Khandadeva: Bhattadipika 1

उक्तं समाम्नायैदमर्थ्यं तस्मात् सर्वं तदर्थं स्यात्

uktaṃ samāmnāyaidamarthyaṃ tasmāt sarvaṃ tadarthaṃ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह गुणविधित्वेन नामधेयत्वेन वा संमतानां सर्वेषामेव फलपदातिरिक्तसुबन्तानां उद्भित्सोमादिपदानां प्रामाण्यमप्रामाण्यं वेति संशये प्रामाण्यप्रकारासंभवादप्रामाण्यम् । तथाहि --- "उद्भिदा यजेत पशुकामः""सोमेन यजेते"त्यादावुद्भिदादिपदेभ्यः स्तुतिबुद्धेरनुत्पत्तेर्न तावदर्थवादत्वम् । मन्त्रत्वप्रसिद्ध्यभावाच्च न तत्; एतेषां प्रयोगकालोच्चारणे चैतत्प्रतिपाद्यार्थस्य यागाङ्गताबोधकप्रमाणभावेनैतेषां प्रयोगसमवेतार्थस्मारकत्वानुपपत्तेश्च । नच विध्यन्तर्भावः; कामशब्दाद्यभावेन साध्यानभिधायकत्वात्, एकपदगतेन यजिनैव करणप्रतिपादने एतेषां तत्प्रतिपादकत्वायोगात्, सिद्धरूपाणां सोमादीनां व्यापारमन्तरेण भावनेतिकर्तव्यतात्वानुपपत्तेश्च । नामधेयत्वे तु अभिन्नत्वादेव करणानुग्राहकत्वादिरूपेतिकर्तव्यतानुपपत्तिः । न च ---कथमपि भावनान्वयासंभवे ऽपि यागे करणत्वेनान्वयो भवत्विति --- वाच्यम्; कारकाणां परस्परान्वयासम्भवात् । अतः कथमपि क्रियान्वयासंभवादनाख्यातत्वेन च विधिभावनयोरनभिधानात् अन्यस्य च प्रकारस्य निर्वक्तुमशक्यत्वादप्रामाण्यमिति प्राप्ते --- अध्ययनविध्यध्यापितस्य अप्रामाण्यासंभवात् प्रकारान्तरासम्भवे ऽपि विध्यन्तर्भावस्य स्पष्टत्वेन तत्रैव गुणविधित्वेन नामधेयत्वेन वा वक्ष्यमाणरीत्या सर्वानुपपत्तिपरिहारेण प्रामाण्यमिति सिद्धम् ॥ १ ॥ १७ ॥ इति उद्भिदादिपदप्रामाण्याधिकरणम् । <ब्२> (सर्वस्याप्यध्यायार्थस्य प्रथमसूत्रशेषत्वनिरूपणम्) अत्र भाष्यकारेण "उद्भिदा यजेत" इत्युदाहृत्य किं उद्भिदादिशब्दाः गुणविधयः? कर्मनामधेयानि वेति सन्दिह्य "उक्तं समाम्नायैदमर्थ्यं तस्मात्सर्वं तदर्थं स्यादि" त्याद्यसूत्रेण पूर्वपक्षं कृत्वा अपि वा नामधेयं स्याद् यदुत्रत्तावपूर्वमविधायकत्वात्

iha guṇavidhitvena nāmadheyatvena vā saṃmatānāṃ sarveṣāmeva phalapadātiriktasubantānāṃ udbhitsomādipadānāṃ prāmāṇyamaprāmāṇyaṃ veti saṃśaye prāmāṇyaprakārāsaṃbhavādaprāmāṇyam / tathāhi --- "udbhidā yajeta paśukāmaḥ""somena yajete"tyādāvudbhidādipadebhyaḥ stutibuddheranutpatterna tāvadarthavādatvam / mantratvaprasiddhyabhāvācca na tat; eteṣāṃ prayogakāloccāraṇe caitatpratipādyārthasya yāgāṅgatābodhakapramāṇabhāvenaiteṣāṃ prayogasamavetārthasmārakatvānupapatteśca / naca vidhyantarbhāvaḥ; kāmaśabdādyabhāvena sādhyānabhidhāyakatvāt, ekapadagatena yajinaiva karaṇapratipādane eteṣāṃ tatpratipādakatvāyogāt, siddharūpāṇāṃ somādīnāṃ vyāpāramantareṇa bhāvanetikartavyatātvānupapatteśca / nāmadheyatve tu abhinnatvādeva karaṇānugrāhakatvādirūpetikartavyatānupapattiḥ / na ca ---kathamapi bhāvanānvayāsaṃbhave 'pi yāge karaṇatvenānvayo bhavatviti --- vācyam; kārakāṇāṃ parasparānvayāsambhavāt / ataḥ kathamapi kriyānvayāsaṃbhavādanākhyātatvena ca vidhibhāvanayoranabhidhānāt anyasya ca prakārasya nirvaktumaśakyatvādaprāmāṇyamiti prāpte --- adhyayanavidhyadhyāpitasya aprāmāṇyāsaṃbhavāt prakārāntarāsambhave 'pi vidhyantarbhāvasya spaṣṭatvena tatraiva guṇavidhitvena nāmadheyatvena vā vakṣyamāṇarītyā sarvānupapattiparihāreṇa prāmāṇyamiti siddham // 1 // 17 // iti udbhidādipadaprāmāṇyādhikaraṇam / <B2> (sarvasyāpyadhyāyārthasya prathamasūtraśeṣatvanirūpaṇam) atra bhāṣyakāreṇa "udbhidā yajeta" ityudāhṛtya kiṃ udbhidādiśabdāḥ guṇavidhayaḥ? karmanāmadheyāni veti sandihya "uktaṃ samāmnāyaidamarthyaṃ tasmātsarvaṃ tadarthaṃ syādi" tyādyasūtreṇa pūrvapakṣaṃ kṛtvā api vā nāmadheyaṃ syād yadutrattāvapūrvamavidhāyakatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मिन्गुणोपदेशः प्रधानतो ऽभिसम्बन्धः

yasminguṇopadeśaḥ pradhānato 'bhisambandhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्प्रख्यञ्चान्यशास्त्रम्

tatprakhyañcānyaśāstram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्तु प्रकाशकारैः पूर्वपक्षे दर्वीहोमानामग्निदेवताकत्वं, सिद्धान्ते नेति प्रयोजनमुक्तम्, तत्पूर्वपक्षोपपादनवेलायामेव "यत्राग्नेयो मन्त्रः पठित" इत्यनेन पूज्यपादैर्निरस्तप्रायमित्युपेक्ष्यम् ॥ इति चतुर्थं तत्प्रख्याधिकरणम् ॥ <ब्१> (५ अधिकरणम् । ) तद्व्यपदेशं च

yattu prakāśakāraiḥ pūrvapakṣe darvīhomānāmagnidevatākatvaṃ, siddhānte neti prayojanamuktam, tatpūrvapakṣopapādanavelāyāmeva "yatrāgneyo mantraḥ paṭhita" ityanena pūjyapādairnirastaprāyamityupekṣyam // iti caturthaṃ tatprakhyādhikaraṇam // <B1> (5 adhikaraṇam / ) tadvyapadeśaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नामधेये गुणश्रुतेः स्याद्विधानमिति चेत्

nāmadheye guṇaśruteḥ syādvidhānamiti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रच तुल्यत्वात् क्रिययोर् न

atraca tulyatvāt kriyayor na

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐकशब्द्ये परार्थवत्

aikaśabdye parārthavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्गुणास् तु विधायेर् अन्नविभागाद् विधानार्थे न चेद् अन्येन शिष्टाः

tadguṇās tu vidhāyer annavibhāgād vidhānārthe na ced anyena śiṣṭāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्यदेवतेति ॥।॥ आग्नेय इति तद्धितेन देवतात्वविशिष्टद्रव्याभिधानादष्टाकपालपदस्य "एते पुरोडाशं कूर्मं भूतं सर्पन्तमपश्यन्" इत्यर्थवादावगताष्टावच्छिन्नकपालसंस्कृतपुरोडाशद्रव्यवाचकत्वादप्राप्तार्थत्वादर्थवादसमभिव्याहाराच्च लटो लेडर्थकत्वनिश्चयेन विधिभावनयोः प्रतीतौ तस्यां भावनायां पुरुषव्यापाररूपायां अष्टाकपालस्य कर्तृत्वानुपपत्तेः प्रथमया करणत्वलक्षणया अष्टाकपालस्य करणत्वेनान्वये अग्निदेवतात्वस्यापि च कारकत्वेनान्वये सकलकारकविशिष्टाक्षिप्तयत्किञ्चिद्धात्वर्थकरणत्वेष्टसामान्यभाव्यकत्वे बुद्धे पश्चाद्धविःसमभिव्याहृतदेवतात्वस्य यागमन्तरेणासंभवात् भावनापेक्षितस्य धात्वर्थस्य यागत्वावधारणेऽपि शाब्दत्वसिद्ध्यर्थं भूधातुना यागलक्षणया यावद्वाक्योपात्तविशेषणविशिष्टैकयागभावनाविधानान्न श्रुतस्य प्रत्ययस्यावृत्तिप्रसङ्गः । विशेषणविधिकल्पनाकृतं च गौरवमन्यतो प्राप्तत्वादापद्यमानं न दुष्यति । न च तद्धितस्य देवताविधायकत्वे लिङ्गादेव मन्त्रप्राप्तेःमन्त्रक्रमाम्नानवैयर्थ्यम्; अग्निर्मूर्धेति मन्त्रविशेषप्राप्तये तत्सार्थक्यात् । अत एव यत्र "कपालेषु श्रपयती"त्यादिना प्रमाणान्तरेण कपालानां तदधिकरणत्वस्य श्रपणाख्यसंस्कारविशेषस्य च प्राप्तिः, तत्रोत्पत्तिवाक्ये ऽपि तद्विशेषविधेरकल्पनान्नैव तत्कृतं गौरवम् । नचैवं अष्टत्वस्य प्रमाणान्तराप्राप्तेः समासभङ्गापत्त्या भावनाया यागेन वैशिष्ट्यासंभवात् कपालानुवादेनाष्टत्वस्य यागस्य च विधाने वाक्यभेदः; एकप्रसरताभङ्गापत्त्या प्राप्तानामपि कपालानां विशिष्टवेषेणाप्राप्तविशेषणविधिकल्पकविधानोपपत्तेः । अत एव तदंशे प्राप्तत्वान्न विशेषणविधिकल्पना । अतश्च विशिष्टयागभावनाविधानोपपत्तेर्मन्त्राणामपि तत्क्रमेणैवापकर्षसिद्धेर्न "शिरो वे" त्यस्यापकर्षविधित्वकल्पनमापद्यते इति गुणविधिरेवाग्नेयशब्द इति भावः । नामातिदेशेनेति ॥ बलवतो ऽपि द्रव्यसादृश्यस्य चोदनालिङ्गसादृश्यरूपत्वात्तदपेक्षयापि बलवता नामातिदेशेनेत्यर्थः ॥ इति सप्तमं आग्नेयगुणताधिकरणम् ॥ <ब्१> (८ अधिकरणम् । ) बर्हिराज्ययोर् असंस्कारे शब्दलाभाद् अतच्छब्दः

dravyadevateti //.// āgneya iti taddhitena devatātvaviśiṣṭadravyābhidhānādaṣṭākapālapadasya "ete puroḍāśaṃ kūrmaṃ bhūtaṃ sarpantamapaśyan" ityarthavādāvagatāṣṭāvacchinnakapālasaṃskṛtapuroḍāśadravyavācakatvādaprāptārthatvādarthavādasamabhivyāhārācca laṭo leḍarthakatvaniścayena vidhibhāvanayoḥ pratītau tasyāṃ bhāvanāyāṃ puruṣavyāpārarūpāyāṃ aṣṭākapālasya kartṛtvānupapatteḥ prathamayā karaṇatvalakṣaṇayā aṣṭākapālasya karaṇatvenānvaye agnidevatātvasyāpi ca kārakatvenānvaye sakalakārakaviśiṣṭākṣiptayatkiñciddhātvarthakaraṇatveṣṭasāmānyabhāvyakatve buddhe paścāddhaviḥsamabhivyāhṛtadevatātvasya yāgamantareṇāsaṃbhavāt bhāvanāpekṣitasya dhātvarthasya yāgatvāvadhāraṇe'pi śābdatvasiddhyarthaṃ bhūdhātunā yāgalakṣaṇayā yāvadvākyopāttaviśeṣaṇaviśiṣṭaikayāgabhāvanāvidhānānna śrutasya pratyayasyāvṛttiprasaṅgaḥ / viśeṣaṇavidhikalpanākṛtaṃ ca gauravamanyato prāptatvādāpadyamānaṃ na duṣyati / na ca taddhitasya devatāvidhāyakatve liṅgādeva mantraprāpteḥmantrakramāmnānavaiyarthyam; agnirmūrdheti mantraviśeṣaprāptaye tatsārthakyāt / ata eva yatra "kapāleṣu śrapayatī"tyādinā pramāṇāntareṇa kapālānāṃ tadadhikaraṇatvasya śrapaṇākhyasaṃskāraviśeṣasya ca prāptiḥ, tatrotpattivākye 'pi tadviśeṣavidherakalpanānnaiva tatkṛtaṃ gauravam / nacaivaṃ aṣṭatvasya pramāṇāntarāprāpteḥ samāsabhaṅgāpattyā bhāvanāyā yāgena vaiśiṣṭyāsaṃbhavāt kapālānuvādenāṣṭatvasya yāgasya ca vidhāne vākyabhedaḥ; ekaprasaratābhaṅgāpattyā prāptānāmapi kapālānāṃ viśiṣṭaveṣeṇāprāptaviśeṣaṇavidhikalpakavidhānopapatteḥ / ata eva tadaṃśe prāptatvānna viśeṣaṇavidhikalpanā / ataśca viśiṣṭayāgabhāvanāvidhānopapattermantrāṇāmapi tatkrameṇaivāpakarṣasiddherna "śiro ve" tyasyāpakarṣavidhitvakalpanamāpadyate iti guṇavidhirevāgneyaśabda iti bhāvaḥ / nāmātideśeneti // balavato 'pi dravyasādṛśyasya codanāliṅgasādṛśyarūpatvāttadapekṣayāpi balavatā nāmātideśenetyarthaḥ // iti saptamaṃ āgneyaguṇatādhikaraṇam // <B1> (8 adhikaraṇam / ) barhirājyayor asaṃskāre śabdalābhād atacchabdaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं यूपाञ्जनार्थाज्ये । तथा ज्योतिष्टोमाङ्गप्रवर्ग्यहोमपूर्वोत्तरकालयोः "रोहिणाभ्यां वै देवाः स्वर्गं लोकमायन्नि"त्यादिनाहोरात्रदेवताके होमद्वये विहिते रोहिणनामकपुरोडाशद्वयस्य द्रव्यत्वेन विधानात्तत्राग्नीध्रकर्तृकगार्हपत्याधिश्रयणमात्रानुष्ठानेपीतरसंस्काराननुष्ठानं सिद्धान्ते । पूर्वपक्षे तदनुष्ठानमित्यपि ज्ञेयम् । अत्र चोत्तराधिकरणप्रयोजनवद्दर्भैः स्तृणीतेति मन्त्रे मौद्गेचरौ पुण्डरीकपदस्येवोहानूहप्रयोजनान्तरमपि द्रष्टव्यम् । एतत्सिद्धजातिवाचित्वमङ्गीकृत्यैव बर्हिर्धर्माणां अङ्गप्रधानसाधारणबर्हिर्धर्मार्थत्वाद्यूपावटस्तरणार्थ- बर्हिषि तद्धर्मप्राप्तिमाशङ्क्य निराकरिष्यते इत्यपौनरुक्त्यम् ॥ इत्यष्टमं बर्हिरधिकरणम् ॥ <ब्१> (९ अधिकरणम् । ) प्रोक्षणीष्व् अर्थसंयोगात्

evaṃ yūpāñjanārthājye / tathā jyotiṣṭomāṅgapravargyahomapūrvottarakālayoḥ "rohiṇābhyāṃ vai devāḥ svargaṃ lokamāyanni"tyādināhorātradevatāke homadvaye vihite rohiṇanāmakapuroḍāśadvayasya dravyatvena vidhānāttatrāgnīdhrakartṛkagārhapatyādhiśrayaṇamātrānuṣṭhānepītarasaṃskārānanuṣṭhānaṃ siddhānte / pūrvapakṣe tadanuṣṭhānamityapi jñeyam / atra cottarādhikaraṇaprayojanavaddarbhaiḥ stṛṇīteti mantre maudgecarau puṇḍarīkapadasyevohānūhaprayojanāntaramapi draṣṭavyam / etatsiddhajātivācitvamaṅgīkṛtyaiva barhirdharmāṇāṃ aṅgapradhānasādhāraṇabarhirdharmārthatvādyūpāvaṭastaraṇārtha- barhiṣi taddharmaprāptimāśaṅkya nirākariṣyate ityapaunaruktyam // ityaṣṭamaṃ barhiradhikaraṇam // <B1> (9 adhikaraṇam / ) prokṣaṇīṣv arthasaṃyogāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोमारौद्रचरुद्रव्यकविकृतावित्यर्थः । अविकृत इति ॥ सर्वत्र प्रागीकरणात्प्रोक्षणप्रातिपदिकमात्रस्य क्वचिदपि संस्कारे ऽप्यप्रयोगात् प्रोक्षणीशब्दस्यैव संस्कृतवाचिताभ्युपगमादीकारबहुवचनोपादानेपि घृतादिनिवृत्तेः प्रोक्षणमासादयेत्यूहासंभवादविकृत इत्यर्थः । यस्तु "घृतं प्रोक्षण"मिति प्रयोगः, स नोत्पवनादिसंस्कारपरः; तथात्वे घृतपदसामानाधिकरण्याय प्रोक्षणपदे उत्पवनादिकार्यप्रोक्षणक्रियासाधनलक्षणापत्तेः । अतस्तत्र प्रोक्षणशब्दं भावल्युडन्तत्वेन प्रोक्षणक्रियामात्राभिधायकं यौगिकमङ्गीकृत्य तस्यां घृतस्य साधनत्वेन लक्षणया विधानम् । अर्थादौपदेशिकत्वात् अपां बाध इति न क्वापि प्रोक्षणप्रातिपदिकस्य संस्कारपरत्वमिति भावः । घृतमासादयेतीति ॥ घृतस्य सूर्यादिवत् प्राकृतापूर्वकार्यापन्नत्वादवाचकप्रोक्षणीपदनिवृत्तेर्युक्तो घृतपदप्रक्षेपरूपोह इत्यर्थः । प्रोक्षणीरासादयेति ॥ यौगिकत्वे प्रोक्षणप्रातिपदिकादप्सामानाधिकरण्येन प्रयुक्तयोर्बहुवचनेकारयोर्घृतेर्ऽथलोपेन निवृत्तेश्चोदकप्राप्तप्रोक्षणप्राति- पदिकस्यालोपात् तदेवाप्रधानलिङ्गवशान्नपुंसकैकवचनान्ततयोह्यम् । नच विधिगतशब्दनियमो निगदे द्रव्यविषये ऽस्ति, येन घृतशब्दस्यैव विधिगतस्य प्रयोगः शक्येत; दशमे देवताविषय एव तन्नियमस्य वक्ष्यमाणत्वादित्यर्थः । इति नवमं प्रोक्षण्यधिकरणम् ॥ <ब्१>। (१० अधिकरणम् । ) तथानिर्मन्थ्ये

somāraudracarudravyakavikṛtāvityarthaḥ / avikṛta iti // sarvatra prāgīkaraṇātprokṣaṇaprātipadikamātrasya kvacidapi saṃskāre 'pyaprayogāt prokṣaṇīśabdasyaiva saṃskṛtavācitābhyupagamādīkārabahuvacanopādānepi ghṛtādinivṛtteḥ prokṣaṇamāsādayetyūhāsaṃbhavādavikṛta ityarthaḥ / yastu "ghṛtaṃ prokṣaṇa"miti prayogaḥ, sa notpavanādisaṃskāraparaḥ; tathātve ghṛtapadasāmānādhikaraṇyāya prokṣaṇapade utpavanādikāryaprokṣaṇakriyāsādhanalakṣaṇāpatteḥ / atastatra prokṣaṇaśabdaṃ bhāvalyuḍantatvena prokṣaṇakriyāmātrābhidhāyakaṃ yaugikamaṅgīkṛtya tasyāṃ ghṛtasya sādhanatvena lakṣaṇayā vidhānam / arthādaupadeśikatvāt apāṃ bādha iti na kvāpi prokṣaṇaprātipadikasya saṃskāraparatvamiti bhāvaḥ / ghṛtamāsādayetīti // ghṛtasya sūryādivat prākṛtāpūrvakāryāpannatvādavācakaprokṣaṇīpadanivṛtteryukto ghṛtapadaprakṣeparūpoha ityarthaḥ / prokṣaṇīrāsādayeti // yaugikatve prokṣaṇaprātipadikādapsāmānādhikaraṇyena prayuktayorbahuvacanekārayorghṛter'thalopena nivṛtteścodakaprāptaprokṣaṇaprāti- padikasyālopāt tadevāpradhānaliṅgavaśānnapuṃsakaikavacanāntatayohyam / naca vidhigataśabdaniyamo nigade dravyaviṣaye 'sti, yena ghṛtaśabdasyaiva vidhigatasya prayogaḥ śakyeta; daśame devatāviṣaya eva tanniyamasya vakṣyamāṇatvādityarthaḥ / iti navamaṃ prokṣaṇyadhikaraṇam // <B1>. (10 adhikaraṇam / ) tathānirmanthye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृते मुख्यार्थसंभवे लाक्षणिकग्रहणस्यान्न्याय्यत्वात् तदर्थस्यैव ग्रहणादन्तःप्रयोगं मन्थनकारणसिद्धिरिति सर्वत्राग्नौ योगिकत्वेन वाच्यत्वं नाश्रयणीयम् । किञ्च यदि कौस्तुभोक्तरीत्या प्राप्तपाकविधानमङ्गीक्रियते, तदा निर्मन्थ्याग्निद्रव्यविशिष्टपाकविधानेन विशिष्टार्थे विधौ वैयर्थ्याभावात् निर्मन्थ्यपदस्य वैद्युतादिव्यावृत्त्या सार्थक्यात् किमिति विशेषणविधिकल्पनागौरवमाश्रित्य मथनांशे ऽपि विधानमाश्रयणीयम्? यदि तु पाकस्यान्यतः प्राप्तिमाश्रित्योद्देश्यत्वम्, तदा तस्य प्राप्तत्वात् विधेः विशेषणांशे पर्यवसाने । अपि पाकसामर्थ्याद्वह्नेर्विशेष्यस्यापि प्राप्तौ लोहितोष्णीषवदिह द्रव्यविशेषणीभूतक्रियामात्र एव पर्यवस्यतीति प्रयोगमध्ये तदनुष्ठानलाभः । "पाकेनाग्नेरुपात्तत्वाद्विशेषणपरा श्रुतेः । तच्च पाकाङ्गभूतत्वात्तद्देशादौ करिष्यते" ॥ इत्यचिरमथितत्वोपपादनपरवार्तिकमप्येवमेव नेयम् । तत्र पाकप्राप्तिः कथं? प्राप्तावपि वा कथं न विशिष्टोद्देशः? इत्याशङ्कावान्तरप्रकरणादिष्टानां लाभात् इष्टकात्वस्य पाकसमनियतत्वेनार्थात् पाकलाभात् निराकर्तव्येति मम प्रतिभाति ॥ इति दशमं निर्मन्थ्याधिकरणम् ॥ <ब्१> (११ अधिकरणम् । ) वैश्वदेवे विकल्प इति चेत्

prakṛte mukhyārthasaṃbhave lākṣaṇikagrahaṇasyānnyāyyatvāt tadarthasyaiva grahaṇādantaḥprayogaṃ manthanakāraṇasiddhiriti sarvatrāgnau yogikatvena vācyatvaṃ nāśrayaṇīyam / kiñca yadi kaustubhoktarītyā prāptapākavidhānamaṅgīkriyate, tadā nirmanthyāgnidravyaviśiṣṭapākavidhānena viśiṣṭārthe vidhau vaiyarthyābhāvāt nirmanthyapadasya vaidyutādivyāvṛttyā sārthakyāt kimiti viśeṣaṇavidhikalpanāgauravamāśritya mathanāṃśe 'pi vidhānamāśrayaṇīyam? yadi tu pākasyānyataḥ prāptimāśrityoddeśyatvam, tadā tasya prāptatvāt vidheḥ viśeṣaṇāṃśe paryavasāne / api pākasāmarthyādvahnerviśeṣyasyāpi prāptau lohitoṣṇīṣavadiha dravyaviśeṣaṇībhūtakriyāmātra eva paryavasyatīti prayogamadhye tadanuṣṭhānalābhaḥ / "pākenāgnerupāttatvādviśeṣaṇaparā śruteḥ / tacca pākāṅgabhūtatvāttaddeśādau kariṣyate" // ityaciramathitatvopapādanaparavārtikamapyevameva neyam / tatra pākaprāptiḥ kathaṃ? prāptāvapi vā kathaṃ na viśiṣṭoddeśaḥ? ityāśaṅkāvāntaraprakaraṇādiṣṭānāṃ lābhāt iṣṭakātvasya pākasamaniyatatvenārthāt pākalābhāt nirākartavyeti mama pratibhāti // iti daśamaṃ nirmanthyādhikaraṇam // <B1> (11 adhikaraṇam / ) vaiśvadeve vikalpa iti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न वा प्रकरणात् प्रत्यक्षविधानाच् च न हि प्रकरणं द्रव्यस्य

na vā prakaraṇāt pratyakṣavidhānāc ca na hi prakaraṇaṃ dravyasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथश् चानर्थसंबन्धः

mithaś cānarthasaṃbandhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परार्थत्वाद् गुणानाम्

parārthatvād guṇānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपपादितमेतत् । एवं "नव प्रयाजाः" "नवानूयाजाः" "द्वावाघारौ" "द्वावाज्यभागौ" "अष्टौ हवींषि" "त्रिंशदाहुतयो हूयन्ते" इत्याहवनीयाहुतीनां वैश्वदेवे पर्वणि नित्यवच्छ्रवणं त्रिंशत्त्वलिङ्गदर्शनं उपपद्यते । अन्यथा सप्तसु देवताविधिपक्षे आग्नेयादीनां सप्तानां संप्रतिपन्नदेवताकत्वेन सान्नाय्यवत्सहानुष्ठानेनैकाहुत्यापत्तेः तद्विरोध इति सिद्धं नामधेयं वैश्वदेवपदमिति । प्रयोजनं पूर्वोत्तरपक्षोपन्यासेनैव सुज्ञेयत्वात्पूर्वपक्षे "वैश्वदेवे विकल्प" इति सूत्रेणैव च कण्ठोक्तरेनोक्तम् ॥ इति एकादशं वैश्वदेवाधिकरणम् ॥ <ब्१> (१२ अधिकरणम् । ) पूर्ववन्तो ऽविधानार्थास् तत्सामर्थ्यं समाम्नाये

upapāditametat / evaṃ "nava prayājāḥ" "navānūyājāḥ" "dvāvāghārau" "dvāvājyabhāgau" "aṣṭau havīṃṣi" "triṃśadāhutayo hūyante" ityāhavanīyāhutīnāṃ vaiśvadeve parvaṇi nityavacchravaṇaṃ triṃśattvaliṅgadarśanaṃ upapadyate / anyathā saptasu devatāvidhipakṣe āgneyādīnāṃ saptānāṃ saṃpratipannadevatākatvena sānnāyyavatsahānuṣṭhānenaikāhutyāpatteḥ tadvirodha iti siddhaṃ nāmadheyaṃ vaiśvadevapadamiti / prayojanaṃ pūrvottarapakṣopanyāsenaiva sujñeyatvātpūrvapakṣe "vaiśvadeve vikalpa" iti sūtreṇaiva ca kaṇṭhoktarenoktam // iti ekādaśaṃ vaiśvadevādhikaraṇam // <B1> (12 adhikaraṇam / ) pūrvavanto 'vidhānārthās tatsāmarthyaṃ samāmnāye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणस्य तु विधानार्थे तद्गुणाः प्रयोगे स्युर् अनर्थका न हि तं प्रत्यर्थवत्तास्ति

guṇasya tu vidhānārthe tadguṇāḥ prayoge syur anarthakā na hi taṃ pratyarthavattāsti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छेषो नोपपद्यते

taccheṣo nopapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविभागाद् विधानार्थे स्तुत्यर्थेनोपपद्येरन्

avibhāgād vidhānārthe stutyarthenopapadyeran

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारणं स्याद् इति चेत्

kāraṇaṃ syād iti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनर्थक्याद् अकारणं कर्तुर् हि कारणानि गुणार्थो हि विधीयते

ānarthakyād akāraṇaṃ kartur hi kāraṇāni guṇārtho hi vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यप्यष्टाकपालादीनामविधानम्; तथापि ब्रह्मवर्चसहेतुकपूतत्वादिहेतुभूता गायत्र्याद्यक्षरताष्टत्वादिसङ्ख्यासाम्येन कपालगताष्टत्वादेः ब्रह्मवर्चसादिजनकत्वेन प्रतीयमाना स्तुतिर्गौण्योक्ताष्टाकपालवयवे संचार्यते । अतः तस्याप्यविहितत्वादवयवावयविभावेन लक्षितविहितद्वादशकपालावयविस्तुतिस्तु यागस्तुतिरित्यर्थः ॥ ननु ----- अष्टाकपालपदस्याष्टत्वावच्छिन्नकपाल- संस्कृतपरत्वेन द्वादशकपालावयवस्य तेन नोपादानमित्यत आह ------ अष्टाकपालपदञ्चेति ॥ गौण्येति ॥ वैधस्यैव श्रपणस्य संस्कारपदवाच्यत्वात् इह तदभावे ऽप्यष्टाकपालजन्यश्रपणजातिगुणयोगात् गौण्येत्यर्थः । शिष्यहितार्थमिति ॥ विशेषाशङ्कानिराकरणव्याजेनेति शेषः । प्रयोजनं स्पष्टत्वान्नोक्तम् ॥ इति द्वादशं वैश्वानराधिकरणम् ॥ <ब्१> (१३ अधिकरणम् । ) तत्सिद्धिः

yadyapyaṣṭākapālādīnāmavidhānam; tathāpi brahmavarcasahetukapūtatvādihetubhūtā gāyatryādyakṣaratāṣṭatvādisaṅkhyāsāmyena kapālagatāṣṭatvādeḥ brahmavarcasādijanakatvena pratīyamānā stutirgauṇyoktāṣṭākapālavayave saṃcāryate / ataḥ tasyāpyavihitatvādavayavāvayavibhāvena lakṣitavihitadvādaśakapālāvayavistutistu yāgastutirityarthaḥ // nanu ----- aṣṭākapālapadasyāṣṭatvāvacchinnakapāla- saṃskṛtaparatvena dvādaśakapālāvayavasya tena nopādānamityata āha ------ aṣṭākapālapadañceti // gauṇyeti // vaidhasyaiva śrapaṇasya saṃskārapadavācyatvāt iha tadabhāve 'pyaṣṭākapālajanyaśrapaṇajātiguṇayogāt gauṇyetyarthaḥ / śiṣyahitārthamiti // viśeṣāśaṅkānirākaraṇavyājeneti śeṣaḥ / prayojanaṃ spaṣṭatvānnoktam // iti dvādaśaṃ vaiśvānarādhikaraṇam // <B1> (13 adhikaraṇam / ) tatsiddhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"यजमानः प्रस्तर" इत्यादावपि सामानाधिकरण्यादेकमितरस्य नामधेयस्य, अतएव रूढत्वेन तदसंभवाद्वा जघन्यप्रस्तरपदलक्षितप्रस्तरकार्यस्त्रुग्धारणोद्देशेन यजमानो ऽधिकरणत्वेन विधीयते इति प्राप्ते ------ प्रत्यक्षविध्यश्रवणात् "प्रस्तरमुत्तरं बर्हिषः सादयती" ति विध्यन्तरैकवाक्यत्वाच्च तदर्थवादत्वमौदुम्बराधिकरणन्यायेन सिद्धमेव । यजमानपदन्तु गौण्या वृत्त्या प्रस्तरस्तावकम् । ननु ------ अध्यारोपितार्थवृत्तित्वे गौणत्वं लोके प्रसिद्धम्, सिंहत्वस्य, देवदत्ते आहार्य्यारोपात्, नच तत् वेदे सम्भवति आरोपकपुरुषाभावादिति ------ चेत् विनाप्यारोपं सिंहशब्दस्य सादृश्यमात्रविवक्षया देवदत्ते काव्यलोकयोः प्रयोगदर्शनात् स्वशक्यगुणसमानजातीयगुणयोगनिमित्तत्वं गौणत्वम् । सिंहनिष्ठक्रूरत्वसमानजातीयक्रूरत्वयोगाच्च सिंहपदस्य देवदत्ते प्रवृत्तेः सिंहो देवदत्त इत्यत्र लक्षणसमन्वयः । पुष्पादौ स्वसम्बन्धित्वाध्यारोपेण चारोपितं खपुष्पशब्दार्थमङ्गीकृत्यतद्वृत्तिगुणानामसत्त्वादीनां सिद्धान्ते सत्त्वाच्च न खपुष्पं भवत्सिद्धान्त इत्यादावव्याप्तिः । अतश्चैतादृशगौणत्वस्य वेदे ऽप्यस्त्येव संभवः । यद्यपि च रूपकादिस्थले "सौन्दर्यस्य तरङ्गिणीत्यादौ" आरोपेणापि गौणी वृत्तिर्दृष्टा; तथापि सादृश्यमात्रेणापि उपमालङ्कारस्थले सानुभूयमाना नापह्नोतुं शक्या । अतश्चोभयसाधारण्येन स्वशक्यसमवेतवत्ता गौणी वृत्तिः । समवेतवत्वञ्च क्वचिदारोपितत्वसंबन्धेन क्वचिच्च स्वसमानजातीयगुणवत्तासंबन्धेनेति भेदः । अत्र च सिंहपदेन शक्त्या सिंहोपस्थित्यनन्तरं लक्षणया क्रूरत्वोपस्थितिरिति प्राञ्चः । वस्तुतस्तु ----- एकसंबन्धिदर्शनेनापरसंबन्धिस्मरणमिति स्मारकविधयैव तदुपस्थितिः । गौणीज्ञानकार्यतावच्छेदकं वा निरुक्तोभयविधसंबन्धान्यतरसंबन्धेन स्वशक्यसमवेतधर्मप्रकारकदेवदत्तविशेष्यकशाब्दत्वमिति न क्रूरत्वादीनामशाब्दत्वप्रसङ्गः । नच गौण्यालक्षणातो न भेदः; स्वशक्यवृत्तिगुणानामेव यत्र संबन्धित्वेन रूपेण बोधस्तत्र लक्षणा, क्रूरत्वत्वादिना बोधे तु गौणीति तयोर्भेदात् । ते च गुणाः षङ्विधाः । क्वचित्तत्सिद्धिः तत्कार्यकारित्वं यथा यजमानपदे । यजमानो ------- यथा स्वकार्यकर्ता, तथा प्रस्तरो ऽपीति । एवं गौणीगर्भलक्षणया प्रस्तरस्तुतिः । एवमन्ये ऽपि पञ्च गुणा अग्रिमसूत्रैर्द्रष्टव्याः ॥ १३ ॥ २९ ॥ इति तत्सिद्धिपेटिकायां तत्सिद्ध्युदाहरणविचारः ॥ जातिः

"yajamānaḥ prastara" ityādāvapi sāmānādhikaraṇyādekamitarasya nāmadheyasya, ataeva rūḍhatvena tadasaṃbhavādvā jaghanyaprastarapadalakṣitaprastarakāryastrugdhāraṇoddeśena yajamāno 'dhikaraṇatvena vidhīyate iti prāpte ------ pratyakṣavidhyaśravaṇāt "prastaramuttaraṃ barhiṣaḥ sādayatī" ti vidhyantaraikavākyatvācca tadarthavādatvamaudumbarādhikaraṇanyāyena siddhameva / yajamānapadantu gauṇyā vṛttyā prastarastāvakam / nanu ------ adhyāropitārthavṛttitve gauṇatvaṃ loke prasiddham, siṃhatvasya, devadatte āhāryyāropāt, naca tat vede sambhavati āropakapuruṣābhāvāditi ------ cet vināpyāropaṃ siṃhaśabdasya sādṛśyamātravivakṣayā devadatte kāvyalokayoḥ prayogadarśanāt svaśakyaguṇasamānajātīyaguṇayoganimittatvaṃ gauṇatvam / siṃhaniṣṭhakrūratvasamānajātīyakrūratvayogācca siṃhapadasya devadatte pravṛtteḥ siṃho devadatta ityatra lakṣaṇasamanvayaḥ / puṣpādau svasambandhitvādhyāropeṇa cāropitaṃ khapuṣpaśabdārthamaṅgīkṛtyatadvṛttiguṇānāmasattvādīnāṃ siddhānte sattvācca na khapuṣpaṃ bhavatsiddhānta ityādāvavyāptiḥ / ataścaitādṛśagauṇatvasya vede 'pyastyeva saṃbhavaḥ / yadyapi ca rūpakādisthale "saundaryasya taraṅgiṇītyādau" āropeṇāpi gauṇī vṛttirdṛṣṭā; tathāpi sādṛśyamātreṇāpi upamālaṅkārasthale sānubhūyamānā nāpahnotuṃ śakyā / ataścobhayasādhāraṇyena svaśakyasamavetavattā gauṇī vṛttiḥ / samavetavatvañca kvacidāropitatvasaṃbandhena kvacicca svasamānajātīyaguṇavattāsaṃbandheneti bhedaḥ / atra ca siṃhapadena śaktyā siṃhopasthityanantaraṃ lakṣaṇayā krūratvopasthitiriti prāñcaḥ / vastutastu ----- ekasaṃbandhidarśanenāparasaṃbandhismaraṇamiti smārakavidhayaiva tadupasthitiḥ / gauṇījñānakāryatāvacchedakaṃ vā niruktobhayavidhasaṃbandhānyatarasaṃbandhena svaśakyasamavetadharmaprakārakadevadattaviśeṣyakaśābdatvamiti na krūratvādīnāmaśābdatvaprasaṅgaḥ / naca gauṇyālakṣaṇāto na bhedaḥ; svaśakyavṛttiguṇānāmeva yatra saṃbandhitvena rūpeṇa bodhastatra lakṣaṇā, krūratvatvādinā bodhe tu gauṇīti tayorbhedāt / te ca guṇāḥ ṣaṅvidhāḥ / kvacittatsiddhiḥ tatkāryakāritvaṃ yathā yajamānapade / yajamāno ------- yathā svakāryakartā, tathā prastaro 'pīti / evaṃ gauṇīgarbhalakṣaṇayā prastarastutiḥ / evamanye 'pi pañca guṇā agrimasūtrairdraṣṭavyāḥ // 13 // 29 // iti tatsiddhipeṭikāyāṃ tatsiddhyudāharaṇavicāraḥ // jātiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"अग्निर्वै ब्राह्मण" इत्यत्र पूर्ववदेवाग्निशब्दो ब्राह्मणे गौणः; द्वयोरप्यग्निब्राह्मणयोरेकमुखप्रभवत्वात्, अग्निजननसमानजातीयजननमेवात्र गुणः ॥ १३ ॥ २९ ॥ सारूप्यात्

"agnirvai brāhmaṇa" ityatra pūrvavadevāgniśabdo brāhmaṇe gauṇaḥ; dvayorapyagnibrāhmaṇayorekamukhaprabhavatvāt, agnijananasamānajātīyajananamevātra guṇaḥ // 13 // 29 // sārūpyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सारूप्यम् ॥ "आदित्यो यूप" इत्यादौ तु सारूप्यं गौणीनिमित्तम् । नच सर्वत्र तदेव निमित्तम् को ऽत्र विशेषः? चक्षुर्ग्राह्यं तेजस्वित्वाद्यत्र निमित्तमिति प्राञ्चः । वस्तुतस्त्वन्यत्र शक्यनिष्ठगुणस्यैव स्वसमानजातीयगुणवत्तासंसर्गेण प्रकारत्वान्निमित्तता, नतु सारूप्यस्य, तस्य संसर्गत्वात्, इह तु शक्यनिष्ठगुणसजातीयगुणवत्त्वरूपस्य सारूप्यस्यैव समवायादिसंसर्गेण प्रकारत्वात्तदेव निमित्तमिति विशेषः ॥ १३ ॥ २९ ॥ प्रशंसा

sārūpyam // "ādityo yūpa" ityādau tu sārūpyaṃ gauṇīnimittam / naca sarvatra tadeva nimittam ko 'tra viśeṣaḥ? cakṣurgrāhyaṃ tejasvitvādyatra nimittamiti prāñcaḥ / vastutastvanyatra śakyaniṣṭhaguṇasyaiva svasamānajātīyaguṇavattāsaṃsargeṇa prakāratvānnimittatā, natu sārūpyasya, tasya saṃsargatvāt, iha tu śakyaniṣṭhaguṇasajātīyaguṇavattvarūpasya sārūpyasyaiva samavāyādisaṃsargeṇa prakāratvāttadeva nimittamiti viśeṣaḥ // 13 // 29 // praśaṃsā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"अपशवो वा अन्ये गोअश्वेभ्यः पशवो गोअश्वा" इत्यत्राजादीनां तत्र तत्र विहितत्वात्पशुकार्ये प्रतिषेधस्य पर्युदासस्य वानुपपत्तेरर्थवादत्वम् । अपशुशब्दो हि घटादौ मुख्यो गवाश्वगतप्राशस्त्याभावरूपगुणयोगादजादौ गौणः सन् लक्षणया गवाश्वस्तुत्यर्थः । प्राचां मते तु नञ्समासान्तर्गतपशुपदेन गवाश्वगतं प्राशस्त्यं लक्षयित्वा नञा तदभावरूपो गुण उपस्थाप्यत इति विशेषः । सर्वथा प्रशंसा गौणीनिमित्तघटिकेति सिद्धम् ॥ १३ ॥ २९ ॥ भूमा

"apaśavo vā anye goaśvebhyaḥ paśavo goaśvā" ityatrājādīnāṃ tatra tatra vihitatvātpaśukārye pratiṣedhasya paryudāsasya vānupapatterarthavādatvam / apaśuśabdo hi ghaṭādau mukhyo gavāśvagataprāśastyābhāvarūpaguṇayogādajādau gauṇaḥ san lakṣaṇayā gavāśvastutyarthaḥ / prācāṃ mate tu nañsamāsāntargatapaśupadena gavāśvagataṃ prāśastyaṃ lakṣayitvā nañā tadabhāvarūpo guṇa upasthāpyata iti viśeṣaḥ / sarvathā praśaṃsā gauṇīnimittaghaṭiketi siddham // 13 // 29 // bhūmā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

"सृष्टीरुपदधाती" त्यत्र विध्यन्तरैकवाक्यत्वाभावात् प्रत्यक्षविधिश्रवणाच्च विधित्वम् । तत्र चोपधानमेवेष्टकासंस्कारार्थत्वेन विधीयते । यद्यपि चेष्टकानां चयनाङ्गत्वान्यथानुपपत्त्यैवोपधानं प्राप्येत; तथापि ततः पूर्वमेव प्रत्यक्षविधिना विधीयते । तत्फलञ्च प्रत्येकोपधानसिद्धिश्चयनसमानकर्तृकत्वसिद्धिश्च । अन्यथा समुदितोपधानमपि कदाचित् प्राप्नुयात् । आर्थिकत्वाच्च चयनभिन्नकर्तृकत्वमपि । सति त्वस्मिन्निष्टकासंस्कारद्वारा चयनाङ्गताबोधकविधौ प्रतिप्रधानावृत्तिन्यायादङ्गप्रधानयोरेककर्तृकत्वाच्च फलद्वयसिद्धिः । सृष्टिपदन्तु लिङ्गप्रकरणप्राप्तसृष्ट्यसृष्टिमन्त्रमात्रस्य गौण्यानुवाद इति ----- भाष्यकारः । वार्तिककारस्तु ------- नोपधानमात्रविधिः । तथासति "प्राणभृत उपदधाती" त्याद्यनेकोपधानविधिवैयर्थ्यापत्तेः, अतो मन्त्रमात्रमुपधानानुवादेन मन्त्रविशिष्टं वोपधानमिष्टकासंस्कारार्थत्वेन विधीयते । तत्रोपधानविधिफलन्तु पूर्ववत् । मन्त्रविधिफलन्तु उपधाने तन्नियमः । मन्त्रा हि इष्टकामात्रप्रकाशकास्तद्ग्रहणादिष्वपि प्राप्तिसंभवान्नोपधाने नियमेन प्राप्नुवन्ति । अतस्तन्नियमो ग्रहणादिपरिसङ्ख्यैव वा फलम्, मध्यमचितिसंबन्धश्च; "यां वै काञ्चन ब्राह्मणवती मिष्टकामभिजानीयात्तां मध्यमायां चितावुपदध्यादि" ति वचनेन प्रत्यक्षब्राह्मणवतीनामिष्टकानां मध्यमचितिसंबन्धस्य विधानात्, अन्यथा तत्तच्चित्यवान्तरप्रकरणपाठरहितानां मन्त्राणां चयनमहाप्रकरणेन सर्वचितिषु अन्तिमायामेव वानिवेशापत्तेः । अतो मध्यमचितिसंबन्धार्थं मन्त्रविधिः । इष्टकानां प्रत्यक्षब्राह्मणवत्त्वं चेष्टकावाचिप्रत्यक्षब्राह्मणपठितपदविधेयमन्त्रकत्वम् । सृष्टिपदं हि सृष्टिप्रकाशकमन्त्रोपधेयेष्टकापरम् । तत्र च विशेषणांशस्य मन्त्रस्य विधेयत्वात्तदिष्टकानां प्रत्यक्षब्राह्मणवत्त्वसिद्धिः । इतिकरणविनियुक्तलोकं पृणमन्त्रस्यापि मध्यमचितिमात्रसंबन्धापत्तेरिष्टकावाचीति पदविशेषणम् । अतश्च मन्त्रविशिष्टोपाधानमत्र विधीयते । सृष्टिपदं परं गौण्या वृत्त्या सप्तदशसङ्ख्याकसृष्ट्यसृष्टिमन्त्रपरम्; "यत् सप्तदशेष्टका उपदधाती" त्यर्थवादानुसारात् । तत्र चतुर्दश सृष्टिमन्त्रास्त्रयो ऽसृष्टिमन्त्रा इति सृष्टिबाहुल्यम् गुणो गौणीवृत्तिनिमित्तम् ॥ १७ ॥ ३३ ॥ इति तत्सिद्धिपेटिकायां भूमोदाहरणविचारः ॥ लिङ्गसमवायात्

"sṛṣṭīrupadadhātī" tyatra vidhyantaraikavākyatvābhāvāt pratyakṣavidhiśravaṇācca vidhitvam / tatra copadhānameveṣṭakāsaṃskārārthatvena vidhīyate / yadyapi ceṣṭakānāṃ cayanāṅgatvānyathānupapattyaivopadhānaṃ prāpyeta; tathāpi tataḥ pūrvameva pratyakṣavidhinā vidhīyate / tatphalañca pratyekopadhānasiddhiścayanasamānakartṛkatvasiddhiśca / anyathā samuditopadhānamapi kadācit prāpnuyāt / ārthikatvācca cayanabhinnakartṛkatvamapi / sati tvasminniṣṭakāsaṃskāradvārā cayanāṅgatābodhakavidhau pratipradhānāvṛttinyāyādaṅgapradhānayorekakartṛkatvācca phaladvayasiddhiḥ / sṛṣṭipadantu liṅgaprakaraṇaprāptasṛṣṭyasṛṣṭimantramātrasya gauṇyānuvāda iti ----- bhāṣyakāraḥ / vārtikakārastu ------- nopadhānamātravidhiḥ / tathāsati "prāṇabhṛta upadadhātī" tyādyanekopadhānavidhivaiyarthyāpatteḥ, ato mantramātramupadhānānuvādena mantraviśiṣṭaṃ vopadhānamiṣṭakāsaṃskārārthatvena vidhīyate / tatropadhānavidhiphalantu pūrvavat / mantravidhiphalantu upadhāne tanniyamaḥ / mantrā hi iṣṭakāmātraprakāśakāstadgrahaṇādiṣvapi prāptisaṃbhavānnopadhāne niyamena prāpnuvanti / atastanniyamo grahaṇādiparisaṅkhyaiva vā phalam, madhyamacitisaṃbandhaśca; "yāṃ vai kāñcana brāhmaṇavatī miṣṭakāmabhijānīyāttāṃ madhyamāyāṃ citāvupadadhyādi" ti vacanena pratyakṣabrāhmaṇavatīnāmiṣṭakānāṃ madhyamacitisaṃbandhasya vidhānāt, anyathā tattaccityavāntaraprakaraṇapāṭharahitānāṃ mantrāṇāṃ cayanamahāprakaraṇena sarvacitiṣu antimāyāmeva vāniveśāpatteḥ / ato madhyamacitisaṃbandhārthaṃ mantravidhiḥ / iṣṭakānāṃ pratyakṣabrāhmaṇavattvaṃ ceṣṭakāvācipratyakṣabrāhmaṇapaṭhitapadavidheyamantrakatvam / sṛṣṭipadaṃ hi sṛṣṭiprakāśakamantropadheyeṣṭakāparam / tatra ca viśeṣaṇāṃśasya mantrasya vidheyatvāttadiṣṭakānāṃ pratyakṣabrāhmaṇavattvasiddhiḥ / itikaraṇaviniyuktalokaṃ pṛṇamantrasyāpi madhyamacitimātrasaṃbandhāpatteriṣṭakāvācīti padaviśeṣaṇam / ataśca mantraviśiṣṭopādhānamatra vidhīyate / sṛṣṭipadaṃ paraṃ gauṇyā vṛttyā saptadaśasaṅkhyākasṛṣṭyasṛṣṭimantraparam; "yat saptadaśeṣṭakā upadadhātī" tyarthavādānusārāt / tatra caturdaśa sṛṣṭimantrāstrayo 'sṛṣṭimantrā iti sṛṣṭibāhulyam guṇo gauṇīvṛttinimittam // 17 // 33 // iti tatsiddhipeṭikāyāṃ bhūmodāharaṇavicāraḥ // liṅgasamavāyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतश्चैकपदोपादानेनोद्देश्यभूतेष्टका- विशेषणत्वे ऽपि मन्त्राणां वाक्यभेदाप्रसक्तेः सृष्टिमन्त्रोपधेयेष्टकासंस्कारार्थत्वेनोपधानमात्रव् इधाने ऽप्यन्यमन्त्रोप- धेयाष्टकाव्यवृत्तिसिद्धेस्तत्संस्कारकत्वेनेतरविधिसाथ्रक्यं संभवत्येव । अतएव इष्टकोद्देशेन मन्त्रविधानपूर्वपक्ष एवेष्टकाविशेषाप्रतीतेः सर्वास्वतिप्रसंगापादनं भाष्यवार्तिककारादीनां दृष्टम्, नतूपधानविधावपि । नच ------- सृष्टिमन्त्रोपधेया एवेष्टकाः सर्वा एव कुतो न स्युः? इति --------- वाच्यम्; "सृष्टीरुपदधाती" त्युपक्रम्य "यत्सप्तदशेष्टका उपदधाती"त्युपसंहारार्थवादेन सन्दिग्धेषु वाक्यशेषात्

ataścaikapadopādānenoddeśyabhūteṣṭakā- viśeṣaṇatve 'pi mantrāṇāṃ vākyabhedāprasakteḥ sṛṣṭimantropadheyeṣṭakāsaṃskārārthatvenopadhānamātrav idhāne 'pyanyamantropa- dheyāṣṭakāvyavṛttisiddhestatsaṃskārakatvenetaravidhisāthrakyaṃ saṃbhavatyeva / ataeva iṣṭakoddeśena mantravidhānapūrvapakṣa eveṣṭakāviśeṣāpratīteḥ sarvāsvatiprasaṃgāpādanaṃ bhāṣyavārtikakārādīnāṃ dṛṣṭam, natūpadhānavidhāvapi / naca ------- sṛṣṭimantropadheyā eveṣṭakāḥ sarvā eva kuto na syuḥ? iti --------- vācyam; "sṛṣṭīrupadadhātī" tyupakramya "yatsaptadaśeṣṭakā upadadhātī"tyupasaṃhārārthavādena sandigdheṣu vākyaśeṣāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एव अर्थाद् वा कल्पनैकदेशत्वात्

ata eva arthād vā kalpanaikadeśatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.