अत्र ब्राह्मण-पादोदकस्य सन्ताप-शमन-रूपां लौकिकीं स्थितिम् अनुल्लङ्घ्यैव समुद्रेण मुनीनां पुरतः सङ्कथनात् कान्तिः । वर्णनायां, यथा ममैव- उत्तुङ्गौ स्तन-कलशौ सम्भा-स्तम्भोपमानम् ऊरु-युगम् । तरले दृशौ च तस्याः सृजता धात्रा किम् आहितं सुकृतम्
atra brāhmaṇa-pādodakasya santāpa-śamana-rūpāṃ laukikīṃ sthitim anullaṅghyaiva samudreṇa munīnāṃ purataḥ saṅkathanāt kāntiḥ | varṇanāyāṃ, yathā mamaiva- uttuṅgau stana-kalaśau sambhā-stambhopamānam ūru-yugam | tarale dṛśau ca tasyāḥ sṛjatā dhātrā kim āhitaṃ sukṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र विशिष्ट-वस्तु-निर्माणम् अपुण्य-कृतां न भवतीति लोक-स्थित्य्-अनुरोधेनैव वर्णनात् कान्तिः । अथ समाधिः- समाधिः सोऽ न्य-धर्माणां यद् अन्यत्राधिरोपणम् ॥स्र्स् १।४३७॥ २३८ यथा उत्फुल्ल-गण्ड-युगम् [कु। ३।४] इत्य् अत्रोत्फुल्लोद्गतोद्वेलत्व-रूपाणां पुष्प-प्राणि-समुद्र-धर्माणं गण्ड-स्थल-मन्द-हास-रागेषु समारोपितत्वात् समाधिः । अथ कठिन-रीतिः- अतिदीर्घ-समास-युता बहुलैर् वर्णैर् युता महा-प्राणैः । कठिना सा गौडीयेत्य् उक्ता तद्-देश-बुध-मनोज्ञत्वात् ॥स्र्स् १।४३८॥ २३९ यथा- गण्ड-ग्राव-गरिष्ठ-गैरिक-गिरि-क्रीडत्-सुधान्धो-वधू- बाधा-लम्पट-बाहु-सम्पद्-उदयद्-दुर्वार-गर्वाशयम् । मर्त्यामर्त्य-विरावणं बल-गृहीतैर् आवणं रावणं बाणैर् दाशरथी रथी रथ-गतं विव्याध दिव्यायुधः
atra viśiṣṭa-vastu-nirmāṇam apuṇya-kṛtāṃ na bhavatīti loka-sthity-anurodhenaiva varṇanāt kāntiḥ | atha samādhiḥ- samādhiḥ so' nya-dharmāṇāṃ yad anyatrādhiropaṇam ||SRs 1.437|| 238 yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] ity atrotphullodgatodvelatva-rūpāṇāṃ puṣpa-prāṇi-samudra-dharmāṇaṃ gaṇḍa-sthala-manda-hāsa-rāgeṣu samāropitatvāt samādhiḥ | atha kaṭhina-rītiḥ- atidīrgha-samāsa-yutā bahulair varṇair yutā mahā-prāṇaiḥ | kaṭhinā sā gauḍīyety uktā tad-deśa-budha-manojñatvāt ||SRs 1.438|| 239 yathā- gaṇḍa-grāva-gariṣṭha-gairika-giri-krīḍat-sudhāndho-vadhū- bādhā-lampaṭa-bāhu-sampad-udayad-durvāra-garvāśayam | martyāmartya-virāvaṇaṃ bala-gṛhītair āvaṇaṃ rāvaṇaṃ bāṇair dāśarathī rathī ratha-gataṃ vivyādha divyāyudhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगत्य् एकार्णवे जाते भगवान् अव्ययः पुमान् । भोगि-भोगम् अधिष्ठाय योग-निद्रा-परोऽ भवत् ॥स्र्स् १।४४६॥ २४५ तदा वीर्य-मदोन्मत्तौ दैत्येन्द्रौ मधु-कैटभौ । तरसा देवदेवेशम् आगतौ रण-काङ्क्षिणौ ॥स्र्स् १।४४७॥ २४६ विविधैः परुषैर् वाक्यैर् अधिक्षेप-विधायिनौ । मुष्टि-जानु-प्रहारैश् च योधयामासतुर् हरिम् ॥स्र्स् १।४४८॥ २४७ तन्-नाभि-कमलोत्पन्नः प्रजापतिर् अभाषत । किम् एतद् भारती-वृत्तिर् अधुनापि प्रवर्तते ॥स्र्स् १।४४९॥ २४८ तद् इमौ नय दुर्धर्षौ निधनं त्वरया विभो । इति तस्य वचः श्रुत्वा निजगाद जनार्दनः ॥स्र्स् १।४५०॥ २४९ इदं काव्य-क्रिया-हेतोर् भारती निर्मिता ध्रुवम् । भाषणाद् वाक्य-बाहुल्याद् भारतीयं भविष्यति ॥स्र्स् १।४५१॥ २५० अधुनैव निहन्म्य् एताव् इत्य् आभाष्य वचो हरिः । निर्मलैर् निर्विकारैश् च साङ्ग-हारैर् मनोहरैः ॥स्र्स् १।४५२॥ २५१ अङ्गैस् तौ योधयामास दैत्येन्द्रौ युद्ध-शालिनौ । भूमि-स्थानक-संयोगैः पद-क्षेपैस् तथा हरेः ॥स्र्स् १।४५३॥ २५२ भूमेस् तदाभवद् भारस् तद्-वशाद् अपि भारती । वल्गितैः शार्ङ्गिणस् तत्र दीप्तैः सम्भ्रम-वर्जितैः ॥स्र्स् १।४५४॥ २५३ सत्त्वाधिकैर् बाहु-दण्डैः सात्वत्वी वृत्तिर् उद्गता । विचित्रैर् अङ्ग-हारैश् च हेलया स तदा हरिः ॥स्र्स् १।४५५॥ २५४ यत् तौ बबन्ध केशेषु जाता सा कैशिकी ततः । स-संरम्भैः सवेगैश् च चित्र-चारी-समुत्थितैः ॥स्र्स् १।४५६॥ २५५ नियुद्ध-करणैर् जाता चित्रैर् आरभटी ततः । यस्माच् चित्रैर् अङ्गहारैः कृतं दानव-मर्दनम् ॥स्र्स् १।४५७॥ २५६ तस्माद् अब्ज-भुवा लोके नियुद्ध-समयः कृतः । यः शस्त्रास्त्रादि-मोक्षेषु न्यायः स पारिभाषितः ॥स्र्स् १।४५८॥ २५७ नाट्य-काव्य-क्रिया-योगे रस-भाव-समाश्रितः । स एव समयो धात्रा वृत्तिर् इत्य् एव संज्ञितः ॥स्र्स् १।४५९॥ २५८ हरिणा तेन यद् वस्तु वलिगितैर् यादृशं कृतम् । तद्वद् एव कृता वृत्तिर् धात्रा तस्याङ्ग-सम्भवा ॥स्र्स् १।४६०॥ २५९ ऋग्वेदाच् च यजुर्वेदात् सामवेदाद् अथर्वणः । भारत्य्-आद्या क्रमाज् जाता इत्य् अन्ये तु प्रचक्षते ॥स्र्स् १।४६१॥ २६० तत्र भारती - प्रयुक्तत्वेन भरतैर् भारतीति निगद्यते । प्रस्तावनोपयोगित्वात् साङ्गं तत्रैव लक्ष्यते ॥स्र्स् १।४६२॥ २६१ अथ सात्वती - सात्त्विकेन गुणेनातित्याग-शौर्यादिना युता । हर्ष-प्रधाना सन्त्यक्त-शोक-भावा च या भवेत् ॥स्र्स् १।४६३॥ २६२ सात्वती नाम सा वृत्तिः प्रोक्ता लक्षण-कोविदैः । अङ्गान्य् अस्यास् तु चत्वारि संलापोत्तापकाव् अपि । २६३ सङ्घात्यः परिवर्तश् चेत्य् एषां लक्षणम् उच्यते
jagaty ekārṇave jāte bhagavān avyayaḥ pumān | bhogi-bhogam adhiṣṭhāya yoga-nidrā-paro' bhavat ||SRs 1.446|| 245 tadā vīrya-madonmattau daityendrau madhu-kaiṭabhau | tarasā devadeveśam āgatau raṇa-kāṅkṣiṇau ||SRs 1.447|| 246 vividhaiḥ paruṣair vākyair adhikṣepa-vidhāyinau | muṣṭi-jānu-prahāraiś ca yodhayāmāsatur harim ||SRs 1.448|| 247 tan-nābhi-kamalotpannaḥ prajāpatir abhāṣata | kim etad bhāratī-vṛttir adhunāpi pravartate ||SRs 1.449|| 248 tad imau naya durdharṣau nidhanaṃ tvarayā vibho | iti tasya vacaḥ śrutvā nijagāda janārdanaḥ ||SRs 1.450|| 249 idaṃ kāvya-kriyā-hetor bhāratī nirmitā dhruvam | bhāṣaṇād vākya-bāhulyād bhāratīyaṃ bhaviṣyati ||SRs 1.451|| 250 adhunaiva nihanmy etāv ity ābhāṣya vaco hariḥ | nirmalair nirvikāraiś ca sāṅga-hārair manoharaiḥ ||SRs 1.452|| 251 aṅgais tau yodhayāmāsa daityendrau yuddha-śālinau | bhūmi-sthānaka-saṃyogaiḥ pada-kṣepais tathā hareḥ ||SRs 1.453|| 252 bhūmes tadābhavad bhāras tad-vaśād api bhāratī | valgitaiḥ śārṅgiṇas tatra dīptaiḥ sambhrama-varjitaiḥ ||SRs 1.454|| 253 sattvādhikair bāhu-daṇḍaiḥ sātvatvī vṛttir udgatā | vicitrair aṅga-hāraiś ca helayā sa tadā hariḥ ||SRs 1.455|| 254 yat tau babandha keśeṣu jātā sā kaiśikī tataḥ | sa-saṃrambhaiḥ savegaiś ca citra-cārī-samutthitaiḥ ||SRs 1.456|| 255 niyuddha-karaṇair jātā citrair ārabhaṭī tataḥ | yasmāc citrair aṅgahāraiḥ kṛtaṃ dānava-mardanam ||SRs 1.457|| 256 tasmād abja-bhuvā loke niyuddha-samayaḥ kṛtaḥ | yaḥ śastrāstrādi-mokṣeṣu nyāyaḥ sa pāribhāṣitaḥ ||SRs 1.458|| 257 nāṭya-kāvya-kriyā-yoge rasa-bhāva-samāśritaḥ | sa eva samayo dhātrā vṛttir ity eva saṃjñitaḥ ||SRs 1.459|| 258 hariṇā tena yad vastu valigitair yādṛśaṃ kṛtam | tadvad eva kṛtā vṛttir dhātrā tasyāṅga-sambhavā ||SRs 1.460|| 259 ṛgvedāc ca yajurvedāt sāmavedād atharvaṇaḥ | bhāraty-ādyā kramāj jātā ity anye tu pracakṣate ||SRs 1.461|| 260 tatra bhāratī - prayuktatvena bharatair bhāratīti nigadyate | prastāvanopayogitvāt sāṅgaṃ tatraiva lakṣyate ||SRs 1.462|| 261 atha sātvatī - sāttvikena guṇenātityāga-śauryādinā yutā | harṣa-pradhānā santyakta-śoka-bhāvā ca yā bhavet ||SRs 1.463|| 262 sātvatī nāma sā vṛttiḥ proktā lakṣaṇa-kovidaiḥ | aṅgāny asyās tu catvāri saṃlāpottāpakāv api | 263 saṅghātyaḥ parivartaś cety eṣāṃ lakṣaṇam ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिशु-क्रीडा-भग्न-त्रिपुर-हर-धन्वा तव पुरः । अहङ्कार-क्रूरार्जुन-भुज-वन-व्रश्चन-कला- निसृष्टार्थो बाहुः कथय कतरस् ते परहरतु ॥स्र्स् १।४६९॥ (४।५६) अत्र रामभद्रेण प्राक् प्रहाराय जामदग्न्यः प्रेरित इत्य् उत्थापकः । अथ सङ्घात्यः - मन्त्र-शक्त्यार्थ-शक्त्या वा दैव-शक्त्याथ पौरुषात् । सङ्घस्य भेदनं यत् तु सङ्घात्यः स उदाहृतः ॥स्र्स् १।४७०॥ २६६ मन्त्रो नय-प्रयोगः । तस्य शक्त्या यथा मुद्रा-राक्षसे चाणक्येन शत्रु-सहायानां भेदनात् सङ्घात्यः । अर्थ-शक्त्या यथा महाभारते आदिपर्वणि देवैस् तिलोत्तमालक्षणेनार्थेन सुन्दोपसुन्दयोर् अतिस्निग्धयोर् भेदनात् सङ्घात्यः । दैव-शक्त्या, यथा महावीर-चरिते माल्यवान्- हा वत्साः खर-दूषण-प्रभृतयो वध्याः स्थ पापस्य मे हा हा वत्स विभीषण त्वम् अपि मे कार्येण हेयः स्थितः । हा मद्-वत्सल वत्स रावण महत् पश्यामि ते सङ्कटं वत्से केकसि हा हतास्मि न चिरात् त्रीन् पुत्रकान् पश्यसि ॥स्र्स् १।४७१॥ (मवीच। ४।११) अत्र राघवानुकूल-दैव-मोहितेन माल्यवता खर-दूषण-त्रिशिरसां भेदः संविहित इति सङ्घात्यः । अथ परिवर्तकः - पूर्वोद्युक्तस्य कार्यस्य परित्यागेन यद् भवेत् । कार्यान्तर-स्वीकरणं ज्ञेयः स परिवर्तकः ॥स्र्स् १।४७२॥ २६७ यथोत्तर-राम-चरिते पञ्चमाङ्के कुमारौ (अन्योन्यं प्रति)-अहो प्रिय-दर्शनः कुमारः । (स्नेहानुरागं विवर्ण्य) यदृच्छा-संवादः किम् उ गुण-गणानाम् अतिशयः पुराणो वा जन्मान्तर-निविड-बद्धः परिचयः । निजो वा सम्बन्धः किम् उ विधिवशात् कोऽ प्य् अविदितो ममैतस्मिन् दृष्टे हृदयम् अवधानं रचयति ॥स्र्स् १।४७३॥ (उराच। ५।१६) अत्र लवस्य चन्द्रकेतोश् च परस्पराकार-विशेष-सन्दर्शनेन रण-संरम्भौद्धत्य-परिहारेण विनयार्जव-स्वीकार-कथनात् परिवर्तकः । अथ कैशिकी - नृत्य-गीत-विलासादि-मृदु-शृङ्गार-चेष्टितैः । समन्विता भवेद् वृत्तिः कैशिकी श्लक्ष्ण-भूषणा ॥स्र्स् १।४७४॥ २६८ अङ्गान्य् अस्यास् तु चत्वारि नर्म तत्-पूर्वका इमे । स्फञ्ज-स्फोटौ च गर्भश् च तेषां लक्षणम् उच्यते ॥स्र्स् १।४७५॥ २६९ तत्र नर्म - शृङ्गार-रस-भूयिष्ठः प्रिय-चित्तानुरञ्जकः । अग्राम्यः परिहासस् तु नर्म स्यात् तत् त्रिधा मतम् ॥स्र्स् १।४७६॥ २७० शृङ्गार-हास्यजं शुद्ध-हास्यजं भय-हास्यजम् । शृङ्गार-हास्यजं नर्म त्रिविधं परिकीर्तितम् ॥स्र्स् १।४७७॥ २७१ सम्भोगेच्छा-प्रकटनाद् अनुराग-निवेशनात् । तथा कृतापराधस्य प्रियस्य प्रतिभेदनात् । २७२ सम्भोगेच्छा-प्रकटनं त्रिधा वाग्-वेष-चेष्टितैः ॥स्र्स् १।४७८॥ २७३अब् तत्र वाचा सम्भोगेच्छा-प्रकटनाद्, यथा- गच्छाम्य् अच्युत दर्शनेन भवतः किं तृप्तिर् उत्पद्यते किं त्व् एवं विजनस्थयोर् हत-जनः सम्भावयत्य् अन्यथा । इत्य् आमन्त्रण-भङ्गि-सूचित-वृथावस्थान-खेदालसाम् आश्लिष्यन् पुलकोत्कराञ्चित-तनुर् गोपीं हरिः पातु वः
śiśu-krīḍā-bhagna-tripura-hara-dhanvā tava puraḥ | ahaṅkāra-krūrārjuna-bhuja-vana-vraścana-kalā- nisṛṣṭārtho bāhuḥ kathaya kataras te paraharatu ||SRs 1.469|| (4.56) atra rāmabhadreṇa prāk prahārāya jāmadagnyaḥ prerita ity utthāpakaḥ | atha saṅghātyaḥ - mantra-śaktyārtha-śaktyā vā daiva-śaktyātha pauruṣāt | saṅghasya bhedanaṃ yat tu saṅghātyaḥ sa udāhṛtaḥ ||SRs 1.470|| 266 mantro naya-prayogaḥ | tasya śaktyā yathā mudrā-rākṣase cāṇakyena śatru-sahāyānāṃ bhedanāt saṅghātyaḥ | artha-śaktyā yathā mahābhārate ādiparvaṇi devais tilottamālakṣaṇenārthena sundopasundayor atisnigdhayor bhedanāt saṅghātyaḥ | daiva-śaktyā, yathā mahāvīra-carite mālyavān- hā vatsāḥ khara-dūṣaṇa-prabhṛtayo vadhyāḥ stha pāpasya me hā hā vatsa vibhīṣaṇa tvam api me kāryeṇa heyaḥ sthitaḥ | hā mad-vatsala vatsa rāvaṇa mahat paśyāmi te saṅkaṭaṃ vatse kekasi hā hatāsmi na cirāt trīn putrakān paśyasi ||SRs 1.471|| (ma.vī.ca. 4.11) atra rāghavānukūla-daiva-mohitena mālyavatā khara-dūṣaṇa-triśirasāṃ bhedaḥ saṃvihita iti saṅghātyaḥ | atha parivartakaḥ - pūrvodyuktasya kāryasya parityāgena yad bhavet | kāryāntara-svīkaraṇaṃ jñeyaḥ sa parivartakaḥ ||SRs 1.472|| 267 yathottara-rāma-carite pañcamāṅke kumārau (anyonyaṃ prati)-aho priya-darśanaḥ kumāraḥ | (snehānurāgaṃ vivarṇya) yadṛcchā-saṃvādaḥ kim u guṇa-gaṇānām atiśayaḥ purāṇo vā janmāntara-niviḍa-baddhaḥ paricayaḥ | nijo vā sambandhaḥ kim u vidhivaśāt ko' py avidito mamaitasmin dṛṣṭe hṛdayam avadhānaṃ racayati ||SRs 1.473|| (u.rā.ca. 5.16) atra lavasya candraketoś ca parasparākāra-viśeṣa-sandarśanena raṇa-saṃrambhauddhatya-parihāreṇa vinayārjava-svīkāra-kathanāt parivartakaḥ | atha kaiśikī - nṛtya-gīta-vilāsādi-mṛdu-śṛṅgāra-ceṣṭitaiḥ | samanvitā bhaved vṛttiḥ kaiśikī ślakṣṇa-bhūṣaṇā ||SRs 1.474|| 268 aṅgāny asyās tu catvāri narma tat-pūrvakā ime | sphañja-sphoṭau ca garbhaś ca teṣāṃ lakṣaṇam ucyate ||SRs 1.475|| 269 tatra narma - śṛṅgāra-rasa-bhūyiṣṭhaḥ priya-cittānurañjakaḥ | agrāmyaḥ parihāsas tu narma syāt tat tridhā matam ||SRs 1.476|| 270 śṛṅgāra-hāsyajaṃ śuddha-hāsyajaṃ bhaya-hāsyajam | śṛṅgāra-hāsyajaṃ narma trividhaṃ parikīrtitam ||SRs 1.477|| 271 sambhogecchā-prakaṭanād anurāga-niveśanāt | tathā kṛtāparādhasya priyasya pratibhedanāt | 272 sambhogecchā-prakaṭanaṃ tridhā vāg-veṣa-ceṣṭitaiḥ ||SRs 1.478|| 273ab tatra vācā sambhogecchā-prakaṭanād, yathā- gacchāmy acyuta darśanena bhavataḥ kiṃ tṛptir utpadyate kiṃ tv evaṃ vijanasthayor hata-janaḥ sambhāvayaty anyathā | ity āmantraṇa-bhaṅgi-sūcita-vṛthāvasthāna-khedālasām āśliṣyan pulakotkarāñcita-tanur gopīṃ hariḥ pātu vaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र निजावस्थान-विलम्बनस्य व्यर्थत्वं धीरत्वादि-सूचकैर् अच्युतादि-पदैर् वदन्त्या तयापि गोपिकया वाचा सम्भोगेच्छा प्रकटितेति नर्म । वेशेन सम्भोगेच्छा-प्रकटनाद्, यथा- अभ्युद्गते शशिनि पेशल-कान्त-दूती सन्ताप-संवलितमानस-लोचनाभिः । अग्रा हि मण्डन-विधिर् विपरीत-भूषा विन्यास-हासित-सखीजनम् अङ्गनाभिः
atra nijāvasthāna-vilambanasya vyarthatvaṃ dhīratvādi-sūcakair acyutādi-padair vadantyā tayāpi gopikayā vācā sambhogecchā prakaṭiteti narma | veśena sambhogecchā-prakaṭanād, yathā- abhyudgate śaśini peśala-kānta-dūtī santāpa-saṃvalitamānasa-locanābhiḥ | agrā hi maṇḍana-vidhir viparīta-bhūṣā vinyāsa-hāsita-sakhījanam aṅganābhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र पुलक-संरोह-लक्षण-वेष-जनितेन शिवस्य हसनेन गौरी-हृदयानुरागस्य प्रकाशनान् नर्म । चेष्टयानुराग-निवेदनात्, यथा- कैतवेन शयिते कुतूहलात् पार्वती प्रतिमुखं निपातितम् । चक्षुर् उन्मिषति सस्मितं प्रिये विद्युद् आहतम् इव ॥स्र्स् १।४८५॥ [कुसं। ८।३] अत्र पति-मुख-दर्शन-क्रिया-जनितेन शिवस्य हासेन गौरी-हृदयानुराग-निवेदनान् नर्म । प्रियापराध-निर्भेदोऽ प्य् उक्तस् त्रेधा तथा बुधैः ॥स्र्स् १।४८६॥ २७४अब् वाचा प्रियापराध-निर्भेदाद्, यथा मालविकाग्निमित्रे प्रथमाङ्केऽ न्ते देवी- जै राअ-कज्जेसु ईरिसी णिउणदा अय्य-उत्तस्स तदा सोहणं हबे । (यदि राज-कार्येषु ईदृशी निपुणता आर्य-पुत्रस्य, तदा शोभनं भवेत् ।)
atra pulaka-saṃroha-lakṣaṇa-veṣa-janitena śivasya hasanena gaurī-hṛdayānurāgasya prakāśanān narma | ceṣṭayānurāga-nivedanāt, yathā- kaitavena śayite kutūhalāt pārvatī pratimukhaṃ nipātitam | cakṣur unmiṣati sasmitaṃ priye vidyud āhatam iva ||SRs 1.485|| [ku.saṃ. 8.3] atra pati-mukha-darśana-kriyā-janitena śivasya hāsena gaurī-hṛdayānurāga-nivedanān narma | priyāparādha-nirbhedo' py uktas tredhā tathā budhaiḥ ||SRs 1.486|| 274ab vācā priyāparādha-nirbhedād, yathā mālavikāgnimitre prathamāṅke' nte devī- jai rāa-kajjesu īrisī ṇiuṇadā ayya-uttassa tadā sohaṇaṃ habe | (yadi rāja-kāryeṣu īdṛśī nipuṇatā ārya-putrasya, tadā śobhanaṃ bhavet |)
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र ईदृशी निपुणता यदीति चतुरोक्ति-परिहासेन त्वयैव मालविका-दर्शनेन नाट्याचर्ययोर् विवादः संविहित इति प्रियापराधोघाटनान् नर्म । वेषेण प्रियापराध-निर्भेदाद्, यथा- आलेपः क्रियताम् अयं द्रुत-गति-स्वेदैर् इवार्द्रं वपुस् तन्-माल्यं व्यपनीयतां रवि-कर-स्पर्शैर् इवामर्दितम् । इत्य् उक्तान्य् अतिधीरया दयितया स्मेराननाम्भोरुहं चाटूक्तानि भवन्ति हन्त कृतिनां मोदाय भोगाद् अपि
atra īdṛśī nipuṇatā yadīti caturokti-parihāsena tvayaiva mālavikā-darśanena nāṭyācaryayor vivādaḥ saṃvihita iti priyāparādhoghāṭanān narma | veṣeṇa priyāparādha-nirbhedād, yathā- ālepaḥ kriyatām ayaṃ druta-gati-svedair ivārdraṃ vapus tan-mālyaṃ vyapanīyatāṃ ravi-kara-sparśair ivāmarditam | ity uktāny atidhīrayā dayitayā smerānanāmbhoruhaṃ cāṭūktāni bhavanti hanta kṛtināṃ modāya bhogād api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र स्वेदोद्गम-माल्य-म्लानत्वयोर् द्रुत-गमन-रवि-कर-स्पर्श-रूप-कारणासत्यत्व-कथन-रूपेण परिहसनेन सपत्नी-सम्भोग-रूप-प्रियापराध-निर्भेदनान् नर्म । चेष्टया प्रियापराध-निर्भेदाद्, यथा- लोलद्-भ्रू-लतया विपक्ष-दिग्-उपन्यासेऽ वधूतं शिरस् तद्-वृत्तान्त-निरीक्षणे कृत-नमस्कारो विलक्षः स्थितः । कोपात् ताम्र-कपोल-भित्तिनि मुखे दृष्ट्या गतः पादयोर् उत्सृष्टो गुरु-सन्निधाव् अपि विधिर् द्वाभ्यां न कालोचितः ॥स्र्स् १।४८९॥ (अमरु ७९) अथ विलक्ष-स्थिति-शिरोधूनन-चेष्टया प्रियापराध-निर्भेदनान् नर्म । अथ शुद्ध-हास्यजम् - शुद्ध-हास्यजम् अप्य् उक्तं तद्वद् एव त्रिधा बुधैः ॥स्र्स् १।४९०॥ २७४च्द् तत्र वाचा शुद्ध-हास्यजं, यथा- अर्चिष्मन्ति विदार्य वक्त्र-कुहराण्या सृक्कतो वासुकेस् तर्जन्या विष-कर्बुरान् गणयतः संस्पृश्य दन्ताङ्कुरान् । एकं त्रीणि नवाष्ट सप्त षड् इति व्यस्तास्त-संख्या-क्रमा वाचः शक्ति-धरस्य शैशव-कलाः कुर्वन्तु वो मङ्गलम्
atra svedodgama-mālya-mlānatvayor druta-gamana-ravi-kara-sparśa-rūpa-kāraṇāsatyatva-kathana-rūpeṇa parihasanena sapatnī-sambhoga-rūpa-priyāparādha-nirbhedanān narma | ceṣṭayā priyāparādha-nirbhedād, yathā- lolad-bhrū-latayā vipakṣa-dig-upanyāse' vadhūtaṃ śiras tad-vṛttānta-nirīkṣaṇe kṛta-namaskāro vilakṣaḥ sthitaḥ | kopāt tāmra-kapola-bhittini mukhe dṛṣṭyā gataḥ pādayor utsṛṣṭo guru-sannidhāv api vidhir dvābhyāṃ na kālocitaḥ ||SRs 1.489|| (amaru 79) atha vilakṣa-sthiti-śirodhūnana-ceṣṭayā priyāparādha-nirbhedanān narma | atha śuddha-hāsyajam - śuddha-hāsyajam apy uktaṃ tadvad eva tridhā budhaiḥ ||SRs 1.490|| 274cd tatra vācā śuddha-hāsyajaṃ, yathā- arciṣmanti vidārya vaktra-kuharāṇyā sṛkkato vāsukes tarjanyā viṣa-karburān gaṇayataḥ saṃspṛśya dantāṅkurān | ekaṃ trīṇi navāṣṭa sapta ṣaḍ iti vyastāsta-saṃkhyā-kramā vācaḥ śakti-dharasya śaiśava-kalāḥ kurvantu vo maṅgalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेषेण शुद्ध-हास्यजं, यथा- स्नायु-न्यास-निबद्ध-कीक-सतनुं नृत्यन्तम् आलोक्य मां चामुण्डा-करताल-कुट्टित-लयं वृत्ते विवाहोत्सवे । ह्री-मुद्राम् अपनुद्य यद् विहसितं देव्या समं शम्भुना तेनाद्यापि मयि प्रभुः स जगताम् आस्ते प्रसादोन्मुखः ॥स्र्स् १।४९२॥ (बारा। २।१) अत्र भृङ्गि-रिटि-वेषेण शिवयोर् हसिताविर्भावाच् छुद्ध-हास्यजम् । चेष्टया शुद्ध-हास्यजं, यथा- देव्या लीलालपित-मधुरं लास्यम् उल्लासयन्त्या यः शृङ्गारो रहसि पुरतः पत्युर् आविष्कृतोऽ भूत् । युष्मान् अव्यात् तद्-उपजनितं हास्यम् अम्बानुकारी क्रीडा-नृत्यैर् विकट-गतिभिर् व्यञ्जयन् कुञ्जरास्यः
veṣeṇa śuddha-hāsyajaṃ, yathā- snāyu-nyāsa-nibaddha-kīka-satanuṃ nṛtyantam ālokya māṃ cāmuṇḍā-karatāla-kuṭṭita-layaṃ vṛtte vivāhotsave | hrī-mudrām apanudya yad vihasitaṃ devyā samaṃ śambhunā tenādyāpi mayi prabhuḥ sa jagatām āste prasādonmukhaḥ ||SRs 1.492|| (bā.rā. 2.1) atra bhṛṅgi-riṭi-veṣeṇa śivayor hasitāvirbhāvāc chuddha-hāsyajam | ceṣṭayā śuddha-hāsyajaṃ, yathā- devyā līlālapita-madhuraṃ lāsyam ullāsayantyā yaḥ śṛṅgāro rahasi purataḥ patyur āviṣkṛto' bhūt | yuṣmān avyāt tad-upajanitaṃ hāsyam ambānukārī krīḍā-nṛtyair vikaṭa-gatibhir vyañjayan kuñjarāsyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ भय-हास्यजम् - हास्याद् भयेन जनिताज् जनितं भय-हास्यजम् । तद् द्विधा मुखम् अङ्गं तु तद् द्वयं पूर्ववत् त्रिधा ॥स्र्स् १।४९४॥ २७५ मुख्यं भय-हास्यजं, यथा- क्षेत्राधीश-शुना नवेन विकृताकारैक-विद्वेषिणा घोरारावम् अभिद्रुतस्य विकटैः पश्चात् पदैर् गच्छतः । पा पा पाहि फहीति सत्वरतरं व्यस्ताक्षरं जल्पतो दृष्ट्वा भृङ्गिरिटेर् दशां पशुपतिः स्मेराननः पातु वः
atha bhaya-hāsyajam - hāsyād bhayena janitāj janitaṃ bhaya-hāsyajam | tad dvidhā mukham aṅgaṃ tu tad dvayaṃ pūrvavat tridhā ||SRs 1.494|| 275 mukhyaṃ bhaya-hāsyajaṃ, yathā- kṣetrādhīśa-śunā navena vikṛtākāraika-vidveṣiṇā ghorārāvam abhidrutasya vikaṭaiḥ paścāt padair gacchataḥ | pā pā pāhi phahīti satvarataraṃ vyastākṣaraṃ jalpato dṛṣṭvā bhṛṅgiriṭer daśāṃ paśupatiḥ smerānanaḥ pātu vaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र भृङ्गिरिटेर् विकृताकारेण विकट-पश्चाद्-गमनेन पाहि पाहि पाहीत्य् अत्र वर्ण-व्यत्यास-भाषणेन जनितस्य पशुपति-हासस्यान्य-रसानङ्गतया मुख्यं भय-हास्यजम् । वाचा अन्य-रसाङ्गं भय-हास्यजं, यथा रत्नावल्याम्- विदूषकः-कहंण किदो पसादो देवीए ज अज्जं बिअक्खद-सरीरा चिट्ठह्म । (कथं न कृतः प्रसादो देव्या यद् अद्याप्य् अक्षत-शरीरास् तिष्ठामः ।) राजा (स-स्मितम्)-धिङ् मूर्ख ! किम् एवम् उपहससि ? त्वत्-कृत एवायम् आपतितोऽ स्माकम् अनर्थ-क्रमः । (३।१४अद्)
atra bhṛṅgiriṭer vikṛtākāreṇa vikaṭa-paścād-gamanena pāhi pāhi pāhīty atra varṇa-vyatyāsa-bhāṣaṇena janitasya paśupati-hāsasyānya-rasānaṅgatayā mukhyaṃ bhaya-hāsyajam | vācā anya-rasāṅgaṃ bhaya-hāsyajaṃ, yathā ratnāvalyām- vidūṣakaḥ-kahaṃṇa kido pasādo devīe ja ajjaṃ biakkhada-sarīrā ciṭṭhahma | (kathaṃ na kṛtaḥ prasādo devyā yad adyāpy akṣata-śarīrās tiṣṭhāmaḥ |) rājā (sa-smitam)-dhiṅ mūrkha ! kim evam upahasasi ? tvat-kṛta evāyam āpatito' smākam anartha-kramaḥ | (3.14ad)
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेषेण, यथा- कल्याण-दायि भवतोऽ स्तु पिनाक-पाणि- पाणि-ग्रहे भुजग-कङ्कण-भीषितायाः । सम्भ्रान्त-दृष्टि सहसैव नमः शिवायेत्य् अर्धोक्ति-सस्मित-नतं मुखम् अम्बिकायाः
veṣeṇa, yathā- kalyāṇa-dāyi bhavato' stu pināka-pāṇi- pāṇi-grahe bhujaga-kaṅkaṇa-bhīṣitāyāḥ | sambhrānta-dṛṣṭi sahasaiva namaḥ śivāyety ardhokti-sasmita-nataṃ mukham ambikāyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र भुजग-कङ्कण-लक्षणेन वेषेण जनितस्य पार्वती-भय-हास्यास्य शृङ्गाराङ्गतया कथनात् तद् इदम् अङ्गं भय-हास्यजम् । चेष्टया, यथा- प्रह्लाद-वत्सल वयं बिभिमो विहाराद् अस्माद् इति ध्वनित-नर्मसु गोपिकासु । लीला-मृदु स्तन-तटेषु नखाङ्कुराणि व्यापारयन्न् अवतु वः शिखि-पिच्छ-मौलिः
atra bhujaga-kaṅkaṇa-lakṣaṇena veṣeṇa janitasya pārvatī-bhaya-hāsyāsya śṛṅgārāṅgatayā kathanāt tad idam aṅgaṃ bhaya-hāsyajam | ceṣṭayā, yathā- prahlāda-vatsala vayaṃ bibhimo vihārād asmād iti dhvanita-narmasu gopikāsu | līlā-mṛdu stana-taṭeṣu nakhāṅkurāṇi vyāpārayann avatu vaḥ śikhi-piccha-mauliḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र नखाङ्कुर-व्यापारेण जनितस्य गोपिका-हसितस्य प्रह्लाद-वत्सलेति चतुरोक्ति-रूपस्य शृङ्गाराङ्गतया तद् इदम् अङ्गं भय-हास्यजम् । अग्राम्य-नर्म-निर्माण-वेदिना सिंह-भूभुजा । नर्माष्टादशधा भिन्नम् एव स्फुटम् उदाहृतम् ॥स्र्स् १।४९९॥ २७६ अथ नर्म-स्फञ्जः - नर्म-स्फञ्जः सुखोद्योगो भयान्तो नव-सङ्गमे ॥स्र्स् १।५००॥ २७७अब् यथा- अपेत-व्याहारं धुत-विविध-शिल्प-व्यतिकरं कर-स्पर्शारम्भ-प्रकलित-दुकूलान्त-शयनम् । मुहुर् बद्धोत्कम्पं दिशि दिशि मुहुः प्रेरित-दृशोर् अहल्या-सुत्राम्णोः क्षणिकम् इव तत् सङ्गतम् अभूत्
atra nakhāṅkura-vyāpāreṇa janitasya gopikā-hasitasya prahlāda-vatsaleti caturokti-rūpasya śṛṅgārāṅgatayā tad idam aṅgaṃ bhaya-hāsyajam | agrāmya-narma-nirmāṇa-vedinā siṃha-bhūbhujā | narmāṣṭādaśadhā bhinnam eva sphuṭam udāhṛtam ||SRs 1.499|| 276 atha narma-sphañjaḥ - narma-sphañjaḥ sukhodyogo bhayānto nava-saṅgame ||SRs 1.500|| 277ab yathā- apeta-vyāhāraṃ dhuta-vividha-śilpa-vyatikaraṃ kara-sparśārambha-prakalita-dukūlānta-śayanam | muhur baddhotkampaṃ diśi diśi muhuḥ prerita-dṛśor ahalyā-sutrāmṇoḥ kṣaṇikam iva tat saṅgatam abhūt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ नर्म-स्फोटः - नर्म-स्फोटस् तु भावांशैः सूचितोऽ ल्प-रसो भवेत् । २७७च्द् अन्यैस् त्व् अकाण्डे सम्भोग-विच्छेद इति गीयते ॥स्र्स् १।५०२॥ २७८अब् आद्यो यथा- स्निग्धं वीक्षितम् अन्यतोऽ पि नयने यत् प्रेरयन्त्या तया यातं यच् च नितम्बयोर् गुरुतया मन्दं विलासाद् इव । मा गा इत्य् उपरुद्धया यद् अपि सा सासूयम् उक्ता सखी सर्वं तत् किल मत्-परायणम् अहो कामी स्वतां पश्यती
atha narma-sphoṭaḥ - narma-sphoṭas tu bhāvāṃśaiḥ sūcito' lpa-raso bhavet | 277cd anyais tv akāṇḍe sambhoga-viccheda iti gīyate ||SRs 1.502|| 278ab ādyo yathā- snigdhaṃ vīkṣitam anyato' pi nayane yat prerayantyā tayā yātaṃ yac ca nitambayor gurutayā mandaṃ vilāsād iva | mā gā ity uparuddhayā yad api sā sāsūyam uktā sakhī sarvaṃ tat kila mat-parāyaṇam aho kāmī svatāṃ paśyatī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र सर्वं तत् किलेत्य् अनिश्चयेनानुरागस्य स्वल्प-मात्र-सूचनया नर्म-स्फोटत्वम् । द्वितीयो, यथा- प्राप्ता कथम् अपि दैवात् कण्ठम् अनीतैव सा प्रकट-रागा । रत्नावलीव कान्ता मम हस्ताद् भ्रंशिता भवता ॥स्र्स् १।५०४॥ (रत्नावली २।१८) अत्र विदूषक-वाक्य सूचित-देवी-शङ्का-विसृष्ट-सागरिका-हस्तेन राज्ञा अकाण्डे त्वया सम्भोग-भङ्गः कृत इत्य् उक्तत्वात् नर्म-स्फोटः । अथ नर्म-गर्भः- नेतुर् वा नायिकाया वा व्यापारः स्वार्थ-सिद्धये । २७८च्द् प्रच्छादन-परो यस् तु नर्म-गर्भः स कीर्तितः ॥स्र्स् १।५०५॥ २७९अब् यथा- श्रियो मान-ग्लानेर् अनुशय-विकल्पैः स्मित-मुखे सखी-वर्गे गूढं कृतवसतिर् उत्थाय सहसा । समनेष्ये धूर्तं तम् अहम् इति जल्पन् नत-मुखीं प्रियान्ताम् आलिङ्गन् हरिर् अरति-खेदं हरतु वः
atra sarvaṃ tat kilety aniścayenānurāgasya svalpa-mātra-sūcanayā narma-sphoṭatvam | dvitīyo, yathā- prāptā katham api daivāt kaṇṭham anītaiva sā prakaṭa-rāgā | ratnāvalīva kāntā mama hastād bhraṃśitā bhavatā ||SRs 1.504|| (ratnāvalī 2.18) atra vidūṣaka-vākya sūcita-devī-śaṅkā-visṛṣṭa-sāgarikā-hastena rājñā akāṇḍe tvayā sambhoga-bhaṅgaḥ kṛta ity uktatvāt narma-sphoṭaḥ | atha narma-garbhaḥ- netur vā nāyikāyā vā vyāpāraḥ svārtha-siddhaye | 278cd pracchādana-paro yas tu narma-garbhaḥ sa kīrtitaḥ ||SRs 1.505|| 279ab yathā- śriyo māna-glāner anuśaya-vikalpaiḥ smita-mukhe sakhī-varge gūḍhaṃ kṛtavasatir utthāya sahasā | samaneṣye dhūrtaṃ tam aham iti jalpan nata-mukhīṃ priyāntām āliṅgan harir arati-khedaṃ haratu vaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र कुपितायाः श्रियः प्रसादनार्थं पुरुषोत्तमेन प्रच्छन्न-स्थित्यादि-रूपो व्यापारः कृत इत्य् अयं नर्म-गर्भः । पूर्व-स्थितो विपद्येत नायको यत्र चापरस् तिष्ठेत् । २७९च्द् तम् अपीह नर्म-गर्भं प्रवदति भरतो हि नाट्य-वेद-गुरुः ॥स्र्स् १।५०७॥ २८०अब् यथा- मयेन निर्मितां लङ्कां लब्ध्वा मन्दोदरीम् अपि । रेमे मूर्तां दशग्रीव-लक्ष्मीम् इव विभीषणः
atra kupitāyāḥ śriyaḥ prasādanārthaṃ puruṣottamena pracchanna-sthityādi-rūpo vyāpāraḥ kṛta ity ayaṃ narma-garbhaḥ | pūrva-sthito vipadyeta nāyako yatra cāparas tiṣṭhet | 279cd tam apīha narma-garbhaṃ pravadati bharato hi nāṭya-veda-guruḥ ||SRs 1.507|| 280ab yathā- mayena nirmitāṃ laṅkāṃ labdhvā mandodarīm api | reme mūrtāṃ daśagrīva-lakṣmīm iva vibhīṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र रावणे विपन्ने तत्-पदाभिषिक्तेन विभीषणेन मन्दोदर्यादिषु तद् उचितं कर्म निर्मितम् इत्य् अयं नर्म-गर्भः । केचित् त्व् एतद् आरभटी-भेदं सङ्क्षिप्तिम् आहुः । तत्र मूलं न जानीमः । अथारभटी - मायेन्द्र-जाल-प्रचुरां चित्र-युद्ध-क्रिया-मयीम् । २८०च्द् छेद्यैर् भेद्यैः प्लुतैर् युक्तां वृत्तिम् आरभटीं विदुः
atra rāvaṇe vipanne tat-padābhiṣiktena vibhīṣaṇena mandodaryādiṣu tad ucitaṃ karma nirmitam ity ayaṃ narma-garbhaḥ | kecit tv etad ārabhaṭī-bhedaṃ saṅkṣiptim āhuḥ | tatra mūlaṃ na jānīmaḥ | athārabhaṭī - māyendra-jāla-pracurāṃ citra-yuddha-kriyā-mayīm | 280cd chedyair bhedyaiḥ plutair yuktāṃ vṛttim ārabhaṭīṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गान्य् अस्यास् तु चत्वारि सङ्क्षिप्तिर् अवपातनम् । २८१ वस्तूत्थापन-सम्फेटाव् इति पूर्वे बभाषिरे
aṅgāny asyās tu catvāri saṅkṣiptir avapātanam | 281 vastūtthāpana-sampheṭāv iti pūrve babhāṣire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र सङ्क्षिप्तिः - सङ्क्षिप्त-वस्तु-विषया या मायाशिल्प-योजिता । २८२ सा सङ्क्षिप्तिर् इति प्रोक्ता भरतेन महात्मना ॥स्र्स् १।५११॥ २८३अब् यथा अनर्घ-राघवे- नीतो दूरं कनक-हरिण-च्छद्मना रामभद्रः पश्चाद् एनं द्रुतम् अनुसरत्य् एष वत्सः कनिष्ठः । बिभ्यद् बिभ्यत् प्रविशति ततः पर्णशालां च भिक्षुर् धिग् धिक् कष्टं प्रथयति न्निजाम् आकृतिं रावणोऽ यम् ॥स्र्स् १।५१२॥ (५।७) अत्र बहु-विधानो मायानां सङ्क्षेपेण कथनात् सङ्क्षिप्तिः । वदन्त्य् अन्ये तु तां नेतुर् अवस्थान्तर-सङ्गतिम् ॥स्र्स् १।५१३॥ २८३च्द् यथा- यद्-अर्थम् अस्माभिर् असि प्रकोप्तैस् तद् अद्य दृष्ट्वा तव धाम वैष्णवम् । विशीर्ण-गर्वामयम् अस्मद्-आन्तरं चिरस्य कञ्चिल् लघिमानम् अश्नुते ॥स्र्स् १।५१४॥ (अरा। ४।५९) अत्र रामभद्र-सहवासेन परिहृत-धीरोद्धत-विकारस्य जामदग्न्यस्य धीर-शान्तावस्था-परिग्रहात् सङ्क्षिप्तिर् इति । परिवर्तक-भेदत्वात् तद् उपेक्षामहे वयम् ॥स्र्स् १।५१५॥ २८४अब् अथावपातनम् - विभ्रान्तिर् अवपातः स्यात् प्रवेश-द्रव-विद्रवैः ॥स्र्स् १।५१६॥ २८४च्द् यथा - हृत्वा शन्तनु-नन्दनस्य तुरगान् सूतं कुरूणां गुरोश् छित्त्वा द्रोण-सुतस्य कार्मुक-लतां कृत्वा विसंज्ञं कृपम् । कर्णस्यापि रथं विदार्य कणशो विद्राव्य चान्यद् बलं त्वत्-पुत्रो भय-विद्रवत्-कुरुपतेः पन्थानम् अन्वेत्य् अयम्
tatra saṅkṣiptiḥ - saṅkṣipta-vastu-viṣayā yā māyāśilpa-yojitā | 282 sā saṅkṣiptir iti proktā bharatena mahātmanā ||SRs 1.511|| 283ab yathā anargha-rāghave- nīto dūraṃ kanaka-hariṇa-cchadmanā rāmabhadraḥ paścād enaṃ drutam anusaraty eṣa vatsaḥ kaniṣṭhaḥ | bibhyad bibhyat praviśati tataḥ parṇaśālāṃ ca bhikṣur dhig dhik kaṣṭaṃ prathayati nnijām ākṛtiṃ rāvaṇo' yam ||SRs 1.512|| (5.7) atra bahu-vidhāno māyānāṃ saṅkṣepeṇa kathanāt saṅkṣiptiḥ | vadanty anye tu tāṃ netur avasthāntara-saṅgatim ||SRs 1.513|| 283cd yathā- yad-artham asmābhir asi prakoptais tad adya dṛṣṭvā tava dhāma vaiṣṇavam | viśīrṇa-garvāmayam asmad-āntaraṃ cirasya kañcil laghimānam aśnute ||SRs 1.514|| (a.rā. 4.59) atra rāmabhadra-sahavāsena parihṛta-dhīroddhata-vikārasya jāmadagnyasya dhīra-śāntāvasthā-parigrahāt saṅkṣiptir iti | parivartaka-bhedatvāt tad upekṣāmahe vayam ||SRs 1.515|| 284ab athāvapātanam - vibhrāntir avapātaḥ syāt praveśa-drava-vidravaiḥ ||SRs 1.516|| 284cd yathā - hṛtvā śantanu-nandanasya turagān sūtaṃ kurūṇāṃ guroś chittvā droṇa-sutasya kārmuka-latāṃ kṛtvā visaṃjñaṃ kṛpam | karṇasyāpi rathaṃ vidārya kaṇaśo vidrāvya cānyad balaṃ tvat-putro bhaya-vidravat-kurupateḥ panthānam anvety ayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वस्तूत्थापनम् - तद्-वस्तूत्थापनं यत् तु वस्तु मायोपकल्पितम् ॥स्र्स् १।५१८॥ २८५अब् यथा- माया-चुञ्चुर् अथेन्द्रजिद् रण-मुखे खड्गेन दीनानां सौमित्रे द्रुतम् आर्यपुत्र चकितां मां पाहि पाहीति च । क्रोशन्तीं व्यथिताशयां हनुमता मा मेति सन्तर्जितः कण्ठे कैतव-मैथिलीं कुपित-धीश् चिच्छेद तुच्छाशयः
atha vastūtthāpanam - tad-vastūtthāpanaṃ yat tu vastu māyopakalpitam ||SRs 1.518|| 285ab yathā- māyā-cuñcur athendrajid raṇa-mukhe khaḍgena dīnānāṃ saumitre drutam āryaputra cakitāṃ māṃ pāhi pāhīti ca | krośantīṃ vyathitāśayāṃ hanumatā mā meti santarjitaḥ kaṇṭhe kaitava-maithilīṃ kupita-dhīś ciccheda tucchāśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र निकुम्भिलायाम् अभिचारं चिकीर्षुणा इन्द्रजिता राघवादि-बुद्धि-प्रमोषणार्थं माया-कल्पित-मैथिली-कण्ठ-खण्डनं कृतम् इति वस्तूत्थापनम् । अथ सम्फेटः - सम्फेटस् तु समाघातः क्रुद्ध-संरब्धयोर् द्वयोः ॥स्र्स् १।५२०॥ २८५च्द् यथा - अन्योन्य-सूतोन्मथनाद् अभूतां ताव् एव सूतौ रथिनौ च कौचित् । व्यश्वौ गदा-व्यायत-सम्प्रहारौ भग्नायुधौ बाहु-विमर्द-निष्ठौ ॥स्र्स् १।५२१॥ (रवं। ७।५२) आसां च मध्ये वृत्तीनां शब्द-वृत्तिस् तु भारती । तिस्रोऽ र्थ-वृत्तयः शेषास् तच्-चतस्रो हि वृत्तयः ॥स्र्स् १।५२२॥ २८६ अन्ये तु मिश्रणाद् आसां मिश्रां वृत्तिं च पञ्चमीम् । अशेष-रस-सामान्यां मन्यन्ते लक्षयन्ति च ॥स्र्स् १।५२३॥ २८७ यथा- यत्रारभट्य्-आदि-गणाः समन्ता मिश्रत्वम् आश्रित्य मिथः प्रथन्ते । मिश्रेति तां वृत्तिम् उशन्ति धीराः साधारणीम् अर्थ-चतुष्टयस्य ॥स्र्स् १।५२४॥ (शृप्र। १२) इति । तन् विचार-सहम् । कुतः ? तत् किं वृत्ति-धर्माणां मिश्रणम् ऐक्य-रूपेण न्यूनाधिक-भावेन वा । न प्रथमः अवैषम्येण मिश्रणाभावात् । तथा मिश्रणे तु मिश्र-वृत्ति-व्यङ्ग्यो रसोऽ पि मिश्रो न्यूनाधिकः प्रसज्येत । वृत्तीनांच रस-विशेष-नियमस्य वक्ष्यमाणत्वात् । ननु मिश्रा वृत्तिः सर्व-रस-साधारणीति चेत्, न । भारत्या वृत्त्या अपहृत-विषयत्वात् । मूल-प्रमाणाभावेन स्वोक्ति-मात्रत्वाच् च । नापि द्वितीयः । वैषम्येण वृत्ति-गुणानां मिश्रणे यत्र यद्-वृत्ति-प्रत्यभिज्ञा-हेतु-भूता बहवो गुणा लक्ष्यन्ते तत्र सैव वृत्तिर् इति निश्चयात् । ननु, तत्र प्रकरणादि-वशेन रस-विशेष-व्यक्तिर् इति चेत् तर्हि प्रस्तुत-रसानुरोधेनैव वृत्ति-विशेष-निर्धारणम् अप्य् अङ्गीकर्तव्यम् एव । तथा च भरतः- भावो वापि रसो वापि प्रवृत्तिर् वृत्तिर् एव वा । सर्वेषां समवेतानां रूपं यस्य भवेद् बहु । स मन्तव्यो रसः स्थायी शेषाः सञ्चारिणो मताः ॥स्र्स् १।५२५॥ (नाशा। ७।११९-१२०) इति । अथैतासां रस-नियमः- कैशिकी स्यात् तु शृङ्गारे रसे वीरे तु सात्वती । रदुर-बीभत्सयोर् वृत्तिर् नियतारभटी पुनः । २८८ शृङ्गारादिषु सर्वेषु रसेष्व् इष्टैव भारती ॥स्र्स् १।५२६॥ २८९अब् एतच् च शृङ्गारादि-ग्रहणं तज्-जन्यानां हास्यादीनाम् अप्य् उपलक्षणम् । अतश् च शृङ्गार-हास्ययोः कैशिकी । वीराद्भुतयोः सात्त्वती । रौद्र-करुणयोर् बीभत्स-भयानकयोश् च आरभटीति नियमः प्रतीयते । तथा च भरतः- शृङ्गारं चैव हास्यं च वृत्तिः स्यात् कैशिकी श्रिता । सात्त्वती नाम विज्ञेया रौद्र-वीराद्भुताश्रया
atra nikumbhilāyām abhicāraṃ cikīrṣuṇā indrajitā rāghavādi-buddhi-pramoṣaṇārthaṃ māyā-kalpita-maithilī-kaṇṭha-khaṇḍanaṃ kṛtam iti vastūtthāpanam | atha sampheṭaḥ - sampheṭas tu samāghātaḥ kruddha-saṃrabdhayor dvayoḥ ||SRs 1.520|| 285cd yathā - anyonya-sūtonmathanād abhūtāṃ tāv eva sūtau rathinau ca kaucit | vyaśvau gadā-vyāyata-samprahārau bhagnāyudhau bāhu-vimarda-niṣṭhau ||SRs 1.521|| (ra.vaṃ. 7.52) āsāṃ ca madhye vṛttīnāṃ śabda-vṛttis tu bhāratī | tisro' rtha-vṛttayaḥ śeṣās tac-catasro hi vṛttayaḥ ||SRs 1.522|| 286 anye tu miśraṇād āsāṃ miśrāṃ vṛttiṃ ca pañcamīm | aśeṣa-rasa-sāmānyāṃ manyante lakṣayanti ca ||SRs 1.523|| 287 yathā- yatrārabhaṭy-ādi-gaṇāḥ samantā miśratvam āśritya mithaḥ prathante | miśreti tāṃ vṛttim uśanti dhīrāḥ sādhāraṇīm artha-catuṣṭayasya ||SRs 1.524|| (śṛ.pra. 12) iti | tan vicāra-saham | kutaḥ ? tat kiṃ vṛtti-dharmāṇāṃ miśraṇam aikya-rūpeṇa nyūnādhika-bhāvena vā | na prathamaḥ avaiṣamyeṇa miśraṇābhāvāt | tathā miśraṇe tu miśra-vṛtti-vyaṅgyo raso' pi miśro nyūnādhikaḥ prasajyeta | vṛttīnāṃca rasa-viśeṣa-niyamasya vakṣyamāṇatvāt | nanu miśrā vṛttiḥ sarva-rasa-sādhāraṇīti cet, na | bhāratyā vṛttyā apahṛta-viṣayatvāt | mūla-pramāṇābhāvena svokti-mātratvāc ca | nāpi dvitīyaḥ | vaiṣamyeṇa vṛtti-guṇānāṃ miśraṇe yatra yad-vṛtti-pratyabhijñā-hetu-bhūtā bahavo guṇā lakṣyante tatra saiva vṛttir iti niścayāt | nanu, tatra prakaraṇādi-vaśena rasa-viśeṣa-vyaktir iti cet tarhi prastuta-rasānurodhenaiva vṛtti-viśeṣa-nirdhāraṇam apy aṅgīkartavyam eva | tathā ca bharataḥ- bhāvo vāpi raso vāpi pravṛttir vṛttir eva vā | sarveṣāṃ samavetānāṃ rūpaṃ yasya bhaved bahu | sa mantavyo rasaḥ sthāyī śeṣāḥ sañcāriṇo matāḥ ||SRs 1.525|| (nā.śā. 7.119-120) iti | athaitāsāṃ rasa-niyamaḥ- kaiśikī syāt tu śṛṅgāre rase vīre tu sātvatī | radura-bībhatsayor vṛttir niyatārabhaṭī punaḥ | 288 śṛṅgārādiṣu sarveṣu raseṣv iṣṭaiva bhāratī ||SRs 1.526|| 289ab etac ca śṛṅgārādi-grahaṇaṃ taj-janyānāṃ hāsyādīnām apy upalakṣaṇam | ataś ca śṛṅgāra-hāsyayoḥ kaiśikī | vīrādbhutayoḥ sāttvatī | raudra-karuṇayor bībhatsa-bhayānakayoś ca ārabhaṭīti niyamaḥ pratīyate | tathā ca bharataḥ- śṛṅgāraṃ caiva hāsyaṃ ca vṛttiḥ syāt kaiśikī śritā | sāttvatī nāma vijñeyā raudra-vīrādbhutāśrayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचार-सुन्दरो नैष मार्गः स्याद् इत्य् उदास्महे । कैशिकी-वृत्ति-भेदानां नर्मादीनां प्रकल्पनम् ॥स्र्स् १।५३१॥ २९१ यत्र करुणम् आश्रित्य रसाभासत्व-कारणम् । रसाभास-प्रकरणे वक्ष्यते तद् इदं स्फुटम् ॥स्र्स् १।५३२॥ २९२ तत्-तन्-न्याय-प्रवीणेन न्याय-मार्गानुवर्तिना । दर्शितं सिंह-भूपेन स्पष्टं वृत्ति-चतुष्टयम् ॥स्र्स् १।५३३॥ २९३ अथ प्रवृत्तयः- तत्-तद्-देशोचिता भाषा क्रिया वेषा प्रवृत्तयः । तत्र भाषा द्विधा भाषा विभाषा चेति भेदतः ॥स्र्स् १।५३४॥ २९४ तत्र भाषा सप्त-विधा प्राच्यावन्त्या च मागधी । बाह्लीका दाक्षिणात्या च शौरसेनी च मालवी ॥स्र्स् १।५३५॥ २९५ सप्तधा स्याद् विभाषादि शबर-द्रमिलान्ध्रजाः । शकाराभीर-चण्डाल-वनेचर-भवा इति ॥स्र्स् १।५३६॥ २९६ भाषा-विभाषाः सन्त्य् अन्यास् तत्-तद्-देश-जनोचिताः । तासाम् अनुपयोगित्वान् नात्र लक्षणम् उच्यते । २९७ तत्-तद्-देशोचिता वेषाः क्रियाश् चातिस्फुटान्तराह्
vicāra-sundaro naiṣa mārgaḥ syād ity udāsmahe | kaiśikī-vṛtti-bhedānāṃ narmādīnāṃ prakalpanam ||SRs 1.531|| 291 yatra karuṇam āśritya rasābhāsatva-kāraṇam | rasābhāsa-prakaraṇe vakṣyate tad idaṃ sphuṭam ||SRs 1.532|| 292 tat-tan-nyāya-pravīṇena nyāya-mārgānuvartinā | darśitaṃ siṃha-bhūpena spaṣṭaṃ vṛtti-catuṣṭayam ||SRs 1.533|| 293 atha pravṛttayaḥ- tat-tad-deśocitā bhāṣā kriyā veṣā pravṛttayaḥ | tatra bhāṣā dvidhā bhāṣā vibhāṣā ceti bhedataḥ ||SRs 1.534|| 294 tatra bhāṣā sapta-vidhā prācyāvantyā ca māgadhī | bāhlīkā dākṣiṇātyā ca śaurasenī ca mālavī ||SRs 1.535|| 295 saptadhā syād vibhāṣādi śabara-dramilāndhrajāḥ | śakārābhīra-caṇḍāla-vanecara-bhavā iti ||SRs 1.536|| 296 bhāṣā-vibhāṣāḥ santy anyās tat-tad-deśa-janocitāḥ | tāsām anupayogitvān nātra lakṣaṇam ucyate | 297 tat-tad-deśocitā veṣāḥ kriyāś cātisphuṭāntarāh
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ सात्त्विकाः- अन्येषां सुख-दुःखादि-भावेषु कृत-भावनम् । २९८ आनुकूल्येन यच् चित्तं भावकानां प्रवर्तते
atha sāttvikāḥ- anyeṣāṃ sukha-duḥkhādi-bhāveṣu kṛta-bhāvanam | 298 ānukūlyena yac cittaṃ bhāvakānāṃ pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्त्वं तद् इति विज्ञेयं प्राज्ञैः सत्त्वोद्भवान् इमान् । २९९ सात्त्विका इति जानन्ति भरतादि-महर्षयः
sattvaṃ tad iti vijñeyaṃ prājñaiḥ sattvodbhavān imān | 299 sāttvikā iti jānanti bharatādi-maharṣayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वेषाम् अपि भावानां यैः स्व-सत्त्वं हि भाव्यते । ३०० ते भावा भाव-तत्त्व-ज्ञैः सात्त्विका समुदीरिताः
sarveṣām api bhāvānāṃ yaiḥ sva-sattvaṃ hi bhāvyate | 300 te bhāvā bhāva-tattva-jñaiḥ sāttvikā samudīritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते स्तम्भ-स्वेद-रोमाञ्चाः स्वर-भेदश् च वेपथुः । ३०१ वैवर्ण्यम् अश्रु-प्रलयाव् इत्य् अष्टौ परिकीर्तिताः
te stambha-sveda-romāñcāḥ svara-bhedaś ca vepathuḥ | 301 vaivarṇyam aśru-pralayāv ity aṣṭau parikīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र स्तम्भः- स्तम्भो हर्ष-भयामर्ष-विषादाद्भुत-सम्भवः । ३०२ अनुभावा भवन्त्य् एते स्तम्भस्य मुनि-संमताः । संज्ञा-विरहितत्वं च शून्यता निष्प्रकम्पता ॥स्र्स् १।५४२॥ ३०३ अथ स्वेदः - निदाघ-हर्ष-व्यायाम-श्रम-क्रोध-भयादिभिः । स्वेदः सञ्जायते तत्र त्व् अनुभावा भवन्त्य् अमी । ३०४ स्वेदापनयवातेच्छा-व्यजन-ग्रहणादयः
tatra stambhaḥ- stambho harṣa-bhayāmarṣa-viṣādādbhuta-sambhavaḥ | 302 anubhāvā bhavanty ete stambhasya muni-saṃmatāḥ | saṃjñā-virahitatvaṃ ca śūnyatā niṣprakampatā ||SRs 1.542|| 303 atha svedaḥ - nidāgha-harṣa-vyāyāma-śrama-krodha-bhayādibhiḥ | svedaḥ sañjāyate tatra tv anubhāvā bhavanty amī | 304 svedāpanayavātecchā-vyajana-grahaṇādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निदाघाद्, यथा- करैर् उपात्तान् कमलोतक्रेभ्यो निजैर् विवस्वान् विकचोदरेभ्यः । तस्या निचिक्षेप मुखारविन्दे स्वेदापदेशान् मकरन्द-बिन्दून्
nidāghād, yathā- karair upāttān kamalotakrebhyo nijair vivasvān vikacodarebhyaḥ | tasyā nicikṣepa mukhāravinde svedāpadeśān makaranda-bindūn
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हर्षाद्, यथा- सख्या कृतानुज्ञम् उपेत्य पश्चाद् धून्वन् शिरोजान् करजैः प्रियायाः । अनार्द्रयन्न् आनन-वायुनापि स्विन्नान्तरान् एव चकार कश्चित्
harṣād, yathā- sakhyā kṛtānujñam upetya paścād dhūnvan śirojān karajaiḥ priyāyāḥ | anārdrayann ānana-vāyunāpi svinnāntarān eva cakāra kaścit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रोभयोर् अन्योन्य-स्पर्श-हर्षेण स्वेदः । व्यायामाद्, यथा- गत्वोद्रेकं जघन-पुलिने रुद्ध-मध्य-प्रदेशः क्रामन्न् ऊरु-द्रुम-भुज-लताः पूर्ण-नाभि-ह्रदान्तः । उल्लङ्घ्योच्चैः कुच-तट-भुवं प्लावयन् रोम-कूपान् स्वेदापूरो युवति-सरितां प्राप गण्ड-स्थलानि ॥स्र्स् १।५४६॥ [माघ। ७।७४] अत्र कुसुमापचय-पर्यटनेन व्यायामेन स्वेदः । श्रमो रत्य्-आदि-परिश्रान्तिः, तस्माद् यथा- मञ्चेषु पञ्चेषु-समाकुलानां वाताय वातायन-संश्रितानाम् । स्विन्नानि खिन्नानि मुखान्य् अशंसन् सम्भोगम् अभोरुह-लोचनानाम्
atrobhayor anyonya-sparśa-harṣeṇa svedaḥ | vyāyāmād, yathā- gatvodrekaṃ jaghana-puline ruddha-madhya-pradeśaḥ krāmann ūru-druma-bhuja-latāḥ pūrṇa-nābhi-hradāntaḥ | ullaṅghyoccaiḥ kuca-taṭa-bhuvaṃ plāvayan roma-kūpān svedāpūro yuvati-saritāṃ prāpa gaṇḍa-sthalāni ||SRs 1.546|| [māgha. 7.74] atra kusumāpacaya-paryaṭanena vyāyāmena svedaḥ | śramo raty-ādi-pariśrāntiḥ, tasmād yathā- mañceṣu pañceṣu-samākulānāṃ vātāya vātāyana-saṃśritānām | svinnāni khinnāni mukhāny aśaṃsan sambhogam abhoruha-locanānām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदि-शब्दाद् गीत-नृत्य-श्रान्त्य्-आदयः । गीत-श्रान्त्या, यथा- गीतान्तरेषु श्रम-वारि-लेशैः किंचित् समुच्छ्वासित-पत्र-लेखम् । पुष्पासवाघूर्णित-नेत्र-शोभि प्रिया-मुखं किंपुरुषश् चुचुम्बे ॥स्र्स् १।५४८॥ [कुसं। ३।३८] नृत्य-श्रान्त्या, यथा- चारु-नृत्य-विगमे च तन्-मुखं स्वेद-भिन्न-तिलकं परिश्रमात् । प्रेम-दत्त-वदनानिलं पिबन्न् अत्यजीवद् अमरालकेश्वरौ ॥स्र्स् १।५४९॥ [रघु। १९।१५] क्रोधाद्, यथा- दधत् सन्ध्यारुण-व्योम-स्फुरत्-तारानुकारिणीः । द्विषद्-द्वेषोपरक्ताङ्ग-सङ्गिनीः स्वेद-विप्रुषः ॥स्र्स् १।५५०॥ [माघे २।१८] भयाद्, यथा- कृतान्त-जिह्वा-कुटिलां कृपाणीं दृष्ट्वा यदीयां त्रसताम् अरीणाम् । स्वेदोदयश् चेतसि संचितानां मानोष्मणाम् आतनुते प्रशान्तिम् ॥स्र्स् १।५५१॥ [अत्रैव १।१३] रोमाञ्चो विस्मयोत्साह-हर्षाद्यैस् तत्र विक्रियाः । ३०५ रोमोद्गमोल्लुक-सनगात्र-संस्पर्शनादयः
ādi-śabdād gīta-nṛtya-śrānty-ādayaḥ | gīta-śrāntyā, yathā- gītāntareṣu śrama-vāri-leśaiḥ kiṃcit samucchvāsita-patra-lekham | puṣpāsavāghūrṇita-netra-śobhi priyā-mukhaṃ kiṃpuruṣaś cucumbe ||SRs 1.548|| [ku.saṃ. 3.38] nṛtya-śrāntyā, yathā- cāru-nṛtya-vigame ca tan-mukhaṃ sveda-bhinna-tilakaṃ pariśramāt | prema-datta-vadanānilaṃ pibann atyajīvad amarālakeśvarau ||SRs 1.549|| [raghu. 19.15] krodhād, yathā- dadhat sandhyāruṇa-vyoma-sphurat-tārānukāriṇīḥ | dviṣad-dveṣoparaktāṅga-saṅginīḥ sveda-vipruṣaḥ ||SRs 1.550|| [māghe 2.18] bhayād, yathā- kṛtānta-jihvā-kuṭilāṃ kṛpāṇīṃ dṛṣṭvā yadīyāṃ trasatām arīṇām | svedodayaś cetasi saṃcitānāṃ mānoṣmaṇām ātanute praśāntim ||SRs 1.551|| [atraiva 1.13] romāñco vismayotsāha-harṣādyais tatra vikriyāḥ | 305 romodgamolluka-sanagātra-saṃsparśanādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्मयेन, यथा- राघवस्य गुरु-सार-निर्भर- प्रौढिम् आजगव-भञ्जनोद्भटम् । दोर्-बलं श्रुतवतः सभान्तरे रोमहर्षणम् अभूत् पिनाकिनः
vismayena, yathā- rāghavasya guru-sāra-nirbhara- prauḍhim ājagava-bhañjanodbhaṭam | dor-balaṃ śrutavataḥ sabhāntare romaharṣaṇam abhūt pinākinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्साहेन, यथा- अन्त्रैः स्वैर् अपि संयताग्र-चरणो मूर्च्छाविराम-क्षणं स्वाधीन-व्रणिताङ्ग-शस्त्र-विवरे रोमोद्गमं वर्मयन् । भग्नानुद्वलयन् निजान् पर-भटान् आतर्जयन् निष्ठुरं धन्योद्दाम-जय-श्रियः पृथु-रण-स्तम्भे पताकायते
utsāhena, yathā- antraiḥ svair api saṃyatāgra-caraṇo mūrcchāvirāma-kṣaṇaṃ svādhīna-vraṇitāṅga-śastra-vivare romodgamaṃ varmayan | bhagnānudvalayan nijān para-bhaṭān ātarjayan niṣṭhuraṃ dhanyoddāma-jaya-śriyaḥ pṛthu-raṇa-stambhe patākāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रोत्साहेन रोमाञ्चः । हर्षेण, यथा- रोमाणि सर्वाण्य् अपि बाल-भावाद् वर-श्रियं वीक्षितुम् उत्सुकानि । तस्यास् तदा कोरकिताङ्ग-यष्टेर् उद्ग्रीविकादानम् इवान् भूवन् ॥स्र्स् १।५५५॥ (नैषध १४।५३) अथ स्वर-भेदः- वैस्वर्यं सुख-दुःखाद्यैस् तत्र स्युर् गद्गदादयः ॥स्र्स् १।५५६॥ ३०६ सुखेन, यथा- पश्येम तं भूय इति ब्रुवाणां सखीं वचोभिः किल सा ततर्ज । न प्रीति-कर्णेजपतां गतानि भूयो बभूवुः स्वर-वैकृतानि
atrotsāhena romāñcaḥ | harṣeṇa, yathā- romāṇi sarvāṇy api bāla-bhāvād vara-śriyaṃ vīkṣitum utsukāni | tasyās tadā korakitāṅga-yaṣṭer udgrīvikādānam ivān bhūvan ||SRs 1.555|| (naiṣadha 14.53) atha svara-bhedaḥ- vaisvaryaṃ sukha-duḥkhādyais tatra syur gadgadādayaḥ ||SRs 1.556|| 306 sukhena, yathā- paśyema taṃ bhūya iti bruvāṇāṃ sakhīṃ vacobhiḥ kila sā tatarja | na prīti-karṇejapatāṃ gatāni bhūyo babhūvuḥ svara-vaikṛtāni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र प्रिय-संस्मरण-जनितेन हर्षेण भूयो वैस्वर्यम् । दुःखेन, यथा- विललाप स बाष्प-गद्गदं सहजाम् अप्य् अपहाय धीरताम् । अभितप्त-मयोऽ पि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिषु ॥स्र्स् १।५५८॥ (रवं। ८।४३) अथ वेपथुः- वेपथुर् हर्ष-सन्त्रास-जरा-क्रोधादिभिर् भवेत् । तत्रानुभावाः स्फुरण-गात्र-कम्पादयो मताः ॥स्र्स् १।५५९॥ ३०७ हर्षेण त्रासेन च, यथा- तद्-अङ्गम् आनन्द-जडेन दोष्णा पित स-बाण-व्रणम् आममर्श । निःश्वस्य निःश्वस्य मुहुश् च दीर्घं प्रसूः कराभ्यां भय-कम्पिताभ्याम्
atra priya-saṃsmaraṇa-janitena harṣeṇa bhūyo vaisvaryam | duḥkhena, yathā- vilalāpa sa bāṣpa-gadgadaṃ sahajām apy apahāya dhīratām | abhitapta-mayo' pi mārdavaṃ bhajate kaiva kathā śarīriṣu ||SRs 1.558|| (ra.vaṃ. 8.43) atha vepathuḥ- vepathur harṣa-santrāsa-jarā-krodhādibhir bhavet | tatrānubhāvāḥ sphuraṇa-gātra-kampādayo matāḥ ||SRs 1.559|| 307 harṣeṇa trāsena ca, yathā- tad-aṅgam ānanda-jaḍena doṣṇā pita sa-bāṇa-vraṇam āmamarśa | niḥśvasya niḥśvasya muhuś ca dīrghaṃ prasūḥ karābhyāṃ bhaya-kampitābhyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जरया, यथा- रुन्धानया बहु-मुखीं गतिम् इन्द्रियाणां वध्वेव गाढम् अनया जरयोपगूढः । अङ्गेन वेपथु-मता जडतायुजाहं गन्तुं पदाद् अपि पदं गदितुं च नालम् ॥स्र्स् १।५६१॥ (कुवलयावली, ३।१) क्रोधेन, यथा- रुषा समाध्मात-मृगेन्द्र-तुङ्गं न केवलं तस्य वपुश् चकम्पे । स-सिन्धु-भूभृद्-गगना च पृथ्वी निपातितोल्का च स-तारका द्यौः
jarayā, yathā- rundhānayā bahu-mukhīṃ gatim indriyāṇāṃ vadhveva gāḍham anayā jarayopagūḍhaḥ | aṅgena vepathu-matā jaḍatāyujāhaṃ gantuṃ padād api padaṃ gadituṃ ca nālam ||SRs 1.561|| (kuvalayāvalī, 3.1) krodhena, yathā- ruṣā samādhmāta-mṛgendra-tuṅgaṃ na kevalaṃ tasya vapuś cakampe | sa-sindhu-bhūbhṛd-gaganā ca pṛthvī nipātitolkā ca sa-tārakā dyauḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वैवर्ण्यम्- विषादातपरोषाद्यैर् वैवर्ण्यम् उपजायते । मुख-वर्ण-परावृत्ति-कार्श्याद्यास् तत्र विक्रियाः ॥स्र्स् १।५६३॥ ३०८ विषादेन, यथा- शर-काण्ड-पाण्डु-गण्ड-स्थलीयम् आभाति परिमिताभरणा । माधव-परिणत-पत्रा कतिपय-कुसुमेव कुन्दलता ॥स्र्स् १।५६४॥ (माअमि। ३।८) अत्र विरह-जनितेन विषादेन पाण्डुत्वम् । आतपेन, यथा- धूतानाम् अभिमुख-पातिभिः समीरैर् आयासाद् अविशद् अलोचनोत्पलानाम् । आनिन्ये मद-जनितां श्रियं वधूनाम् उष्णांशु-द्युति-जनितः कपोल-रागः ॥स्र्स् १।५६५॥ (किरातार्जुनीय ७।३) रोषेण, यथा- कदा मुखं वर-तनु कारणाद् ऋते तवागतं क्षणम् अयि कोप-पात्रताम् । अपर्वणि ग्रह-कलुषेन्दु-मण्डला विभावरी कथय कथं भविष्यति ॥स्र्स् १।५६६॥ (मालविकाग्नि-मित्र ४।१६) अथाश्रु- विषाद-रोष-सन्तोषा-धूमाद्यैर् अश्रु तत्-क्रियाः । बाष्प-बिन्दु-परिक्षेप-नेत्र-संमार्जनादयः ॥स्र्स् १।५६७॥ ३०९ विषादेन, यथा- त्वाम् आलिख्य प्रणय-कुपितां धातु-रागैः शिलायाम् आत्मानं ते चरण-पतितं यावद् इच्छामि कर्तुम् । अस्रैस् तावन् मुहुर् उपचितैर् दृष्टिर् आलुप्यते मे क्रूरस् तस्मिन्न् अपि न सहते सङ्गमं नौ कृतान्तः ॥स्र्स् १।५६८॥ [मेदू। २।४५] रोषेण च, यथा ममैव- कान्ते कृतागसि पुरः परिवर्तमाने सख्यं सरोज-शशिनोः सहसा बभूव । रोषाक्षरं सुदृशि वक्तुम् अपारयन्त्याम् इन्दीवर-द्वयम् अवाप तुषार-धाराम्
atha vaivarṇyam- viṣādātaparoṣādyair vaivarṇyam upajāyate | mukha-varṇa-parāvṛtti-kārśyādyās tatra vikriyāḥ ||SRs 1.563|| 308 viṣādena, yathā- śara-kāṇḍa-pāṇḍu-gaṇḍa-sthalīyam ābhāti parimitābharaṇā | mādhava-pariṇata-patrā katipaya-kusumeva kundalatā ||SRs 1.564|| (mā.a.mi. 3.8) atra viraha-janitena viṣādena pāṇḍutvam | ātapena, yathā- dhūtānām abhimukha-pātibhiḥ samīrair āyāsād aviśad alocanotpalānām | āninye mada-janitāṃ śriyaṃ vadhūnām uṣṇāṃśu-dyuti-janitaḥ kapola-rāgaḥ ||SRs 1.565|| (kirātārjunīya 7.3) roṣeṇa, yathā- kadā mukhaṃ vara-tanu kāraṇād ṛte tavāgataṃ kṣaṇam ayi kopa-pātratām | aparvaṇi graha-kaluṣendu-maṇḍalā vibhāvarī kathaya kathaṃ bhaviṣyati ||SRs 1.566|| (mālavikāgni-mitra 4.16) athāśru- viṣāda-roṣa-santoṣā-dhūmādyair aśru tat-kriyāḥ | bāṣpa-bindu-parikṣepa-netra-saṃmārjanādayaḥ ||SRs 1.567|| 309 viṣādena, yathā- tvām ālikhya praṇaya-kupitāṃ dhātu-rāgaiḥ śilāyām ātmānaṃ te caraṇa-patitaṃ yāvad icchāmi kartum | asrais tāvan muhur upacitair dṛṣṭir ālupyate me krūras tasminn api na sahate saṅgamaṃ nau kṛtāntaḥ ||SRs 1.568|| [me.dū. 2.45] roṣeṇa ca, yathā mamaiva- kānte kṛtāgasi puraḥ parivartamāne sakhyaṃ saroja-śaśinoḥ sahasā babhūva | roṣākṣaraṃ sudṛśi vaktum apārayantyām indīvara-dvayam avāpa tuṣāra-dhārām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र सापराध-प्रिय-दर्शन-जनितेन रोषेण मुग्धाया बाष्पोद्गमः । सन्तोषेण, यथा- आनन्दजः शोकजम् अश्रु बाष्पस् तयोर् अशीतं शिशिरो बिभेद । गङ्गा-सरय्वोर् जलम् उष्ण-तप्तं हिमाद्रि-निष्यन्द इवावतीर्णः ॥स्र्स् १।५७०॥ (रवं। १४।५३) अत्र चिर-प्रोषित-प्रत्यागत-राम-लक्ष्मण-दर्शनानन्देन कौसल्या-सुमित्रयोर् बाष्पः । धूमेन, यथा- तस्मिन् क्षणे कान्तम् अलक्षयन् सा धूमाविलैर् उद्गत-बाष्प-लेशैः । अन्तर्-दलैर् अम्बुरुहाम् इवार्द्रैर् अयत्न-कर्णाभरणैर् अपाङ्गैः
atra sāparādha-priya-darśana-janitena roṣeṇa mugdhāyā bāṣpodgamaḥ | santoṣeṇa, yathā- ānandajaḥ śokajam aśru bāṣpas tayor aśītaṃ śiśiro bibheda | gaṅgā-sarayvor jalam uṣṇa-taptaṃ himādri-niṣyanda ivāvatīrṇaḥ ||SRs 1.570|| (ra.vaṃ. 14.53) atra cira-proṣita-pratyāgata-rāma-lakṣmaṇa-darśanānandena kausalyā-sumitrayor bāṣpaḥ | dhūmena, yathā- tasmin kṣaṇe kāntam alakṣayan sā dhūmāvilair udgata-bāṣpa-leśaiḥ | antar-dalair amburuhām ivārdrair ayatna-karṇābharaṇair apāṅgaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र विवाह-धूमेन लक्ष्म्या बाष्पोद्गमः । अथ प्रलयः- प्रलयो दुःख-धाताद्यैश् चेष्टा तत्र विसंज्ञता ॥स्र्स् १।५७२॥ ३१०अब् दुःखेन, यथा- वपुषा करणोज्झितेन सा निपतन्ती पतिम् अप्य् अपातयन् । ननु तैल-निषेक-बिन्दुना सह दीपार्चिर् उपैति मेदिनीम् ॥स्र्स् १।५७३॥ (रवं। ८।३८) अत्रेन्दुमती-विपत्ति-जनितेन दुःखेनाजस्य प्रलयः । घातेन, यथा- पूर्वं प्रहर्ता न जघान भूयः प्रतिप्रहाराक्षमम् अश्वसादी । तुरङ्गम् अस्कन्ध-निषण्ण-देहं प्रत्याश्वसन्तं रिपुम् आचकाङ्क्ष ॥स्र्स् १।५७४॥ (रवं। ७।४७) अत्र प्रतिभट-प्रहारेणाश्वसादिनो मूर्च्छा । सर्वेऽ पि सत्त्व-मूलत्वाद् भावा यद्यपि सात्त्विकाः । ३१०च्द् तथाप्य् अमीषां सत्त्वैक-मूलत्वात् सात्त्विक-प्रथा
atra vivāha-dhūmena lakṣmyā bāṣpodgamaḥ | atha pralayaḥ- pralayo duḥkha-dhātādyaiś ceṣṭā tatra visaṃjñatā ||SRs 1.572|| 310ab duḥkhena, yathā- vapuṣā karaṇojjhitena sā nipatantī patim apy apātayan | nanu taila-niṣeka-bindunā saha dīpārcir upaiti medinīm ||SRs 1.573|| (ra.vaṃ. 8.38) atrendumatī-vipatti-janitena duḥkhenājasya pralayaḥ | ghātena, yathā- pūrvaṃ prahartā na jaghāna bhūyaḥ pratiprahārākṣamam aśvasādī | turaṅgam askandha-niṣaṇṇa-dehaṃ pratyāśvasantaṃ ripum ācakāṅkṣa ||SRs 1.574|| (ra.vaṃ. 7.47) atra pratibhaṭa-prahāreṇāśvasādino mūrcchā | sarve' pi sattva-mūlatvād bhāvā yadyapi sāttvikāḥ | 310cd tathāpy amīṣāṃ sattvaika-mūlatvāt sāttvika-prathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुभावाश् च कथ्यन्ते भाव-संसूचनाद् अमी । ३११ एवं द्वैरूप्यम् एतेषां कथितं भाव-कोविदैः
anubhāvāś ca kathyante bhāva-saṃsūcanād amī | 311 evaṃ dvairūpyam eteṣāṃ kathitaṃ bhāva-kovidaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.