Vamana: Kavyalamkarasutra, with Vrtti 11

प्रतिवस्तु प्रभृतिर्यस्य स प्रतिवस्तुप्रभृतिः । उपमायाः प्रपञ्च उपमाप्रपञ्च इति

prativastu prabhṛtiryasya sa prativastuprabhṛtiḥ / upamāyāḥ prapañca upamāprapañca iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमेयस्यार्थआद्वाक्यार्थस्योक्तौ सत्यामिति । अत्र द्वौ वाक्यार्थौ । एको वाक्यार्थोपमायामिति भेदः । तद्यथा ---- देवीभावं गमिता परिवारपदं कथं भजत्येषा । न खलु परिभोगयोग्यं दैवतरूपाङ्कितं रत्नम् ॥

upameyasyārthaādvākyārthasyoktau satyāmiti / atra dvau vākyārthau / eko vākyārthopamāyāmiti bhedaḥ / tadyathā ---- devībhāvaṃ gamitā parivārapadaṃ kathaṃ bhajatyeṣā / na khalu paribhogayogyaṃ daivatarūpāṅkitaṃ ratnam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमेयस्यानुक्तौ समानवस्तुन्यासः समासोक्तिः । संक्षेपवचनात् समासोक्तिरित्याख्या । यथा ---- श्लाध्या ध्वस्ताध्वगग्लानेः करीरस्य मरौ स्थितिः । धिङ् मेरौ कल्पवृक्षाणामव्युत्पन्नार्थिनां श्रियः ॥

upameyasyānuktau samānavastunyāsaḥ samāsoktiḥ / saṃkṣepavacanāt samāsoktirityākhyā / yathā ---- ślādhyā dhvastādhvagaglāneḥ karīrasya marau sthitiḥ / dhiṅ merau kalpavṛkṣāṇāmavyutpannārthināṃ śriyaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमेयस्य किञ्चिल्लिङ्गमात्रेणोक्तौ समानवस्तुन्यासे अप्रस्तुतप्रशंसा । यथा ---- लावण्यसिन्दुरपरैव हि काचनेयं यत्रोत्पलानि शशिना सह संप्लवन्ते । उन्मञ्जति द्विरदकुम्भतटी च यत्र यत्रापरे कदलिकाण्डमृणालदण्डाः ॥ अओरस्तुतस्यार्थस्य प्रशंसनमप्रस्तुतप्रशंसा

upameyasya kiñcilliṅgamātreṇoktau samānavastunyāse aprastutapraśaṃsā / yathā ---- lāvaṇyasinduraparaiva hi kācaneyaṃ yatrotpalāni śaśinā saha saṃplavante / unmañjati dviradakumbhataṭī ca yatra yatrāpare kadalikāṇḍamṛṇāladaṇḍāḥ // aorastutasyārthasya praśaṃsanamaprastutapraśaṃsā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सनेन तुल्येन वस्तुना वाक्यार्थेनान्यस्य वाक्यार्थस्यापलापो निह्नवो यस्तत्त्वाध्यारोपणायासावपह्नुतिः । यथा ---- न केतकीनां विलसन्ति सूचयः प्रवासिनो हन्त हसत्ययं विधिः । तडिल्लतेयं न चकास्ति चञ्चला पुरः स्मरज्योतिरिदं विवर्तते ॥ वाक्यार्थयोस्तात्पर्यात् ताद्रूप्यमिति न रूपकम्

sanena tulyena vastunā vākyārthenānyasya vākyārthasyāpalāpo nihnavo yastattvādhyāropaṇāyāsāvapahnutiḥ / yathā ---- na ketakīnāṃ vilasanti sūcayaḥ pravāsino hanta hasatyayaṃ vidhiḥ / taḍillateyaṃ na cakāsti cañcalā puraḥ smarajyotiridaṃ vivartate // vākyārthayostātparyāt tādrūpyamiti na rūpakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमानेनोपमेयस्य गुणसाम्यात्तत्त्वस्याभेदस्यारोपणमारोपो रूपकम् । उपमानोपमेययोरुभयोरपि ग्रहणं लौकिक्याः कल्पितायाश्चोपमायाः प्रकृक्षित्वमत्र यथा विज्ञायेतेति । यथा (उत्तररामचरित १।३९) ---- इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवर्तिर्नयनयो- रसावस्याः स्पर्शो वपुषि वहुलश्चन्दनरसः । अयं कष्ठे वाहुः शिशिरमसृणो मौक्तिकसरः किमस्या न प्रेयो परमसह्यस्तु विरहः ॥ मुखचन्द्रादीनां तूपमा । समासान्न चन्द्रादीनां रूपकत्वं युक्तमिति

upamānenopameyasya guṇasāmyāttattvasyābhedasyāropaṇamāropo rūpakam / upamānopameyayorubhayorapi grahaṇaṃ laukikyāḥ kalpitāyāścopamāyāḥ prakṛkṣitvamatra yathā vijñāyeteti / yathā (Uttararāmacarita 1.39) ---- iyaṃ gehe lakṣmīriyamamṛtavartirnayanayo- rasāvasyāḥ sparśo vapuṣi vahulaścandanarasaḥ / ayaṃ kaṣṭhe vāhuḥ śiśiramasṛṇo mauktikasaraḥ kimasyā na preyo paramasahyastu virahaḥ // mukhacandrādīnāṃ tūpamā / samāsānna candrādīnāṃ rūpakatvaṃ yuktamiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमानेनोपमेयस्य धर्मेषु गुणक्रियाशब्दरूपेषु स तत्त्वारोपः । तन्त्रप्रयोगे तन्त्रेणोच्चारणे सति श्लेषः । यथा ---- आकृष्टामलमण्डलाग्ररुचयः संनद्धक्षःस्थलाः सोष्माणो व्रणिता विपक्षहृदयप्रोन्माथिनः कर्कशः । उद्वृत्ता गुरवश्च यस्य शमिनः श्यामायमानानना योधा वारवधूस्तनाश्च न ददुः क्षोभं स वोऽव्याज्जिनः ॥

upamānenopameyasya dharmeṣu guṇakriyāśabdarūpeṣu sa tattvāropaḥ / tantraprayoge tantreṇoccāraṇe sati śleṣaḥ / yathā ---- ākṛṣṭāmalamaṇḍalāgrarucayaḥ saṃnaddhakṣaḥsthalāḥ soṣmāṇo vraṇitā vipakṣahṛdayapronmāthinaḥ karkaśaḥ / udvṛttā guravaśca yasya śaminaḥ śyāmāyamānānanā yodhā vāravadhūstanāśca na daduḥ kṣobhaṃ sa vo'vyājjinaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुनि हि निबन्धनानि लक्षणायाम् । तत्र सादृश्याल्लक्षणावक्रोक्तिरसाविति । यथा ---- उन्मिमील कमलं सरसीनां कैरवं च न मिमील मुहूर्तात् । अत्र नेत्रधर्मावुन्मीलनिमीलने सादृश्याद्विकाससंकोचौ लक्षयतः । इह च निरन्तरनवमुकुलपुलकिता हरति माधवी हृदयम् । मदयति च केसराणां परिणतमधुगन्धि निःश्वसितम् ॥ अत्र च निःश्वसितमिति परिमलनिर्गमं लक्षति । संस्थानेन स्फुरतु सुभगः स्वर्चिषा चुम्बतु द्याम् । आलस्यमालिङ्गति गात्रमस्याः । परिम्लानच्छायामनुवदति दृष्टिः कमलिनीम् । प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकपायः । ऊरुद्वन्द्वं तरुणकदलीकाण्डसब्रह्मचारि । इत्येवमादिषु लक्षणार्थो निरूप्यत इति लक्षणाया झटित्यर्थप्रतिपत्तिक्षमत्वं रहस्यमाचक्षत इति । असादृश्यनिबन्धना तु लक्षणा न वक्रोक्तिः । यथा ---- जरठकमलकन्दच्छेदगौरैर्मधूखैः । अत्र च्छेदः सामीप्याद् द्रव्यं लक्षयति । तस्यैव गौरत्वोपपत्तेः

bahuni hi nibandhanāni lakṣaṇāyām / tatra sādṛśyāllakṣaṇāvakroktirasāviti / yathā ---- unmimīla kamalaṃ sarasīnāṃ kairavaṃ ca na mimīla muhūrtāt / atra netradharmāvunmīlanimīlane sādṛśyādvikāsasaṃkocau lakṣayataḥ / iha ca nirantaranavamukulapulakitā harati mādhavī hṛdayam / madayati ca kesarāṇāṃ pariṇatamadhugandhi niḥśvasitam // atra ca niḥśvasitamiti parimalanirgamaṃ lakṣati / saṃsthānena sphuratu subhagaḥ svarciṣā cumbatu dyām / ālasyamāliṅgati gātramasyāḥ / parimlānacchāyāmanuvadati dṛṣṭiḥ kamalinīm / pratyūṣeṣu sphuṭitakamalāmodamaitrīkapāyaḥ / ūrudvandvaṃ taruṇakadalīkāṇḍasabrahmacāri / ityevamādiṣu lakṣaṇārtho nirūpyata iti lakṣaṇāyā jhaṭityarthapratipattikṣamatvaṃ rahasyamācakṣata iti / asādṛśyanibandhanā tu lakṣaṇā na vakroktiḥ / yathā ---- jaraṭhakamalakandacchedagaurairmadhūkhaiḥ / atra cchedaḥ sāmīpyād dravyaṃ lakṣayati / tasyaiva gauratvopapatteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतद्रूपस्यातत्स्वभावस्य । अन्यथा अतत्स्वभावतया । अध्यवसानमध्यवसायः । न पुनरध्यारोपो लक्षणा वा । अतिशयार्थमिति भ्रान्तिज्ञाननिवृत्त्यर्थम् । सादृश्यादियमुत्प्रेक्षेति । एनां चेवादिशब्दा द्योतयन्ति । यथा ---- स वः पायादिन्दुर्नवविसलताकोटिकुटिलः स्मरारेर्यो मूर्ध्नि ज्वलनकपिषे भाति निहितः । स्रवन्मन्दाकिन्याः प्रतिदिवससिक्तेन पयसा कपालेनोन्मुक्तः स्फटिकधवलेनाङ्कुर इव ॥

atadrūpasyātatsvabhāvasya / anyathā atatsvabhāvatayā / adhyavasānamadhyavasāyaḥ / na punaradhyāropo lakṣaṇā vā / atiśayārthamiti bhrāntijñānanivṛttyartham / sādṛśyādiyamutprekṣeti / enāṃ cevādiśabdā dyotayanti / yathā ---- sa vaḥ pāyādindurnavavisalatākoṭikuṭilaḥ smarāreryo mūrdhni jvalanakapiṣe bhāti nihitaḥ / sravanmandākinyāḥ pratidivasasiktena payasā kapālenonmuktaḥ sphaṭikadhavalenāṅkura iva //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संभाव्यस्य धर्मस्य तदुत्कर्षस्य च कल्पनातिशयोक्तिः । यथा ---- उभौ यदि व्योम्नि पृथक्प्रवाहावाकाशगङ्गापयसः प्रवाहौ । तेनोपमीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः ॥ यथा वा ---- मलयजरसविलिप्ततनुनवहारलताविभूषिताः सिततरदन्तपत्रकृतवक्त्ररुचो रुचिरामलांशुकाः । शशभृति विततधाम्नि ध्वलयति धरामविभाव्यतां गताः प्रियवसतिं प्रयान्ति सुखमेव निरस्तभियोऽभिसारिकाः ॥

saṃbhāvyasya dharmasya tadutkarṣasya ca kalpanātiśayoktiḥ / yathā ---- ubhau yadi vyomni pṛthakpravāhāvākāśagaṅgāpayasaḥ pravāhau / tenopamīyeta tamālanīlamāmuktamuktālatamasya vakṣaḥ // yathā vā ---- malayajarasaviliptatanunavahāralatāvibhūṣitāḥ sitataradantapatrakṛtavaktraruco rucirāmalāṃśukāḥ / śaśabhṛti vitatadhāmni dhvalayati dharāmavibhāvyatāṃ gatāḥ priyavasatiṃ prayānti sukhameva nirastabhiyo'bhisārikāḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमानोपमेययोरतिशयार्थं यः क्रियते संशयः स संदेहः । यथा ---- इदं कर्णोत्पलं चक्षुरिदं वेति विलासिनि । न निश्चिनोति हृदयं किन्तु दोलायते मनः ॥

upamānopameyayoratiśayārthaṃ yaḥ kriyate saṃśayaḥ sa saṃdehaḥ / yathā ---- idaṃ karṇotpalaṃ cakṣuridaṃ veti vilāsini / na niścinoti hṛdayaṃ kintu dolāyate manaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थस्य विरुद्धस्येवाभासत्वं विरुद्धाभासत्वं विरोधः । यथा ---- पीतं पानमिदं त्वयाद्य दयिते मत्तं ममेदं मनः पत्राली तव कुङ्कुमेन रचिता रक्ता वयं मानिनि ! । त्वं तुङ्गस्तनभारमन्थरगतिर्गात्रेषु मे वेपथु- स्त्वन्मध्ये तनुता ममाधृतिरहो प्रेम्णो विचित्रा गतिः ॥ यथा वा (अमरु। ३४)---- सा बाला वयमप्रगल्भवचसः सा स्त्री वयं कातराः सा पीनोन्नतिमत्पयोधरयुगं धत्ते सखेदा वयम् । साक्रान्ता जघनस्थलेन गुरुणा गन्तुं न शक्ता वयं दोषैरन्यजनाश्रितैरपटवो जाताः स्म इत्यद्भुतम् ॥

arthasya viruddhasyevābhāsatvaṃ viruddhābhāsatvaṃ virodhaḥ / yathā ---- pītaṃ pānamidaṃ tvayādya dayite mattaṃ mamedaṃ manaḥ patrālī tava kuṅkumena racitā raktā vayaṃ mānini ! / tvaṃ tuṅgastanabhāramantharagatirgātreṣu me vepathu- stvanmadhye tanutā mamādhṛtiraho premṇo vicitrā gatiḥ // yathā vā (amaru. 34)---- sā bālā vayamapragalbhavacasaḥ sā strī vayaṃ kātarāḥ sā pīnonnatimatpayodharayugaṃ dhatte sakhedā vayam / sākrāntā jaghanasthalena guruṇā gantuṃ na śaktā vayaṃ doṣairanyajanāśritairapaṭavo jātāḥ sma ityadbhutam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियायाः प्रतिषेधे तस्या एव क्रियायाः फलस्य प्रसिद्धस्य व्यक्तिविभावना । यथा ---- अप्यसज्जनसाङ्गत्ये न वसत्येव वैकृतम् । अक्षालिताविशुद्धेषु हृदयेषु मनीपिणाम् ॥

kriyāyāḥ pratiṣedhe tasyā eva kriyāyāḥ phalasya prasiddhasya vyaktivibhāvanā / yathā ---- apyasajjanasāṅgatye na vasatyeva vaikṛtam / akṣālitāviśuddheṣu hṛdayeṣu manīpiṇām //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्यैवार्थस्योपमेयत्वमुपमानत्वं चानन्वयः । यथा (हनुमान्नाटक १४-१८)---- गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः । रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव ॥ अन्यासादृश्यमेतेन प्रतिपादितम्

ekasyaivārthasyopameyatvamupamānatvaṃ cānanvayaḥ / yathā (Hanumānnāṭaka 14-18)---- gaganaṃ gaganākāraṃ sāgaraḥ sāgaropamaḥ / rāmarāvaṇayoryuddhaṃ rāmarāvaṇayoriva // anyāsādṛśyametena pratipāditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एककस्यैवार्थस्योपमेयत्वमुपमानत्वं च क्रमेणोपमेयोपमा । यथा ---- खमिव जलं जलमिव खं हंस इव शशी शशीव हंसोऽयम् । कुमुदाकारास्तारास्ताराकाराणि कुमुदानि ॥

ekakasyaivārthasyopameyatvamupamānatvaṃ ca krameṇopameyopamā / yathā ---- khamiva jalaṃ jalamiva khaṃ haṃsa iva śaśī śaśīva haṃso'yam / kumudākārāstārāstārākārāṇi kumudāni //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समेन विसदृशेन वार्थेन अर्थस्य परिवर्तनं परिवृत्तिः । यथा ---- आदाय कर्णकिसलयमियमस्मै चरणमरुणमर्पयति । उभयोस्सदृशविनिमयादन्योन्यमवञ्चितं मन्ये ॥ यथा वा ---- विहाय साहारमहार्यनिश्चया विलोलदृष्टिः प्रविलुप्तचन्दना । बबन्ध बालारुणवभ्रु वल्कलं पयोधरोत्सेधविशीर्णसंहति ॥

samena visadṛśena vārthena arthasya parivartanaṃ parivṛttiḥ / yathā ---- ādāya karṇakisalayamiyamasmai caraṇamaruṇamarpayati / ubhayossadṛśavinimayādanyonyamavañcitaṃ manye // yathā vā ---- vihāya sāhāramahāryaniścayā viloladṛṣṭiḥ praviluptacandanā / babandha bālāruṇavabhru valkalaṃ payodharotsedhaviśīrṇasaṃhati //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमेयानामुपमानानां चोद्देशिनामनुद्देशिनां च क्रमसम्बन्धः क्रमः । यथा ---- तस्याः प्रबन्धलीलाभिरालापस्मितदृष्टिभिः । जीयन्ते वल्लकीकुन्दकुसुमेन्दीवरस्रजः ॥

upameyānāmupamānānāṃ coddeśināmanuddeśināṃ ca kramasambandhaḥ kramaḥ / yathā ---- tasyāḥ prabandhalīlābhirālāpasmitadṛṣṭibhiḥ / jīyante vallakīkundakusumendīvarasrajaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमानवाक्येपूपमेयवाच्येषु चैका क्रिया अनुपङ्गतः सम्बन्ध्यमाना दीपकम्

upamānavākyepūpameyavācyeṣu caikā kriyā anupaṅgataḥ sambandhyamānā dīpakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् त्रिविधं भवति । आदिमध्यान्तेषु वाक्येषु वृत्तेर्भेदात् । यथा ---- भूष्यन्ते प्रमदवनानि बालपुष्पैः , कामिन्यो मधुमदमांसलैर्विलासैः । ब्रह्माणः श्रुतिगदितैः क्रियाकलापै , राजानो विरलितवैरिभिः प्रतापैः ॥ बाष्पः पथिककान्तानां जलं जलमुचां मुहुः । विगलत्यधुना दण्डयात्रोद्योगो महीभुजाम् ॥ गुरुशुश्रूषया विद्या मधुगोष्ठ्या मनोभवः । उदयेन शशाङ्कस्य पयोधिरभिवर्धते ॥

tat trividhaṃ bhavati / ādimadhyānteṣu vākyeṣu vṛtterbhedāt / yathā ---- bhūṣyante pramadavanāni bālapuṣpaiḥ , kāminyo madhumadamāṃsalairvilāsaiḥ / brahmāṇaḥ śrutigaditaiḥ kriyākalāpai , rājāno viralitavairibhiḥ pratāpaiḥ // bāṣpaḥ pathikakāntānāṃ jalaṃ jalamucāṃ muhuḥ / vigalatyadhunā daṇḍayātrodyogo mahībhujām // guruśuśrūṣayā vidyā madhugoṣṭhyā manobhavaḥ / udayena śaśāṅkasya payodhirabhivardhate //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रिययैव शुद्धया स्वस्यात्मनस्तदर्थः चान्वयस्य संबन्धस्य ख्यापनं संलुलितहेतुदृष्टान्तविभागदर्शनान्निदर्शनम् । यथा ---- अत्युच्चयदाध्यासः पतनायेत्यर्थशालिनां शंसत् । आपाण्डु पतति पत्रं तयोरिदं बन्धमग्रन्थेः ॥ पततीति क्रिया । तस्याः स्वं पतनम् । तदर्थेऽत्युच्चयदाध्यासः पतनायेति शंसनम् । तस्य ख्यायनमर्थशालिनां शंसदिति

kriyayaiva śuddhayā svasyātmanastadarthaḥ cānvayasya saṃbandhasya khyāpanaṃ saṃlulitahetudṛṣṭāntavibhāgadarśanānnidarśanam / yathā ---- atyuccayadādhyāsaḥ patanāyetyarthaśālināṃ śaṃsat / āpāṇḍu patati patraṃ tayoridaṃ bandhamagrantheḥ // patatīti kriyā / tasyāḥ svaṃ patanam / tadarthe'tyuccayadādhyāsaḥ patanāyeti śaṃsanam / tasya khyāyanamarthaśālināṃ śaṃsaditi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तसिद्ध्यै उक्तस्यार्थस्य सिद्ध्यर्थ वस्तुनो वाक्यार्थान्तरस्यैव न्यसनमर्थान्तरन्यासः । वस्तुग्रहणादर्थस्य हेतोर्न्यसनन्नार्थान्तरन्यासः । यथा ---- इह नातिदूरगोचरमस्ति सरः कमलसौगन्ध्यात् इति । अर्थान्तरस्यैवेति वचनम् , यत्र हेतुर्व्याप्तिगूढत्वात् कथञ्चित् प्रतीयते तत्र यथा स्यात् । यद्यत् कृतकं तत्तदनित्यमित्येवम्प्रायेषु मां भूदिति । उदाहरणम् । प्रियेण संग्रथ्य विपक्षसन्निधावुपाहितां वक्षसि पीवरस्तनी । स्रजं न काचिद्विजहौ जलाविलां वसन्ति हि प्रेम्णि गुणा न वस्तुनि ॥

uktasiddhyai uktasyārthasya siddhyartha vastuno vākyārthāntarasyaiva nyasanamarthāntaranyāsaḥ / vastugrahaṇādarthasya hetornyasanannārthāntaranyāsaḥ / yathā ---- iha nātidūragocaramasti saraḥ kamalasaugandhyāt iti / arthāntarasyaiveti vacanam , yatra heturvyāptigūḍhatvāt kathañcit pratīyate tatra yathā syāt / yadyat kṛtakaṃ tattadanityamityevamprāyeṣu māṃ bhūditi / udāharaṇam / priyeṇa saṃgrathya vipakṣasannidhāvupāhitāṃ vakṣasi pīvarastanī / srajaṃ na kācidvijahau jalāvilāṃ vasanti hi premṇi guṇā na vastuni //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमेयस्य गुणातिरेकत्वं गुणाधिक्यं यद् अर्थादुपमानात् स व्यतिरेकः । यथा ---- सत्यं हरिणशावाक्ष्याः प्रसन्नसुभगं मुखम् । समानं शशिनः किन्तु स कलङ्कविडम्बितः ॥ कश्चित्तु गम्यनानगुणो व्यतिरेकः । यथा ---- कुवलयवनं प्रत्याख्यातं नवं मधु निन्दितं हसितममृतं भग्नं स्वादोः पदं रससंवदः । विषमुपहितं चिन्ताव्याजान्मनस्यपि कामिनां चतुरललितैर्लीलातन्त्रैस्तवार्धविलोकितैः ॥

upameyasya guṇātirekatvaṃ guṇādhikyaṃ yad arthādupamānāt sa vyatirekaḥ / yathā ---- satyaṃ hariṇaśāvākṣyāḥ prasannasubhagaṃ mukham / samānaṃ śaśinaḥ kintu sa kalaṅkaviḍambitaḥ // kaścittu gamyanānaguṇo vyatirekaḥ / yathā ---- kuvalayavanaṃ pratyākhyātaṃ navaṃ madhu ninditaṃ hasitamamṛtaṃ bhagnaṃ svādoḥ padaṃ rasasaṃvadaḥ / viṣamupahitaṃ cintāvyājānmanasyapi kāmināṃ caturalalitairlīlātantraistavārdhavilokitaiḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्य गुणस्य हानेः कल्पनायां शेषैर्गुणैस्साम्यं यत्तस्य दार्ढ्यं विशेषोक्तिः । रूपकं चेदं प्रायेणेति । यथा (कुमार। १-१०) ---- भवन्ति यत्रौपधयो रजन्यामतैलपूराः सुरतप्रदीपाः । द्यूतं हि नाम पुरुषस्याऽसिंहासनं राज्यम् ।(मृच्छकटिका अं। २) निद्रेयकमला लक्ष्मीः । हस्ती हि जङ्गमं दुर्गम् । इति । अत्रापि जङ्गमशब्दस्य स्थावरत्वनिवृत्तिपादनत्वादेकगुणहानिकल्पनैव । एतेन ---- वेश्या हि नाम मूर्तिमत्येव निकृतिः । व्यसनं हि नाम सोच्छ्वासं मरणम् । द्विजो भूमिवृहस्पतिः । इत्येवमादिष्व्गुणहानिकल्पना व्याख्याता

ekasya guṇasya hāneḥ kalpanāyāṃ śeṣairguṇaissāmyaṃ yattasya dārḍhyaṃ viśeṣoktiḥ / rūpakaṃ cedaṃ prāyeṇeti / yathā (kumāra. 1-10) ---- bhavanti yatraupadhayo rajanyāmatailapūrāḥ suratapradīpāḥ / dyūtaṃ hi nāma puruṣasyā'siṃhāsanaṃ rājyam /(Mṛcchakaṭikā aṃ. 2) nidreyakamalā lakṣmīḥ / hastī hi jaṅgamaṃ durgam / iti / atrāpi jaṅgamaśabdasya sthāvaratvanivṛttipādanatvādekaguṇahānikalpanaiva / etena ---- veśyā hi nāma mūrtimatyeva nikṛtiḥ / vyasanaṃ hi nāma socchvāsaṃ maraṇam / dvijo bhūmivṛhaspatiḥ / ityevamādiṣvguṇahānikalpanā vyākhyātā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यन्तगुणाधिको विशिष्टस्तस्य च कर्म विशिष्टकर्म , तस्य सम्भाव्यस्य कर्तुं शक्यस्याकरणान्निन्दाविशिष्टसाम्यसम्पादनेन स्तोत्रार्था व्याजस्तुतिः । यथा ---- बबन्ध सेतुं गिरिचक्रवालओर्विभेद सप्तैकशरेण तालान् । एवंविधं कर्म ततान रामस्त्वया कृतं तन्न मुधैव गर्वः ॥

atyantaguṇādhiko viśiṣṭastasya ca karma viśiṣṭakarma , tasya sambhāvyasya kartuṃ śakyasyākaraṇānnindāviśiṣṭasāmyasampādanena stotrārthā vyājastutiḥ / yathā ---- babandha setuṃ giricakravālaorvibheda saptaikaśareṇa tālān / evaṃvidhaṃ karma tatāna rāmastvayā kṛtaṃ tanna mudhaiva garvaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याजस्य च्छद्मनः सत्येन सारूप्यं व्याजोक्तिः । यां मायोक्तिरित्याहुः । यथा ---- शरच्चन्द्रांऽसुगौरेण वाताविद्धेन भामिनि । काशपुष्पलवेनेदं साश्रुपातं मुखं कृतम् ॥

vyājasya cchadmanaḥ satyena sārūpyaṃ vyājoktiḥ / yāṃ māyoktirityāhuḥ / yathā ---- śaraccandrāṃ'sugaureṇa vātāviddhena bhāmini / kāśapuṣpalavenedaṃ sāśrupātaṃ mukhaṃ kṛtam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशिष्टेन न्यूनस्य साम्यर्थमेककालायां क्रियायां योगस्तुल्ययोगिता । यथा ---- जलनिधिरशनामिमां धरित्रीं वहति भुजङ्गविभ्र्भवद्भुजश्च ।

viśiṣṭena nyūnasya sāmyarthamekakālāyāṃ kriyāyāṃ yogastulyayogitā / yathā ---- jalanidhiraśanāmimāṃ dharitrīṃ vahati bhujaṅgavibhrbhavadbhujaśca /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमानस्य क्षेपः प्रतिषेध उपमानाक्षेपः । तुल्यकार्यार्थस्य नैरर्थक्यविवक्षायाम् । यथा ---- तस्याश्चेन्मुखमस्ति सौम्यसुभगं किं पार्वणेनेन्दुना सौन्दर्यस्य पदं दृशौ च यदि चेत् किं नाम नीलोत्पलैः । किं वा कोमलकान्तिभिः किसलयैः सत्येव तत्राधरे हा धातुः पुनरुक्तवस्तुरचनारम्भेष्वपूर्वो ग्रहः ॥ उपमानस्याक्षेपतः प्रतिपत्तिरित्यपि सूत्रार्थः । यथा ---- ऐन्द्रं धनुः पाण्डुपयोधरेण शरद्दधानआर्द्रनखक्षताभम् । प्रस्।अदयन्ती सकलङ्कमिन्दुं तापं रवेरभ्यधिकं चकार ॥ अत्र शरद्वेश्येव , इन्दुं नायकमिव , रवेः प्रतिनायकस्येवेत्युपमानानि गन्यन्त इति

upamānasya kṣepaḥ pratiṣedha upamānākṣepaḥ / tulyakāryārthasya nairarthakyavivakṣāyām / yathā ---- tasyāścenmukhamasti saumyasubhagaṃ kiṃ pārvaṇenendunā saundaryasya padaṃ dṛśau ca yadi cet kiṃ nāma nīlotpalaiḥ / kiṃ vā komalakāntibhiḥ kisalayaiḥ satyeva tatrādhare hā dhātuḥ punaruktavasturacanārambheṣvapūrvo grahaḥ // upamānasyākṣepataḥ pratipattirityapi sūtrārthaḥ / yathā ---- aindraṃ dhanuḥ pāṇḍupayodhareṇa śaraddadhānaārdranakhakṣatābham / pras|adayantī sakalaṅkaminduṃ tāpaṃ raverabhyadhikaṃ cakāra // atra śaradveśyeva , induṃ nāyakamiva , raveḥ pratināyakasyevetyupamānāni ganyanta iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तुद्वस्य क्रिययोस्तुल्यकालयोरेकेन पदेनाभिधानं सहार्थशब्दसामर्थ्यात् सहोक्तिः । यथा ---- अस्तं भास्वान् प्रयातः सह रिपुभिरयं संह्रियन्तां बलानि । अत्रार्थयोर्न्यूनत्वविशिष्टत्वे न स्त इति नेयं तुल्ययोगितेति ॥

vastudvasya kriyayostulyakālayorekena padenābhidhānaṃ sahārthaśabdasāmarthyāt sahoktiḥ / yathā ---- astaṃ bhāsvān prayātaḥ saha ripubhirayaṃ saṃhriyantāṃ balāni / atrārthayornyūnatvaviśiṣṭatve na sta iti neyaṃ tulyayogiteti //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य वस्तुनः सादृश्यं गृह्यते तस्य वस्तुनः सम्पत्तिः समाहितम् । यथा ---- तन्वी मेघजलार्द्रवल्कलतया धौताधरेवाश्रुभिः शून्येवाभरणैः स्वकालविरहाद्विश्रान्तपुष्पोद्गमा । चिन्तामोहमिवास्थिता मधुलिहां शब्दैर्विना लक्ष्यते चण्डी मामवधूय पादपतितं जातानुतापेव सा ॥ अत्र पुरूरवसो लतायामुर्वश्याः सादृश्यं गृह्णतः सैव लतोर्वशी संपन्नेति

yasya vastunaḥ sādṛśyaṃ gṛhyate tasya vastunaḥ sampattiḥ samāhitam / yathā ---- tanvī Meghajalārdravalkalatayā dhautādharevāśrubhiḥ śūnyevābharaṇaiḥ svakālavirahādviśrāntapuṣpodgamā / cintāmohamivāsthitā madhulihāṃ śabdairvinā lakṣyate caṇḍī māmavadhūya pādapatitaṃ jātānutāpeva sā // atra purūravaso latāyāmurvaśyāḥ sādṛśyaṃ gṛhṇataḥ saiva latorvaśī saṃpanneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलङ्कारस्यालङ्कारयोनित्वं यदसौ संसृष्टिरिति । संसर्गः सम्बन्ध इति

alaṅkārasyālaṅkārayonitvaṃ yadasau saṃsṛṣṭiriti / saṃsargaḥ sambandha iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याः संसृष्टेर्भेदावुपमारूपकं चोत्प्रेक्षावयवश्चेति

tasyāḥ saṃsṛṣṭerbhedāvupamārūpakaṃ cotprekṣāvayavaśceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम् । यथा ---- निरवधि च निराश्रयं च यस्य स्थितमनिवर्तितकौतुकप्रपञ्चम् । प्रथम इव भवान् स कूर्ममूर्तिर्जयति चतुर्दशलोकवल्लिकन्दः ॥ एवं रजनिपुरम्ध्रिलोध्रतिलकः इत्येवमादयस्तद्भेदा द्रष्टव्याः

spaṣṭam / yathā ---- niravadhi ca nirāśrayaṃ ca yasya sthitamanivartitakautukaprapañcam / prathama iva bhavān sa kūrmamūrtirjayati caturdaśalokavallikandaḥ // evaṃ rajanipuramdhrilodhratilakaḥ ityevamādayastadbhedā draṣṭavyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्प्रेक्षाया हेतुरुत्प्रेक्षावयवः । अवयवशब्दो ह्यारम्भकं लक्षयति । यथा ---- अङ्गुलीभिरिव केशसश्चयं सन्निगृह्य तिमिरं मरीचिभिः । कुङ्मलीकृतसरोजलोचनं चुम्बतीव रजनीमुखं शशी ॥ एभिर्निदर्शनैः स्वीयैः परकीयैश्च पुष्कलैः । शब्दवैचित्र्यगर्भेयमुपमैव प्रपञ्चिता ॥ अलङ्कारैकदेशा ये मताः सौभाग्यभागिनः । तेऽप्यलङ्कारदेशीया योजनीयाः कवीश्वरैः ॥

utprekṣāyā heturutprekṣāvayavaḥ / avayavaśabdo hyārambhakaṃ lakṣayati / yathā ---- aṅgulībhiriva keśasaścayaṃ sannigṛhya timiraṃ marīcibhiḥ / kuṅmalīkṛtasarojalocanaṃ cumbatīva rajanīmukhaṃ śaśī // ebhirnidarśanaiḥ svīyaiḥ parakīyaiśca puṣkalaiḥ / śabdavaicitryagarbheyamupamaiva prapañcitā // alaṅkāraikadeśā ye matāḥ saubhāgyabhāginaḥ / te'pyalaṅkāradeśīyā yojanīyāḥ kavīśvaraiḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.