Sucaritamisra: Mimamsaslokavarttikakasika 6

एवं तावद् अशब्दात्मनः शब्दात्मकतया वेदने पाररूप्यप्रसञ्जनेन यत् सविकल्पकज्ञानानां मिथ्यात्वम् उक्तं तन्निराकृतम्। अध्यासवादिनां तु सविकल्पकज्ञानमिथ्यात्वेनानुमानादीनां प्रामाण्यं दुर्लभम् इत्य् आह -- अनुमानेति। न केवलम् अनुमानादीनां प्रामाण्यं न सिध्यति, सर्वनिरूपणानाम् एव तु विकल्पाधीनत्वात् सर्वलोकवेदव्यवहारोच्छेदप्रसङ्ग इत्य् आह -- निरूपणस्येति। निरूपणं निर्णय इति

evaṃ tāvad aśabdātmanaḥ śabdātmakatayā vedane pārarūpyaprasañjanena yat savikalpakajñānānāṃ mithyātvam uktaṃ tannirākṛtam. adhyāsavādināṃ tu savikalpakajñānamithyātvenānumānādīnāṃ prāmāṇyaṃ durlabham ity āha -- anumāneti. na kevalam anumānādīnāṃ prāmāṇyaṃ na sidhyati, sarvanirūpaṇānām eva tu vikalpādhīnatvāt sarvalokavedavyavahārocchedaprasaṅga ity āha -- nirūpaṇasyeti. nirūpaṇaṃ nirṇaya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु सर्वं मिथ्यैव वाचो ऽतिरिक्तं वाङ्मयत्वाद् विश्वस्य, तद् यथा शङ्कुना सर्वाणि पर्णानि सन्तृण्णान्य् एवमोङ्कारेण सर्वा वाक् सन्तृण्णा ओङ्कार एवेदं सर्वं वाग् एव विश्वा भुवनानि जज्ञिरे इति श्रुतेः। अत आह -- तथास्त्व् इति। सर्वमिथ्यात्वे प्रतिज्ञाया एव मिथ्यात्वाद् न सर्वमिथ्यात्वं सिध्यतीति

nanu sarvaṃ mithyaiva vāco 'tiriktaṃ vāṅmayatvād viśvasya, tad yathā śaṅkunā sarvāṇi parṇāni santṛṇṇāny evamoṅkāreṇa sarvā vāk santṛṇṇā oṅkāra evedaṃ sarvaṃ vāg eva viśvā bhuvanāni jajñire iti śruteḥ. ata āha -- tathāstv iti. sarvamithyātve pratijñāyā eva mithyātvād na sarvamithyātvaṃ sidhyatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,२८१ अपि चायम् अध्यासापरनाम्ना बाह्यापलापः। बाह्यापलापो माहायानिकः पक्षः। स च शून्यवादोत्तरेणैव निराकार्य इत्य् आह -- शून्यवादेति। बुद्धिग्रहणं बुद्ध्यध्यासनिराकरणार्थम्। इदं च प्राग् अपि व्याख्यातम् इति

1,281 api cāyam adhyāsāparanāmnā bāhyāpalāpaḥ. bāhyāpalāpo māhāyānikaḥ pakṣaḥ. sa ca śūnyavādottareṇaiva nirākārya ity āha -- śūnyavādeti. buddhigrahaṇaṃ buddhyadhyāsanirākaraṇārtham. idaṃ ca prāg api vyākhyātam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकरणार्थम् उपसंहरति -- तस्माद् इति। भिन्नैकत्वादिबुद्धिभिर् इति। अनुगतव्यावृत्तिबुद्धिभिर् इत्य् अर्थः

prakaraṇārtham upasaṃharati -- tasmād iti. bhinnaikatvādibuddhibhir iti. anugatavyāvṛttibuddhibhir ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं तावत् प्रमाणान्तरप्रतिपन्नार्थगोचरः शब्दः न तत् तन्त्रम् अर्थरूपम् इत्य् उक्तम्। इदानीं तु यद्य् अपि शब्दोपायको ऽर्थो ऽसति शब्दे नावगम्यते, तथापि न तस्य स्वरूपनाशो भवति। न हि चक्षुरादेर् अभावे रूपादिपञ्चकं न प्रतीयत इति तद् असद् भवति। तद् एतद् आह -- शब्दाभ्युपायक इति द्वयेन। इह चोपायापेक्षत्वेनासत्त्वं निराकृतं, न हि दीपेन्द्रियादीनाम् इत्य् अत्र हेतोर् अनैकान्तिकत्वम् उक्तम् इति विवेक इति ॥ २१७-२१८ ॥ नन्व् अस्तु शब्दातिरिक्तम् अर्थरूपम्। तत् तु सम्बन्धग्रहणात् प्राक् शब्दाकारेण नावगतम्। उत्तरकालं तु तदाकारम् अवगम्यत इत्य् अतदाकारस्य तदाकारप्रतीतेर् मिथ्यात्वम् अत आह -- सम्बन्धस्येति। नित्यो हि वाच्यवाचकसम्बन्ध इति पूर्वम् अपि तच्छब्दवाच्यशक्तिर् आसीद् एव। परस्तात् त्व् अभिव्यक्ता। १,२८२ एतावच् च तदानीम् अपि शब्दाकारत्वं न तदात्मता। अतो नातदाकारं तदाकारतया गम्यत इति कुतो भ्रान्तिः। शब्दसम्बन्धमात्रेण चेदं शब्दाकारत्वम् उच्यते। न तु शब्दात्मकतया, नित्यं यदि च गोत्वादीत्य् अत्र शब्दात्मकत्वम् अङ्गीकृत्य भ्रान्तित्वं निराकृतम् इति विवेकः। अरूपता अशब्दरूपतेत्य् अर्थः। कथं पुनर् इदम् अवगम्यते सम्बन्धग्रहणात् प्राग् अपि तद्रूपम् आसीद् इति, अत्राह -- युगपद् इति। न हि युगपद् एव सर्वे शब्दासम्भिन्नम् अर्थं बुध्यन्ते। यदैव ह्य् एको ऽशब्दाकारम् अर्थं प्रत्येति, तदैव व्युत्पन्नो गौर् अयम् इति विकल्पयति। अतो नातद्रूपस्य तद्रूपतया ग्रहणम् इति

evaṃ tāvat pramāṇāntarapratipannārthagocaraḥ śabdaḥ na tat tantram artharūpam ity uktam. idānīṃ tu yady api śabdopāyako 'rtho 'sati śabde nāvagamyate, tathāpi na tasya svarūpanāśo bhavati. na hi cakṣurāder abhāve rūpādipañcakaṃ na pratīyata iti tad asad bhavati. tad etad āha -- śabdābhyupāyaka iti dvayena. iha copāyāpekṣatvenāsattvaṃ nirākṛtaṃ, na hi dīpendriyādīnām ity atra hetor anaikāntikatvam uktam iti viveka iti || 217-218 || nanv astu śabdātiriktam artharūpam. tat tu sambandhagrahaṇāt prāk śabdākāreṇa nāvagatam. uttarakālaṃ tu tadākāram avagamyata ity atadākārasya tadākārapratīter mithyātvam ata āha -- sambandhasyeti. nityo hi vācyavācakasambandha iti pūrvam api tacchabdavācyaśaktir āsīd eva. parastāt tv abhivyaktā. 1,282 etāvac ca tadānīm api śabdākāratvaṃ na tadātmatā. ato nātadākāraṃ tadākāratayā gamyata iti kuto bhrāntiḥ. śabdasambandhamātreṇa cedaṃ śabdākāratvam ucyate. na tu śabdātmakatayā, nityaṃ yadi ca gotvādīty atra śabdātmakatvam aṅgīkṛtya bhrāntitvaṃ nirākṛtam iti vivekaḥ. arūpatā aśabdarūpatety arthaḥ. kathaṃ punar idam avagamyate sambandhagrahaṇāt prāg api tadrūpam āsīd iti, atrāha -- yugapad iti. na hi yugapad eva sarve śabdāsambhinnam arthaṃ budhyante. yadaiva hy eko 'śabdākāram arthaṃ pratyeti, tadaiva vyutpanno gaur ayam iti vikalpayati. ato nātadrūpasya tadrūpatayā grahaṇam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र चोदयति -- तदाकार इति। यथैव ह्य् अतदाकारो न सर्वैर् अवगम्यते । तदाकारो ऽपि न तथा सर्वैर् इति कथं तथा ॥ इति। परिहरति -- द्वये सतीति। परीक्षास्वरूपं दर्शयति -- किन् न्व् इति

atra codayati -- tadākāra iti. yathaiva hy atadākāro na sarvair avagamyate | tadākāro 'pi na tathā sarvair iti kathaṃ tathā || iti. pariharati -- dvaye satīti. parīkṣāsvarūpaṃ darśayati -- kin nv iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्णयम् आह -- सदसद्भावयोर् इति। तदाकारत्वम् अस्ति नास्ति चेति नोपपद्यते, विद्यमानस्य तु शक्त्यशक्तिभेदाद् उपलम्भानुपलम्भौ युक्तौ। शक्तिसदसद्भावाव् अपि तदाधारभेदाद् उपपन्नाव् एवेति विद्यमानैव तदाकारता अशक्तैर् नानुभूयत इति निर्णय इति

nirṇayam āha -- sadasadbhāvayor iti. tadākāratvam asti nāsti ceti nopapadyate, vidyamānasya tu śaktyaśaktibhedād upalambhānupalambhau yuktau. śaktisadasadbhāvāv api tadādhārabhedād upapannāv eveti vidyamānaiva tadākāratā aśaktair nānubhūyata iti nirṇaya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रैव दृष्टान्तम् आह -- यथेति। रूपस्य ग्रहणे ग्रहीतृभेदात् शक्ताशक्तत्वं यथेत्य् अर्थः। एतच् च सम्बन्धपरिहारे ऽभिधास्यत इत्य् आह -- इत्यभिधास्यत इति। इतिर् इदम् अर्थे। शक्ताशक्तत्वे विभजते -- तेनेति। येनेयं १,२८३ शक्तितो व्यवस्थोपपत्तिमती तेन शब्दोपायकस्य ग्रहीतुः शब्दाकारा धीर्नेतरस्येति विवेकः

atraiva dṛṣṭāntam āha -- yatheti. rūpasya grahaṇe grahītṛbhedāt śaktāśaktatvaṃ yathety arthaḥ. etac ca sambandhaparihāre 'bhidhāsyata ity āha -- ityabhidhāsyata iti. itir idam arthe. śaktāśaktatve vibhajate -- teneti. yeneyaṃ 1,283 śaktito vyavasthopapattimatī tena śabdopāyakasya grahītuḥ śabdākārā dhīrnetarasyeti vivekaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र चोदयति -- देवदत्तादीति। तुशब्दः पूर्वोक्तनिवृत्तौ। नित्यस् तु स्याद् इतिवत्। यद् एतद् उक्तं प्राग् अपि शब्दाकार एवासाव् अर्थ इति तदव्यापकं, देवदत्तादीनां कल्पनास्वसम्भवात्, तत्र ह्य् आदिमान् सम्बन्धः। अर्थो ऽपि देवदत्तादिर् अनित्यः। अतः पूर्वापरयोः कोट्योः प्रसंख्यानात् ताद्रूप्यं शब्दरूपत्वम् अनित्यम्। अतो ऽवश्यम् एव तत्रातदाकारं तदाकारतया कल्प्यत इति मिथ्यात्वम् इति

atra codayati -- devadattādīti. tuśabdaḥ pūrvoktanivṛttau. nityas tu syād itivat. yad etad uktaṃ prāg api śabdākāra evāsāv artha iti tadavyāpakaṃ, devadattādīnāṃ kalpanāsvasambhavāt, tatra hy ādimān sambandhaḥ. artho 'pi devadattādir anityaḥ. ataḥ pūrvāparayoḥ koṭyoḥ prasaṃkhyānāt tādrūpyaṃ śabdarūpatvam anityam. ato 'vaśyam eva tatrātadākāraṃ tadākāratayā kalpyata iti mithyātvam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिहरति -- तत्रापीति। देवदत्तशब्दो ऽपि देवा एनं देयासुरित्याशिषा लब्धम् अर्थं निजयैव शक्त्या वदति। एवं चैत्रादिशब्दा अपि नक्षत्रग्रहादिनिमित्ता गवाश्वादिशब्दवन्नित्यसम्बन्धा एवेति तद्वद् एव नातदाकारता तद्रूपप्रत्ययं प्रतीति देवैर् दत्तो यो ऽर्थः स तस्यार्थः अतस् तदर्थरूपप्रत्ययं प्रति ग्राह्यग्राहकयोर् वाच्यवाचकयोर् औत्पत्तिक्य् एव शक्तिः, नियोगमात्रं तु यदभिनवे पिण्डे तदनित्यम्। न च तदनित्यतया शब्दार्थसम्बन्धस्यानित्यता भवति। शब्दस्यातदर्थत्वाद् इति

pariharati -- tatrāpīti. devadattaśabdo 'pi devā enaṃ deyāsurityāśiṣā labdham arthaṃ nijayaiva śaktyā vadati. evaṃ caitrādiśabdā api nakṣatragrahādinimittā gavāśvādiśabdavannityasambandhā eveti tadvad eva nātadākāratā tadrūpapratyayaṃ pratīti devair datto yo 'rthaḥ sa tasyārthaḥ atas tadartharūpapratyayaṃ prati grāhyagrāhakayor vācyavācakayor autpattiky eva śaktiḥ, niyogamātraṃ tu yadabhinave piṇḍe tadanityam. na ca tadanityatayā śabdārthasambandhasyānityatā bhavati. śabdasyātadarthatvād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र तर्हि पिण्डे नियोगवशाद् एव देवदत्तादिशब्दा अ(?न)न्वर्था एवम् वर्तन्ते। डित्थादिशब्दाश् चानुगमशून्याः तत्र कथं सत्यत्वं, तत्र हि शब्दात्मनैवार्थो विकल्प्यते न त्व् अर्थसमवायि किञ्चिद् विशेषणम् अस्ति। सैव च नामकल्पनेत्य् उच्यते। अन्वर्थत्वे तु यथासम्भवं कर्मादिकल्पनैव दर्शयितव्या। अतः पुनर् अपि नामकल्पनं मिथ्येत्य् आपतितं तद् इहैकेषां मतेनाभ्युपगमेनैवोत्तरम् आह -- तत्रेति

yatra tarhi piṇḍe niyogavaśād eva devadattādiśabdā a(?na)nvarthā evam vartante. ḍitthādiśabdāś cānugamaśūnyāḥ tatra kathaṃ satyatvaṃ, tatra hi śabdātmanaivārtho vikalpyate na tv arthasamavāyi kiñcid viśeṣaṇam asti. saiva ca nāmakalpanety ucyate. anvarthatve tu yathāsambhavaṃ karmādikalpanaiva darśayitavyā. ataḥ punar api nāmakalpanaṃ mithyety āpatitaṃ tad ihaikeṣāṃ matenābhyupagamenaivottaram āha -- tatreti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,२८४ स्वमतेन परिहारम् आह -- यदा त्व् इति। सत्यम् अतद्रूप एवासौ पिण्डः परस्ताद् अपि न शब्दाकारेणावसीयते। किन् तु तदवस्थैव संज्ञा, यादृशो ऽसाव् अर्थः पूर्वम् अवगतस् तादृशस्यैव तस्य स्मरणे हेतुः। अतो नान्यद् अन्याकारेण प्रतिपन्नम् इति कुतो मिथ्यात्वम्। कथं तु नामकल्पनायां डित्थो ऽयम् इति सामानाधिकरण्यबुद्धिः। अर्थसमवायिना हि विशेषणेन नीलोत्पलादिषु सामानाधिकरण्यं दृष्टम्। एकान्तभिन्नगोचरयोस् तु शब्दार्थबुद्ध्योः कथं सामानाधिकरण्यम् इति वक्तव्यम्। अतो भ्रान्तिर् एवेयम्। मैवम्। उक्तं हि -- नात्र शब्दाकारं वस्तु चकास्तीति। डित्थो ऽयम् इति नायम् अर्थः डित्थशब्दात्मको ऽयम् इति। न हीयम् ईदृशी प्रतिपत्तिर् इति। अपि तर्हि डित्थ इति नामास्येति। अतो न नामकल्पना भ्रान्तिर् इति

1,284 svamatena parihāram āha -- yadā tv iti. satyam atadrūpa evāsau piṇḍaḥ parastād api na śabdākāreṇāvasīyate. kin tu tadavasthaiva saṃjñā, yādṛśo 'sāv arthaḥ pūrvam avagatas tādṛśasyaiva tasya smaraṇe hetuḥ. ato nānyad anyākāreṇa pratipannam iti kuto mithyātvam. kathaṃ tu nāmakalpanāyāṃ ḍittho 'yam iti sāmānādhikaraṇyabuddhiḥ. arthasamavāyinā hi viśeṣaṇena nīlotpalādiṣu sāmānādhikaraṇyaṃ dṛṣṭam. ekāntabhinnagocarayos tu śabdārthabuddhyoḥ kathaṃ sāmānādhikaraṇyam iti vaktavyam. ato bhrāntir eveyam. maivam. uktaṃ hi -- nātra śabdākāraṃ vastu cakāstīti. ḍittho 'yam iti nāyam arthaḥ ḍitthaśabdātmako 'yam iti. na hīyam īdṛśī pratipattir iti. api tarhi ḍittha iti nāmāsyeti. ato na nāmakalpanā bhrāntir iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यन् मतं - प्राग् अपि नामनियोगान् नामाकारग्राह्यशक्तिर् अर्थस्यासीद् इति। अत्यन्तासत्या गगनकुसुमवद् भावयितुम् अशक्यत्वात्। नियोगे तु कृते ऽसौ शक्तिर् अभिव्यज्यते परम्। अतः प्राग् अपि तद्रूपसद्भावे ऽस्ति प्रमाणम् इति न पाररूप्यं, तद् एतद् आह -- नियोगाद् इति

anyan mataṃ - prāg api nāmaniyogān nāmākāragrāhyaśaktir arthasyāsīd iti. atyantāsatyā gaganakusumavad bhāvayitum aśakyatvāt. niyoge tu kṛte 'sau śaktir abhivyajyate param. ataḥ prāg api tadrūpasadbhāve 'sti pramāṇam iti na pārarūpyaṃ, tad etad āha -- niyogād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् एव प्रपञ्चयति -- सर्वाकारेति। अस्ति हि सर्वशब्दपरिच्छेद्य[७०३]ताशक्तिर् अर्थस्य। यत्र हि डित्थडवित्थयोर् अन्यतमः शब्दो नियुज्यते स एव तं गमयति। शब्दो ऽपि सर्वाकारार्थविज्ञानसमर्थ एव यत्रैव नियुज्यते तम् एव गमयति। तद् एवम् अनियमप्रसक्तौ नियममात्रं नियोक्त्रा पित्रादिना क्रियत इति

etad eva prapañcayati -- sarvākāreti. asti hi sarvaśabdaparicchedya[703]tāśaktir arthasya. yatra hi ḍitthaḍavitthayor anyatamaḥ śabdo niyujyate sa eva taṃ gamayati. śabdo 'pi sarvākārārthavijñānasamartha eva yatraiva niyujyate tam eva gamayati. tad evam aniyamaprasaktau niyamamātraṃ niyoktrā pitrādinā kriyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,२८५ एवं तावत् सर्वप्रकारं पाररूप्ययुक्तिर् उत्सारिता। इदानीं स्मृतिसङ्करेणाप्रामाण्यसम्भावनां वारयति -- तत्रेति सार्धेन। शब्दार्थसम्बन्धं स्मरतो ऽपि वा प्रमातुर् या बुद्धिर् भवति नासाव् अप्रत्यक्षं, चक्षुषा सन्निकृष्टे ऽर्थे या बुद्धिर् भवति सा प्रत्यक्षं तदानीम् अपि चक्षुस्सन्निकर्षो ऽनुपरत एव। एवं स एवायं गौर् इति पूर्वगृहीतानुसन्धानाद् अपि जायमाना नेयम् अप्रत्यक्षं, प्रत्यक्षकारणस्य चक्षुषो ऽनुपरतत्वात्। तद् अत्र शब्दार्थसम्बन्धस्मरणपूर्वगृहीतानुसन्धानाभ्यां प्रत्यक्षत्वं न वार्यत इति प्रतिज्ञातः (?)परस्ताद् उपपादयिष्यत इति। न चात्र तेनेन्द्रियार्थसम्बन्ध इत्य् अनेन गतार्थत्वं तत्र स्मरन्न् अपि स्वधर्मेण विकल्पयन्नरः प्रत्यक्षवान् इति प्रतिज्ञातं केवलं, न तूपपादितम्। अत्र शब्दाध्यासनिरासपर्यन्तेन सन्दर्भेण स्वधर्मविकल्पः प्रसाधितः। इदानीं तु स्मरन्न् अपीत्य् अस्यार्थः प्रपञ्च्यते। तेन तद् ग्रहणकवाक्यम्। उत्तरस् तु तत्प्रपञ्च त्य् अनवद्यम्। इदं चानवहितानां चित्तम् अनुरञ्जयति नेतरेषाम् इति। कथं पुनः स्मृतिसम्भेदेनाप्रामाण्यम् अत आह -- विविक्ता एवेति

1,285 evaṃ tāvat sarvaprakāraṃ pārarūpyayuktir utsāritā. idānīṃ smṛtisaṅkareṇāprāmāṇyasambhāvanāṃ vārayati -- tatreti sārdhena. śabdārthasambandhaṃ smarato 'pi vā pramātur yā buddhir bhavati nāsāv apratyakṣaṃ, cakṣuṣā sannikṛṣṭe 'rthe yā buddhir bhavati sā pratyakṣaṃ tadānīm api cakṣussannikarṣo 'nuparata eva. evaṃ sa evāyaṃ gaur iti pūrvagṛhītānusandhānād api jāyamānā neyam apratyakṣaṃ, pratyakṣakāraṇasya cakṣuṣo 'nuparatatvāt. tad atra śabdārthasambandhasmaraṇapūrvagṛhītānusandhānābhyāṃ pratyakṣatvaṃ na vāryata iti pratijñātaḥ (?)parastād upapādayiṣyata iti. na cātra tenendriyārthasambandha ity anena gatārthatvaṃ tatra smarann api svadharmeṇa vikalpayannaraḥ pratyakṣavān iti pratijñātaṃ kevalaṃ, na tūpapāditam. atra śabdādhyāsanirāsaparyantena sandarbheṇa svadharmavikalpaḥ prasādhitaḥ. idānīṃ tu smarann apīty asyārthaḥ prapañcyate. tena tad grahaṇakavākyam. uttaras tu tatprapañca ty anavadyam. idaṃ cānavahitānāṃ cittam anurañjayati netareṣām iti. kathaṃ punaḥ smṛtisambhedenāprāmāṇyam ata āha -- viviktā eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवेकम् एव दर्शयति -- स्मर्येते इति। शब्दसम्बन्धौ हि स्मर्येते अतस् ताव् अप्रत्यक्षौ न त्व् अर्थस्य प्रत्यक्षता वारयितुं शक्यत इति

vivekam eva darśayati -- smaryete iti. śabdasambandhau hi smaryete atas tāv apratyakṣau na tv arthasya pratyakṣatā vārayituṃ śakyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् अर्थो हि पूर्वगृहीत एव गृह्यते। स एवायम् इति च प्रतिसन्धीयते। अतः कथं प्रत्यक्षो भविष्यतीत्य् अत आह -- गृहीतम् अपीति। व्यतिरेकेण आधिक्येनेत्य् अर्थः

nanv artho hi pūrvagṛhīta eva gṛhyate. sa evāyam iti ca pratisandhīyate. ataḥ kathaṃ pratyakṣo bhaviṣyatīty ata āha -- gṛhītam apīti. vyatirekeṇa ādhikyenety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,२८६ आधिक्यम् एव दर्शयति -- व्यक्तीति। पूर्वं हि व्यक्त्यन्तरे जातिर् अवगता इदानीं व्यक्त्यन्तरे ऽवगम्यते। तथा पूर्वेद्युर् अवगता अपरेद्युर् अवगम्यते निर्विकल्पकक्षणे ऽवगता सविकल्पकक्षणे ऽवगम्यत इत्य् अधिकपरिच्छेद्याभावाद् अस्ति मितेर् अवसरः। कालश् च यदिन्द्रियसम्बन्धार्थगोचरो ऽवगम्यते तदिन्द्रियजन्मनैव प्रत्यक्षेणावगम्यत इति तत्सम्बन्धस्य प्रत्यक्षत्वम् उपपन्नम् इति। तदप्रत्यक्षवादिनां तु चिरक्षिप्रादिप्रत्यया अनालम्बनाः स्युः। ननु त एव कालस्य लिङ्गम् अस्तु विषयस् त्व् अमीषाम् अभिधातव्यः। यदि द्रव्यादयः, न, तत् स्वरूपमात्रे ऽनुत्पादात्, तद्गोचरत्वे कालानुमानासम्भवात्। स्वांशपर्यवसानस्य च विज्ञानवादे निराकरिष्यमाणत्वाद् न स्वांशालम्बनत्वम्। अतो यद् अमीषाम् आलम्बन (?स।तत्) प्रत्यक्षाद् अवसीयत एव। कालेति। आदिशब्देनावस्थाभेदो गृह्यत इति। ननु न केवलम् अधिकं गम्यते किन् तु प्रागवगतम् अपीति कथं प्रामाण्यम् अत आह -- यः पूर्वेति। सविलपके हि शब्दार्थस्वरूपसम्बन्धकालसम्बन्धाः प्रथन्ते। तत्र शब्दादिर् अंशो ऽस्मृतिविषय इति मा नाम प्रमाणविषयो भवतु। इदानीन् तनी तु वस्तुनः सत्ता न पूर्वम् अवधृतेत्य् अस्ति तत्र प्रमाणावसर इति स्थितं प्रामाण्यम् इन्द्रियव्यापारानुविधानाच् च प्रत्यक्षत्वम् इति। एकं चेदं पूर्वविज्ञानजनितसंस्कारप्रत्युत्पन्नेन्द्रियादिकारणकं ग्रहणस्मरणात्मकं प्रत्यभिज्ञानाभिधानं प्रमाणम् इति वेदितव्यम् इति

1,286 ādhikyam eva darśayati -- vyaktīti. pūrvaṃ hi vyaktyantare jātir avagatā idānīṃ vyaktyantare 'vagamyate. tathā pūrvedyur avagatā aparedyur avagamyate nirvikalpakakṣaṇe 'vagatā savikalpakakṣaṇe 'vagamyata ity adhikaparicchedyābhāvād asti miter avasaraḥ. kālaś ca yadindriyasambandhārthagocaro 'vagamyate tadindriyajanmanaiva pratyakṣeṇāvagamyata iti tatsambandhasya pratyakṣatvam upapannam iti. tadapratyakṣavādināṃ tu cirakṣiprādipratyayā anālambanāḥ syuḥ. nanu ta eva kālasya liṅgam astu viṣayas tv amīṣām abhidhātavyaḥ. yadi dravyādayaḥ, na, tat svarūpamātre 'nutpādāt, tadgocaratve kālānumānāsambhavāt. svāṃśaparyavasānasya ca vijñānavāde nirākariṣyamāṇatvād na svāṃśālambanatvam. ato yad amīṣām ālambana (?sa/tat) pratyakṣād avasīyata eva. kāleti. ādiśabdenāvasthābhedo gṛhyata iti. nanu na kevalam adhikaṃ gamyate kin tu prāgavagatam apīti kathaṃ prāmāṇyam ata āha -- yaḥ pūrveti. savilapake hi śabdārthasvarūpasambandhakālasambandhāḥ prathante. tatra śabdādir aṃśo 'smṛtiviṣaya iti mā nāma pramāṇaviṣayo bhavatu. idānīn tanī tu vastunaḥ sattā na pūrvam avadhṛtety asti tatra pramāṇāvasara iti sthitaṃ prāmāṇyam indriyavyāpārānuvidhānāc ca pratyakṣatvam iti. ekaṃ cedaṃ pūrvavijñānajanitasaṃskārapratyutpannendriyādikāraṇakaṃ grahaṇasmaraṇātmakaṃ pratyabhijñānābhidhānaṃ pramāṇam iti veditavyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् इदं भवत्य् अधिकविषयं, स्मरणोत्तरकालं भवत् कथं प्रत्यक्षम्। न हि निर्विकल्पस्य प्रत्यक्षस्यैष धर्मो दृष्टः। अत आह -- न हीति। न हि स्मरणात् प्राग्भाविता प्रत्यक्षलक्षणम्। अपि तर्हीन्द्रियजत्वम्। तच् चात्राप्य् अविशिष्टम् इति भावः

nanv idaṃ bhavaty adhikaviṣayaṃ, smaraṇottarakālaṃ bhavat kathaṃ pratyakṣam. na hi nirvikalpasya pratyakṣasyaiṣa dharmo dṛṣṭaḥ. ata āha -- na hīti. na hi smaraṇāt prāgbhāvitā pratyakṣalakṣaṇam. api tarhīndriyajatvam. tac cātrāpy aviśiṣṭam iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,२८७ यदि स्मरणेनेन्द्रियप्रवृत्तिर् एव वार्यते तदा दूष्यते। ततस् तदुत्तरकालं जायमानं सविकल्पकं प्रत्यक्षं भवेद् अपि। न त्व् एतद् अस्तीत्य् आह -- न चेति

1,287 yadi smaraṇenendriyapravṛttir eva vāryate tadā dūṣyate. tatas taduttarakālaṃ jāyamānaṃ savikalpakaṃ pratyakṣaṃ bhaved api. na tv etad astīty āha -- na ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः स्मृत्या नेन्द्रियं विरुध्यते न वा दूष्यते। तेन प्रागूर्ध्वं वा स्मृतेर् यद् इन्द्रियार्थसम्बन्धाद् ज्ञानं जायते सर्वं तत् प्रत्यक्षम् अभ्युपगन्तव्यम् इत्य् आह -- तेनेति

yataḥ smṛtyā nendriyaṃ virudhyate na vā dūṣyate. tena prāgūrdhvaṃ vā smṛter yad indriyārthasambandhād jñānaṃ jāyate sarvaṃ tat pratyakṣam abhyupagantavyam ity āha -- teneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु विदितशब्दार्थसम्बधाः सत्येवेन्द्रियार्थसम्बन्धे केचिद् एव तम् अर्थं जात्यादिना विकल्पयन्ति नापरे। अतस् तावत्सामग्रीकस्यैव कस्यचिद् अभावाद् अप्रतिबन्धककारणविशेषा भ्रान्तिर् एव सविकल्पकप्रत्यय इत्य् अत आह -- विमनस्का इति द्वयेन। अयम् अभिप्रायः -- न व्युत्पत्तीन्द्रियसम्प्रयोगमात्रजं ज्ञानं सविकल्पकं, तद् अपि सर्वसाधारणं मनःप्रणिधानाद्य् अपेक्षते। अतो यदि नाम कस्यचिद् विमनस्कस्य दूरसूक्ष्मसादृश्यादिविषयदोषाद् व्यामूढस्य नामुको ऽयम् इति विशदतरम् अवभासो भवति, नैतावता कुशलस्य सूक्ष्मसादृश्यादिविवेकचतुरस्यापि विभ्रमेण भवितव्यम् इति युक्तम् इति

nanu viditaśabdārthasambadhāḥ satyevendriyārthasambandhe kecid eva tam arthaṃ jātyādinā vikalpayanti nāpare. atas tāvatsāmagrīkasyaiva kasyacid abhāvād apratibandhakakāraṇaviśeṣā bhrāntir eva savikalpakapratyaya ity ata āha -- vimanaskā iti dvayena. ayam abhiprāyaḥ -- na vyutpattīndriyasamprayogamātrajaṃ jñānaṃ savikalpakaṃ, tad api sarvasādhāraṇaṃ manaḥpraṇidhānādy apekṣate. ato yadi nāma kasyacid vimanaskasya dūrasūkṣmasādṛśyādiviṣayadoṣād vyāmūḍhasya nāmuko 'yam iti viśadataram avabhāso bhavati, naitāvatā kuśalasya sūkṣmasādṛśyādivivekacaturasyāpi vibhrameṇa bhavitavyam iti yuktam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रैव दृष्टान्तम् आह -- यथा षड्जादीति द्वयेन। तत्संस्कृतेति। षड्जाद्यभ्याससंस्कृतेत्य् अर्थः

atraiva dṛṣṭāntam āha -- yathā ṣaḍjādīti dvayena. tatsaṃskṛteti. ṣaḍjādyabhyāsasaṃskṛtety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,२८८ यथा षड्जादिष्व् अकुशलस्यापि विविक्ताकारबोधो भवति विना षड्जादिशब्दप्रयोगम्, एवं गोत्वाद्यविदितास्मृतशब्दैर् विविक्तम् उपलभ्यत एवेत्य् आह -- ते हीति

1,288 yathā ṣaḍjādiṣv akuśalasyāpi viviktākārabodho bhavati vinā ṣaḍjādiśabdaprayogam, evaṃ gotvādyaviditāsmṛtaśabdair viviktam upalabhyata evety āha -- te hīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानाजातिगुणादिसङ्कीर्णं तु तदशब्दज्ञस्य विजातीयपिण्डविविक्तम् अवभासते। शब्दस्मरणसंस्कृतानां तु पिण्डविविक्तजात्यादिमात्रं निर्भासत इत्य् आह -- सङ्कीर्णम् इति

nānājātiguṇādisaṅkīrṇaṃ tu tadaśabdajñasya vijātīyapiṇḍaviviktam avabhāsate. śabdasmaraṇasaṃskṛtānāṃ tu piṇḍaviviktajātyādimātraṃ nirbhāsata ity āha -- saṅkīrṇam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत एव स्मरणतन्त्रा विकल्पाः, अतो यदा यच्छब्दस्मरणमाविरस्ति तेनैव तदा वस्तु विकल्प्यते। यथा चक्षुष्मदादिना रूपादि नेतरेण, चक्षुष्मतापि बधिरेण रूपमात्रं न शब्दः अनुपायत्वाद् इति। तद् एतत् सर्वम् आह -- यथेति द्वयेन। विवेकहेतूनाम्। शब्दानाम् इत्य् अर्थः

yata eva smaraṇatantrā vikalpāḥ, ato yadā yacchabdasmaraṇamāvirasti tenaiva tadā vastu vikalpyate. yathā cakṣuṣmadādinā rūpādi netareṇa, cakṣuṣmatāpi badhireṇa rūpamātraṃ na śabdaḥ anupāyatvād iti. tad etat sarvam āha -- yatheti dvayena. vivekahetūnām. śabdānām ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः सिद्धं सविकल्पकम् अपि प्रत्यक्षम्। यावत् तु विवेकोपाया न शब्दा बुद्धा भवन्ति तावन्निर्विकल्पकं न तु तद् एवेत्य् आह -- तेनेति

ataḥ siddhaṃ savikalpakam api pratyakṣam. yāvat tu vivekopāyā na śabdā buddhā bhavanti tāvannirvikalpakaṃ na tu tad evety āha -- teneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

१,२८९ अतो यत् कल्पनापि स्वसंवित्ताव् इष्टा नार्थे विकल्पनाद् इति बौद्धैर् उक्तं तत् परधर्मविकल्पे ऽनुमन्यामहे न स्वधर्मजात्यादिविकल्पनेष्व् इत्य् आह -- तस्माद् इति

1,289 ato yat kalpanāpi svasaṃvittāv iṣṭā nārthe vikalpanād iti bauddhair uktaṃ tat paradharmavikalpe 'numanyāmahe na svadharmajātyādivikalpaneṣv ity āha -- tasmād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो लिङ्गलिङ्गिसामान्ययोस् तत्सम्बन्धस्य च सविकल्पकप्रत्यक्षवेद्यत्वाद् उपपन्नम् अनुमानादीनां प्रत्यक्षपूर्वकत्वम् इत्य् आह -- प्रत्यक्षत्वम् इति ॥ किं पुनः प्रयस्यता सविकल्पकस्य प्रत्यक्षत्वं साध्यते। निर्विकल्पकद्वारेणापि बौद्धादीनाम् इवानुमानादिव्यवहारो घटिष्यते अत आह -- सर्वं चेति। यथा न निर्विकल्पकपूर्वकम् अनुमानाद्यात्मानं लभते, तदनुमाने ऽभिधास्यत इति

ato liṅgaliṅgisāmānyayos tatsambandhasya ca savikalpakapratyakṣavedyatvād upapannam anumānādīnāṃ pratyakṣapūrvakatvam ity āha -- pratyakṣatvam iti || kiṃ punaḥ prayasyatā savikalpakasya pratyakṣatvaṃ sādhyate. nirvikalpakadvāreṇāpi bauddhādīnām ivānumānādivyavahāro ghaṭiṣyate ata āha -- sarvaṃ ceti. yathā na nirvikalpakapūrvakam anumānādyātmānaṃ labhate, tadanumāne 'bhidhāsyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र चोदयति -- नन्व् एवम् इति। यदीन्द्रियव्यापारानुपरममात्राज् जात्यादिविकल्पानां प्रत्यक्षत्वम्, एवं तर्हि विस्फारिताक्षो दूराद् उष्णो ऽयम् इति वह्निं विकल्पयति। तद् अपि प्रत्यक्षम् आपद्यते इन्द्रियव्यापाराविरामाद् इति

atra codayati -- nanv evam iti. yadīndriyavyāpārānuparamamātrāj jātyādivikalpānāṃ pratyakṣatvam, evaṃ tarhi visphāritākṣo dūrād uṣṇo 'yam iti vahniṃ vikalpayati. tad api pratyakṣam āpadyate indriyavyāpārāvirāmād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिहरति -- प्रत्यासन्नेति। अयम् अभिप्रायः -- अग्निसंवेदन एव तत्रेन्द्रियव्यापार उपक्षीणः। अग्नित्वाद् एव व्याप्तिबलेनानुमानिकोष्णविकल्पो जायते। गोत्वे तु नेन्द्रियव्यापारतः प्रत्यासन्नम् अर्थान्तरं प्रत्यक्षत्वेन १,२९० सम्मतं किञ्चिद् अस्ति येन तद् एव प्रत्यक्षं नेतरद् इत्य् उच्यते। अतो गोत्वम् एव प्रत्यक्षम् इति

pariharati -- pratyāsanneti. ayam abhiprāyaḥ -- agnisaṃvedana eva tatrendriyavyāpāra upakṣīṇaḥ. agnitvād eva vyāptibalenānumānikoṣṇavikalpo jāyate. gotve tu nendriyavyāpārataḥ pratyāsannam arthāntaraṃ pratyakṣatvena 1,290 sammataṃ kiñcid asti yena tad eva pratyakṣaṃ netarad ity ucyate. ato gotvam eva pratyakṣam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् अपि तत्रापि दूराद् गोमहिषादिसंशये शब्दविशेषादिना गोत्वादिनिश्चयो भवति, सो ऽक्षसम्बन्ध आनुमानिक एव न तु प्रत्यक्ष इत्य् आह -- तत्रेति

yad api tatrāpi dūrād gomahiṣādisaṃśaye śabdaviśeṣādinā gotvādiniścayo bhavati, so 'kṣasambandha ānumānika eva na tu pratyakṣa ity āha -- tatreti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च संवित्पराहतम् एवारादुष्णविकल्पस्य प्रत्यक्षत्वम्। अपरोक्षा हि बुद्धिः प्रत्यक्षं, तद् यदा स्पर्शेन्द्रियेणोष्णम् अनुभूयते तदा त्व् अपरोक्षाकारा बुद्धिर् इति भवति प्रत्यक्षं, चक्षुषा वह्नौ प्रकाशिते भवन्ती परोक्षावभासित्वान् न प्रत्यक्षम् इत्य् आह -- स्पर्शनेनेति

api ca saṃvitparāhatam evārāduṣṇavikalpasya pratyakṣatvam. aparokṣā hi buddhiḥ pratyakṣaṃ, tad yadā sparśendriyeṇoṣṇam anubhūyate tadā tv aparokṣākārā buddhir iti bhavati pratyakṣaṃ, cakṣuṣā vahnau prakāśite bhavantī parokṣāvabhāsitvān na pratyakṣam ity āha -- sparśaneneti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः स्वेन्द्रियानुसारेणैव प्रत्यक्षता। इन्द्रियान्तरं त्व् असत्कल्पम् एवेत्य् आह -- तस्माद् इति

ataḥ svendriyānusāreṇaiva pratyakṣatā. indriyāntaraṃ tv asatkalpam evety āha -- tasmād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं पुनः समानजन्मनोर् उष्णाग्निविकल्पयोर् एकं प्रत्यक्षम् इतरच् चानुमानिकम्, एवं हि प्रत्यक्षं लक्षयतालौकिकम् एव प्रत्यक्षं लक्षितं भवेद् अत आह -- एवम् इति। नेदम् अलौकिकं यत्र ह्य् अपरोक्षावभासबुद्धिः तत् प्रत्यक्षम् इति लक्षणाद् विनापि लौकिका मन्यन्ते। अक्षसम्बन्धो ऽपि १,२९१ चापरोक्षावभासौपयिकतयैव लक्षणकारैर् अपि प्रत्यक्षलक्षणत्वेनाश्रीयते न स्वरूपेण। अतो यत्राग्नावक्षसम्बन्धफलम् अपरोक्षावभासित्वम् अनुस्रियते तस्य प्रत्यक्षता नेतरस्येति सिद्धम्

kathaṃ punaḥ samānajanmanor uṣṇāgnivikalpayor ekaṃ pratyakṣam itarac cānumānikam, evaṃ hi pratyakṣaṃ lakṣayatālaukikam eva pratyakṣaṃ lakṣitaṃ bhaved ata āha -- evam iti. nedam alaukikaṃ yatra hy aparokṣāvabhāsabuddhiḥ tat pratyakṣam iti lakṣaṇād vināpi laukikā manyante. akṣasambandho 'pi 1,291 cāparokṣāvabhāsaupayikatayaiva lakṣaṇakārair api pratyakṣalakṣaṇatvenāśrīyate na svarūpeṇa. ato yatrāgnāvakṣasambandhaphalam aparokṣāvabhāsitvam anusriyate tasya pratyakṣatā netarasyeti siddham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.