Vamana: Kavyalamkarasutra, with Vrtti 5

दुष्टनीत्यभिसंबन्धः

duṣṭanītyabhisaṃbandhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्माल्लक्षणाच्च्युतं वृत्तं यस्मिंस्तत् स्वलक्षणच्युतं वाक्यं भिन्नवृत्तम् । यथा ---- अयि पश्यसि सौधमाश्रितामविरलसुमनोमालभारिणीम् ॥ वैतालीययुग्मपादे लघ्वक्षराणां पण्णां नैरन्तर्यं निपिद्धम् । तच्च कृतमिति भिन्नवृत्तत्वम्

svasmāllakṣaṇāccyutaṃ vṛttaṃ yasmiṃstat svalakṣaṇacyutaṃ vākyaṃ bhinnavṛttam / yathā ---- ayi paśyasi saudhamāśritāmaviralasumanomālabhāriṇīm // vaitālīyayugmapāde laghvakṣarāṇāṃ paṇṇāṃ nairantaryaṃ nipiddham / tacca kṛtamiti bhinnavṛttatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरसः श्रुतिकटुर्विरामो यस्मिंस्तद् विरसविरामं यतिभ्रष्टम्

virasaḥ śrutikaṭurvirāmo yasmiṃstad virasavirāmaṃ yatibhraṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यतिभ्रष्टं धातुभागभेदे नामभागभेदे च सति भवति । स्वरसन्धिना कृते प्रायेण बाहुल्येन । धातुभागभेदे मन्दाक्रान्तायां यथा एतासां राजति सुमनसां दामकण्ठावलम्बि । नामभागभेदे शिखरिण्यां यथा । कुरङ्गाक्षीणां गण्डतलफलके स्वेदविसरः । मन्दाक्रान्तायां यथा दुर्दर्शश्चक्रशिखिकपिशः शार्ङ्गिणो बाहुदण्डः । धातु-नामभागपदग्रहणात् तद्भागातिरिक्तभेदे न भवति यतिभ्रष्टत्वम् । यथा मन्दाक्रान्तायाम् ---- शोभां पुष्पत्यवमभिनवः सुन्दरीणां प्रबोधः । शिखरिण्यां यथा विनिद्रः श्यामान्तेष्वधरर्पुटसीत्कारविरुतैः । स्वरसन्ध्यकृत इति वचनात् स्वरसन्धिकृते भेदे न दोषः । यथा किञ्चिद्भावालसमसरलं प्रेक्षितं सुन्दरीणाम् ।

tad yatibhraṣṭaṃ dhātubhāgabhede nāmabhāgabhede ca sati bhavati / svarasandhinā kṛte prāyeṇa bāhulyena / dhātubhāgabhede mandākrāntāyāṃ yathā etāsāṃ rājati sumanasāṃ dāmakaṇṭhāvalambi / nāmabhāgabhede śikhariṇyāṃ yathā / kuraṅgākṣīṇāṃ gaṇḍatalaphalake svedavisaraḥ / mandākrāntāyāṃ yathā durdarśaścakraśikhikapiśaḥ śārṅgiṇo bāhudaṇḍaḥ / dhātu-nāmabhāgapadagrahaṇāt tadbhāgātiriktabhede na bhavati yatibhraṣṭatvam / yathā mandākrāntāyām ---- śobhāṃ puṣpatyavamabhinavaḥ sundarīṇāṃ prabodhaḥ / śikhariṇyāṃ yathā vinidraḥ śyāmānteṣvadhararpuṭasītkāravirutaiḥ / svarasandhyakṛta iti vacanāt svarasandhikṛte bhede na doṣaḥ / yathā kiñcidbhāvālasamasaralaṃ prekṣitaṃ sundarīṇām /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृत्तदोषात् पृथग् यतिदोषो न वक्तव्यः । वृत्तस्य यत्यात्मकत्वात्

vṛttadoṣāt pṛthag yatidoṣo na vaktavyaḥ / vṛttasya yatyātmakatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नायं दोषः लक्षणो लक्षणस्य पृथक्त्वात् । अन्यद्धि लक्षणं वृत्तस्यान्यच्च यतेः । गुरुलघुनियमात्मकं वृत्तम् । विरामात्मिका च यतिरिति

nāyaṃ doṣaḥ lakṣaṇo lakṣaṇasya pṛthaktvāt / anyaddhi lakṣaṇaṃ vṛttasyānyacca yateḥ / gurulaghuniyamātmakaṃ vṛttam / virāmātmikā ca yatiriti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदानां सन्धिः पदसन्धिः । स च स्वरसमवायरूपः प्रत्यासत्तिमात्रारूपो वा । स विरूपो यस्मिन्निति विग्रहः

padānāṃ sandhiḥ padasandhiḥ / sa ca svarasamavāyarūpaḥ pratyāsattimātrārūpo vā / sa virūpo yasminniti vigrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्लेषो विभागेन पारुष्यमिति । विश्लेषो यथा ---- मेघानिलेन अमुना एतस्मिन्नद्रिकानने । कमले इव लोचने इमे अनुवध्नाति विलासपद्धतिः । लोलालकानुबद्धानि आननानि चकासति । अश्लीलत्वं यथा ---- विरेचकमिदं नृत्तमाचार्याभासयोजितम् । चकासे पनसप्रायैः पुरी पण्डमहाद्रुमैः । विना शपथदानाभ्यां पदवादसमुत्सुकम् । कष्टत्वं यथा ---- मञ्जरुद्गमगर्भास्ते गुर्वाभोगा द्रुमा बभुः ।

viśleṣo vibhāgena pāruṣyamiti / viśleṣo yathā ---- meghānilena amunā etasminnadrikānane / kamale iva locane ime anuvadhnāti vilāsapaddhatiḥ / lolālakānubaddhāni ānanāni cakāsati / aślīlatvaṃ yathā ---- virecakamidaṃ nṛttamācāryābhāsayojitam / cakāse panasaprāyaiḥ purī paṇḍamahādrumaiḥ / vinā śapathadānābhyāṃ padavādasamutsukam / kaṣṭatvaṃ yathā ---- mañjarudgamagarbhāste gurvābhogā drumā babhuḥ /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यानि दुष्टानीति सम्बन्धः

vākyāni duṣṭānīti sambandhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याहतौ पूर्वोत्तरावर्थौ यस्मिंस्तद्व्याहतपूर्वोत्तरार्थं वाक्यं व्यर्थम् । यथा ---- अद्यापि स्मरति रसालसं मनो मे मुग्धायाः स्मरचतुराणि चेष्टितानि । मुग्धायाः कथं स्मरचतुराणि चेष्टितानि । तानि चेत् कथं मुग्धा ? अत्र पूर्वोत्तरयोरर्थयोर्विरोधाद् व्यर्थमिति

vyāhatau pūrvottarāvarthau yasmiṃstadvyāhatapūrvottarārthaṃ vākyaṃ vyartham / yathā ---- adyāpi smarati rasālasaṃ mano me mugdhāyāḥ smaracaturāṇi ceṣṭitāni / mugdhāyāḥ kathaṃ smaracaturāṇi ceṣṭitāni / tāni cet kathaṃ mugdhā ? atra pūrvottarayorarthayorvirodhād vyarthamiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तार्थानि पदानि यस्मिंस्तदुक्तार्थपदमेकार्थम् । यथा ---- चिन्तामोहमनङ्गमङ्ग ! तनुते विप्रेक्षितं सुभ्रुवः । अनङ्गः शृङ्गारः । तस्य चिन्तामोहात्मकत्वाच्चिन्तामोहशब्दौ प्रयुक्तावुक्तार्थौ भवतः । एकार्थपदत्वाद् वाक्यमेकार्थमित्युक्तम्

uktārthāni padāni yasmiṃstaduktārthapadamekārtham / yathā ---- cintāmohamanaṅgamaṅga ! tanute viprekṣitaṃ subhruvaḥ / anaṅgaḥ śṛṅgāraḥ / tasya cintāmohātmakatvāccintāmohaśabdau prayuktāvuktārthau bhavataḥ / ekārthapadatvād vākyamekārthamityuktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न गतार्थ दुष्टं विशेषश्चेत् प्रतिपाद्यः स्यात्

na gatārtha duṣṭaṃ viśeṣaścet pratipādyaḥ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनुर्ज्याध्वनावित्यत्र ज्याशब्देनोक्तार्थत्वेऽपि धनुःश्रुतिः प्रयुज्यते । आरूढेः प्रतिपत्त्यै । आरोहणस्य प्रतिपत्त्यर्थम् । न हि धनुःश्रुतिमन्तरेण धनुष्यारूढा ज्या धनुर्ज्येति शक्यं प्रतिपत्तुम् । यथा ---- धनुर्ज्याकिणचिह्नेन दोष्णा विस्फुरितं तव । इति

dhanurjyādhvanāvityatra jyāśabdenoktārthatve'pi dhanuḥśrutiḥ prayujyate / ārūḍheḥ pratipattyai / ārohaṇasya pratipattyartham / na hi dhanuḥśrutimantareṇa dhanuṣyārūḍhā jyā dhanurjyeti śakyaṃ pratipattum / yathā ---- dhanurjyākiṇacihnena doṣṇā visphuritaṃ tava / iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णावतंसादिशब्देषु कर्णादीनामवतंसादिपदैरुक्तार्थानामपि निर्देशः सन्निधेः प्रतिपत्त्यर्थमिति सम्बन्धः । न हि कर्णादिशब्दनिर्देशमन्तरेण कर्णादिसन्निहितानामवतंसादीनां शक्या प्रतिपत्तिः कर्तुमिति । यथा ---- दोलाविलासेषु विलासिनीनां कर्णावतंसाः कलयन्ति कम्पम् । लीलाचलच्छ्रवणकुण्डमापतन्ति । आययुर्भृङ्गमुखराः तूर्णं शेखरशालिनः ।

karṇāvataṃsādiśabdeṣu karṇādīnāmavataṃsādipadairuktārthānāmapi nirdeśaḥ sannidheḥ pratipattyarthamiti sambandhaḥ / na hi karṇādiśabdanirdeśamantareṇa karṇādisannihitānāmavataṃsādīnāṃ śakyā pratipattiḥ kartumiti / yathā ---- dolāvilāseṣu vilāsinīnāṃ karṇāvataṃsāḥ kalayanti kampam / līlācalacchravaṇakuṇḍamāpatanti / āyayurbhṛṅgamukharāḥ tūrṇaṃ śekharaśālinaḥ /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुष्पमालाशब्दे मालाशब्देनैव गतार्थं पुष्पपदं प्रयुज्यते । उत्कर्षस्य प्रतिपत्त्यर्थमिति । उत्कृष्टानां पुष्पाणां माला पुष्पमालेति यथा ---- प्रायशः पुष्पमालेव कन्या सा कं न लोभयेत् । ननु मालाशब्दोऽन्यत्रापि दृश्यते । यथा , रत्नमाला , शब्दमालेति । सत्यम् । स तावदुपचरितस्य प्रयोगः । निरुपपदो हि मालाशब्दः पुष्परचनाविशेषमेवाभिधत्त इति

puṣpamālāśabde mālāśabdenaiva gatārthaṃ puṣpapadaṃ prayujyate / utkarṣasya pratipattyarthamiti / utkṛṣṭānāṃ puṣpāṇāṃ mālā puṣpamāleti yathā ---- prāyaśaḥ puṣpamāleva kanyā sā kaṃ na lobhayet / nanu mālāśabdo'nyatrāpi dṛśyate / yathā , ratnamālā , śabdamāleti / satyam / sa tāvadupacaritasya prayogaḥ / nirupapado hi mālāśabdaḥ puṣparacanāviśeṣamevābhidhatta iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करिकलभशब्दे करिशब्दः कलभेनैव गतार्थः प्रयुज्यते ---- ताद्रूप्यस्य प्रतिपत्त्यर्थमिति । करी प्रौढकुञ्जरः । तद्रूपः कलभः करिकलभ इति । यथा ---- त्यज करिकलभ त्वं प्रीतिबन्धं करिण्याः ।

karikalabhaśabde kariśabdaḥ kalabhenaiva gatārthaḥ prayujyate ---- tādrūpyasya pratipattyarthamiti / karī prauḍhakuñjaraḥ / tadrūpaḥ kalabhaḥ karikalabha iti / yathā ---- tyaja karikalabha tvaṃ prītibandhaṃ kariṇyāḥ /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषणस्य विशेषप्रतिपत्त्यर्थमुक्तार्थस्य पदस्य प्रयोगः । यथा ---- जगाद मधुरां वाचं विशदाक्षरशालिनीम् ।

viśeṣaṇasya viśeṣapratipattyarthamuktārthasya padasya prayogaḥ / yathā ---- jagāda madhurāṃ vācaṃ viśadākṣaraśālinīm /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदिदमुक्तं प्रयुक्तेषु , नाप्रयुक्तेषु । न हि , भवति यथा ---- श्रवणकुण्डलमि । इति । तथा ---- नितम्बकाञ्ची इत्यपि । यथा वा ---- करिकलभः इति । तथा ---- उष्ट्रकलभः इत्यपि । अत्र श्लोकः ---- कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिर्मितिः । संनिधानादिब्प्धार्थं स्थितेष्वेतत् समर्थनम् ॥+

tadidamuktaṃ prayukteṣu , nāprayukteṣu / na hi , bhavati yathā ---- śravaṇakuṇḍalami / iti / tathā ---- nitambakāñcī ityapi / yathā vā ---- karikalabhaḥ iti / tathā ---- uṣṭrakalabhaḥ ityapi / atra ślokaḥ ---- karṇāvataṃsādipade karṇādidhvaninirmitiḥ / saṃnidhānādibpdhārthaṃ sthiteṣvetat samarthanam //+

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वाक्यं साधारणानां धर्माणां श्रुतेविंशिष्टानां वा श्रुतेः संशयं करोति तत् संशयकृत् सन्दिग्धमिति । यथा ---- स महात्मा भाग्यवशान्महापदमुपागतः । किं भाग्यवशान्महापदमुपागतः , आहोस्विदभाग्यवशान्महतीमापदमिति संशयकृद् वाक्यं , प्रकरणाद्यभावे सतीति

yadvākyaṃ sādhāraṇānāṃ dharmāṇāṃ śruteviṃśiṣṭānāṃ vā śruteḥ saṃśayaṃ karoti tat saṃśayakṛt sandigdhamiti / yathā ---- sa mahātmā bhāgyavaśānmahāpadamupāgataḥ / kiṃ bhāgyavaśānmahāpadamupāgataḥ , āhosvidabhāgyavaśānmahatīmāpadamiti saṃśayakṛd vākyaṃ , prakaraṇādyabhāve satīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायादिना कल्पितोऽर्थो यस्मिंस्तन्मायादिकल्पितार्थमप्रयुक्तम् । अत्र स्तोकमुदाहरणम्

māyādinā kalpito'rtho yasmiṃstanmāyādikalpitārthamaprayuktam / atra stokamudāharaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्देशोतानामनुद्देशितानां च क्रमः सम्बन्धः । तेन विहीनोऽर्थो यस्मिंस्तत्क्रमहीनार्थमपक्रमम् । यथा ---- कीर्तिओरतापौ भवतः सूर्याचन्द्रमसोः समौ । अत्र कीर्तिश्चन्द्रमसस्तुल्या । प्रतापः सूर्यस्य तुल्यः । सूर्यस्य पूर्वनिपातादक्रमः । अथवा प्रधानस्यार्थस्य निर्देशः क्रमः । तेन विहीनोऽर्थो यस्मिंस्तदपक्रमम् । यथा ---- तुरङ्गमथ मातङ्गं प्रयच्छास्मै मदालसम् ।

uddeśotānāmanuddeśitānāṃ ca kramaḥ sambandhaḥ / tena vihīno'rtho yasmiṃstatkramahīnārthamapakramam / yathā ---- kīrtioratāpau bhavataḥ sūryācandramasoḥ samau / atra kīrtiścandramasastulyā / pratāpaḥ sūryasya tulyaḥ / sūryasya pūrvanipātādakramaḥ / athavā pradhānasyārthasya nirdeśaḥ kramaḥ / tena vihīno'rtho yasmiṃstadapakramam / yathā ---- turaṅgamatha mātaṅgaṃ prayacchāsmai madālasam /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशकालस्वभावैर्विरुद्धोऽर्थो येषु तानि देशकालस्वभावविरुद्धार्थानि वाक्यानि लोकविरुद्धानि । अर्थद्वारेण लोकविरुद्धत्वं वाक्यानाम् । देशविरुद्धं यथा ---- सौवीरेष्वस्ति नगरी मधुरा नाम विश्रुता । आक्षोटनालिकेराढ्या यस्याः पर्यन्तभूमयः ॥ कालविरुद्धं यथा ---- कदम्बकुमुमस्मेरं मधौ वनमशोभत । स्वभावविरुद्धं यथा ---- मत्तालिमङ्खमुखरासु च मञ्जरीषु सप्तच्छदस्य तरतीव शरन्सुखश्रीः । सप्तच्छदस्य स्तवका भवन्ति , न मञ्जर्य इति स्वभावविरुद्धम् । तथा ---- भृङ्गेण कलिकाकोशस्तथा भृशमपीड्यत । यथा गोष्पदपूरं हि ववर्ष बहुलं मधु ॥ कलिकायाः सर्वस्या मकरन्दस्यैतावद् वाहुल्यं स्वभावविरुद्धम्

deśakālasvabhāvairviruddho'rtho yeṣu tāni deśakālasvabhāvaviruddhārthāni vākyāni lokaviruddhāni / arthadvāreṇa lokaviruddhatvaṃ vākyānām / deśaviruddhaṃ yathā ---- sauvīreṣvasti nagarī madhurā nāma viśrutā / ākṣoṭanālikerāḍhyā yasyāḥ paryantabhūmayaḥ // kālaviruddhaṃ yathā ---- kadambakumumasmeraṃ madhau vanamaśobhata / svabhāvaviruddhaṃ yathā ---- mattālimaṅkhamukharāsu ca mañjarīṣu saptacchadasya taratīva śaransukhaśrīḥ / saptacchadasya stavakā bhavanti , na mañjarya iti svabhāvaviruddham / tathā ---- bhṛṅgeṇa kalikākośastathā bhṛśamapīḍyata / yathā goṣpadapūraṃ hi vavarṣa bahulaṃ madhu // kalikāyāḥ sarvasyā makarandasyaitāvad vāhulyaṃ svabhāvaviruddham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलाशास्त्रैश्चतुर्वर्गशास्त्रैश्च विरुद्धोऽर्थो येषु तानि कलाचतुर्वर्गशास्त्रविरुद्धार्थानि वाक्यानि विद्याविरुद्धानि । वाक्यानां विरोधोऽर्थद्वारकः । कलाशास्त्रविरुद्धं यथा ---- कालिङ्ग लिखितमिदं वयस्य पत्रं पत्रज्ञैरपरितकोटिकण्टकाग्रम् । कालिन्ङ्गं पतितकोटिकण्टकाग्रमिति पत्रविदामाम्नायः । तद्विरुद्धत्वात् कलाशास्त्रविरुद्धम् । एवं कलान्तरेष्वपि विरोधोऽभ्यूह्यः । चतुर्वर्गशास्त्रविरुद्धानि तूदाह्नियन्ते ---- कामोपभोगसाकल्यफलो राज्ञां महीजयः । धर्मफलोऽश्वमेधादियज्ञफलो वा राज्ञां महीजयः इत्यागमः । तद्विरोधाद्धर्मशास्त्रविरुद्धार्थमेतद्वाक्यमिति । अहङ्कारेण जीयन्ते द्विषन्तः किं नयश्रिया । द्विपज्जयस्य नयमूलत्वं स्थितं दण्डनीतौ । तद्विरोधादर्थशास्त्रविरुद्ध वाक्यमिति । दशनाङ्कपवित्रितोत्तरोष्टं रतिखेदालसमाननं स्मरामि । उत्तरोष्ठमन्तर्मुखं नयनान्तमिति मुक्त्वा चुम्बननखरदशनस्थानानि । इति कामशास्त्रे स्थितम् । तद्विरोधात् कामशास्त्रविरुद्धार्थं वाक्यमिति देवताभक्तितो मुक्तिर्न तत्त्वज्ञानसंपदा । एतस्यार्थस्य मोक्षशास्त्रे स्थितत्वात्तद्विरुद्धार्थम् । एते वाक्यवाक्यार्थदोषास्त्यागाय ज्ञातव्याः । ये त्वन्ये शब्दार्थदोषाः सूक्ष्मास्ते गुणविवेचने लक्ष्यन्ते । उपमादोषाश्चोपमाविचार इति

kalāśāstraiścaturvargaśāstraiśca viruddho'rtho yeṣu tāni kalācaturvargaśāstraviruddhārthāni vākyāni vidyāviruddhāni / vākyānāṃ virodho'rthadvārakaḥ / kalāśāstraviruddhaṃ yathā ---- kāliṅga likhitamidaṃ vayasya patraṃ patrajñairaparitakoṭikaṇṭakāgram / kālinṅgaṃ patitakoṭikaṇṭakāgramiti patravidāmāmnāyaḥ / tadviruddhatvāt kalāśāstraviruddham / evaṃ kalāntareṣvapi virodho'bhyūhyaḥ / caturvargaśāstraviruddhāni tūdāhniyante ---- kāmopabhogasākalyaphalo rājñāṃ mahījayaḥ / dharmaphalo'śvamedhādiyajñaphalo vā rājñāṃ mahījayaḥ ityāgamaḥ / tadvirodhāddharmaśāstraviruddhārthametadvākyamiti / ahaṅkāreṇa jīyante dviṣantaḥ kiṃ nayaśriyā / dvipajjayasya nayamūlatvaṃ sthitaṃ daṇḍanītau / tadvirodhādarthaśāstraviruddha vākyamiti / daśanāṅkapavitritottaroṣṭaṃ ratikhedālasamānanaṃ smarāmi / uttaroṣṭhamantarmukhaṃ nayanāntamiti muktvā cumbananakharadaśanasthānāni / iti kāmaśāstre sthitam / tadvirodhāt kāmaśāstraviruddhārthaṃ vākyamiti devatābhaktito muktirna tattvajñānasaṃpadā / etasyārthasya mokṣaśāstre sthitatvāttadviruddhārtham / ete vākyavākyārthadoṣāstyāgāya jñātavyāḥ / ye tvanye śabdārthadoṣāḥ sūkṣmāste guṇavivecane lakṣyante / upamādoṣāścopamāvicāra iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.