Haribhatta: Jatakamala, Jatakas 1-8, 11-12, 19-20, 22, 24, 26, 32, 35. 1

विविधक्लेशभुजङ्गाज् जगद् उद्धर्तुं भवौघपातालात् । बुद्धत्वाय विशालो न भवत्य् अमहात्मनां प्रणिधिः

vividhakleśabhujaṅgāj jagad uddhartuṃ bhavaughapātālāt / buddhatvāya viśālo na bhavaty amahātmanāṃ praṇidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्यथानुश्रूयते ऽतीते ऽध्वनिसदाकुसुमितोपवनरमणीयपर्यन्तापर्यन्तजनसमूहसंबाधवीथीचत्वरापणमणिकनकस्तम्भपङ्क्तिमनोहरभवनान्तराला शरदधिकविमलतारापतितारकागणाभ्यलंकृता द्यौर् इव प्रभावती प्रभावती नाम राजधानी बभूव । तस्यां च सकलवसुधावधूहारयष्टिभूतायां मणिर् इवामलप्रभासः प्रभासो नाम राजा बभूव । यस्यामलस्फटिकभित्तिषु मन्दिरान्तः कर्णावतंसतिलकप्रविलोकिनीनाम् । हस्ताः प्रसाधनविधौ मृदवो ऽङ्गनानां नादर्शधारणपरिश्रमदुःखम् ऊहुः

tadyathānuśrūyate 'tīte 'dhvanisadākusumitopavanaramaṇīyaparyantāparyantajanasamūhasaṃbādhavīthīcatvarāpaṇamaṇikanakastambhapaṅktimanoharabhavanāntarālā śaradadhikavimalatārāpatitārakāgaṇābhyalaṃkṛtā dyaur iva prabhāvatī prabhāvatī nāma rājadhānī babhūva | tasyāṃ ca sakalavasudhāvadhūhārayaṣṭibhūtāyāṃ maṇir ivāmalaprabhāsaḥ prabhāso nāma rājā babhūva | yasyāmalasphaṭikabhittiṣu mandirāntaḥ karṇāvataṃsatilakapravilokinīnām / hastāḥ prasādhanavidhau mṛdavo 'ṅganānāṃ nādarśadhāraṇapariśramaduḥkham ūhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्राणनाम्बुपरिवर्धितपुण्यबीजं यं बान्धवा ददृशुर् अम्बुधरायमाणम् । यस्यासहन्त बलिनो ऽप्य् अरयो न कोपम् अह्नाय वैद्युतम् इव ज्वलनं पतन्तम्

viśrāṇanāmbuparivardhitapuṇyabījaṃ yaṃ bāndhavā dadṛśur ambudharāyamāṇam / yasyāsahanta balino 'py arayo na kopam ahnāya vaidyutam iva jvalanaṃ patantam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यैवंविधविभूतिपराक्रमोदयस्य कदाचिद् उदयभूधरशिखरम् इव सवितुर् अमलमणिसहस्रविच्छुरितोभयपार्श्वं सिंहासनम् अधितस्थुषः क्षितिपतेर् यथास्थापनम् उपविष्टब्राह्मणराजसामन्तामात्यदूतवर्गां दौवारिकनिषिध्यमानपरिशङ्कितेतरजनां बहिर्निबद्धहस्त्यश्वरथवराम् आस्थानीम् आलोकयतः समुत्पत्यानुज्ञातप्रवेशैर् वनचरकैर् अवनितलविनिहितजानुभिः प्रकृतिलघुमानसत्वाद् आगतसाध्वसगद्गदस्खलितवचनैर् निवेदितम् । अस्माभिर् अद्रिगहने करिणां समूहे दृष्टः करी कुमुदराशिर् इवावदातः । मूले नवाम्बुधरवृन्दतिरस्कृतस्य प्रालेयशैलशिखरस्य सरूपमूर्तिः

tasyaivaṃvidhavibhūtiparākramodayasya kadācid udayabhūdharaśikharam iva savitur amalamaṇisahasravicchuritobhayapārśvaṃ siṃhāsanam adhitasthuṣaḥ kṣitipater yathāsthāpanam upaviṣṭabrāhmaṇarājasāmantāmātyadūtavargāṃ dauvārikaniṣidhyamānapariśaṅkitetarajanāṃ bahirnibaddhahastyaśvarathavarām āsthānīm ālokayataḥ samutpatyānujñātapraveśair vanacarakair avanitalavinihitajānubhiḥ prakṛtilaghumānasatvād āgatasādhvasagadgadaskhalitavacanair niveditam | asmābhir adrigahane kariṇāṃ samūhe dṛṣṭaḥ karī kumudarāśir ivāvadātaḥ / mūle navāmbudharavṛndatiraskṛtasya prāleyaśailaśikharasya sarūpamūrtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदानीं तु ग्रहणे देवः प्रमाणम् इत्य् अथ स राजा संप्राप्तायां शरदि करिग्रहणाभिवृद्धकुतूहलो हलयोत्रोन्मूल्यमानमुस्तदर्भमूलसंभूततटतटाशब्दां क्वचित् क्षेत्रगोपिकाहस्ततालध्वनिविमिश्रच्छोट्कारशब्दसंत्राससमुत्पतितशुकपक्षाक्षेपविचलितपरिणतकपिशकलमशुङ्कजालां भक्तहारीपरिवेष्यमाणकृषीवलान्तिकनिलीनचकितवायसां कलुषपल्वलजलावस्थितरोमन्थायमानमहिषीयूथसवदनावघूर्णनविनिवारितदंशपातां श्रूयमाणप्रविचरितगोगणचलितकिङ्किणीविक्वणां केदारतामरसनालस्खलितशरारिकादम्बचक्रवाकमिथुनां नगरग्रामसंबद्धां क्षेत्रभुवम् अतिक्रम्य सैन्यसंत्रासविभिद्यमानहरिणकुलाकुलम् अश्वक्षुरच्छिद्यमानशष्पाङ्कुरं रथवराधिरोही सितातपत्रविनिवारितदिवसकरकिरणसंतापस् तद् अचलवनान्तरं प्रविवेश ॥ अथ गजपतिम् आरात् तं स्थितं यूथमध्ये सुरभिविशदगन्धां शल्लकीं खण्डयन्तम् । अवनिपतिर् अपश्यद् दानलेखोपकण्ठभ्रमदलिकुलम् ईषत् कर्णतालैः क्षिपन्तम्

idānīṃ tu grahaṇe devaḥ pramāṇam ity atha sa rājā saṃprāptāyāṃ śaradi karigrahaṇābhivṛddhakutūhalo halayotronmūlyamānamustadarbhamūlasaṃbhūtataṭataṭāśabdāṃ kvacit kṣetragopikāhastatāladhvanivimiśracchoṭkāraśabdasaṃtrāsasamutpatitaśukapakṣākṣepavicalitapariṇatakapiśakalamaśuṅkajālāṃ bhaktahārīpariveṣyamāṇakṛṣīvalāntikanilīnacakitavāyasāṃ kaluṣapalvalajalāvasthitaromanthāyamānamahiṣīyūthasavadanāvaghūrṇanavinivāritadaṃśapātāṃ śrūyamāṇapravicaritagogaṇacalitakiṅkiṇīvikvaṇāṃ kedāratāmarasanālaskhalitaśarārikādambacakravākamithunāṃ nagaragrāmasaṃbaddhāṃ kṣetrabhuvam atikramya sainyasaṃtrāsavibhidyamānahariṇakulākulam aśvakṣuracchidyamānaśaṣpāṅkuraṃ rathavarādhirohī sitātapatravinivāritadivasakarakiraṇasaṃtāpas tad acalavanāntaraṃ praviveśa || atha gajapatim ārāt taṃ sthitaṃ yūthamadhye surabhiviśadagandhāṃ śallakīṃ khaṇḍayantam / avanipatir apaśyad dānalekhopakaṇṭhabhramadalikulam īṣat karṇatālaiḥ kṣipantam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्यामस् तावद् अस्य गजपतेर् अस्य चास्मन्मत्तहस्तिनो युद्धम् इति विचिन्त्य प्रभासः संयातं नाम हस्त्यारोहम् उवाच । प्रोत्क्षिप्तमुख पटम् इमं कृत्वा कुञ्जरवरं संचोदयैतेन वनदन्तिना सह युद्धायेति । यद् देव आज्ञापयतीति हस्तास्फालनजनितयुद्धोत्साहं तदभिमुखं तम् आधोरणः परसैन्यनिवारणं वारणम् अकरोत् । अथ परस्परालोकनक्रोधाद् अधिकतरसमभिवृद्धमदकणपङ्क्तिसंसिक्तसुरभीकृतभूरजसोः परिघगुरुविषाणसंघट्टध्वनिभीषणम् अयं भग्नो ऽयं भग्न इति सेनाजनेनावलोक्यमानयोश् चिरम् अभवद् युद्धम् ॥ अन्योन्यप्रतिघातभिन्नमुखयोर् उद्वृत्तपिङ्गाक्षयोर् आक्षेपेण विकल्पितश्रवणयोः श्वेतासिताभ्रत्विषोः । क्रोधाद् उत्क्षिपतोः करौ द्विरदयोः स्थूलौ चलत्पुष्करौ किं चित् पल्लवपाटले गतवती व्यक्तिं तयोस् तालुनी

paśyāmas tāvad asya gajapater asya cāsmanmattahastino yuddham iti vicintya prabhāsaḥ saṃyātaṃ nāma hastyāroham uvāca | protkṣiptamukha paṭam imaṃ kṛtvā kuñjaravaraṃ saṃcodayaitena vanadantinā saha yuddhāyeti | yad deva ājñāpayatīti hastāsphālanajanitayuddhotsāhaṃ tadabhimukhaṃ tam ādhoraṇaḥ parasainyanivāraṇaṃ vāraṇam akarot | atha parasparālokanakrodhād adhikatarasamabhivṛddhamadakaṇapaṅktisaṃsiktasurabhīkṛtabhūrajasoḥ parighaguruviṣāṇasaṃghaṭṭadhvanibhīṣaṇam ayaṃ bhagno 'yaṃ bhagna iti senājanenāvalokyamānayoś ciram abhavad yuddham || anyonyapratighātabhinnamukhayor udvṛttapiṅgākṣayor ākṣepeṇa vikalpitaśravaṇayoḥ śvetāsitābhratviṣoḥ / krodhād utkṣipatoḥ karau dviradayoḥ sthūlau calatpuṣkarau kiṃ cit pallavapāṭale gatavatī vyaktiṃ tayos tālunī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वेतद्विपाधिपविषाणविघट्टनेन संभूतवह्निकणिकाशबलीकृतानि । तस्याथ राजकरिणो रदनाश्रयाणि जातानि लोहवलयानि परिश्लथानि

śvetadvipādhipaviṣāṇavighaṭṭanena saṃbhūtavahnikaṇikāśabalīkṛtāni / tasyātha rājakariṇo radanāśrayāṇi jātāni lohavalayāni pariślathāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भग्ने च क्षितिपगजे गजेन तेन व्रीडावान् अभवद् अधोमुखः स यन्ता । तद्यूथं पुनर् अधिगम्य कुञ्जरेन्द्रो गम्भीरो ऽप्य् अवनिपतिः सविस्मयो ऽभूत्

bhagne ca kṣitipagaje gajena tena vrīḍāvān abhavad adhomukhaḥ sa yantā / tadyūthaṃ punar adhigamya kuñjarendro gambhīro 'py avanipatiḥ savismayo 'bhūt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रभासं महामात्राः समुपगम्योचुः । देव दुःसाध्यो ऽयम् एभिः समस्तैर् अपि करिभिर् मन्त्रपरिजप्तैर् ओषधिबलैर् अयम् अनेकपो वशीकर्तव्य इति । तथेति च स राजाभिधाय पुनस् तां राजधानीम् आजगाम । ते ऽपि तेनोपायेन तं गन्धहस्तिनं करिणीभिः परिवृतम् आनीय हस्तिशालां प्रवेश्यालाने निबध्य राज्ञो निवेदयाम् आसुर् आनीतः स गज इति । ततो राजा संयातं हस्तिदमकम् उवाच । भद्र तथायम् इभराजो दमयितव्यो यथा मद्वाहनयोग्यो भवतीति । स च सशिरःप्रणामं गृहीतराजाववादस् तं दन्तिनं दमयाम् आस ॥ स हस्तिदमको यां यां शिक्षां समुपदिष्टवान् । स्वशिष्य इव मेधावी तां तां जग्राह कुञ्जरः

tataḥ prabhāsaṃ mahāmātrāḥ samupagamyocuḥ | deva duḥsādhyo 'yam ebhiḥ samastair api karibhir mantraparijaptair oṣadhibalair ayam anekapo vaśīkartavya iti | tatheti ca sa rājābhidhāya punas tāṃ rājadhānīm ājagāma | te 'pi tenopāyena taṃ gandhahastinaṃ kariṇībhiḥ parivṛtam ānīya hastiśālāṃ praveśyālāne nibadhya rājño nivedayām āsur ānītaḥ sa gaja iti | tato rājā saṃyātaṃ hastidamakam uvāca | bhadra tathāyam ibharājo damayitavyo yathā madvāhanayogyo bhavatīti | sa ca saśiraḥpraṇāmaṃ gṛhītarājāvavādas taṃ dantinaṃ damayām āsa || sa hastidamako yāṃ yāṃ śikṣāṃ samupadiṣṭavān / svaśiṣya iva medhāvī tāṃ tāṃ jagrāha kuñjaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः समानीय महामतङ्गजं मतङ्गजानां मददर्पहारिणम् । विनम्रमूर्धा विनयात् कृताञ्जलिः क्षितीशम् आधोरण ऊचिवान् इदम्

tataḥ samānīya mahāmataṅgajaṃ mataṅgajānāṃ madadarpahāriṇam / vinamramūrdhā vinayāt kṛtāñjaliḥ kṣitīśam ādhoraṇa ūcivān idam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं स दान्तः क्षितिपाल वारणः प्रकामम् अन्यक्षितिपालवारणः । गजेन्द्रशिक्षां समुपेत्य सांप्रतं मदो ऽपि नैनं गमयत्य् असांप्रतम्

ayaṃ sa dāntaḥ kṣitipāla vāraṇaḥ prakāmam anyakṣitipālavāraṇaḥ / gajendraśikṣāṃ samupetya sāṃprataṃ mado 'pi nainaṃ gamayaty asāṃpratam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनाङ्कुशेनापि विनापि वेणुना न विक्रियां याति विनापि सादिना । मया गृहाणेति पुनः प्रचोदितो गजो ऽयम् अद्याज् ज्वलितान् अयोगुडान्

vināṅkuśenāpi vināpi veṇunā na vikriyāṃ yāti vināpi sādinā / mayā gṛhāṇeti punaḥ pracodito gajo 'yam adyāj jvalitān ayoguḍān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः समारुह्य पराभवन्मदं गजेन्द्रम् एनं तुहिनाचलोपमं । ननु स्वयं रत्नपरीक्षणक्षमः परीक्षतां जातकुतूहलो भवान्

tataḥ samāruhya parābhavanmadaṃ gajendram enaṃ tuhinācalopamaṃ / nanu svayaṃ ratnaparīkṣaṇakṣamaḥ parīkṣatāṃ jātakutūhalo bhavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रभासस् तं कुञ्जरवरं शरत्कालधवलम् इव दिवाकरो बलाहकम् अधिरुह्य सान्तःपुरपरिवारः प्रमदवनक्रीडाम् अनुभवितुं प्रातिष्ठत ॥ अथ सरसि सलीलं तोयम् अङ्गे क्षिपन्तीं विशदनिगडभङ्गं खण्डयन्तीं मृणालम् । स मृदुगतिर् अपश्यद् दन्तिनीं दन्तिराजः स्फुटितं अभिमृशन्तीं पुष्करं पुष्करेण

atha prabhāsas taṃ kuñjaravaraṃ śaratkāladhavalam iva divākaro balāhakam adhiruhya sāntaḥpuraparivāraḥ pramadavanakrīḍām anubhavituṃ prātiṣṭhata || atha sarasi salīlaṃ toyam aṅge kṣipantīṃ viśadanigaḍabhaṅgaṃ khaṇḍayantīṃ mṛṇālam / sa mṛdugatir apaśyad dantinīṃ dantirājaḥ sphuṭitaṃ abhimṛśantīṃ puṣkaraṃ puṣkareṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कमलगहनमध्ये तां स दृष्ट्वा करेणुं गजपतिर् अभिजघ्ने रागशल्येन चित्ते । स्खलितपरुषवाचा वार्यमाणो ऽपि यन्त्रा त्वरिततरम् अधावत् सापि भीता प्रतस्थे

kamalagahanamadhye tāṃ sa dṛṣṭvā kareṇuṃ gajapatir abhijaghne rāgaśalyena citte / skhalitaparuṣavācā vāryamāṇo 'pi yantrā tvaritataram adhāvat sāpi bhītā pratasthe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करिणम् अनुपतन्तं प्रस्थितां तां करेणुं विदधतम् इव लेखां पाण्डरां विग्रहेण । त्वरितम् अनुपतन्तः सप्तिभिर् वायुनुन्नं वहनम् इव तटस्थाः किं चिद् ऐक्ष्यन्त भृत्याः

kariṇam anupatantaṃ prasthitāṃ tāṃ kareṇuṃ vidadhatam iva lekhāṃ pāṇḍarāṃ vigraheṇa / tvaritam anupatantaḥ saptibhir vāyununnaṃ vahanam iva taṭasthāḥ kiṃ cid aikṣyanta bhṛtyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कदा चिद् अहं त्वया निरस्ता किम् इदं निष्करुणत्वम् ईदृशं ते । इति षट्चरणावली मुहूर्तं रुदतीवानुजगाम तस्य मार्गम्

na kadā cid ahaṃ tvayā nirastā kim idaṃ niṣkaruṇatvam īdṛśaṃ te / iti ṣaṭcaraṇāvalī muhūrtaṃ rudatīvānujagāma tasya mārgam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गजम् अङ्कुशपातभिन्नकुम्भं स नियन्ता न शशाक तं निरोद्धुम् । पुरुषो ऽपि न शक्यते नियन्तुं किम् उ तिर्यग् मदनान्धमन्दबुद्धिः

gajam aṅkuśapātabhinnakumbhaṃ sa niyantā na śaśāka taṃ niroddhum / puruṣo 'pi na śakyate niyantuṃ kim u tiryag madanāndhamandabuddhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षिप्रम् एव च गवलमलिनदावाग्निधूमधूसरगिरिगह्वरान्तम् अतिविषमभूभागम् इभकुलोन्मूलिततरुशिखरपर्यस्तशकुनिकुलायपतितभग्नाण्डकपालशबलितैकदेशं व्याघ्रोपयुक्तोज्झितमृगकडेवरपिशितविघसावलीनगृध्रवायसजंबुकम् अतिपरुषचीरीविरावभीषणम् अरुणसारथिकिरणसंतापितभूधरशिखरोपलजालम् असत्सङ्गतम् इवानभिरामं सा हस्तिनी भीता यत् प्रविवेश सो ऽपि च रागवशात् कण्टकिवंशतरुशाखास्खलनाभिघातक्षतोरुजङ्घभुजवक्षःस्थलप्रसृतशोणितम् अवनिपतिम् उद्वहन्न् अगणयंस् तान् अङ्कुशप्रहारांस् तद् एवारण्यं प्रपेदे ॥ पक्वोदुम्बररागपाटलमुखच्छायैः क्षणं निश्चलैर् घण्टाशब्दकुतूहलात् तरुगतैः शाखामृगैर् वीक्षितः । मातङ्गः पतिताङ्कुशः कुशचयश्यामां विहाय स्थलीम् उद्ग्रीवैश् च गृहीतशष्पकवलैर् दृष्टो मुहूर्तं मृगैः

kṣipram eva ca gavalamalinadāvāgnidhūmadhūsaragirigahvarāntam ativiṣamabhūbhāgam ibhakulonmūlitataruśikharaparyastaśakunikulāyapatitabhagnāṇḍakapālaśabalitaikadeśaṃ vyāghropayuktojjhitamṛgakaḍevarapiśitavighasāvalīnagṛdhravāyasajaṃbukam atiparuṣacīrīvirāvabhīṣaṇam aruṇasārathikiraṇasaṃtāpitabhūdharaśikharopalajālam asatsaṅgatam ivānabhirāmaṃ sā hastinī bhītā yat praviveśa so 'pi ca rāgavaśāt kaṇṭakivaṃśataruśākhāskhalanābhighātakṣatorujaṅghabhujavakṣaḥsthalaprasṛtaśoṇitam avanipatim udvahann agaṇayaṃs tān aṅkuśaprahārāṃs tad evāraṇyaṃ prapede || pakvodumbararāgapāṭalamukhacchāyaiḥ kṣaṇaṃ niścalair ghaṇṭāśabdakutūhalāt tarugataiḥ śākhāmṛgair vīkṣitaḥ / mātaṅgaḥ patitāṅkuśaḥ kuśacayaśyāmāṃ vihāya sthalīm udgrīvaiś ca gṛhītaśaṣpakavalair dṛṣṭo muhūrtaṃ mṛgaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स हस्तिदमकः तं राजानम् उवाच । देव गजपतिर् अयम् इदानीम् अनङ्कुशतया दुर्जन इव लज्जाविरहात् सुतराम् अविधेयः । यदि कथं चिद् अयं दुष्टहस्ती कस्य चित् तरोर् अधस्ताद् यायात् तत् तस्य शाखाम् अवलम्ब्य देवेनात्मा स्थिरयितव्य इति । स राजा पतितकिरीटकेयूरहारांशुकः शुकास्वादितसिन्दूरानुरञ्जितप्रमदाधरानुरूपफलाम् अनिष्फलजीविताशः कथम् अपि न्यग्रोधशाखिनः शाखां चिरविरहपर्युत्सुकाम् इव दयितां घनम् आश्लिक्षत । अवतस्थे च तरुवरस्य स्कन्धे ॥ यातस्य द्विरदपतेर् अनोकहानां शाखाग्रैर् विलुलितकर्णचामरस्य । दूरत्वान् नयनपथातिगस्य तारं तं घण्टाध्वनिम् अशृणोन् न भूमिपालः

tataḥ sa hastidamakaḥ taṃ rājānam uvāca | deva gajapatir ayam idānīm anaṅkuśatayā durjana iva lajjāvirahāt sutarām avidheyaḥ | yadi kathaṃ cid ayaṃ duṣṭahastī kasya cit taror adhastād yāyāt tat tasya śākhām avalambya devenātmā sthirayitavya iti | sa rājā patitakirīṭakeyūrahārāṃśukaḥ śukāsvāditasindūrānurañjitapramadādharānurūpaphalām aniṣphalajīvitāśaḥ katham api nyagrodhaśākhinaḥ śākhāṃ ciravirahaparyutsukām iva dayitāṃ ghanam āślikṣata | avatasthe ca taruvarasya skandhe || yātasya dviradapater anokahānāṃ śākhāgrair vilulitakarṇacāmarasya / dūratvān nayanapathātigasya tāraṃ taṃ ghaṇṭādhvanim aśṛṇon na bhūmipālaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तस्य नृपतेः शुद्धान्तसीमन्तिन्यो बाष्पपरिप्लुतेक्षणाः प्रविश्य भवनं भुवनपतिशोकवशाद् अवनितलगताः पुनः पुनर् इति परिदेवनां कर्तुम् आरेभिरे । पतितः क्व चित् क्षितिरजःपरुषे गिरिगह्वरे पृथुशिलाविषमे । स निरायुधो ऽद्य वसुधाधिपतिः कथम् आगमिष्यति वनात् सभयात्

atha tasya nṛpateḥ śuddhāntasīmantinyo bāṣpapariplutekṣaṇāḥ praviśya bhavanaṃ bhuvanapatiśokavaśād avanitalagatāḥ punaḥ punar iti paridevanāṃ kartum ārebhire | patitaḥ kva cit kṣitirajaḥparuṣe girigahvare pṛthuśilāviṣame / sa nirāyudho 'dya vasudhādhipatiḥ katham āgamiṣyati vanāt sabhayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनिपातभग्नशिथिलांसभुजः स तृषाथवा प्रबलया ग्लपितः । कुशसूचिभिन्नमृदुपादतलः कथम् अद्य पास्यति पिपासुर् अपः

vinipātabhagnaśithilāṃsabhujaḥ sa tṛṣāthavā prabalayā glapitaḥ / kuśasūcibhinnamṛdupādatalaḥ katham adya pāsyati pipāsur apaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवितर्कितां स गमितः करिणा कथम् आपदं परिवृतो ऽपि जनैः । अथवा सुखासुखफलस्य विधेर् अतिवर्तते क इव नाम पथः

avitarkitāṃ sa gamitaḥ kariṇā katham āpadaṃ parivṛto 'pi janaiḥ / athavā sukhāsukhaphalasya vidher ativartate ka iva nāma pathaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि तस्य किं चिद् अशिवं नृपतेर् वयम् अप्य् अभीष्टमरणा नियतम् । हतयूथपं न खलु केसरिणा करिणीकुलं गिरिवने रमते

yadi tasya kiṃ cid aśivaṃ nṛpater vayam apy abhīṣṭamaraṇā niyatam / hatayūthapaṃ na khalu kesariṇā kariṇīkulaṃ girivane ramate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आधोरणः समुपगम्य स नाम दिष्ट्या स प्राणितीति कथयेद् वसुधातलेन्द्रः । भूयो ऽपि तं स्मितमनोहरवक्त्रचन्द्रं पश्येम नाम नृपतिं श्रियम् उद्वहन्तम्

ādhoraṇaḥ samupagamya sa nāma diṣṭyā sa prāṇitīti kathayed vasudhātalendraḥ / bhūyo 'pi taṃ smitamanoharavaktracandraṃ paśyema nāma nṛpatiṃ śriyam udvahantam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति तान्य् अवरोधनानि विलापपराणि नयनजलक्षलितपत्रलेखानि समाश्वास्यामात्यजनः सपरिजनः कर्णीरथान् अधिरुह्य क्रमेण गत्वा तां तस्य गजपतेश् चरणविन्यासपरिमृदितलोष्टदर्भां मदलवनिपाताधिवासिततृणाङ्कुरपर्यन्तां परिभ्रमन्मधुकरगणां पदवीम् अनुससार ॥ लुलितविलूनसूत्रनिचयच्युतगुरुतरलं परिमलपाण्डुमौक्तिकगुणस्थगितमृदुतृणम् । उपगिरि हारम् ऐक्षत ततः स नरपतिजनः स्थितचकितातिशुक्लभुजगद्युतिमुषम् अभितः

iti tāny avarodhanāni vilāpaparāṇi nayanajalakṣalitapatralekhāni samāśvāsyāmātyajanaḥ saparijanaḥ karṇīrathān adhiruhya krameṇa gatvā tāṃ tasya gajapateś caraṇavinyāsaparimṛditaloṣṭadarbhāṃ madalavanipātādhivāsitatṛṇāṅkuraparyantāṃ paribhramanmadhukaragaṇāṃ padavīm anusasāra || lulitavilūnasūtranicayacyutagurutaralaṃ parimalapāṇḍumauktikaguṇasthagitamṛdutṛṇam / upagiri hāram aikṣata tataḥ sa narapatijanaḥ sthitacakitātiśuklabhujagadyutimuṣam abhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हारदर्शनाच् च नियतम् आसन्नो देव इति मन्यमानास् ते ऽमात्याः स्तोकम् अन्तरं गत्वा तस्य न्यग्रोधस्याधस्तात् तं राजानं पिपासाक्षामपरिपाण्डुशरीरम् आलुलितमौलिम् अतितीक्ष्णकण्टकतरुविटपाभिपातजनितवेदनम् अपश्यन् । अवतीर्य च कर्णीरथेभ्यस् तुरगेभ्यश् च प्रमुदितमनसो बिसविवरविनिःसृतम् इव सचीपतिं दिवौकसः सादरम् उपासां चक्रिरे । स च नरपतिर् अशेषं तम् एव वृत्तान्तं तेभ्यो ऽकथयत् । अथ ते ऽमात्याः प्रीतास् तं दशरथतनयम् इव रथवरम् आरोप्य तस्माद् अरण्यप्रदेशात् पुनस् तन्नगरं अनिन्युः । आगते च तस्मिन्न् अवनिभुजि प्रभावतीं राजधानीं प्रतीतहृदयाः पौरास् तोरणावबध्यमानसुरभिविविधकुसुममालानिलीयमानद्विरेफाम् उत्क्षिप्तध्वजपताकां गन्धोदकाधिवासितरथ्यान्तरां प्रवृत्तचित्रनृत्तोत्सवाम् अकुर्वन् । सो ऽपि च हस्ती तस्यां वासितायां कृतमदनकुतूहलः समदहलधरलीलाम् इवाभ्यस्यन् पुनस् तेन हस्तिपकेन भयलज्जाविमूढमनसा तस्य राज्ञः सकाशम् अनिन्ये ॥ दृष्ट्वा ततस् तस्य नराधिपस्य त्रासान् नियन्तारम् उदीर्णकम्पम् । कोपाद् अभूतां नयने क्षणेन विकोशरक्तोत्पलरक्तरागे

hāradarśanāc ca niyatam āsanno deva iti manyamānās te 'mātyāḥ stokam antaraṃ gatvā tasya nyagrodhasyādhastāt taṃ rājānaṃ pipāsākṣāmaparipāṇḍuśarīram ālulitamaulim atitīkṣṇakaṇṭakataruviṭapābhipātajanitavedanam apaśyan | avatīrya ca karṇīrathebhyas turagebhyaś ca pramuditamanaso bisavivaraviniḥsṛtam iva sacīpatiṃ divaukasaḥ sādaram upāsāṃ cakrire | sa ca narapatir aśeṣaṃ tam eva vṛttāntaṃ tebhyo 'kathayat | atha te 'mātyāḥ prītās taṃ daśarathatanayam iva rathavaram āropya tasmād araṇyapradeśāt punas tannagaraṃ aninyuḥ | āgate ca tasminn avanibhuji prabhāvatīṃ rājadhānīṃ pratītahṛdayāḥ paurās toraṇāvabadhyamānasurabhivividhakusumamālānilīyamānadvirephām utkṣiptadhvajapatākāṃ gandhodakādhivāsitarathyāntarāṃ pravṛttacitranṛttotsavām akurvan | so 'pi ca hastī tasyāṃ vāsitāyāṃ kṛtamadanakutūhalaḥ samadahaladharalīlām ivābhyasyan punas tena hastipakena bhayalajjāvimūḍhamanasā tasya rājñaḥ sakāśam aninye || dṛṣṭvā tatas tasya narādhipasya trāsān niyantāram udīrṇakampam / kopād abhūtāṃ nayane kṣaṇena vikośaraktotpalaraktarāge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रोधराहुकलुषीकृतवदनेन्दुश् चावोचद् राजा । अरे दुरात्मन् हस्तिपकाधम किं भवान् उपक्षिप्तः केन चिद् यद् एनम् अदान्तं दुष्टहस्तिनं माम् आरोपितवान् असि । ननु प्रोक्तवांश् च भवान् यथायं कुञ्जरवरो ममाज्ञया ज्वलितान् अप्य् अयोगुडान् अश्नीयाद् इति पश्याम इदानीं ते सत्यम् ॥ अथाभिनवघर्मांशुसंनिभाद् दन्तिनः पुरः । आकृष्य हुतभुङ्मध्यान् न्यवेशयद् अयोगुडान्

krodharāhukaluṣīkṛtavadanenduś cāvocad rājā | are durātman hastipakādhama kiṃ bhavān upakṣiptaḥ kena cid yad enam adāntaṃ duṣṭahastinaṃ mām āropitavān asi | nanu proktavāṃś ca bhavān yathāyaṃ kuñjaravaro mamājñayā jvalitān apy ayoguḍān aśnīyād iti paśyāma idānīṃ te satyam || athābhinavagharmāṃśusaṃnibhād dantinaḥ puraḥ / ākṛṣya hutabhuṅmadhyān nyaveśayad ayoguḍān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बभाषे च महामात्रं मन्त्रिभिश् चकितैर् वृतः । अवतीर्य गजं दीप्तान् आदयैनान् अयोगुडान्

babhāṣe ca mahāmātraṃ mantribhiś cakitair vṛtaḥ / avatīrya gajaṃ dīptān ādayainān ayoguḍān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तथेति प्रतिश्रुत्य गृहीत्वा वेणुम् अग्रतः । गृहाणेत्य् अवदन् नागं न चासौ वामतां ययौ

sa tatheti pratiśrutya gṛhītvā veṇum agrataḥ / gṛhāṇety avadan nāgaṃ na cāsau vāmatāṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् अयोगुडम् आदित्सुम् आलोक्य च मतङ्गजम् । संयातम् अब्रवीद् राजा वार्यताम् इति कुञ्जरः

tam ayoguḍam āditsum ālokya ca mataṅgajam / saṃyātam abravīd rājā vāryatām iti kuñjaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन हस्तिदमकेन कुञ्जरे वारिते ऽथ पुनर् ऊचिवान् नृपः । देहमात्रकविनिग्रहे क्षमो न त्व् अयं चपलचित्तनिग्रहे

tena hastidamakena kuñjare vārite 'tha punar ūcivān nṛpaḥ / dehamātrakavinigrahe kṣamo na tv ayaṃ capalacittanigrahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ शुद्धावासो देवो विहायसि स्थित्वा यद्य् अयम् अवनिपतिर् बुद्धानां भगवतां गुणपरंपरां शृणुयात् ततो निःसंशयेन बुद्धत्वाय प्रणिधानं कुर्याद् इति । तद् इदम् अत्र प्राप्तकालम् इमम् एव महामात्रम् अनुप्रविशामीति विचिन्त्य क्षणाद् एव तच्छरीरम् अनुप्रविवेश । ततः संयातस् तं राजानम् उवाच कृशीकृताङ्गास् तपसा फलाशिनः स्मरेण नीता मुनयो ऽपि विक्रियाम् । मनोदमस् तैर् अपि चेन् न शक्यते प्रकर्तुम् अन्येन कथं करिष्यते

atha śuddhāvāso devo vihāyasi sthitvā yady ayam avanipatir buddhānāṃ bhagavatāṃ guṇaparaṃparāṃ śṛṇuyāt tato niḥsaṃśayena buddhatvāya praṇidhānaṃ kuryād iti | tad idam atra prāptakālam imam eva mahāmātram anupraviśāmīti vicintya kṣaṇād eva taccharīram anupraviveśa | tataḥ saṃyātas taṃ rājānam uvāca kṛśīkṛtāṅgās tapasā phalāśinaḥ smareṇa nītā munayo 'pi vikriyām / manodamas tair api cen na śakyate prakartum anyena kathaṃ kariṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजोवाच कः खलु चित्तदमने शक्तः स्यात् । संयात उवाच बुद्धा नाम जगन्नाथा भूता भाविन एव च । ते हि स्वपरचेतांसि शक्ता दमयितुं ननु

rājovāca kaḥ khalu cittadamane śaktaḥ syāt | saṃyāta uvāca buddhā nāma jagannāthā bhūtā bhāvina eva ca / te hi svaparacetāṃsi śaktā damayituṃ nanu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य बुद्ध इति श्रुत्वा वाक्यं तस्मान् निषादिनः । बहुत्वम् इव संप्राप्तः प्रसादः पुलकोद्गमैः

tasya buddha iti śrutvā vākyaṃ tasmān niṣādinaḥ / bahutvam iva saṃprāptaḥ prasādaḥ pulakodgamaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजोवाच । भद्र ननु कथ्यतां तावत् किंप्रभावा बुद्धा इति । संयात उवाच । अविद्यातिमिरान्धानां पुनर्भवनिवृत्तये । यत् तद्बोध्यं पदं शान्तं तद् बुद्धं तैस् तथागतैः

rājovāca | bhadra nanu kathyatāṃ tāvat kiṃprabhāvā buddhā iti | saṃyāta uvāca | avidyātimirāndhānāṃ punarbhavanivṛttaye / yat tadbodhyaṃ padaṃ śāntaṃ tad buddhaṃ tais tathāgataiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स राजा प्रमुदितमनाः पुनर् उवाच । नन्व् आख्यायतां तावत् कथं बुद्धत्वम् अधिगम्यत इति । संयात उवाच । दानशीलक्षमावीर्यध्यानप्रज्ञासमन्वितैः । घटमानैः प्रयत्नेन बुद्धत्वं प्राप्यते नृभिः

tataḥ sa rājā pramuditamanāḥ punar uvāca | nanv ākhyāyatāṃ tāvat kathaṃ buddhatvam adhigamyata iti | saṃyāta uvāca | dānaśīlakṣamāvīryadhyānaprajñāsamanvitaiḥ / ghaṭamānaiḥ prayatnena buddhatvaṃ prāpyate nṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स राजा बुद्धत्वाधिगममार्गम् उपलभ्य प्रणिधिम् इति चकार ॥ ततो ऽहम् आशु भूयासं भूयोभिः सत्त्वशान्तये । गुणैर् दानादिभिर् युक्तो बुद्धो बोद्धव्यकोविदः

atha sa rājā buddhatvādhigamamārgam upalabhya praṇidhim iti cakāra || tato 'ham āśu bhūyāsaṃ bhūyobhiḥ sattvaśāntaye / guṇair dānādibhir yukto buddho boddhavyakovidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रणिधिम् इति महान्तं बोधिसत्त्वे विशुद्धे कृतवति कृतबुद्धौ बुद्धिमन्तो ननन्दुः । स्वबलविलयचिन्तावागुरामध्यवर्ती मृग इव शरविद्धो विव्यथे पुष्पकेतुः

praṇidhim iti mahāntaṃ bodhisattve viśuddhe kṛtavati kṛtabuddhau buddhimanto nananduḥ / svabalavilayacintāvāgurāmadhyavartī mṛga iva śaraviddho vivyathe puṣpaketuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनःक्षेत्रे रूढं प्रणिधितरुम् आनन्दितजनं समुद्भूतप्रायप्रथमकरुणापुष्पसमयम् । क्रमेणाच्छिन्नेच्छाविभवमहता दानपयसा फलार्थी भूपालः प्रतिदिनम् असिञ्चत् तरुम् इव

manaḥkṣetre rūḍhaṃ praṇidhitarum ānanditajanaṃ samudbhūtaprāyaprathamakaruṇāpuṣpasamayam / krameṇācchinnecchāvibhavamahatā dānapayasā phalārthī bhūpālaḥ pratidinam asiñcat tarum iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलंकुर्वाणस्य क्षितिपचरितं व्योमविपुलं बिभित्सोर् दुर्भेदं पिहितजगदज्ञानतिमिरम् । वितेने राजेन्दोः प्रणिधिशरदारम्भविमला भृशं दानज्योत्स्ना प्रणयिकुमुदानन्दजननी

alaṃkurvāṇasya kṣitipacaritaṃ vyomavipulaṃ bibhitsor durbhedaṃ pihitajagadajñānatimiram / vitene rājendoḥ praṇidhiśaradārambhavimalā bhṛśaṃ dānajyotsnā praṇayikumudānandajananī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृत्यान् भृशं च कलभान् इव पालयन्तं लक्ष्मीं चिराय करिणीम् इव रञ्जयन्तम् । दानार्थिनः प्रणयिनः परिवव्रुर् एत्य तं नृपतिं मधुकरा इव वारणेन्द्रम्

bhṛtyān bhṛśaṃ ca kalabhān iva pālayantaṃ lakṣmīṃ cirāya kariṇīm iva rañjayantam / dānārthinaḥ praṇayinaḥ parivavrur etya taṃ nṛpatiṃ madhukarā iva vāraṇendram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुरासदो वह्निर् इवाभवत् पुरा य एव संरम्भविजिह्मितेक्षणः । स एव बोधौ विनिबद्धनिश्चयो जनस्य जज्ञे ह्रदवन् नराधिपः

durāsado vahnir ivābhavat purā ya eva saṃrambhavijihmitekṣaṇaḥ / sa eva bodhau vinibaddhaniścayo janasya jajñe hradavan narādhipaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपेतमात्सर्यतमः शरीरिणां क्रमात् स्वभावान्तरम् एति मानसम् । य एव धूमो नयनप्रबाधनः स एव मेघत्वम् उपैति संचितः

apetamātsaryatamaḥ śarīriṇāṃ kramāt svabhāvāntaram eti mānasam / ya eva dhūmo nayanaprabādhanaḥ sa eva meghatvam upaiti saṃcitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिदानपरायणस्य राज्ञः प्रददौ भृत्यजनो ऽपि तस्य दानम् । ऋतुर् एव स तादृशो हि कश् चित् तरवो भूरिफला भवन्ति यत्र

atidānaparāyaṇasya rājñaḥ pradadau bhṛtyajano 'pi tasya dānam / ṛtur eva sa tādṛśo hi kaś cit taravo bhūriphalā bhavanti yatra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवलोक्य नृपं गुणानुरक्तं प्रकृतीनाम् अपि जायते गुणेच्छा । शशिनः प्रभयानुविध्यमानो विमलं वारि ददाति चन्द्रकान्तः

avalokya nṛpaṃ guṇānuraktaṃ prakṛtīnām api jāyate guṇecchā / śaśinaḥ prabhayānuvidhyamāno vimalaṃ vāri dadāti candrakāntaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सगुणेन जनेन युज्यमानः सुमनाः को न भवेद् गुणानुरागी । मुनिगोचरम् एत्य मन्दबुद्धिस् त्यजति व्यालमृगो ऽपि रौद्रभावम्

saguṇena janena yujyamānaḥ sumanāḥ ko na bhaved guṇānurāgī / munigocaram etya mandabuddhis tyajati vyālamṛgo 'pi raudrabhāvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति बुद्धगुणानुरूपवर्णां गिरम् आकर्ण्य मनोहरां नियन्तुः । अभवद् भवबन्धभङ्गहेतुः प्रणिधिः प्राक्तन एष शाक्यसूनोः

iti buddhaguṇānurūpavarṇāṃ giram ākarṇya manoharāṃ niyantuḥ / abhavad bhavabandhabhaṅgahetuḥ praṇidhiḥ prāktana eṣa śākyasūnoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.