन्तम् इति किम् अर्थम् इति यान् एव नो भवांस् तां ह्य् अप्रश्नान् अपृच्छद् यान् एव नो भवान् व्याचक्षीयेति तथेति तेभ्य एतान् प्रश्नान् व्याचचष्टे तद् येन ह वा इदं विद्यमानं चाविद्यमानं चाभिनिदधाति तद् ब्रह्म तद् यो वेद स ब्राह्मणो ऽधीयानो ऽधीत्याचक्षत इति ब्राह्मणम्

nānā pravacanāni ha vā etāni bhūtāni bhavanti ye caivāsomapaṃ yājayanti ye ca surāpaṃ ye ca brāhmaṇaṃ vicchinnaṃ somayājinaṃ taṃ prātaḥ samitpāṇaya upodeyur upāyāmo bhavantam iti kim artham iti yān eva no bhavāṃs tāṃ hy apraśnān apṛcchad yān eva no bhavān vyācakṣīyeti tatheti tebhya etān praśnān vyācacaṣṭe tad yena ha vā idaṃ vidyamānaṃ cāvidyamānaṃ cābhinidadhāti tad brahma tad yo veda sa brāhmaṇo 'dhīyāno 'dhītyācakṣata iti brāhmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथातो देवयजनान्य् आत्मा देवयजनं श्रद्धा देवयजनम् ऋत्विजो देवयजनं भौमं देवयजनं तद् वा एतद् आत्मा देवयजनं यद् उपव्यायच्छमानो वानुपव्यायच्छमानो वा शरीरम् अधिवसत्य् एष यज्ञ एष यजत एतं यजन्त एतद् देवयजनम् अथैतत् श्रद्धा देवयजनं यदैव कदाचिद् आदद्यात् श्रद्धा त्व् एवैनं नातीयात् तद् देवयजनम् अथैतद् ऋत्विजो देवयजनं यत्र क्वचिद् ब्राह्मणो विद्यावान् मन्त्रेण करोति तद् देवयजनम् अथैतद् भौमं देवयजनं यत्रापस् तिष्ठन्ति यत्र स्यन्दन्ति प्र तद् वहन्त्य् उद्वहन्ति तद् देवयजनं यत् समं समूलम् अविदग्धं प्रतिष्ठितं प्राग् उदक् प्रवणं समं समास्तीर्णम् इव भवति यस्य श्वभ्रकूर्मो वृक्षः पर्वतो नदी पन्था वा पुरस्तात् स्यान् न देवयजनमात्रं पुरस्तात् पर्यवशिष्येन् नोत्तरतो ऽग्नेः पर्युपसीदेरन्न् इति ब्राह्मणम्

athāto devayajanāny ātmā devayajanaṃ śraddhā devayajanam ṛtvijo devayajanaṃ bhaumaṃ devayajanaṃ tad vā etad ātmā devayajanaṃ yad upavyāyacchamāno vānupavyāyacchamāno vā śarīram adhivasaty eṣa yajña eṣa yajata etaṃ yajanta etad devayajanam athaitat śraddhā devayajanaṃ yadaiva kadācid ādadyāt śraddhā tv evainaṃ nātīyāt tad devayajanam athaitad ṛtvijo devayajanaṃ yatra kvacid brāhmaṇo vidyāvān mantreṇa karoti tad devayajanam athaitad bhaumaṃ devayajanaṃ yatrāpas tiṣṭhanti yatra syandanti pra tad vahanty udvahanti tad devayajanaṃ yat samaṃ samūlam avidagdhaṃ pratiṣṭhitaṃ prāg udak pravaṇaṃ samaṃ samāstīrṇam iva bhavati yasya śvabhrakūrmo vṛkṣaḥ parvato nadī panthā vā purastāt syān na devayajanamātraṃ purastāt paryavaśiṣyen nottarato 'gneḥ paryupasīderann iti brāhmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदितिर् वै प्रजाकामौदनम् अपचत् तत उच्छिष्टम् अश्नात् सो गर्भम् अधत्त तत आदित्या अजायन्त य एष ओदनः पच्यत आरम्भणम् एवैतत् क्रियते आक्रमणम् एव प्रादेशमात्रीः समिधो भवन्त्य् एतावां ह्य् आत्मा प्रजापतिना संमितो ऽग्नेर् वै या यज्ञिया तनूर् अश्वत्थे तया समगच्छत एषा स्वधृत्या तनूर् यद् घृतं यद् घृतेन समिधो ऽनक्ति ताभ्याम् एवैनं तं तनूभ्यां समर्धयति यन् निर्मार्गस्यादधात्य् अवकूत्या वै वीर्यं क्रियते यन् निर्मार्गस्यादधात्य् अवकूत्या एव संवत्सरो वै प्रजननम् अग्निः प्रजननम् एतत् प्रजननं यत् संवत्सर ऋचाग्नौ समिधम् आदधाति प्रजननाद् एवैनं तत् प्रजनयिता प्रजनयत्य् अवत्य् अत्तुर् वै पुरुषो न हि तद् वेद यद् अत्तुम् अभिजायते यन् नक्षत्रं तद् आप्नोति य एष ओदनः पच्यते योनिर् एवैषा क्रियते यत् समिध आधीयन्ते रेतस् तत् ध्रीयते संवत्सरो वै रेतो हितं प्रजायते ये संवत्सरे पर्य् एते ऽग्निम् आधत्ते प्रजापतिर् एवैनम् आधत्ते द्वादशसु रात्रीषु पुरा संवत्सरस्याधेयात् ता हि संवत्सरस्य प्रतिमा अथो तिसृष्व् अथो द्वयोर् अथो पूर्वेद्युर् आधेयात् ते वा अग्निम् आदधानेनादित्या वा इत उत्तरम् एष मे ऽमुष्मिंल् लोक आयंस् ते पथि रक्षन्त इयन् तद् उ यक्ष्यमाणं प्रतिनुदन्त उच्छेषणभाजा वा आदित्या यद् उच्छिष्टं यद् उच्छिष्टेन समिधो ऽनक्ति तेभ्य एव प्रोवाच तेभ्य एव प्रोच्य स्वर्गं लोकं यन्ति

aditir vai prajākāmaudanam apacat tata ucchiṣṭam aśnāt so garbham adhatta tata ādityā ajāyanta ya eṣa odanaḥ pacyata ārambhaṇam evaitat kriyate ākramaṇam eva prādeśamātrīḥ samidho bhavanty etāvāṃ hy ātmā prajāpatinā saṃmito 'gner vai yā yajñiyā tanūr aśvatthe tayā samagacchata eṣā svadhṛtyā tanūr yad ghṛtaṃ yad ghṛtena samidho 'nakti tābhyām evainaṃ taṃ tanūbhyāṃ samardhayati yan nirmārgasyādadhāty avakūtyā vai vīryaṃ kriyate yan nirmārgasyādadhāty avakūtyā eva saṃvatsaro vai prajananam agniḥ prajananam etat prajananaṃ yat saṃvatsara ṛcāgnau samidham ādadhāti prajananād evainaṃ tat prajanayitā prajanayaty avaty attur vai puruṣo na hi tad veda yad attum abhijāyate yan nakṣatraṃ tad āpnoti ya eṣa odanaḥ pacyate yonir evaiṣā kriyate yat samidha ādhīyante retas tat dhrīyate saṃvatsaro vai reto hitaṃ prajāyate ye saṃvatsare pary ete 'gnim ādhatte prajāpatir evainam ādhatte dvādaśasu rātrīṣu purā saṃvatsarasyādheyāt tā hi saṃvatsarasya pratimā atho tisṛṣv atho dvayor atho pūrvedyur ādheyāt te vā agnim ādadhānenādityā vā ita uttaram eṣa me 'muṣmiṃl loka āyaṃs te pathi rakṣanta iyan tad u yakṣyamāṇaṃ pratinudanta uccheṣaṇabhājā vā ādityā yad ucchiṣṭaṃ yad ucchiṣṭena samidho 'nakti tebhya eva provāca tebhya eva procya svargaṃ lokaṃ yanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजापतिर् अथर्वा देवः स तपस् तप्त्वैतं चातुष्प्राश्यं ब्रह्मौदनं निरमिमत चतुर्लोकं चतुर्देवं चतुर्वेदं चतुर् हौत्रम् इति चत्वारो वा इमे लोकाः पृथिव्य् अन्तरिक्षं द्यौर् आप इति चत्वारो वा इमे देवा अग्निर् वायुर् आदित्यश् चन्द्रमाः चत्वारो वा इमे वेदा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदो ब्रह्मवेद इति चतस्रो वा इमे होत्रा हौत्रम् आध्वर्यवम् औद्गात्रं ब्रह्मत्वम् इति । तद् अप्य् एतद् ऋचोक्तम् । चत्वारि शृङ्गास् त्रयो ऽस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महोदेवो मर्त्याम् आविवेश इति । चत्वारि शृङ्गेति वेदा वा एत उक्ताः त्रयो ऽस्य पादा इति सवनान्य् एव द्वे शीर्ष इति ब्रह्मौदनप्रवर्ग्याव् एव सप्त हस्तासो अस्येति छन्दांस्य् एव त्रिधा बद्ध इति मन्त्रः कल्पो ब्राह्मणं वृषभो रोरवीत्य् एष ह वै वृषभ एष तद् रोरवीति यद् यज्ञेषु शस्त्राणि शंसत्य् ऋग्भिर् यजुर्भिः सामभिर् ब्रह्मभिर् इति महोदेवो मर्त्याम् आविवेशेत्य् एष ह वै महान् देवो यद् यज्ञ एषु मर्त्याम् आविवेश । यो विद्यात् सप्त प्रवत इति प्राणान् आह सप्त विद्यात् परावत इत्य् अपानान् आह । शिरो यज्ञस्य यो विद्याद् इत्य् एतद् वै यज्ञस्य शिरो यन् मन्त्रवान् ब्रह्मौदनो यो ह वा एतम् अमन्त्रवन्तं ब्रह्मौदनम् उपेयाद् अपशिरसा ह वा अस्य यज्ञम् उपेतो भवति तस्मान् मन्त्रवन्तम् एव ब्रह्मौदनम् उपेयान् नामन्त्रवन्तम् इति ब्राह्मणम्

prajāpatir atharvā devaḥ sa tapas taptvaitaṃ cātuṣprāśyaṃ brahmaudanaṃ niramimata caturlokaṃ caturdevaṃ caturvedaṃ catur hautram iti catvāro vā ime lokāḥ pṛthivy antarikṣaṃ dyaur āpa iti catvāro vā ime devā agnir vāyur ādityaś candramāḥ catvāro vā ime vedā ṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedo brahmaveda iti catasro vā ime hotrā hautram ādhvaryavam audgātraṃ brahmatvam iti / tad apy etad ṛcoktam / catvāri śṛṅgās trayo 'sya pādā dve śīrṣe sapta hastāso asya / tridhā baddho vṛṣabho roravīti mahodevo martyām āviveśa iti / catvāri śṛṅgeti vedā vā eta uktāḥ trayo 'sya pādā iti savanāny eva dve śīrṣa iti brahmaudanapravargyāv eva sapta hastāso asyeti chandāṃsy eva tridhā baddha iti mantraḥ kalpo brāhmaṇaṃ vṛṣabho roravīty eṣa ha vai vṛṣabha eṣa tad roravīti yad yajñeṣu śastrāṇi śaṃsaty ṛgbhir yajurbhiḥ sāmabhir brahmabhir iti mahodevo martyām āviveśety eṣa ha vai mahān devo yad yajña eṣu martyām āviveśa / yo vidyāt sapta pravata iti prāṇān āha sapta vidyāt parāvata ity apānān āha / śiro yajñasya yo vidyād ity etad vai yajñasya śiro yan mantravān brahmaudano yo ha vā etam amantravantaṃ brahmaudanam upeyād apaśirasā ha vā asya yajñam upeto bhavati tasmān mantravantam eva brahmaudanam upeyān nāmantravantam iti brāhmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् उपयज्ञ आत्रेयो भवतीत्य् आदित्यं हि तमो जग्राह तद् अत्रिर् अपनुनोद तद् अत्रिर् अन्वपश्यत् । तद् अप्य् एतद् ऋचोक्तम् । स्तुताद्यम् अत्रिर् दिवम् उन्निनाय दिवित्वात्रिर् अधारयत् सूर्याम् आसाय कर्तव इति । तं होवाच वरं वृणीष्वेति स होवाच दक्षिणीया मे प्रजा स्याद् इति तस्माद् आत्रेयाय प्रथमदक्षिणा यज्ञे दीयन्त इति ब्राह्मणम्

kim upayajña ātreyo bhavatīty ādityaṃ hi tamo jagrāha tad atrir apanunoda tad atrir anvapaśyat / tad apy etad ṛcoktam / stutādyam atrir divam unnināya divitvātrir adhārayat sūryām āsāya kartava iti / taṃ hovāca varaṃ vṛṇīṣveti sa hovāca dakṣiṇīyā me prajā syād iti tasmād ātreyāya prathamadakṣiṇā yajñe dīyanta iti brāhmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजापतिर् वेदान् उवाच अग्नीन् आदधीयेति तान् वाग् अभ्युवाचाश्वो वै सम्भाराणाम् इति तं घोरात् क्रूरात् सलिलात् सरस उदानिन्युस् तान् वाग् अभ्युवाचाश्वः शम्येतेति तथेति तम् ऋग्वेद एत्योवाचाहम् अश्वं शमेयम् इति तस्मा अविसृप्ताय महद् भयं ससृजे स एतां प्राचीं दिशम् भेजे स होवाचाशान्तो न्व् अयम् अश्व इति । तं यजुर्वेद एत्योवाचाहम् अश्वं शमेयम् इति तस्मा अविसृप्ताय महद् भयं ससृजे सा एतां प्रतीचीं दिशं भेजे स होवाचाशान्तो न्व् अयम् अश्व इति । तं सामवेद एत्योवाचाहम् अश्वं शमेयम् इति केन नु त्वं शमयिष्यसीति रथंतरं नाम मे सामाघोरं चाक्रूरं च तेनाश्वम् अभिष्टूयते तस्मा अथ विसृप्ताय तद् एव महद् भयं ससृजे स एताम् उदीचीं दिशम् भेजे स होवाचाशान्तो न्व् अयम् अश्व इति । तान् वाग् अभ्युवाच शंयुम् आथर्वणं गच्छथेति ते शंयुम् आथर्वणम् आसीनं प्राप्योचुर् नमस् ते अस्तु भगवन्न् अश्व शम्येतेति । तथेति स खलु कबन्धस्याथर्वणस्य पुत्रम् आमन्त्रयामास विचारिन्न् इति भग इति हास्मै प्रतिश्रुतं प्रतिशुश्रावाश्वं शम्येतेति तथेति स खलु शान्त्युदकं चकाराथर्वणोभिश् चाङ्गिरसोभिश् चातनैर् मातृनामभिर् वास्तोष्पत्यैर् इति शमयति तस्य ह स्नातस्याश्वस्याभ्युक्षितस्य सर्वेभ्यो रोमशमरेभ्यो ऽङ्गारा आशीर्यन्त सो ऽश्वस् तुष्टो नमस्कारं चकार नमः शंयुम् आथर्वणाय यो मा यज्ञम् अचीकृपद् इति भविष्यन्ति ह वा अतो ऽन्ये ब्राह्मणा लघुसम्भारतमास्त आदित्यस्य पद आधास्यन्त्य् अनडुहो वत्सस्याजस्य श्रवणस्य ब्रह्मचारिणो वा एतद् वा आदित्यस्य पदं यद् भूमिस् तयैव पद आहितं भविष्यतीति सो ऽग्नौ प्रणीयमाने ऽश्वे ऽन्वारब्धं ब्रह्मा यजमानं वाचयति यद् अक्रन्दः प्रथमं जायमान इति पञ्च तं ब्राह्मणा उपवहन्ति तद् ब्रह्मोपाकुरुते एष ह वै विद्वांत् सर्वविद् ब्रह्मा यद् भृग्वङ्गिरोविद् इति ब्राह्मणम्

prajāpatir vedān uvāca agnīn ādadhīyeti tān vāg abhyuvācāśvo vai sambhārāṇām iti taṃ ghorāt krūrāt salilāt sarasa udāninyus tān vāg abhyuvācāśvaḥ śamyeteti tatheti tam ṛgveda etyovācāham aśvaṃ śameyam iti tasmā avisṛptāya mahad bhayaṃ sasṛje sa etāṃ prācīṃ diśam bheje sa hovācāśānto nv ayam aśva iti / taṃ yajurveda etyovācāham aśvaṃ śameyam iti tasmā avisṛptāya mahad bhayaṃ sasṛje sā etāṃ pratīcīṃ diśaṃ bheje sa hovācāśānto nv ayam aśva iti / taṃ sāmaveda etyovācāham aśvaṃ śameyam iti kena nu tvaṃ śamayiṣyasīti rathaṃtaraṃ nāma me sāmāghoraṃ cākrūraṃ ca tenāśvam abhiṣṭūyate tasmā atha visṛptāya tad eva mahad bhayaṃ sasṛje sa etām udīcīṃ diśam bheje sa hovācāśānto nv ayam aśva iti / tān vāg abhyuvāca śaṃyum ātharvaṇaṃ gacchatheti te śaṃyum ātharvaṇam āsīnaṃ prāpyocur namas te astu bhagavann aśva śamyeteti / tatheti sa khalu kabandhasyātharvaṇasya putram āmantrayāmāsa vicārinn iti bhaga iti hāsmai pratiśrutaṃ pratiśuśrāvāśvaṃ śamyeteti tatheti sa khalu śāntyudakaṃ cakārātharvaṇobhiś cāṅgirasobhiś cātanair mātṛnāmabhir vāstoṣpatyair iti śamayati tasya ha snātasyāśvasyābhyukṣitasya sarvebhyo romaśamarebhyo 'ṅgārā āśīryanta so 'śvas tuṣṭo namaskāraṃ cakāra namaḥ śaṃyum ātharvaṇāya yo mā yajñam acīkṛpad iti bhaviṣyanti ha vā ato 'nye brāhmaṇā laghusambhāratamāsta ādityasya pada ādhāsyanty anaḍuho vatsasyājasya śravaṇasya brahmacāriṇo vā etad vā ādityasya padaṃ yad bhūmis tayaiva pada āhitaṃ bhaviṣyatīti so 'gnau praṇīyamāne 'śve 'nvārabdhaṃ brahmā yajamānaṃ vācayati yad akrandaḥ prathamaṃ jāyamāna iti pañca taṃ brāhmaṇā upavahanti tad brahmopākurute eṣa ha vai vidvāṃt sarvavid brahmā yad bhṛgvaṅgirovid iti brāhmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवाश् च ह वा असुराश् चास्पर्धन्त ते देवा इन्द्रम् अब्रुवन्न् इमं नस् तावद् यज्ञं गोपाय यावद् असुरैः संयतामहा इति स वै नस् तेन रूपेण गोपाय येन नो रूपेण भूयिष्ठं छादयसि येन शक्ष्यसि गोप्तुम् इति स ऋग्वेदो भूत्वा पुरस्तात् परीत्योपातिष्ठन्तं देवा अब्रुवन्न् अन्यत् तद् रूपं कुरुष्व नैतेन नो रूपेण भूयिष्ठं छादयसि नैतेन शक्ष्यसि गोप्तुम् इति स यजुर्वेदो भूत्वा पश्चात् परीत्योपातिष्ठत् तं देवा अब्रुवन्न् अन्यत् तद् रूपं कुरुष्व नैतेन नो रूपेण भूयिष्ठं छादयसि नैतेन शक्ष्यसि गोप्तुम् इति स सामवेदो भूत्वा उत्तरतः परीत्योपातिष्ठत् तं देवा अब्रुवन्न् अन्यद् एव तद् रूपं कुरुष्व नैतेन नो रूपेण भूयिष्ठं छादयसि नैतेन शक्ष्यसि गोप्तुम् इति स इन्द्र उष्णीषी ब्रह्मवेदो भूत्वा दक्षिणतः परीत्योपातिष्ठत् तं देवा अब्रुवन्न् एतत् तद् रूपं कुरुष्वैतेन नो रूपेण भूयिष्ठं छादयस्य् एतेन शक्ष्यसि गोप्तुम् इति तद् यद् इन्द्र उष्णीषी ब्रह्मवेदो भूत्वा दक्षिणतः परीत्योपातिष्ठत् तद् ब्रह्माभवत् तद् ब्रह्मणो ब्रह्मत्वं तद् वा एतद् अथर्वणो रूपं यद् उष्णीषी ब्रह्मा तं दक्षिणतो विश्वेदेवा उपासीरंस् तं यद् दक्षिणतो विश्वेदेवा उपासीरंस् तत् सदस्यो ऽभवत् तत् सदस्यस्य सदस्यत्वं बलेर् ह वा एतद् बलम् उपजायते यत् सदस्य आमयतो वै व्रजस्य बहुलतरं व्रजं विन्वन्ति घोरा वा एषा दिग् दक्षिणा शान्ता इतरास् तद् यानि स्तुतानि ब्रह्मानुमन्त्रयते मनसैव तानि सदस्यो जनद् इत्य् एतां व्याहृतिं जपं चेत्यात्मानं जनयति न जित्यात्मानम् अपित्वे दधाति तं देवा अब्रुवन् वरं वृणीष्वेति वृणा ३ इति स वरम् अवृणीतास्याम् एव मां होत्रायाम् इन्द्रभूतं पुनन्तस्तुवन्तः शंसन्तः तिष्ठेयुर् इति तं तस्याम् एव होत्रायाम् इन्द्रभूतं पुनन्तस्तुवन्तः शंसन्तो ऽतिष्ठंस् तं यत् तस्याम् एव होत्रायाम् इन्द्रभूतं पुनन्तस्तुवन्तः शंसन्तस् तिष्ठंस् तद् ब्राह्मणाच् छंस्य् अभवत् तद् ब्राह्मणाच् छंसिनी ब्राह्मणाच् छंसित्वं सैषैन्द्री होत्रा यद् ब्राह्मणाच् छंसीया द्वितीयं वरं वृणीष्वेति वृणा ३ इति स वरम् अवृणीतास्याम् एव मां होत्रायां वायुभूतं पुनन्तस्तुवन्तः शंसन्तस् तिष्ठेयुर् इति तं तस्याम् एव होत्रायां वायुभूतं पुनन्तस्तुवन्तः शंसन्तो ऽतिष्ठंस् तं यत् तस्याम् एव होत्रायां वायुभूतं पुनन्तस्तुवन्तः शंसन्तस् तिष्ठंस् तत् पोताभवत् तत् पोतुः पोतृत्वं सैषा वायव्या होत्रा यत् पोत्रिया तृतीयं वरं वृणीष्वेति वृणा ३ इति स वरम् अवृणीतास्याम् एव मां होत्रायाम् अग्निभूतम् इन्धानाः पुनन्तस्तुवन्तः शंसन्तस् तिष्ठेयुर् इति तं तस्याम् एव होत्रायाम् अग्निभूतम् इन्धानाः पुनन्तस्तुवन्तः शंसन्तो ऽतिष्ठंस् तं यत् तस्याम् एव होत्रायाम् अग्निभूतम् इन्धानाः पुनन्तस्तुवन्तः शंसन्तस् तिष्ठंस् तद् आग्नीध्रो ऽभवत् तद् आग्नीध्रस्याग्नीध्रत्वं सैषाग्नेयी होत्रा यद् आग्नीध्रीयेति ब्राह्मणम्

devāś ca ha vā asurāś cāspardhanta te devā indram abruvann imaṃ nas tāvad yajñaṃ gopāya yāvad asuraiḥ saṃyatāmahā iti sa vai nas tena rūpeṇa gopāya yena no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasi yena śakṣyasi goptum iti sa ṛgvedo bhūtvā purastāt parītyopātiṣṭhantaṃ devā abruvann anyat tad rūpaṃ kuruṣva naitena no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasi naitena śakṣyasi goptum iti sa yajurvedo bhūtvā paścāt parītyopātiṣṭhat taṃ devā abruvann anyat tad rūpaṃ kuruṣva naitena no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasi naitena śakṣyasi goptum iti sa sāmavedo bhūtvā uttarataḥ parītyopātiṣṭhat taṃ devā abruvann anyad eva tad rūpaṃ kuruṣva naitena no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasi naitena śakṣyasi goptum iti sa indra uṣṇīṣī brahmavedo bhūtvā dakṣiṇataḥ parītyopātiṣṭhat taṃ devā abruvann etat tad rūpaṃ kuruṣvaitena no rūpeṇa bhūyiṣṭhaṃ chādayasy etena śakṣyasi goptum iti tad yad indra uṣṇīṣī brahmavedo bhūtvā dakṣiṇataḥ parītyopātiṣṭhat tad brahmābhavat tad brahmaṇo brahmatvaṃ tad vā etad atharvaṇo rūpaṃ yad uṣṇīṣī brahmā taṃ dakṣiṇato viśvedevā upāsīraṃs taṃ yad dakṣiṇato viśvedevā upāsīraṃs tat sadasyo 'bhavat tat sadasyasya sadasyatvaṃ baler ha vā etad balam upajāyate yat sadasya āmayato vai vrajasya bahulataraṃ vrajaṃ vinvanti ghorā vā eṣā dig dakṣiṇā śāntā itarās tad yāni stutāni brahmānumantrayate manasaiva tāni sadasyo janad ity etāṃ vyāhṛtiṃ japaṃ cetyātmānaṃ janayati na jityātmānam apitve dadhāti taṃ devā abruvan varaṃ vṛṇīṣveti vṛṇā 3 iti sa varam avṛṇītāsyām eva māṃ hotrāyām indrabhūtaṃ punantastuvantaḥ śaṃsantaḥ tiṣṭheyur iti taṃ tasyām eva hotrāyām indrabhūtaṃ punantastuvantaḥ śaṃsanto 'tiṣṭhaṃs taṃ yat tasyām eva hotrāyām indrabhūtaṃ punantastuvantaḥ śaṃsantas tiṣṭhaṃs tad brāhmaṇāc chaṃsy abhavat tad brāhmaṇāc chaṃsinī brāhmaṇāc chaṃsitvaṃ saiṣaindrī hotrā yad brāhmaṇāc chaṃsīyā dvitīyaṃ varaṃ vṛṇīṣveti vṛṇā 3 iti sa varam avṛṇītāsyām eva māṃ hotrāyāṃ vāyubhūtaṃ punantastuvantaḥ śaṃsantas tiṣṭheyur iti taṃ tasyām eva hotrāyāṃ vāyubhūtaṃ punantastuvantaḥ śaṃsanto 'tiṣṭhaṃs taṃ yat tasyām eva hotrāyāṃ vāyubhūtaṃ punantastuvantaḥ śaṃsantas tiṣṭhaṃs tat potābhavat tat potuḥ potṛtvaṃ saiṣā vāyavyā hotrā yat potriyā tṛtīyaṃ varaṃ vṛṇīṣveti vṛṇā 3 iti sa varam avṛṇītāsyām eva māṃ hotrāyām agnibhūtam indhānāḥ punantastuvantaḥ śaṃsantas tiṣṭheyur iti taṃ tasyām eva hotrāyām agnibhūtam indhānāḥ punantastuvantaḥ śaṃsanto 'tiṣṭhaṃs taṃ yat tasyām eva hotrāyām agnibhūtam indhānāḥ punantastuvantaḥ śaṃsantas tiṣṭhaṃs tad āgnīdhro 'bhavat tad āgnīdhrasyāgnīdhratvaṃ saiṣāgneyī hotrā yad āgnīdhrīyeti brāhmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणो ह वा इमम् अग्निं वैश्वानरं बभार । सो ऽयम् अग्निर् वैश्वानरो ब्राह्मणेन भ्रियमाण इमांल् लोकान् जनयते ऽथायम् ईक्षते ऽग्निर् जातवेदा ब्राह्मणद्वितीयो ह वा अयम् इदम् अग्निर् वैश्वानरो ज्वलति हन्ताहं यन् मयि तेज इन्द्रियं वीर्यं तद् दर्शयाम्य् उत वै मा बिभ्रियाद् इति स आत्मानम् आप्याययेत् तं पयो ऽधोक् तम् इमं ब्राह्मणं दर्शयित्वात्मन्य् अजुहोत् स द्वितीयम् आत्मानम् आप्याययेत् तं घृतम् अधोक् तम् इमं ब्राह्मणं दर्शयित्वात्मन्य् अजुहोत् स तृतीयम् आत्मानम् आप्याययेत् तद् इदं विश्वं विकृतम् अन्नाद्यम् अधोक् तम् इमं ब्राह्मणं दर्शयित्वात्मन्य् अजुहोत् स चतुर्थम् आत्मानम् आप्याययेत् तेन ब्राह्मणस्य जायां विराजम् अपश्यत् ताम् अस्मै प्रायच्छत् स आत्मा अपित्वम् अभवत् तत इमम् अग्निं वैश्वानरं परास्युर् ब्राह्मणो ऽग्निं जातवेदसम् अधत्त सो ऽयम् अब्रवीत् अग्ने जातवेदो ऽभिनिधेहि मेहीति तस्य द्वैतं नामाधत्ताघोरं चाक्रूरं च सो ऽश्वो ऽभवत् तस्माद् अश्वो वहेत रथं न भवति पृष्ठेन सादिनं स देवान् आगच्छत् स देवेभ्यो ऽन्वातिष्ठत् तस्माद् देवा अबिभयुस् तं ब्रह्मणे प्रायच्छत् तम् एतयर्चाशमयत्

brāhmaṇo ha vā imam agniṃ vaiśvānaraṃ babhāra / so 'yam agnir vaiśvānaro brāhmaṇena bhriyamāṇa imāṃl lokān janayate 'thāyam īkṣate 'gnir jātavedā brāhmaṇadvitīyo ha vā ayam idam agnir vaiśvānaro jvalati hantāhaṃ yan mayi teja indriyaṃ vīryaṃ tad darśayāmy uta vai mā bibhriyād iti sa ātmānam āpyāyayet taṃ payo 'dhok tam imaṃ brāhmaṇaṃ darśayitvātmany ajuhot sa dvitīyam ātmānam āpyāyayet taṃ ghṛtam adhok tam imaṃ brāhmaṇaṃ darśayitvātmany ajuhot sa tṛtīyam ātmānam āpyāyayet tad idaṃ viśvaṃ vikṛtam annādyam adhok tam imaṃ brāhmaṇaṃ darśayitvātmany ajuhot sa caturtham ātmānam āpyāyayet tena brāhmaṇasya jāyāṃ virājam apaśyat tām asmai prāyacchat sa ātmā apitvam abhavat tata imam agniṃ vaiśvānaraṃ parāsyur brāhmaṇo 'gniṃ jātavedasam adhatta so 'yam abravīt agne jātavedo 'bhinidhehi mehīti tasya dvaitaṃ nāmādhattāghoraṃ cākrūraṃ ca so 'śvo 'bhavat tasmād aśvo vaheta rathaṃ na bhavati pṛṣṭhena sādinaṃ sa devān āgacchat sa devebhyo 'nvātiṣṭhat tasmād devā abibhayus taṃ brahmaṇe prāyacchat tam etayarcāśamayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निं त्व् आहुर् वैश्वानरं सदनान् प्रदहन्वगाः । स नो देवत्राधिब्रूहि मारिषाम् आ वयं तवेति । तम् एताभिः पञ्चभिर् ऋग्भिर् उपाकुरुते यद् अक्रन्दः प्रथमं जायमान इति । सो ऽशाम्यत् तस्माद् अश्वः पशूनां जिघत्सुर् अतमो भवति वैश्वानरो ह्य् एष तस्माद् अग्निः पदम् अश्वं ब्रह्मणे ददाति ब्रह्मणे हि प्रत्तं तस्य रसम् अपीडयत् स रसो ऽभवद् रसो ह वा एष तं वा एतं रसं सन्तं रथ इत्य् आचक्षते परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः । स देवान् आगच्छत् स देवेभ्यो ऽन्वातिष्ठत् तस्माद् देवा अबिभयुस् तं ब्रह्मणे प्रायच्छत् तम् एतयर्चाज्याहुत्याभ्यजुहोद् इन्द्रस्यौजो मरुताम् अनीकम् इति । रथम् अभिहुत्वा ताम् एतयर्चातिष्ठद् वनस्पते वीड्वङ्गो हि भूया इति । तस्माद् आग्न्याधेयिकं रथं ब्रह्मणे ददाति ब्रह्मणे हि प्रत्तं तस्य तक्षाणस् तनूज्येष्ठां दक्षिणां निरमिमत । तां पञ्चस्व् अपश्यद् ऋचि यजुषि साम्नि शान्ते ऽथ घोरे । तासां द्वे ब्रह्मणे प्रायच्छद् वाचं च ज्योतिश् च वाग् वै धेनुर् ज्योतिर् हिरण्यं तस्माद् आग्न्याधेयिकां चातुष्प्राश्यां धेनुं ब्रह्मणे ददाति ब्रह्मणे हि प्रत्ता पशुषु शाम्यमानेषु चक्षुर् हापयन्ति चक्षुर् एव तदात्मनि धत्ते यद् वै चक्षुस् तद्धिरण्यं तस्माद् आग्न्याधेयिकं हिरण्यं ब्रह्मणे ददाति ब्रह्मणे हि प्रत्तं तस्यात्मन्न् अधत्त तेन प्राज्वलयद् यन् नाधत्त तद् आग्लाभवत् तद् आग्ला भूत्वा सा समुद्रं प्राविशत् सा समुद्रम् अदहत् तस्मात् समुद्रो दुर्गिर् अपि वैश्वानरेण हि दग्धः सा पृथिवीम् उदैत् सा पृथिवीं व्यदहत् सा देवान् आगच्छत् सा देवान् अहिडत् ते देवा ब्रह्माणम् उपाधावन् स नैवागायन् नानृत्यत् सैषाग्लैषा कारुविदा नाम तं वा एतम् आग्लाहतं सन्तम् आग्लागृध इत्य् आचक्षते परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः । य एष ब्राह्मणो गायनो वा नर्तनो वा भवति तम् आग्लागृध इत्य् आचक्षते तस्माद् ब्राह्मणो नैव गायेन् नानृत्येन् माग्लागृधः स्यात् तस्माद् ब्राह्म्यं पूर्वं हविर् अपरं प्राजापत्यं प्राजापत्यात् ब्राह्मणम् एवोत्तमम् इति ब्राह्मणम्

agniṃ tv āhur vaiśvānaraṃ sadanān pradahanvagāḥ / sa no devatrādhibrūhi māriṣām ā vayaṃ taveti / tam etābhiḥ pañcabhir ṛgbhir upākurute yad akrandaḥ prathamaṃ jāyamāna iti / so 'śāmyat tasmād aśvaḥ paśūnāṃ jighatsur atamo bhavati vaiśvānaro hy eṣa tasmād agniḥ padam aśvaṃ brahmaṇe dadāti brahmaṇe hi prattaṃ tasya rasam apīḍayat sa raso 'bhavad raso ha vā eṣa taṃ vā etaṃ rasaṃ santaṃ ratha ity ācakṣate parokṣeṇa parokṣapriyā iva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ / sa devān āgacchat sa devebhyo 'nvātiṣṭhat tasmād devā abibhayus taṃ brahmaṇe prāyacchat tam etayarcājyāhutyābhyajuhod indrasyaujo marutām anīkam iti / ratham abhihutvā tām etayarcātiṣṭhad vanaspate vīḍvaṅgo hi bhūyā iti / tasmād āgnyādheyikaṃ rathaṃ brahmaṇe dadāti brahmaṇe hi prattaṃ tasya takṣāṇas tanūjyeṣṭhāṃ dakṣiṇāṃ niramimata / tāṃ pañcasv apaśyad ṛci yajuṣi sāmni śānte 'tha ghore / tāsāṃ dve brahmaṇe prāyacchad vācaṃ ca jyotiś ca vāg vai dhenur jyotir hiraṇyaṃ tasmād āgnyādheyikāṃ cātuṣprāśyāṃ dhenuṃ brahmaṇe dadāti brahmaṇe hi prattā paśuṣu śāmyamāneṣu cakṣur hāpayanti cakṣur eva tadātmani dhatte yad vai cakṣus taddhiraṇyaṃ tasmād āgnyādheyikaṃ hiraṇyaṃ brahmaṇe dadāti brahmaṇe hi prattaṃ tasyātmann adhatta tena prājvalayad yan nādhatta tad āglābhavat tad āglā bhūtvā sā samudraṃ prāviśat sā samudram adahat tasmāt samudro durgir api vaiśvānareṇa hi dagdhaḥ sā pṛthivīm udait sā pṛthivīṃ vyadahat sā devān āgacchat sā devān ahiḍat te devā brahmāṇam upādhāvan sa naivāgāyan nānṛtyat saiṣāglaiṣā kāruvidā nāma taṃ vā etam āglāhataṃ santam āglāgṛdha ity ācakṣate parokṣeṇa parokṣapriyā iva hi devā bhavanti pratyakṣadviṣaḥ / ya eṣa brāhmaṇo gāyano vā nartano vā bhavati tam āglāgṛdha ity ācakṣate tasmād brāhmaṇo naiva gāyen nānṛtyen māglāgṛdhaḥ syāt tasmād brāhmyaṃ pūrvaṃ havir aparaṃ prājāpatyaṃ prājāpatyāt brāhmaṇam evottamam iti brāhmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथर्वाणश् च ह वा आङ्गिरसश् च भृगुचक्षुषी तद् ब्रह्माभिव्यपश्यंस् तद् अजानन् वयं वा इदं सर्वं यद् भृग्वङ्गिरस इति । ते देवा ब्राह्म्यं हविर् यत् सांतपने ऽग्नाव् अजुहवुर् एतद् वै ब्राह्म्यं हविर् यत् सांतपने ऽग्नौ हूयते एष ह वै सांतपनो ऽग्निर् यद् ब्राह्मणस् तस्योर्जयोर्जां देवा अभजन्त सुमनस एव स्वधां पितरः श्रद्धया स्वर्गं लोकं ब्राह्मणास् तेन सुन्वन्त्य् ऋषयो ऽन्ततः स्त्रियः केवल आत्मन्य् अवारुन्धत वाह्या उभयेन सुन्वन्ति यद् वै यज्ञे ब्राह्म्यं हविर् न निरूप्येतानृजवः प्राजापत्यहविषो मनुष्या जायेरन्न् असौ यांल् लोकान् शृण्व् इति पिता ह्य् एष आहवनीयस्य गार्हपत्यस्य दक्षिणाग्नेर् यो ऽग्निहोत्रं जुहोतीति वा प्रिये धामनि मदन्ति तेषाम् एषो ऽग्निः सांतपनश्रेष्ठो भवत्य् एतस्य वाचि तृप्तायाम् अग्निस् तृप्यति प्राणे तृप्ते वायुस् तृप्यति चक्षुषी तृप्त आदित्यस् तृप्यति मनसि तृप्ते चन्द्रमास् तृप्यति श्रोत्रे तृप्ते दिशश् चान्तर्देशाश् च तृप्यन्ति स्नेहेषु तृप्तेष्व् आपस् तृप्यन्ति लोमेषु तृप्तेष्व् ओषधिवनस्पतयस् तृप्यन्ति शरीरे तृप्ते पृथिवी तृप्यत्य् एवम् एषो ऽग्निः सांतपनः श्रेष्ठस् तृप्तः सर्वास् तृप्तास् तर्पयतीति ब्राह्मणम्

atharvāṇaś ca ha vā āṅgirasaś ca bhṛgucakṣuṣī tad brahmābhivyapaśyaṃs tad ajānan vayaṃ vā idaṃ sarvaṃ yad bhṛgvaṅgirasa iti / te devā brāhmyaṃ havir yat sāṃtapane 'gnāv ajuhavur etad vai brāhmyaṃ havir yat sāṃtapane 'gnau hūyate eṣa ha vai sāṃtapano 'gnir yad brāhmaṇas tasyorjayorjāṃ devā abhajanta sumanasa eva svadhāṃ pitaraḥ śraddhayā svargaṃ lokaṃ brāhmaṇās tena sunvanty ṛṣayo 'ntataḥ striyaḥ kevala ātmany avārundhata vāhyā ubhayena sunvanti yad vai yajñe brāhmyaṃ havir na nirūpyetānṛjavaḥ prājāpatyahaviṣo manuṣyā jāyerann asau yāṃl lokān śṛṇv iti pitā hy eṣa āhavanīyasya gārhapatyasya dakṣiṇāgner yo 'gnihotraṃ juhotīti vā priye dhāmani madanti teṣām eṣo 'gniḥ sāṃtapanaśreṣṭho bhavaty etasya vāci tṛptāyām agnis tṛpyati prāṇe tṛpte vāyus tṛpyati cakṣuṣī tṛpta ādityas tṛpyati manasi tṛpte candramās tṛpyati śrotre tṛpte diśaś cāntardeśāś ca tṛpyanti sneheṣu tṛpteṣv āpas tṛpyanti lomeṣu tṛpteṣv oṣadhivanaspatayas tṛpyanti śarīre tṛpte pṛthivī tṛpyaty evam eṣo 'gniḥ sāṃtapanaḥ śreṣṭhas tṛptaḥ sarvās tṛptās tarpayatīti brāhmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सांतपना इदं हविर् इत्य् एष ह वै सांतपनो ऽग्निर् यद् ब्राह्मणो यस्य गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्नयनजातकर्मनामकरणनिष्क्रमणान्नप्राशनगोदानचूडाकरणोपनयनाप्लवनाग्निहोत्रव्रतचर्यादीनिकृतानि भवन्ति स सांतपनो ऽथ यो ऽयम् अनग्निकः स कुम्भे तद् यथा कुम्भे लोष्टः प्रक्षिप्तो नैव शौचार्थाय कल्पते नैव शस्यं निर्वर्तयत्य् एवम् एवायं ब्राह्मो ऽनग्निकस् तस्य ब्राह्मणस्यानग्निकस्य नैव दैवं दद्यान् न पित्र्यं न चास्य स्वाध्यायाशिषो न यज्ञ आशिषः स्वर्गंगमा भवन्ति । तद् अप्य् एतद् ऋचोक्तम् । अग्निं दूतं वृणीमहे होतारं विश्ववेदसम् । अस्य यज्ञस्य सुक्रतुम् इति ब्राह्मणम्

sāṃtapanā idaṃ havir ity eṣa ha vai sāṃtapano 'gnir yad brāhmaṇo yasya garbhādhānapuṃsavanasīmantonnayanajātakarmanāmakaraṇaniṣkramaṇānnaprāśanagodānacūḍākaraṇopanayanāplavanāgnihotravratacaryādīnikṛtāni bhavanti sa sāṃtapano 'tha yo 'yam anagnikaḥ sa kumbhe tad yathā kumbhe loṣṭaḥ prakṣipto naiva śaucārthāya kalpate naiva śasyaṃ nirvartayaty evam evāyaṃ brāhmo 'nagnikas tasya brāhmaṇasyānagnikasya naiva daivaṃ dadyān na pitryaṃ na cāsya svādhyāyāśiṣo na yajña āśiṣaḥ svargaṃgamā bhavanti / tad apy etad ṛcoktam / agniṃ dūtaṃ vṛṇīmahe hotāraṃ viśvavedasam / asya yajñasya sukratum iti brāhmaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ह प्रजापतिः सोमेन यक्ष्यमाणो वेदान् उवाच कं वो होतारं वृणीयां कम् अध्वर्युं कम् उद्गातारं कं ब्रह्माणम् इति । त ऊचुर् ऋग्विदम् एव होतारं वृणीष्व यजुर्विदम् अध्वर्युं सामविदम् उद्गातरम् अथर्वाङ्गिरोविदं ब्रह्माणं तथा हास्य यज्ञश् चतुर्षु लोकेषु चतुर्षु देवेषु चतुर्षु वेदेषु चतसृषु होत्रासु चतुष्पाद् यज्ञः प्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर् य एवं वेद तस्माद् ऋग्विदम् एव होतारं वृणीष्व स हि हौत्रं वेदाग्निर् वै होता पृथिवी वा ऋचाम् आयतनम् अग्निर् देवता गायत्रं छन्दः भूर् इति शुक्रं तस्मात् तम् एव होतारं वृणीष्वेत्य् एतस्य लोकस्य जितय एतस्य लोकस्य विजितय एतस्य लोकस्य संजितय एतस्य लोकस्यावरुद्धय एतस्य लोकस्य वृद्धय एतस्य लोकस्य समृद्धय एतस्य लोकस्योदात्तय एतस्य लोकस्य व्याप्तय एतस्य लोकस्य पर्याप्तय एतस्य लोकस्य समाप्तये अथ चेन् नैवंविदं होतारं वृणुते पुरस्ताद् एवैषां यज्ञो रिच्यते । यजुर्विदम् एवाध्वर्युं वृणीष्व स ह्य् आध्वर्यवं वेद वायुर् वा अध्वर्युर् अन्तरिक्षं वै यजुषाम् आयतनं वायुर् देवता त्रैष्टुभं छन्दो भुव इति शुक्रं तस्मात् तम् एवाध्वर्युं वृणीष्वेत्य् एतस्य लोकस्येत्य् एवाथ चेन् नैवंविदम् अध्वर्युं वृणुते पश्चाद् एवैषां यज्ञो रिच्यते । सामविदम् एवोद्गातारं वृणीष्व स ह्य् औद्गात्रं वेदादित्यो वा उद्गाता द्यौर् वै साम्नाम् आयतनम् आदित्यो देवता जागतं छन्दः स्वर् इति शुक्रं तस्मात् तम् एवोद्गातारं वृणीष्वेत्य् एतस्य लोकस्येत्य् एवाथ चेन् नैवंविदम् उद्गातारं वृणुते उत्तर एवैषां यज्ञो रिच्यते । अथर्वाङ्गिरोविदम् एव ब्रह्माणं वृणीष्व स हि ब्रह्मत्वं वेद चन्द्रमा वै ब्रह्मा आपो वै भृग्वङ्गिरसाम् आयतनं चन्द्रमा देवता वैद्युतश् चोष्णिक्काकुभे छन्दसी ॐ इत्य् अथर्वणां शुक्रं जनद् इत्य् अङ्गिरसां तस्मात् तम् एव ब्रह्माणं वृणीष्वेत्य् एतस्य लोकस्य जितय एतस्य लोकस्य विजितय एतस्य लोकस्य संजितय एतस्य लोकस्यावरुद्धय एतस्य लोकस्य वृद्धय एतस्य लोकस्य समृद्धय एतस्य लोकस्योदात्तय एतस्य लोकस्य व्याप्तय एतस्य लोकस्य पर्याप्तय एतस्य लोकस्य समाप्तये ऽथ चेन् नैवंविदं ब्रह्माणं वृणुते दक्षिणत एवैषां यज्ञो रिच्यते दक्षिणत एवैषां यज्ञो रिच्यते

atha ha prajāpatiḥ somena yakṣyamāṇo vedān uvāca kaṃ vo hotāraṃ vṛṇīyāṃ kam adhvaryuṃ kam udgātāraṃ kaṃ brahmāṇam iti / ta ūcur ṛgvidam eva hotāraṃ vṛṇīṣva yajurvidam adhvaryuṃ sāmavidam udgātaram atharvāṅgirovidaṃ brahmāṇaṃ tathā hāsya yajñaś caturṣu lokeṣu caturṣu deveṣu caturṣu vedeṣu catasṛṣu hotrāsu catuṣpād yajñaḥ pratiṣṭhati pratitiṣṭhati prajayā paśubhir ya evaṃ veda tasmād ṛgvidam eva hotāraṃ vṛṇīṣva sa hi hautraṃ vedāgnir vai hotā pṛthivī vā ṛcām āyatanam agnir devatā gāyatraṃ chandaḥ bhūr iti śukraṃ tasmāt tam eva hotāraṃ vṛṇīṣvety etasya lokasya jitaya etasya lokasya vijitaya etasya lokasya saṃjitaya etasya lokasyāvaruddhaya etasya lokasya vṛddhaya etasya lokasya samṛddhaya etasya lokasyodāttaya etasya lokasya vyāptaya etasya lokasya paryāptaya etasya lokasya samāptaye atha cen naivaṃvidaṃ hotāraṃ vṛṇute purastād evaiṣāṃ yajño ricyate / yajurvidam evādhvaryuṃ vṛṇīṣva sa hy ādhvaryavaṃ veda vāyur vā adhvaryur antarikṣaṃ vai yajuṣām āyatanaṃ vāyur devatā traiṣṭubhaṃ chando bhuva iti śukraṃ tasmāt tam evādhvaryuṃ vṛṇīṣvety etasya lokasyety evātha cen naivaṃvidam adhvaryuṃ vṛṇute paścād evaiṣāṃ yajño ricyate / sāmavidam evodgātāraṃ vṛṇīṣva sa hy audgātraṃ vedādityo vā udgātā dyaur vai sāmnām āyatanam ādityo devatā jāgataṃ chandaḥ svar iti śukraṃ tasmāt tam evodgātāraṃ vṛṇīṣvety etasya lokasyety evātha cen naivaṃvidam udgātāraṃ vṛṇute uttara evaiṣāṃ yajño ricyate / atharvāṅgirovidam eva brahmāṇaṃ vṛṇīṣva sa hi brahmatvaṃ veda candramā vai brahmā āpo vai bhṛgvaṅgirasām āyatanaṃ candramā devatā vaidyutaś coṣṇikkākubhe chandasī oṃ ity atharvaṇāṃ śukraṃ janad ity aṅgirasāṃ tasmāt tam eva brahmāṇaṃ vṛṇīṣvety etasya lokasya jitaya etasya lokasya vijitaya etasya lokasya saṃjitaya etasya lokasyāvaruddhaya etasya lokasya vṛddhaya etasya lokasya samṛddhaya etasya lokasyodāttaya etasya lokasya vyāptaya etasya lokasya paryāptaya etasya lokasya samāptaye 'tha cen naivaṃvidaṃ brahmāṇaṃ vṛṇute dakṣiṇata evaiṣāṃ yajño ricyate dakṣiṇata evaiṣāṃ yajño ricyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.