------------------ इदमाम्नायते- ऽयस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोतिऽ ऽयदाङ्क्ते चक्षुरेव भ्रातृव्यस्य वृङ्क्तेऽ ऽयत्प्रयाजानुयाजा इज्यन्ते वर्म वा एतद्यज्ञस्य क्रियते, वर्म यजमानस्य भ्रातृव्याभिभूत्यैऽ इति । तत्र- यज्जुहूप्रकृतिभूतं पर्णद्रव्यम्, यश्चाञ्जनेन चक्षुषः संस्कारः, यच्च प्रयाजानुयाजरूपं वर्म तच्चि द्वयं पुरुषार्थत्वेन विधीयते । कुतः । पापश्लोकश्रवणादिराहित्यादेः पुरुषसंबन्धिफलस्य प्रतिभानात्- इति चेत् । मैवम् । फलं हि साध्यं भवति । न चात्र साध्यता प्रतिभासते । ऽन शृणोति वृङ्क्ते, वर्म क्रियते, इति वर्तमानत्वनिर्देशात् । अतः क्रत्वर्था एते विधवः । तत्र पर्णमयीत्वस्यानारभ्याधीतस्यापि वाक्येन क्रतुसंबन्धः । संस्कारवर्मणोस्तु प्रकरणेन क्रत्वर्थानां तु क्रतुनिष्पादनव्यतिरेकेण फलाकाङ्क्षाया अभावाद्वर्तमाननिर्देशस्व विपरिणामं कृत्वापि फलं कल्पयितुं न शक्यम् । तस्मात्- फलवत्त्वभ्रमहेतुः पापश्लोकश्रवणराहित्यादिरर्थवादः
------------------ idamāmnāyate- 'yasya parṇamayī juhūrbhavati na sa pāpaṃ ślokaṃ śṛṇoti' 'yadāṅkte cakṣureva bhrātṛvyasya vṛṅkte' 'yatprayājānuyājā ijyante varma vā etadyajñasya kriyate, varma yajamānasya bhrātṛvyābhibhūtyai' iti | tatra- yajjuhūprakṛtibhūtaṃ parṇadravyam, yaścāñjanena cakṣuṣaḥ saṃskāraḥ, yacca prayājānuyājarūpaṃ varma tacci dvayaṃ puruṣārthatvena vidhīyate | kutaḥ | pāpaślokaśravaṇādirāhityādeḥ puruṣasaṃbandhiphalasya pratibhānāt- iti cet | maivam | phalaṃ hi sādhyaṃ bhavati | na cātra sādhyatā pratibhāsate | 'na śṛṇoti vṛṅkte, varma kriyate, iti vartamānatvanirdeśāt | ataḥ kratvarthā ete vidhavaḥ | tatra parṇamayītvasyānārabhyādhītasyāpi vākyena kratusaṃbandhaḥ | saṃskāravarmaṇostu prakaraṇena kratvarthānāṃ tu kratuniṣpādanavyatirekeṇa phalākāṅkṣāyā abhāvādvartamānanirdeśasva vipariṇāmaṃ kṛtvāpi phalaṃ kalpayituṃ na śakyam | tasmāt- phalavattvabhramahetuḥ pāpaślokaśravaṇarāhityādirarthavādaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ ऽअपः प्रणयतिऽ इति प्रणयनस्य नित्यप्योगे ऽपि मृन्मयपात्रमेव साधनम् । कृतः । नित्ये ऽपि पात्रत्वाऽफङ्क्षितत्वात् । न च लोकसिध्दं किंचित्पात्रमुपादीयते-इति वाच्यम् । औप्ते कर्मण्यत्यन्तमश्रुताच्छ्रुतस्य संनिहितत्वात्- इति प्राप्ते- ब्रूमः- कामार्थ मृन्मयमाम्नातम् । तच्च सति कामे योग्यम् । न हि पाक्षिकं कामं निमित्तीकृत्य प्रवृत्तं नित्यस्य योग्यं भवति । पात्राकाङ्क्षा तु सामान्यतो विहितेन निवर्तते । ऽअपः प्रणयतिऽइति हि पात्रविशेषमनुपन्यस्य विहितम् । वञ्चान्यथानुपर्पन्नं तत्पात्रं किंचित्सामान्येन कल्पयति । तस्मान्नित्यप्रयोगे तत्काम्यं मृन्मर्थ नान्वेति, किंत्वितरत्पात्रं यत्किंचिदुपादेयम् । -ऽचमसेनापः प्रणयेत् इति नित्ये पात्रं विधीयते-इति विधीयते । इति चेत् । तर्हि कृत्वाचिन्तास्तु
------------------ 'apaḥ praṇayati' iti praṇayanasya nityapyoge 'pi mṛnmayapātrameva sādhanam | kṛtaḥ | nitye 'pi pātratvā'phaṅkṣitatvāt | na ca lokasidhdaṃ kiṃcitpātramupādīyate-iti vācyam | aupte karmaṇyatyantamaśrutācchrutasya saṃnihitatvāt- iti prāpte- brūmaḥ- kāmārtha mṛnmayamāmnātam | tacca sati kāme yogyam | na hi pākṣikaṃ kāmaṃ nimittīkṛtya pravṛttaṃ nityasya yogyaṃ bhavati | pātrākāṅkṣā tu sāmānyato vihitena nivartate | 'apaḥ praṇayati'iti hi pātraviśeṣamanupanyasya vihitam | vañcānyathānuparpannaṃ tatpātraṃ kiṃcitsāmānyena kalpayati | tasmānnityaprayoge tatkāmyaṃ mṛnmartha nānveti, kiṃtvitaratpātraṃ yatkiṃcidupādeyam | -'camasenāpaḥ praṇayet iti nitye pātraṃ vidhīyate-iti vidhīyate | iti cet | tarhi kṛtvācintāstu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ अग्निहोत्रे श्रूयते- ऽदध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात्ऽ इति । तत्र- दध्नः कान्यत्वान्नित्ये ऽग्निहोत्रे पूर्वन्यायेन तद्दधि न प्रयोक्तव्यम् । किंत्वन्यदेव किंचिद्द्रव्यम्- इति चेत् । मैवम् । ऽदध्ना जुहोतिऽ इत्यस्मिन्वाक्यान्तरे कामसंयोगमुपन्यस्य नित्यहोमसंयोगेन दधिविधानात् । तस्मात्- एकस्यापि दध्नो वाक्यद्वयेन नित्यत्वं काम्यत्वं चाविरुद्धम् । एवमग्नीषोमीयपशौ- ऽखादिरे बध्नातिऽ ऽखादिरं वीर्यकामस्य यूपं । कुर्वीतऽ इत्युदाहरणीयम्
------------------ agnihotre śrūyate- 'dadhnendriyakāmasya juhuyāt' iti | tatra- dadhnaḥ kānyatvānnitye 'gnihotre pūrvanyāyena taddadhi na prayoktavyam | kiṃtvanyadeva kiṃciddravyam- iti cet | maivam | 'dadhnā juhoti' ityasminvākyāntare kāmasaṃyogamupanyasya nityahomasaṃyogena dadhividhānāt | tasmāt- ekasyāpi dadhno vākyadvayena nityatvaṃ kāmyatvaṃ cāviruddham | evamagnīṣomīyapaśau- 'khādire badhnāti' 'khādiraṃ vīryakāmasya yūpaṃ | kurvīta' ityudāharaṇīyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ ज्योतिष्टोमे दीक्षितस्यान्नभोजनाभावे व्रतमाम्नायते- ऽपयो व्रतं ब्राह्मणत्व, यवागू राजन्यस्य, आमिक्षा वैश्यस्यऽ इति । तत्र- ब्राह्मणादिपुरुषसंयोगादेतद्व्रतं पुरुषार्थम्- इति चेत्- मैवम् । इन्द्रियवीर्यादिवत्फलस्यात्रानुक्तत्वात् । क्रतुशेषत्वं तु प्रकरणादवगम्यते । ब्राह्मणादिपुरुषा द्रव्यविशेषव्यवस्थायै निमित्तत्वेनोपन्यस्यन्ते
------------------ jyotiṣṭome dīkṣitasyānnabhojanābhāve vratamāmnāyate- 'payo vrataṃ brāhmaṇatva, yavāgū rājanyasya, āmikṣā vaiśyasya' iti | tatra- brāhmaṇādipuruṣasaṃyogādetadvrataṃ puruṣārtham- iti cet- maivam | indriyavīryādivatphalasyātrānuktatvāt | kratuśeṣatvaṃ tu prakaraṇādavagamyate | brāhmaṇādipuruṣā dravyaviśeṣavyavasthāyai nimittatvenopanyasyante
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ इदमाम्नायते- ऽविश्वजिता यजेतऽ इति । तत्र- फलस्याश्रुतत्वान्नास्ति विश्वजिद्यागे फलम्- इति चेत् । मैवम् । फलस्य कल्पनीयत्वात् । ऽविश्वजिन्नाम्ना यागेन कुर्यात्ऽ इत्युक्ता भावना भाव्यमपेक्षते । ऽकिं कुर्यात्ऽ इत्याङ्काक्षाया अनिवृत्तेः । अतो वाक्यपूरणाय किंचित्फलमवश्यमध्याहर्तव्यम् । अध्याहृते च तत्कामिनः पुरुषस्यात्र प्रवृत्त्या यागामुष्ठानं सिध्यति । अन्यथा निरधिकारत्वादनुष्ठाने विधिर्निरर्थकः स्यात् । तस्मात्- फलं कल्पनीयम्
------------------ idamāmnāyate- 'viśvajitā yajeta' iti | tatra- phalasyāśrutatvānnāsti viśvajidyāge phalam- iti cet | maivam | phalasya kalpanīyatvāt | 'viśvajinnāmnā yāgena kuryāt' ityuktā bhāvanā bhāvyamapekṣate | 'kiṃ kuryāt' ityāṅkākṣāyā anivṛtteḥ | ato vākyapūraṇāya kiṃcitphalamavaśyamadhyāhartavyam | adhyāhṛte ca tatkāminaḥ puruṣasyātra pravṛttyā yāgāmuṣṭhānaṃ sidhyati | anyathā niradhikāratvādanuṣṭhāne vidhirnirarthakaḥ syāt | tasmāt- phalaṃ kalpanīyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ तस्मिन्विश्वजिति पशुपुत्रवीर्येन्द्रियादिकं सर्व फलत्वेन कल्पनीयम् । कुतः । ऽएतदेवास्य फलम्ऽ इत्यत्र विशेषहेतोरभावात्- इति चेत् । मैवम् । लाघवस्यैव विशेषहेतुत्वात्
------------------ tasminviśvajiti paśuputravīryendriyādikaṃ sarva phalatvena kalpanīyam | kutaḥ | 'etadevāsya phalam' ityatra viśeṣahetorabhāvāt- iti cet | maivam | lāghavasyaiva viśeṣahetutvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ विश्वजिति कल्प्यमानं यदेकं फलं तत् ऽइनमेवऽ इति नियामकं नास्ति । तस्मादिच्छया केनचित्कस्मिंश्चित्फले कल्प्यमानेर्ऽथात्सर्वफलत्वे गौरवमेव स्यात्- इति चेत् । मैवम् । स्वर्गस्य पश्वादिफलवद्दुःखमिश्रितत्वाभावात्, निरतिशयसुखत्वाच्च सर्वपुरुषाणामिष्टत्वात्स्वर्ग एव विश्वजितः फलम्
------------------ viśvajiti kalpyamānaṃ yadekaṃ phalaṃ tat 'inameva' iti niyāmakaṃ nāsti | tasmādicchayā kenacitkasmiṃścitphale kalpyamāner'thātsarvaphalatve gauravameva syāt- iti cet | maivam | svargasya paśvādiphalavadduḥkhamiśritatvābhāvāt, niratiśayasukhatvācca sarvapuruṣāṇāmiṣṭatvātsvarga eva viśvajitaḥ phalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ सत्रकाण्डे प्रत्येकं श्रूयते- ऽप्रतितिष्ठन्ति ह वा एते, य एता रात्रीरुपयन्तिऽ इति, ऽब्रह्मवर्चस्विनो ऽन्नादा भवन्ति, य एता उपयन्तिऽ इति च । द्वादशाहादूर्ध्वभाविनस्त्रयोदशरात्रचतुर्दशरात्रादयः सर्वे सत्रविशेषाः । त्रयोदशसंखायाकारात्रयो यस्मिन्सत्रविशेषे सो ऽयं त्रयोदशरात्राः, इति समुदायप्राधान्येनैकवचनान्ततया प्रायेण निर्देशो भवति । क्वचित्तु समुदाधिनां रात्रिशब्देनाऽम्नायते । तद्यथा- ऽत एता विशतिं रात्रीरपश्यत्ऽ इति तादृशे रात्रिसत्रे विश्वजिन्न्यायेन स्वर्गः फलत्वेन कल्पनीयः- इति प्राप्ते- ब्रूमः- अस्य रात्रिसत्रविधेः स्तावकेर्ऽथवादे प्रतिष्ठा श्रुता । सा चास्मिन्वाक्ये ऽत्यन्तमश्रुतात्स्वर्गात्प्रत्वासन्ना । तस्मात्- ऽप्रतिष्ठाकामो रात्रिसत्रं कुर्यात्ऽ इत्येवं प्रतिष्ठैव फलत्वेन कल्पनीया
------------------ satrakāṇḍe pratyekaṃ śrūyate- 'pratitiṣṭhanti ha vā ete, ya etā rātrīrupayanti' iti, 'brahmavarcasvino 'nnādā bhavanti, ya etā upayanti' iti ca | dvādaśāhādūrdhvabhāvinastrayodaśarātracaturdaśarātrādayaḥ sarve satraviśeṣāḥ | trayodaśasaṃkhāyākārātrayo yasminsatraviśeṣe so 'yaṃ trayodaśarātrāḥ, iti samudāyaprādhānyenaikavacanāntatayā prāyeṇa nirdeśo bhavati | kvacittu samudādhināṃ rātriśabdenā'mnāyate | tadyathā- 'ta etā viśatiṃ rātrīrapaśyat' iti tādṛśe rātrisatre viśvajinnyāyena svargaḥ phalatvena kalpanīyaḥ- iti prāpte- brūmaḥ- asya rātrisatravidheḥ stāvaker'thavāde pratiṣṭhā śrutā | sā cāsminvākye 'tyantamaśrutātsvargātpratvāsannā | tasmāt- 'pratiṣṭhākāmo rātrisatraṃ kuryāt' ityevaṃ pratiṣṭhaiva phalatvena kalpanīyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ ऽसौर्य चरुं र्निवपेद्ब्रह्मवर्चसकामःऽ इत्यत्र ब्रह्मवर्चसं फलं श्रुतम् । स्वर्गो ऽश्रुतं फलम् । तदुभयमप्यभ्युपेयम् । तथा सति स्वर्गस्य सर्वैरपेक्ष्यमाणत्वात्सर्वेषां तत्र प्रवृत्तिर्लभ्येत- इति चेत् । मैवम् । श्रुतेन ब्रह्मवर्चसफलेनैव निराकाङ्क्षे विधिवाक्ये विश्वजिन्न्यायेन स्वर्गफलकल्पानाया असंभवात् । तस्मात् - श्रुतमेव फलम्
------------------ 'saurya caruṃ rnivapedbrahmavarcasakāmaḥ' ityatra brahmavarcasaṃ phalaṃ śrutam | svargo 'śrutaṃ phalam | tadubhayamapyabhyupeyam | tathā sati svargasya sarvairapekṣyamāṇatvātsarveṣāṃ tatra pravṛttirlabhyeta- iti cet | maivam | śrutena brahmavarcasaphalenaiva nirākāṅkṣe vidhivākye viśvajinnyāyena svargaphalakalpānāyā asaṃbhavāt | tasmāt - śrutameva phalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ इदमाम्नीयते- ऽएकस्मै वा अन्या इष्टयः कामायाऽह्रियन्ते, सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासौऽ इति । ऽएकस्मै वा अन्ये यज्ञक्रतवः कामायाऽह्रियन्ते, सर्वेभ्यो ज्योतिष्टोमःऽ इति । तत्र- ऽसर्वेभ्यःऽ इत्यनेन वाक्येन दर्शपूर्णमासयोर्न फले विधिः । विधायकस्य लिङ्ङादेर्भावनावाचिन आख्यातस्य चाभावात् । अनुवादस्तु भविष्यति । सर्वकामानां प्राप्तत्वात् । न च- ऽदर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतऽ इति विधानात्स्वर्ग एव प्राप्तो न तु कामान्तरम्- इति वाच्यम् । अङ्गोपाङ्गकामानामपि प्राप्तत्वात् । सामिधेन्यो दर्शपूर्णमासयोरङ्गम् । तत्र कामाः श्रृयन्ते- ऽएकविंशतिमनुब्रूयात्प्रतिष्ठाकामस्य, चतुर्विंशतिमनुब्रूयाद्ब्रह्मवर्चसकामस्यऽ इति । तथा सांनाय्ययागस्य दोहनमङ्गम् । तत्साधनं वत्सापाकरणमुपाङ्गम् । तत्र पलाशशाखाहरणे काम आम्नातः- ऽयः कामयेत- पशुमान्स्यात्- इति, बहुपर्णा तस्मै बहुशाखामाहरेत् । पशुमन्तमेवैनं करोतिऽ इति । त एते सर्वे कामा अनूद्यन्ते- इति प्राप्ते, ब्रूमः- मा भूतामस्मिन्वाक्ये विधिभावने । तथाप्युत्पत्तिवाक्यसिद्धिते आश्रित्य तादर्थ्यवाचिन्या चतुर्थ्या फलसंयोगो बोध्यते । तस्मात्- एष फले विधिः
------------------ idamāmnīyate- 'ekasmai vā anyā iṣṭayaḥ kāmāyā'hriyante, sarvebhyo darśapūrṇamāsau' iti | 'ekasmai vā anye yajñakratavaḥ kāmāyā'hriyante, sarvebhyo jyotiṣṭomaḥ' iti | tatra- 'sarvebhyaḥ' ityanena vākyena darśapūrṇamāsayorna phale vidhiḥ | vidhāyakasya liṅṅāderbhāvanāvācina ākhyātasya cābhāvāt | anuvādastu bhaviṣyati | sarvakāmānāṃ prāptatvāt | na ca- 'darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeta' iti vidhānātsvarga eva prāpto na tu kāmāntaram- iti vācyam | aṅgopāṅgakāmānāmapi prāptatvāt | sāmidhenyo darśapūrṇamāsayoraṅgam | tatra kāmāḥ śrṛyante- 'ekaviṃśatimanubrūyātpratiṣṭhākāmasya, caturviṃśatimanubrūyādbrahmavarcasakāmasya' iti | tathā sāṃnāyyayāgasya dohanamaṅgam | tatsādhanaṃ vatsāpākaraṇamupāṅgam | tatra palāśaśākhāharaṇe kāma āmnātaḥ- 'yaḥ kāmayeta- paśumānsyāt- iti, bahuparṇā tasmai bahuśākhāmāharet | paśumantamevainaṃ karoti' iti | ta ete sarve kāmā anūdyante- iti prāpte, brūmaḥ- mā bhūtāmasminvākye vidhibhāvane | tathāpyutpattivākyasiddhite āśritya tādarthyavācinyā caturthyā phalasaṃyogo bodhyate | tasmāt- eṣa phale vidhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ यथा दर्शपूर्णमासौ सर्वकामार्थौ, तथा ज्योतिष्टोमश्च सर्वकामार्थ इति पूर्वाधिकरणेनैव सिद्धम् । तत्रोभयत्र कामा नैमित्तिकाः । ज्योतिष्टोमादिस्वरूपं निचित्तम् । तच्च सर्वेषु कामेष्वविशिष्टम् । न हि निमित्तसाधारण्ये सति नैमित्तिकानां पर्यायो भवति । वह्निसामीप्ये सति दाहप्रकाशयोः पर्यायादर्शनात् । तस्माज्योतिष्टोमे सकृदनुष्ठिते सत्येकं फलं यथा निष्पद्यते, तथा फलान्तराणामपि वारयितुमशक्यत्वाद्युगपत्सर्वफलसिद्धिः- इति प्राप्ते- ब्रूमः- नहि ज्योतिष्टोयं निमित्तीकृत्य कामा विधीयन्ते । कामानामननुष्ठेयत्वात् । किं तर्हि- पुरुषस्य स्वत एव प्राप्तान्कामानुद्दिश्य तत्साधनत्वेनैव ज्योतिष्टोमो विधीयते । यद्यपि ऽसर्वेभ्यः कामेभ्यःऽ इति स्वर्गपश्वादिफलानामेकेनैव शब्देनोद्दिश्यमानत्वात्साहित्यं प्रतिभाति, तथापि न तदस्यि । उद्देश्यगतत्वेन साहित्यस्याविवक्षितत्वात् । न च शब्दतः साहित्यनियमाभावे ऽप्येककर्मफलत्वादर्थतः साहित्यम्- इति वाच्यम् । स्वर्गपश्वादीनां परस्परनिरपेक्षाणामेव फलत्वात् । तस्मादेकैकस्य फलस्य साधनत्वेन कर्म चोद्यते । अत एव ऽसर्वेभ्यःऽ इति निर्देशोपपत्तिः । अन्यथा हि साहित्यनियमान्मिलितमिदमेकमेव फलं संपन्नमिति सर्वशब्दो नोपपद्यते । तस्माद्यदा यत्फलं काम्यम्, तदा तत्सिद्ध्ये ज्योतिष्टोमः प्रयोक्तव्यः । एकमपि सद्वृष्ट्यादिफलं यदा यदा काम्यते, तदा तदा कारीरीष्टिः पुनः पुनः प्रयुज्यति । किमु वक्तव्यम्- फलभेदे प्रयोगभेदः- इति । तस्मात्प्रतिफलं पृथक्प्रयोगः
------------------ yathā darśapūrṇamāsau sarvakāmārthau, tathā jyotiṣṭomaśca sarvakāmārtha iti pūrvādhikaraṇenaiva siddham | tatrobhayatra kāmā naimittikāḥ | jyotiṣṭomādisvarūpaṃ nicittam | tacca sarveṣu kāmeṣvaviśiṣṭam | na hi nimittasādhāraṇye sati naimittikānāṃ paryāyo bhavati | vahnisāmīpye sati dāhaprakāśayoḥ paryāyādarśanāt | tasmājyotiṣṭome sakṛdanuṣṭhite satyekaṃ phalaṃ yathā niṣpadyate, tathā phalāntarāṇāmapi vārayitumaśakyatvādyugapatsarvaphalasiddhiḥ- iti prāpte- brūmaḥ- nahi jyotiṣṭoyaṃ nimittīkṛtya kāmā vidhīyante | kāmānāmananuṣṭheyatvāt | kiṃ tarhi- puruṣasya svata eva prāptānkāmānuddiśya tatsādhanatvenaiva jyotiṣṭomo vidhīyate | yadyapi 'sarvebhyaḥ kāmebhyaḥ' iti svargapaśvādiphalānāmekenaiva śabdenoddiśyamānatvātsāhityaṃ pratibhāti, tathāpi na tadasyi | uddeśyagatatvena sāhityasyāvivakṣitatvāt | na ca śabdataḥ sāhityaniyamābhāve 'pyekakarmaphalatvādarthataḥ sāhityam- iti vācyam | svargapaśvādīnāṃ parasparanirapekṣāṇāmeva phalatvāt | tasmādekaikasya phalasya sādhanatvena karma codyate | ata eva 'sarvebhyaḥ' iti nirdeśopapattiḥ | anyathā hi sāhityaniyamānmilitamidamekameva phalaṃ saṃpannamiti sarvaśabdo nopapadyate | tasmādyadā yatphalaṃ kāmyam, tadā tatsiddhye jyotiṣṭomaḥ prayoktavyaḥ | ekamapi sadvṛṣṭyādiphalaṃ yadā yadā kāmyate, tadā tadā kārīrīṣṭiḥ punaḥ punaḥ prayujyati | kimu vaktavyam- phalabhede prayogabhedaḥ- iti | tasmātpratiphalaṃ pṛthakprayogaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ काम्यकर्माण्येवं श्रूयन्ते - ऽचित्रया यजेत पशुकामःऽ ऐन्द्रमेकादशकपालं निवपेत्प्रजाकामःऽ इति । तत्र-यथा स्वर्गफलस्याऽमुष्मिकत्वं नियतम्, एवं पश्वादिफलस्यापि । यदि स्वर्गहेतुर्ज्योतिष्टोमो देहान्तरस्योत्पादकः, तर्हि चित्रादिरपि तथास्तु इति चेत् । मैवम् । वैषम्यात् । अस्मिन्देहे स्वर्गस्य भोक्तुप्रशक्यत्वादश्रुताप्यन्यदेहोस्पत्तिरर्थापत्त्या कल्प्यते । ऽचित्रया त्वन्यदेहो ऽवश्यमुत्पाद्यतेऽ इति नियमो न श्रुतः, नापि किंचित्तस्य कल्पकमस्ति । अनेनापि देहेन पश्वादिफलस्य भोक्तुं शक्यत्वात् । अस्मिन्देहे प्रतिग्रहादिदृष्टोपायमन्तरेण पश्वाद्यलाभाद्वैधचित्रादिफलमामुष्मिकमेव- इति चेत् । न । प्रतिग्रहादेः प्रतिबन्धनिवृत्तावुपयुक्तत्वात् । तस्मात्- असति प्रतिबन्धे फलमैहिकम्, सति त्वामुष्मिकम्
------------------ kāmyakarmāṇyevaṃ śrūyante - 'citrayā yajeta paśukāmaḥ' aindramekādaśakapālaṃ nivapetprajākāmaḥ' iti | tatra-yathā svargaphalasyā'muṣmikatvaṃ niyatam, evaṃ paśvādiphalasyāpi | yadi svargaheturjyotiṣṭomo dehāntarasyotpādakaḥ, tarhi citrādirapi tathāstu iti cet | maivam | vaiṣamyāt | asmindehe svargasya bhoktupraśakyatvādaśrutāpyanyadehospattirarthāpattyā kalpyate | 'citrayā tvanyadeho 'vaśyamutpādyate' iti niyamo na śrutaḥ, nāpi kiṃcittasya kalpakamasti | anenāpi dehena paśvādiphalasya bhoktuṃ śakyatvāt | asmindehe pratigrahādidṛṣṭopāyamantareṇa paśvādyalābhādvaidhacitrādiphalamāmuṣmikameva- iti cet | na | pratigrahādeḥ pratibandhanivṛttāvupayuktatvāt | tasmāt- asati pratibandhe phalamaihikam, sati tvāmuṣmikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ इदमाम्नायते- ऽवाजपेयेनेष्ट्वा बृहस्पतिसवेन यजेतऽ इति । ऽआग्निं चित्वासौत्रामण्या यजेतऽ इति । तत्र- ऽइष्ट्वाऽ इति क्त्वाप्रत्ययो वाजपेयस्य पूर्वकालीनतां ब्रूते । तस्माद्वाक्यमिदं बृहस्पतिसवस्य वाजपेयोत्तरकालीनतां बोधयति- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- बृहस्पतिसवस्थ वाजपेयाङ्गत्वबोधनमेव क्त्वाश्रुतेर्मुख्योर्ऽथः, । ऽसमानकर्तृकयोः पूर्वकालेऽ (३ । ४ । २१) इति (पाणिनि) सूत्रेण क्रियाद्वयस्यैककर्तृकतायां तद्विधानात् । यद्यपि सूत्रे ऽपूर्वकालेऽ इत्युक्तम्, तथापि तन्न नियतम् । ऽमुखं व्यादाय श्र्वपितिऽ इत्यत्र कालैक्ये ऽपि प्रयोगात् । वाजपेयप्रकरणमप्यङ्गत्वे ऽनुगृह्यते । अन्यथा त्वप्रकृते बृहस्पतितमे कालविधानात्प्रकरणं बाध्येत । अङ्गत्वे कर्मान्तरत्वेन प्रसिद्धबृहस्पतिसबन्धाभावात्तच्छब्दो ऽनुपपन्नः- इति चेत् । न । मासाग्निहोत्रन्यायेन तद्धर्मातिदेशार्थत्वात् । तस्मात्- वाक्यमिदमङ्गत्वबोधकम् । ऽअग्निंचित्वाऽ - इत्यत्राप्येवं योजनीयम्
------------------ idamāmnāyate- 'vājapeyeneṣṭvā bṛhaspatisavena yajeta' iti | 'āgniṃ citvāsautrāmaṇyā yajeta' iti | tatra- 'iṣṭvā' iti ktvāpratyayo vājapeyasya pūrvakālīnatāṃ brūte | tasmādvākyamidaṃ bṛhaspatisavasya vājapeyottarakālīnatāṃ bodhayati- iti prāpte, - brūmaḥ- bṛhaspatisavastha vājapeyāṅgatvabodhanameva ktvāśrutermukhyor'thaḥ, | 'samānakartṛkayoḥ pūrvakāle' (3 | 4 | 21) iti (pāṇini) sūtreṇa kriyādvayasyaikakartṛkatāyāṃ tadvidhānāt | yadyapi sūtre 'pūrvakāle' ityuktam, tathāpi tanna niyatam | 'mukhaṃ vyādāya śrvapiti' ityatra kālaikye 'pi prayogāt | vājapeyaprakaraṇamapyaṅgatve 'nugṛhyate | anyathā tvaprakṛte bṛhaspatitame kālavidhānātprakaraṇaṃ bādhyeta | aṅgatve karmāntaratvena prasiddhabṛhaspatisabandhābhāvāttacchabdo 'nupapannaḥ- iti cet | na | māsāgnihotranyāyena taddharmātideśārthatvāt | tasmāt- vākyamidamaṅgatvabodhakam | 'agniṃcitvā' - ityatrāpyevaṃ yojanīyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते- ऽसंस्थाप्य पौर्णमासीं वैमृधमनुनिर्वपतिऽ इति । तत्र-इयं बैमृधोष्टिः प्रकरणबलात्प्रयाजादिवद्दर्शपूर्णमासयोरुभयोरप्यङ्गम्- इति चेत् । न । वाक्यस्य प्रबलत्वात् । न च- ऽसंस्थाप्यऽ इति पौर्णमास्याः समाप्त्यभिधानात्तदङ्गत्वमयुक्तम्- इति वाच्यम् । दर्शसाधारणाङ्गसमाप्त्यभिप्रायेण तदुपपत्तेः । तस्मात्- उत्पत्तिवाक्यात्, एककर्तृकत्ववाचिक्त्वाप्रत्ययाच्च पूर्णमासस्यैवाङ्गम्
------------------ darśapūrṇamāsaprakaraṇe śrūyate- 'saṃsthāpya paurṇamāsīṃ vaimṛdhamanunirvapati' iti | tatra-iyaṃ baimṛdhoṣṭiḥ prakaraṇabalātprayājādivaddarśapūrṇamāsayorubhayorapyaṅgam- iti cet | na | vākyasya prabalatvāt | na ca- 'saṃsthāpya' iti paurṇamāsyāḥ samāptyabhidhānāttadaṅgatvamayuktam- iti vācyam | darśasādhāraṇāṅgasamāptyabhiprāyeṇa tadupapatteḥ | tasmāt- utpattivākyāt, ekakartṛkatvavāciktvāpratyayācca pūrṇamāsasyaivāṅgam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ ज्योतिष्टोमे श्रूयते -ऽआग्निमारुतादूर्ध्वमनुयाजैश्चरतिऽ इति । आग्निमारुतं नाम किंचिच्छस्त्रम् । अनुयाजाः ऽदेवं बर्हिःऽ- इत्यादिभिः पाशुकहौत्रकाण्डपठितैरेकादशभिर्मन्त्रैः साध्या होमाः । तत्र-ऽआग्निमारुतशस्त्रस्यानुयाजा अङ्गम्ऽ इत्येवमङ्गाङ्गिभावबोधनायायं संयोगः । यदि-अनुयाजानामयं कालोपदेशः स्यात्,तदानीमाग्निमारुतोपन्यासस्य स्वार्थो न कश्चित्- इत्यत्यन्तपारार्थ्य स्यात् । तस्मात्- बृहस्पतिसववत्, वैमृधवच्च, अनुयाजा अङ्गम्- इति प्राप्ते- ब्रूमः- इतरस्तोत्रशस्त्रवदाग्निमारुतशस्त्रस्य सोमाङ्गत्वं पूर्वमेवावगतम् । अग्नीषोमीयविकृतौ सवनीयपशावतिदेशतः प्राप्तानामेकादशानामनुयाजानामपि प्रधाणवत्पश्वङ्गत्वमवगतम् । ततः परस्परमङ्गाङ्गिभावासंभवात्कालोपदेशार्थो ऽयं संयोगः
------------------ jyotiṣṭome śrūyate -'āgnimārutādūrdhvamanuyājaiścarati' iti | āgnimārutaṃ nāma kiṃcicchastram | anuyājāḥ 'devaṃ barhiḥ'- ityādibhiḥ pāśukahautrakāṇḍapaṭhitairekādaśabhirmantraiḥ sādhyā homāḥ | tatra-'āgnimārutaśastrasyānuyājā aṅgam' ityevamaṅgāṅgibhāvabodhanāyāyaṃ saṃyogaḥ | yadi-anuyājānāmayaṃ kālopadeśaḥ syāt,tadānīmāgnimārutopanyāsasya svārtho na kaścit- ityatyantapārārthya syāt | tasmāt- bṛhaspatisavavat, vaimṛdhavacca, anuyājā aṅgam- iti prāpte- brūmaḥ- itarastotraśastravadāgnimārutaśastrasya somāṅgatvaṃ pūrvamevāvagatam | agnīṣomīyavikṛtau savanīyapaśāvatideśataḥ prāptānāmekādaśānāmanuyājānāmapi pradhāṇavatpaśvaṅgatvamavagatam | tataḥ parasparamaṅgāṅgibhāvāsaṃbhavātkālopadeśārtho 'yaṃ saṃyogaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ इदमाम्नायते- ऽदर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमन यजेतऽ इति । तत्र- उभयोराग्निमारुतानुयाजवदन्याधीनत्वाभावाद्दर्शपूर्णमासोक्तेः पारार्ध्यपरिहाराय सोमस्य दर्शपूर्णमासाङ्गत्वबोधको ऽयं संयोगः - इति चेत् । मैवम् । स्वतन्त्रफलवतः सोमस्याङ्गत्वासंभवात् । फलवत्संनिधावफलं तदङ्गं भवति, इति न्यायात् । न च- अत्र बृहस्पतिसबन्यायेन सोमधर्मकर्मफलं कर्मान्तरं विधीयते- इति शक्यं वक्तुम् । सोमशब्दस्य बृहस्पतिसवशब्दवश्वामत्वाभावेन धर्मातिदेशकत्वाभावात् । क्त्वाप्रत्ययस्त्वसत्यप्यङ्गाङ्गिभावे कर्त्रैक्यमात्रेणोपपद्यते । तस्माद्दर्शपूर्णमासशब्दस्य पारार्थ्यमभ्युपेत्यापि तदिष्ट्युपलक्षित उत्तरकाले सोमविधिरयम् । एतदेवाभिप्रेत्य रथत्वरूपमस्याऽम्नायते- ऽएष वै देवरथो यद्दर्शपूर्णमासौ । यो दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजते रथस्पष्ट एवावसाने वरे देवानामवस्यमिऽ इति । अवसनि निश्चिते । वरे मार्गे । ऽयथा रथेन क्षुण्णे मार्गे गन्तुः कण्टकपाषणादिबाधाराहित्येन सुखं भवति, तथा प्रथमं दर्शपूर्णमासाविष्टवत उत्तरकाले तदिष्टिविकृतिषु सोमाङ्गभूतदीक्षणीयप्रायणीयादिषु धर्मानुष्ठानं सुकरं भवतिऽ इत्यर्थः । तस्मात्कालार्थः संयोगः
------------------ idamāmnāyate- 'darśapūrṇamāsābhyāmiṣṭvā somana yajeta' iti | tatra- ubhayorāgnimārutānuyājavadanyādhīnatvābhāvāddarśapūrṇamāsokteḥ pārārdhyaparihārāya somasya darśapūrṇamāsāṅgatvabodhako 'yaṃ saṃyogaḥ - iti cet | maivam | svatantraphalavataḥ somasyāṅgatvāsaṃbhavāt | phalavatsaṃnidhāvaphalaṃ tadaṅgaṃ bhavati, iti nyāyāt | na ca- atra bṛhaspatisabanyāyena somadharmakarmaphalaṃ karmāntaraṃ vidhīyate- iti śakyaṃ vaktum | somaśabdasya bṛhaspatisavaśabdavaśvāmatvābhāvena dharmātideśakatvābhāvāt | ktvāpratyayastvasatyapyaṅgāṅgibhāve kartraikyamātreṇopapadyate | tasmāddarśapūrṇamāsaśabdasya pārārthyamabhyupetyāpi tadiṣṭyupalakṣita uttarakāle somavidhirayam | etadevābhipretya rathatvarūpamasyā'mnāyate- 'eṣa vai devaratho yaddarśapūrṇamāsau | yo darśapūrṇamāsābhyāmiṣṭvā somena yajate rathaspaṣṭa evāvasāne vare devānāmavasyami' iti | avasani niścite | vare mārge | 'yathā rathena kṣuṇṇe mārge gantuḥ kaṇṭakapāṣaṇādibādhārāhityena sukhaṃ bhavati, tathā prathamaṃ darśapūrṇamāsāviṣṭavata uttarakāle tadiṣṭivikṛtiṣu somāṅgabhūtadīkṣaṇīyaprāyaṇīyādiṣu dharmānuṣṭhānaṃ sukaraṃ bhavati' ityarthaḥ | tasmātkālārthaḥ saṃyogaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ काम्योष्टिकाण्डे ऽवैश्वानरं द्वादशकपालं निवषेत्पुत्रे जातेऽ इति प्रकृत्य श्रूयते- ऽयस्मिन्जात एतामिष्टिं निर्वपति पूत एव तेजख्यन्नाद इन्द्रियावी पशुनान्भवतिऽ इति । तत्र- पितुः प्रबुद्धस्य कर्तृत्वम्, न तु मुग्धस्य पुत्रस्य । ततो ऽनुष्ठानफलयोर्वैयधिकरण्यपरिहाराय पितुरेव पूतत्वादि फलम्- इति चेत् । मैवम् । ऽयस्मिञ्जाते निर्वपति स पूतःऽ इति वाक्येन फलस्य पुत्रसंबन्धावगमात् । न च- अत्र निष्फलस्य पितुरप्रवृत्तिः- इति वाच्यम् । पुत्रनिष्ठपूतत्वादेरीप्सितत्वेन स्वफलबुद्ध्याप्रवृत्तिसंभवात् । तस्मात्- पुत्रस्य पूतत्वादिकम्
------------------ kāmyoṣṭikāṇḍe 'vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nivaṣetputre jāte' iti prakṛtya śrūyate- 'yasminjāta etāmiṣṭiṃ nirvapati pūta eva tejakhyannāda indriyāvī paśunānbhavati' iti | tatra- pituḥ prabuddhasya kartṛtvam, na tu mugdhasya putrasya | tato 'nuṣṭhānaphalayorvaiyadhikaraṇyaparihārāya pitureva pūtatvādi phalam- iti cet | maivam | 'yasmiñjāte nirvapati sa pūtaḥ' iti vākyena phalasya putrasaṃbandhāvagamāt | na ca- atra niṣphalasya piturapravṛttiḥ- iti vācyam | putraniṣṭhapūtatvāderīpsitatvena svaphalabuddhyāpravṛttisaṃbhavāt | tasmāt- putrasya pūtatvādikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वादशे-द्गकाम्यानामैहिकामुष्मिकफलवत्त्वा-द्घसूत्रे २७-२८) अधिकरणे वर्णकान्तरेण ते एव तत्र सर्वे ऽविशेषात्
dvādaśe-dgakāmyānāmaihikāmuṣmikaphalavattvā-dghasūtre 27-28) adhikaraṇe varṇakāntareṇa te eva tatra sarve 'viśeṣāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योगसिद्धिर्वार्ऽथस्योत्पत्त्यसंयोगित्वात्
yogasiddhirvār'thasyotpattyasaṃyogitvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
------------------ यद्यपि जातकर्मानन्तरमेव तदनुष्ठाने निमित्तभूतं जन्म संनिहितं भवति, तथाप्यशुधिना पित्रानुष्ठोयमानमङ्गविकलं भवेत् । जातकर्मणि तु विपत्तिपरिहाराय तात्कालिकी शुद्धिःशास्त्रेणैव दर्शिता । ततो मुख्यसंनिधेरवश्यं वाधिकत्वाच्छुद्धिलक्षणाङ्गवैकल्यं वारयितुमाशौचादूर्ध्वमिष्टिं कुर्यात्
------------------ yadyapi jātakarmānantarameva tadanuṣṭhāne nimittabhūtaṃ janma saṃnihitaṃ bhavati, tathāpyaśudhinā pitrānuṣṭhoyamānamaṅgavikalaṃ bhavet | jātakarmaṇi tu vipattiparihārāya tātkālikī śuddhiḥśāstreṇaiva darśitā | tato mukhyasaṃnidheravaśyaṃ vādhikatvācchuddhilakṣaṇāṅgavaikalyaṃ vārayitumāśaucādūrdhvamiṣṭiṃ kuryāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धिकरणे वर्णकान्तरेणोक्तमेव सूत्रम्-) अङ्गानां तूपघातसंयोगो निमित्तार्थाः
dhikaraṇe varṇakāntareṇoktameva sūtram-) aṅgānāṃ tūpaghātasaṃyogo nimittārthāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्तरकालाताधिकरणे वर्णकान्तरेणोक्तमेव सूत्रम्- ) अङ्गानां तूपघातसंयोगो निमित्तार्थः
ttarakālātādhikaraṇe varṇakāntareṇoktameva sūtram- ) aṅgānāṃ tūpaghātasaṃyogo nimittārthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.