Simhabhupala: Rasarnavasudhakara 1

प्रियं कङ्कण-निक्वाण-मञ्जु-व्यजन-वीजनैः । १४७ विबोध्य निर्भर्त्सयति नासाभङ्ग-पुरःसरम्

priyaṃ kaṅkaṇa-nikvāṇa-mañju-vyajana-vījanaiḥ | 147 vibodhya nirbhartsayati nāsābhaṅga-puraḥsaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- स्रस्त-स्रक्-कबरी-भरं सललित-भ्रूवल्-लिहालामदा- व्यक्तालापम् इतस् ततः प्रतिपदं विक्षिप्त-बाहालता । सोत्कण्ठं दयिताभिसृत्य शयितं कान्तं क्वणत्-कङ्कण- क्वाणेन प्रतिबोध्य भर्त्सयति यं धन्यः स एकः पुमान्

yathā- srasta-srak-kabarī-bharaṃ salalita-bhrūval-lihālāmadā- vyaktālāpam itas tataḥ pratipadaṃ vikṣipta-bāhālatā | sotkaṇṭhaṃ dayitābhisṛtya śayitaṃ kāntaṃ kvaṇat-kaṅkaṇa- kvāṇena pratibodhya bhartsayati yaṃ dhanyaḥ sa ekaḥ pumān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तासां ग्रन्थ-गडुत्वेन लक्षणं नोच्यते मया । भोजादि-ग्रन्थ-बन्धेषु तद्-आकाङ्क्षिभिर् ईक्ष्यताम्

tāsāṃ grantha-gaḍutvena lakṣaṇaṃ nocyate mayā | bhojādi-grantha-bandheṣu tad-ākāṅkṣibhir īkṣyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ विप्रलब्धा- कृत्वा सङ्केतम् अप्राप्ते दैवाद् व्यथिता तु या । १४८ विप्रलब्धेति सा प्रोक्ता बुधैर् अस्यास् तु विक्रिया । निर्वेद-चिन्ता-खेदाश्रु-मूर्च्छा-निःश्वसनादयः ॥स्र्स् १।२४३॥ १४९ यथा ममैव- चन्द्र-बिम्बम् उदयाद्रिम् आगतं पश्य तेन सखि वञ्चिता वयम् । अत्र किं निज-गृहं नयस्व मां तत्र वा किम् इति विव्यथे वधूः

atha vipralabdhā- kṛtvā saṅketam aprāpte daivād vyathitā tu yā | 148 vipralabdheti sā proktā budhair asyās tu vikriyā | nirveda-cintā-khedāśru-mūrcchā-niḥśvasanādayaḥ ||SRs 1.243|| 149 yathā mamaiva- candra-bimbam udayādrim āgataṃ paśya tena sakhi vañcitā vayam | atra kiṃ nija-gṛhaṃ nayasva māṃ tatra vā kim iti vivyathe vadhūḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स्वाधीन-भर्तृका- स्वायत्तासन्न-पतिका हृष्टा स्वाधीन-वल्लभा । अस्यास् तु चेष्टाः कथिताः स्मर-पूजा-महोत्सवः । १५० वन-केलि-जल-क्रीडा-कुसुमापचयादयः

atha svādhīna-bhartṛkā- svāyattāsanna-patikā hṛṣṭā svādhīna-vallabhā | asyās tu ceṣṭāḥ kathitāḥ smara-pūjā-mahotsavaḥ | 150 vana-keli-jala-krīḍā-kusumāpacayādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा ममैव- सलीलं धम्मिल्ले दर-हसित-कह्लार-रचनां कपोले सोत्कम्पं मृग-मद-मयं पत्र-तिलकम् । कुचाभोगे कुर्वन् ललित-मकरीं कुङ्कुम-मयीं युवा धन्यः सोऽ यं मदयति च नित्यं प्रियतमाम्

yathā mamaiva- salīlaṃ dhammille dara-hasita-kahlāra-racanāṃ kapole sotkampaṃ mṛga-mada-mayaṃ patra-tilakam | kucābhoge kurvan lalita-makarīṃ kuṅkuma-mayīṃ yuvā dhanyaḥ so' yaṃ madayati ca nityaṃ priyatamām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विविधैः परुषैर् वाक्यैर् अधिक्षेप-विधायिनौ । मुष्टि-जानु-प्रहारैश् च योधयामासतुर् हरिम्

vividhaiḥ paruṣair vākyair adhikṣepa-vidhāyinau | muṣṭi-jānu-prahāraiś ca yodhayāmāsatur harim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्-नाभि-कमलोत्पन्नः प्रजापतिर् अभाषत । किम् एतद् भारती-वृत्तिर् अधुनापि प्रवर्तते

tan-nābhi-kamalotpannaḥ prajāpatir abhāṣata | kim etad bhāratī-vṛttir adhunāpi pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् इमौ नय दुर्धर्षौ निधनं त्वरया विभो । इति तस्य वचः श्रुत्वा निजगाद जनार्दनः

tad imau naya durdharṣau nidhanaṃ tvarayā vibho | iti tasya vacaḥ śrutvā nijagāda janārdanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं काव्य-क्रिया-हेतोर् भारती निर्मिता ध्रुवम् । भाषणाद् वाक्य-बाहुल्याद् भारतीयं भविष्यति

idaṃ kāvya-kriyā-hetor bhāratī nirmitā dhruvam | bhāṣaṇād vākya-bāhulyād bhāratīyaṃ bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधुनैव निहन्म्य् एताव् इत्य् आभाष्य वचो हरिः । निर्मलैर् निर्विकारैश् च साङ्ग-हारैर् मनोहरैः

adhunaiva nihanmy etāv ity ābhāṣya vaco hariḥ | nirmalair nirvikāraiś ca sāṅga-hārair manoharaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गैस् तौ योधयामास दैत्येन्द्रौ युद्ध-शालिनौ । भूमि-स्थानक-संयोगैः पद-क्षेपैस् तथा हरेः

aṅgais tau yodhayāmāsa daityendrau yuddha-śālinau | bhūmi-sthānaka-saṃyogaiḥ pada-kṣepais tathā hareḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमेस् तदाभवद् भारस् तद्-वशाद् अपि भारती । वल्गितैः शार्ङ्गिणस् तत्र दीप्तैः सम्भ्रम-वर्जितैः

bhūmes tadābhavad bhāras tad-vaśād api bhāratī | valgitaiḥ śārṅgiṇas tatra dīptaiḥ sambhrama-varjitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वाधिकैर् बाहु-दण्डैः सात्वत्वी वृत्तिर् उद्गता । विचित्रैर् अङ्ग-हारैश् च हेलया स तदा हरिः

sattvādhikair bāhu-daṇḍaiḥ sātvatvī vṛttir udgatā | vicitrair aṅga-hāraiś ca helayā sa tadā hariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् तौ बबन्ध केशेषु जाता सा कैशिकी ततः । स-संरम्भैः सवेगैश् च चित्र-चारी-समुत्थितैः

yat tau babandha keśeṣu jātā sā kaiśikī tataḥ | sa-saṃrambhaiḥ savegaiś ca citra-cārī-samutthitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तमा मध्यमा नीचेत्य् एवं सर्वाः स्त्रियस् त्रिधा ॥स्र्स् १।२४७॥ १५१ तत्रोत्तमा- अभिजातैर् भोग-तृप्तैर् गुणिभिर् या च काम्यते । गृह्णाति कारणे कोपम् अनुनीता प्रसीदति ॥स्र्स् १।२४८॥ १५२ विदधत्य् अप्रियं पत्यौ स्वयम् आचरति प्रियम् । वल्लभे सापराधेऽ पि तूष्णीं तिष्ठति सोत्तमा ॥स्र्स् १।२४९॥ १५३ अथ मध्यमा- पुंसः स्वयं कामयते काम्यते या च तैर् वधूः । सक्रोधे क्रुध्यति मुहुः सानृतेऽ नृत-वादिनी ॥स्र्स् १।२५०॥ १५४ सापकारेऽ पकर्त्री स्यात् स्निग्धे स्निह्यति वल्लभे । एवम् आदि-गुणोपेता मध्यमा सा प्रकीर्तिता ॥स्र्स् १।२५१॥ १५५ अथ नीचा- अकस्मात् कुप्यति रुषं प्रार्थितापि न मुञ्चति । सुरूपं वा कुरूपं वा गुणवन्तम् अथागुणम् ॥स्र्स् १।२५२॥ १५६ स्थविरं तरुणं वापि या वा कामयते मुहुः । ईर्ष्या-कोप-विवादेषु नियता साधमा स्मृता ॥स्र्स् १।२५३॥ १५७ आसाम् उदाहरणानि लोकत एवावगन्तव्यानि । स्वीया त्रयोदश-विधा विविधा च वराङ्गना । वैशिकैवं षोडशधा ताश् चावस्थाभिर् अष्टभिः ॥स्र्स् १।२५४॥ १५८ एकैकम् अष्टधा तासाम् उत्तमादि-प्रभेदतः । त्रैविध्यम् एवं स-चतुरशीतिस् त्रिशती भवेत् ॥स्र्स् १।२५५॥ १५९ अवस्था-त्रयम् एवेति केचिद् आहुः पर-स्त्रियाः

uttamā madhyamā nīcety evaṃ sarvāḥ striyas tridhā ||SRs 1.247|| 151 tatrottamā- abhijātair bhoga-tṛptair guṇibhir yā ca kāmyate | gṛhṇāti kāraṇe kopam anunītā prasīdati ||SRs 1.248|| 152 vidadhaty apriyaṃ patyau svayam ācarati priyam | vallabhe sāparādhe' pi tūṣṇīṃ tiṣṭhati sottamā ||SRs 1.249|| 153 atha madhyamā- puṃsaḥ svayaṃ kāmayate kāmyate yā ca tair vadhūḥ | sakrodhe krudhyati muhuḥ sānṛte' nṛta-vādinī ||SRs 1.250|| 154 sāpakāre' pakartrī syāt snigdhe snihyati vallabhe | evam ādi-guṇopetā madhyamā sā prakīrtitā ||SRs 1.251|| 155 atha nīcā- akasmāt kupyati ruṣaṃ prārthitāpi na muñcati | surūpaṃ vā kurūpaṃ vā guṇavantam athāguṇam ||SRs 1.252|| 156 sthaviraṃ taruṇaṃ vāpi yā vā kāmayate muhuḥ | īrṣyā-kopa-vivādeṣu niyatā sādhamā smṛtā ||SRs 1.253|| 157 āsām udāharaṇāni lokata evāvagantavyāni | svīyā trayodaśa-vidhā vividhā ca varāṅganā | vaiśikaivaṃ ṣoḍaśadhā tāś cāvasthābhir aṣṭabhiḥ ||SRs 1.254|| 158 ekaikam aṣṭadhā tāsām uttamādi-prabhedataḥ | traividhyam evaṃ sa-caturaśītis triśatī bhavet ||SRs 1.255|| 159 avasthā-trayam eveti kecid āhuḥ para-striyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- त्र्य्-अवस्थैव पर-स्त्री स्यात् प्रथमं विरहोन्मनाः । ततो æभिसारिका भूत्वाभिसरन्ती व्रजेत् स्वयं

yathā- try-avasthaiva para-strī syāt prathamaṃ virahonmanāḥ | tato æbhisārikā bhūtvābhisarantī vrajet svayaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाट्य-काव्य-क्रिया-योगे रस-भाव-समाश्रितः । स एव समयो धात्रा वृत्तिर् इत्य् एव संज्ञितः

nāṭya-kāvya-kriyā-yoge rasa-bhāva-samāśritaḥ | sa eva samayo dhātrā vṛttir ity eva saṃjñitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरिणा तेन यद् वस्तु वलिगितैर् यादृशं कृतम् । तद्वद् एव कृता वृत्तिर् धात्रा तस्याङ्ग-सम्भवा

hariṇā tena yad vastu valigitair yādṛśaṃ kṛtam | tadvad eva kṛtā vṛttir dhātrā tasyāṅga-sambhavā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋग्वेदाच् च यजुर्वेदात् सामवेदाद् अथर्वणः । भारत्य्-आद्या क्रमाज् जाता इत्य् अन्ये तु प्रचक्षते

ṛgvedāc ca yajurvedāt sāmavedād atharvaṇaḥ | bhāraty-ādyā kramāj jātā ity anye tu pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयुक्तत्वेन भरतैर् भारतीति निगद्यते । प्रस्तावनोपयोगित्वात् साङ्गं तत्रैव लक्ष्यते

prayuktatvena bharatair bhāratīti nigadyate | prastāvanopayogitvāt sāṅgaṃ tatraiva lakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सात्त्विकेन गुणेनातित्याग-शौर्यादिना युता । हर्ष-प्रधाना सन्त्यक्त-शोक-भावा च या भवेत्

sāttvikena guṇenātityāga-śauryādinā yutā | harṣa-pradhānā santyakta-śoka-bhāvā ca yā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सात्वती नाम सा वृत्तिः प्रोक्ता लक्षण-कोविदैः । अङ्गान्य् अस्यास् तु चत्वारि संलापोत्तापकाव् अपि

sātvatī nāma sā vṛttiḥ proktā lakṣaṇa-kovidaiḥ | aṅgāny asyās tu catvāri saṃlāpottāpakāv api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्घात्यः परिवर्तश् चेत्य् एषां लक्षणम् उच्यते । ईर्ष्या-क्रोधादिभिर् भावै रसैर् वीराद्भुतादिभिः

saṅghātyaḥ parivartaś cety eṣāṃ lakṣaṇam ucyate | īrṣyā-krodhādibhir bhāvai rasair vīrādbhutādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परस्परं गभीरोक्तिः संलाप इति शब्द्यते । प्रेरणं यत् परस्यादौ युद्धायोत्थापकस् तु सः

parasparaṃ gabhīroktiḥ saṃlāpa iti śabdyate | preraṇaṃ yat parasyādau yuddhāyotthāpakas tu saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्केताच् चेत् परिभ्रष्टा विप्रलब्धा भवेत् पुनः । पराधीन-पतित्वेन नान्यावस्थात्र सङ्गता ॥स्र्स् १।२५८॥ इति । (भाव-प्रकाश) अथ नायिका-सहायाः- आसां दूत्यः सखी चेटी लिङ्गिनी प्रतिवेशिनी । १६० धात्रेयी शिल्पकारी च कुमारी कथिनी तथा । कारुर् विप्रश्निका चेति नेतृ-मित्र-गुणान्विताः ॥स्र्स् १।२५९॥ १६१ लिङ्गिनी पण्डित-कौशिक्यादिः । प्रतिवेशिनी समीप-गृह-वर्तिनी । शिल्प-कारी वीणा-वादनादि-निपुणा । कारू रजक्यादिः । विप्रश्निका दैवज्ञा । शेषाः प्रसिद्धाः । इतर-रसालम्बनानाम् अनति-निरूपणीयतया पृथक्-प्रकरणारम्भस्यानुपयोगात् तत्-तद्-रस-प्रसङ्ग एव निरूपणं करिष्यामः ॥ इति नायिका-प्रकरणम् ॥ अथ शृङ्गारस्योद्दीपन-विभावः- उद्दीपनं चतुर्धा स्याद् आलम्बन-समाश्रयम् । गुण-चेष्टालङ्कृतयस् तटस्थाश् चेति भेदतः ॥स्र्स् १।२६०॥ १६२ तत्र गुणाः- यौवनं रूप-लावण्ये सौन्दर्यम् अभिरूपता । मार्दवं सौकुमार्यं चेत्य् आलम्बन-गता गुणाः ॥स्र्स् १।२६१॥ १६३ तत्र यौवनम्- सर्वासाम् अपि नारीणां यौवनं तु चतुर्विधम् । प्रतियौवनम् एतासां चेष्टितानि पृथक् पृथक् ॥स्र्स् १।२६२॥ १६४ तत्र प्रथम-यौवनम्- ईषच्-चपल-नेत्रान्तं स्मर-स्मेर-मुखाम्बुजम् । स-गर्व-जरजोगण्डम् असमग्रारुणाधरम् ॥स्र्स् १।२६३॥ १६५ लावण्योद्भेद-रम्याङ्गं विलसद्-भाव-सौरभम् । उन्मीलिताङ्कुर-कुचम् अस्फुटाङ्गक-सन्धिकम् ॥स्र्स् १।२६४॥ १६६ प्रथमं यौवनं तत्र वर्तमाना मृगेक्षणा । अपेक्षते मृदु-स्पर्शं सहते नोद्धतां रतिम् ॥स्र्स् १।२६५॥ १६७ सखी-केलि-रता स्वाङ्ग-संस्कार-कलितादरा । न कोप-हर्षौ भजते सपत्नी-दर्शनादिषु । १६८ नातिरज्यति कान्तस्य सङ्गमे किं तु लज्जते

saṅketāc cet paribhraṣṭā vipralabdhā bhavet punaḥ | parādhīna-patitvena nānyāvasthātra saṅgatā ||SRs 1.258|| iti | (bhāva-prakāśa) atha nāyikā-sahāyāḥ- āsāṃ dūtyaḥ sakhī ceṭī liṅginī prativeśinī | 160 dhātreyī śilpakārī ca kumārī kathinī tathā | kārur vipraśnikā ceti netṛ-mitra-guṇānvitāḥ ||SRs 1.259|| 161 liṅginī paṇḍita-kauśikyādiḥ | prativeśinī samīpa-gṛha-vartinī | śilpa-kārī vīṇā-vādanādi-nipuṇā | kārū rajakyādiḥ | vipraśnikā daivajñā | śeṣāḥ prasiddhāḥ | itara-rasālambanānām anati-nirūpaṇīyatayā pṛthak-prakaraṇārambhasyānupayogāt tat-tad-rasa-prasaṅga eva nirūpaṇaṃ kariṣyāmaḥ || iti nāyikā-prakaraṇam || atha śṛṅgārasyoddīpana-vibhāvaḥ- uddīpanaṃ caturdhā syād ālambana-samāśrayam | guṇa-ceṣṭālaṅkṛtayas taṭasthāś ceti bhedataḥ ||SRs 1.260|| 162 tatra guṇāḥ- yauvanaṃ rūpa-lāvaṇye saundaryam abhirūpatā | mārdavaṃ saukumāryaṃ cety ālambana-gatā guṇāḥ ||SRs 1.261|| 163 tatra yauvanam- sarvāsām api nārīṇāṃ yauvanaṃ tu caturvidham | pratiyauvanam etāsāṃ ceṣṭitāni pṛthak pṛthak ||SRs 1.262|| 164 tatra prathama-yauvanam- īṣac-capala-netrāntaṃ smara-smera-mukhāmbujam | sa-garva-jarajogaṇḍam asamagrāruṇādharam ||SRs 1.263|| 165 lāvaṇyodbheda-ramyāṅgaṃ vilasad-bhāva-saurabham | unmīlitāṅkura-kucam asphuṭāṅgaka-sandhikam ||SRs 1.264|| 166 prathamaṃ yauvanaṃ tatra vartamānā mṛgekṣaṇā | apekṣate mṛdu-sparśaṃ sahate noddhatāṃ ratim ||SRs 1.265|| 167 sakhī-keli-ratā svāṅga-saṃskāra-kalitādarā | na kopa-harṣau bhajate sapatnī-darśanādiṣu | 168 nātirajyati kāntasya saṅgame kiṃ tu lajjate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- विस्तारी स्तन-भार एष गमितो न स्वोचिताम् उन्नतिं रेखोद्भासि तथा वलि-त्रयम् इदं न स्पष्ट-निम्नोत्तम् । मध्येऽ स्या ऋजु-रायतार्ध-कपिशा रोमावली दृश्यते रम्यं यौवन-शैशव-व्यतिकरोन्मिश्रं वयो वर्तते

yathā- vistārī stana-bhāra eṣa gamito na svocitām unnatiṃ rekhodbhāsi tathā vali-trayam idaṃ na spaṣṭa-nimnottam | madhye' syā ṛju-rāyatārdha-kapiśā romāvalī dṛśyate ramyaṃ yauvana-śaiśava-vyatikaronmiśraṃ vayo vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्याश् चेष्टा, यथा ममैव- आविर्भवत्-प्रथम-दर्शन-साध्वसानि सावज्ञम् आदृत-सखी-जन-जल्पितानि । स-व्याज-कोप-मधुराणि गिरेः सुताया वः पान्तु नूतन-समागम-चेष्टितानि

asyāś ceṣṭā, yathā mamaiva- āvirbhavat-prathama-darśana-sādhvasāni sāvajñam ādṛta-sakhī-jana-jalpitāni | sa-vyāja-kopa-madhurāṇi gireḥ sutāyā vaḥ pāntu nūtana-samāgama-ceṣṭitāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गान्य् अस्यास् तु चत्वारि नर्म तत्-पूर्वका इमे । स्फञ्ज-स्फोटौ च गर्भश् च तेषां लक्षणम् उच्यते

aṅgāny asyās tu catvāri narma tat-pūrvakā ime | sphañja-sphoṭau ca garbhaś ca teṣāṃ lakṣaṇam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गार-रस-भूयिष्ठः प्रिय-चित्तानुरञ्जकः । अग्राम्यः परिहासस् तु नर्म स्यात् तत् त्रिधा मतम्

śṛṅgāra-rasa-bhūyiṣṭhaḥ priya-cittānurañjakaḥ | agrāmyaḥ parihāsas tu narma syāt tat tridhā matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गार-हास्यजं शुद्ध-हास्यजं भय-हास्यजम् । शृङ्गार-हास्यजं नर्म त्रिविधं परिकीर्तितम्

śṛṅgāra-hāsyajaṃ śuddha-hāsyajaṃ bhaya-hāsyajam | śṛṅgāra-hāsyajaṃ narma trividhaṃ parikīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्भोगेच्छा-प्रकटनाद् अनुराग-निवेशनात् । तथा कृतापराधस्य प्रियस्य प्रतिभेदनात्

sambhogecchā-prakaṭanād anurāga-niveśanāt | tathā kṛtāparādhasya priyasya pratibhedanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्भोगेच्छा-प्रकटनं त्रिधा वाग्-वेष-चेष्टितैः । अनुराग-प्रकाशोऽ पि भोगेच्छा-नर्मवत् त्रिधा

sambhogecchā-prakaṭanaṃ tridhā vāg-veṣa-ceṣṭitaiḥ | anurāga-prakāśo' pi bhogecchā-narmavat tridhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियापराध-निर्भेदोऽ प्य् उक्तस् त्रेधा तथा बुधैः । शुद्ध-हास्यजम् अप्य् उक्तं तद्वद् एव त्रिधा बुधैः

priyāparādha-nirbhedo' py uktas tredhā tathā budhaiḥ | śuddha-hāsyajam apy uktaṃ tadvad eva tridhā budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हास्याद् भयेन जनिताज् जनितं भय-हास्यजम् । तद् द्विधा मुखम् अङ्गं तु तद् द्वयं पूर्ववत् त्रिधा

hāsyād bhayena janitāj janitaṃ bhaya-hāsyajam | tad dvidhā mukham aṅgaṃ tu tad dvayaṃ pūrvavat tridhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्राम्य-नर्म-निर्माण-वेदिना सिंह-भूभुजा । नर्माष्टादशधा भिन्नम् एव स्फुटम् उदाहृतम्

agrāmya-narma-nirmāṇa-vedinā siṃha-bhūbhujā | narmāṣṭādaśadhā bhinnam eva sphuṭam udāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ द्वितीय-यौवनम्- स्तनौ पीनौ तनुर् मध्यः पाणिपादस्य रक्तिमा । १६९ ऊरू करिकराकाराव् अङ्गं व्यक्ताङ्ग-सन्धिकम् । नितम्बो विपुलो नाभिर् गभीरा जघनं घनम् ॥स्र्स् १।२६९॥ १७० व्यक्ता रोमावली स्नैग्ध्यम् अङ्ग-केशरदाक्षिषु । द्वितीय-यौवने तेन कलिता वाम-लोचना ॥स्र्स् १।२७०॥ १७१ सखीषु स्वाशयज्ञासु स्निग्धा प्रायेण मानिनी । न प्रसीदत्य् अनुनये सपत्नीष्व् अभ्यसूयिनी ॥स्र्स् १।२७१॥ १७२ नापराधान् विषहते प्रणयेर्ष्याकषायिता । रति-केलिष्व् अनिभृता चेष्टते गर्विता रहः ॥स्र्स् १।२७२॥ १७३ यथा- तन्वी श्यामा शिखरी-दशना पक्व-बिम्बाधरौष्ठी मध्ये क्षामा चकित-हरिणी-प्रेक्षणा निम्न-नाभिः । श्रोणी-भाराद् अलस-गमना स्तोक-नम्रा स्तनाभ्यां या तत्र स्याद् युवती-विषये सृष्टिर् आद्यैव धातुः ॥स्र्स् १।२७३॥ [मेदू। २।२२] अथ तृतीय-यौवनम्- अस्निग्धता नयनयोर् गण्डयोर् म्लान-कान्तिता । विच्छायता खर-स्पर्शोऽ प्य् अङ्गानां श्लथता मनाक् ॥स्र्स् १।२७४॥ १७४ अधरे मसृणो रागस् तृतीये यौवने भवेत् । तत्र स्त्रीणाम् इयं चेष्टा रति-तन्त्र-विदग्धता ॥स्र्स् १।२७५॥ १७५ वल्लभस्यापरित्यागस् तदाकर्षण-कौशलम् । अनादरोऽ पराधेषु सपत्नीष्व् अप्य् अमत्सरः ॥स्र्स् १।२७६॥ १७६ यथा आनन्द-कोश-प्रहसने- वक्त्रैः प्रयत्न-विकचैर् वलिभैश् च गण्डैर् मध्यैश् च मांसलतरैः शिथिलैर् उरोजैः । घण्टा-पथे रतिपतेर् अपि नूनम् एता वृन्तश्लथानि कुसुमानि विडम्बयन्ति

atha dvitīya-yauvanam- stanau pīnau tanur madhyaḥ pāṇipādasya raktimā | 169 ūrū karikarākārāv aṅgaṃ vyaktāṅga-sandhikam | nitambo vipulo nābhir gabhīrā jaghanaṃ ghanam ||SRs 1.269|| 170 vyaktā romāvalī snaigdhyam aṅga-keśaradākṣiṣu | dvitīya-yauvane tena kalitā vāma-locanā ||SRs 1.270|| 171 sakhīṣu svāśayajñāsu snigdhā prāyeṇa māninī | na prasīdaty anunaye sapatnīṣv abhyasūyinī ||SRs 1.271|| 172 nāparādhān viṣahate praṇayerṣyākaṣāyitā | rati-keliṣv anibhṛtā ceṣṭate garvitā rahaḥ ||SRs 1.272|| 173 yathā- tanvī śyāmā śikharī-daśanā pakva-bimbādharauṣṭhī madhye kṣāmā cakita-hariṇī-prekṣaṇā nimna-nābhiḥ | śroṇī-bhārād alasa-gamanā stoka-namrā stanābhyāṃ yā tatra syād yuvatī-viṣaye sṛṣṭir ādyaiva dhātuḥ ||SRs 1.273|| [me.dū. 2.22] atha tṛtīya-yauvanam- asnigdhatā nayanayor gaṇḍayor mlāna-kāntitā | vicchāyatā khara-sparśo' py aṅgānāṃ ślathatā manāk ||SRs 1.274|| 174 adhare masṛṇo rāgas tṛtīye yauvane bhavet | tatra strīṇām iyaṃ ceṣṭā rati-tantra-vidagdhatā ||SRs 1.275|| 175 vallabhasyāparityāgas tadākarṣaṇa-kauśalam | anādaro' parādheṣu sapatnīṣv apy amatsaraḥ ||SRs 1.276|| 176 yathā ānanda-kośa-prahasane- vaktraiḥ prayatna-vikacair valibhaiś ca gaṇḍair madhyaiś ca māṃsalataraiḥ śithilair urojaiḥ | ghaṇṭā-pathe ratipater api nūnam etā vṛntaślathāni kusumāni viḍambayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यैस् त्व् अकाण्डे सम्भोग-विच्छेद इति गीयते । नेतुर् वा नायिकाया वा व्यापारः स्वार्थ-सिद्धये

anyais tv akāṇḍe sambhoga-viccheda iti gīyate | netur vā nāyikāyā vā vyāpāraḥ svārtha-siddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रच्छादन-परो यस् तु नर्म-गर्भः स कीर्तितः । पूर्व-स्थितो विपद्येत नायको यत्र चापरस् तिष्ठेत्

pracchādana-paro yas tu narma-garbhaḥ sa kīrtitaḥ | pūrva-sthito vipadyeta nāyako yatra cāparas tiṣṭhet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ चतुर्थ-यौवनम्- जर्जरत्वं स्तन-श्रोणि-गण्डोरु-जघनादिषु । निर्मांसता च भवति चतुर्थे यौवने स्त्रियाः ॥स्र्स् १।२७८॥ १७७ तत्र चेष्टा रति-विधाव् अनुत्साहोऽ समर्थता । सपत्नीष्व् आनुकूल्यं च कान्तेनाविरह-स्थितिः ॥स्र्स् १।२७९॥ १७८ यथा आनन्द-कोश-प्रहसने- क्षामैश् च गण्ड-फलकैर् विरलैश् च दन्तैर् लम्बैः कुचैर् गत-कथा-प्रचुरैः प्रसङ्गैः । अङ्गैर् अयत्न-शिथिलैश् च कदाप्य् असेव्या भर्तुः पणान् अभिलषन्त्य् अहहालसाङ्ग्यः

atha caturtha-yauvanam- jarjaratvaṃ stana-śroṇi-gaṇḍoru-jaghanādiṣu | nirmāṃsatā ca bhavati caturthe yauvane striyāḥ ||SRs 1.278|| 177 tatra ceṣṭā rati-vidhāv anutsāho' samarthatā | sapatnīṣv ānukūlyaṃ ca kāntenāviraha-sthitiḥ ||SRs 1.279|| 178 yathā ānanda-kośa-prahasane- kṣāmaiś ca gaṇḍa-phalakair viralaiś ca dantair lambaiḥ kucair gata-kathā-pracuraiḥ prasaṅgaiḥ | aṅgair ayatna-śithilaiś ca kadāpy asevyā bhartuḥ paṇān abhilaṣanty ahahālasāṅgyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छेद्यैर् भेद्यैः प्लुतैर् युक्तां वृत्तिम् आरभटीं विदुः । अङ्गान्य् अस्यास् तु चत्वारि सङ्क्षिप्तिर् अवपातनम्

chedyair bhedyaiḥ plutair yuktāṃ vṛttim ārabhaṭīṃ viduḥ | aṅgāny asyās tu catvāri saṅkṣiptir avapātanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तूत्थापन-सम्फेटाव् इति पूर्वे बभाषिरे । सङ्क्षिप्त-वस्तु-विषया या मायाशिल्प-योजिता

vastūtthāpana-sampheṭāv iti pūrve babhāṣire | saṅkṣipta-vastu-viṣayā yā māyāśilpa-yojitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र शृङ्गार-योग्यत्वं सरसाह्लाद-कारणम् । आद्य-द्वितीययोर् एव न तृतीय-चतुर्थयोः ॥स्र्स् १।२८१॥ १७९ अथ रूपम्- अङ्गान्य् अभूषितान्य् एव प्रक्षेपाद्यैर् विभूषणैः । येन भूषितवद् भाति तद् रूपम् इति कथ्यते ॥स्र्स् १।२८२॥ १८० यथा- स्थातुं विमुक्ताभरणा विमाल्या भूयोऽ सहा भूषयितुं शरीरम् । अगाद् बहिः काचिद् उदार-रूपा यां वीक्ष्य लज्जां दधिरे सभूषाः

tatra śṛṅgāra-yogyatvaṃ sarasāhlāda-kāraṇam | ādya-dvitīyayor eva na tṛtīya-caturthayoḥ ||SRs 1.281|| 179 atha rūpam- aṅgāny abhūṣitāny eva prakṣepādyair vibhūṣaṇaiḥ | yena bhūṣitavad bhāti tad rūpam iti kathyate ||SRs 1.282|| 180 yathā- sthātuṃ vimuktābharaṇā vimālyā bhūyo' sahā bhūṣayituṃ śarīram | agād bahiḥ kācid udāra-rūpā yāṃ vīkṣya lajjāṃ dadhire sabhūṣāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिवर्तक-भेदत्वात् तद् उपेक्षामहे वयम् । विभ्रान्तिर् अवपातः स्यात् प्रवेश-द्रव-विद्रवैः

parivartaka-bhedatvāt tad upekṣāmahe vayam | vibhrāntir avapātaḥ syāt praveśa-drava-vidravaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ लावण्यम्- मुक्ताफलेषु छायायास् तरलत्वम् इवान्तरा । प्रतिभाति यद् अङ्गेषु लावण्यं तद् इहोच्यते ॥स्र्स् १।२८४॥ १८१ यथा- अङ्गेषु स्फटिकादर्श-दर्शनीयेषु जृम्भते । अमला कोमला कान्तिर् ज्योत्स्नेव प्रतिबिम्बिता

atha lāvaṇyam- muktāphaleṣu chāyāyās taralatvam ivāntarā | pratibhāti yad aṅgeṣu lāvaṇyaṃ tad ihocyate ||SRs 1.284|| 181 yathā- aṅgeṣu sphaṭikādarśa-darśanīyeṣu jṛmbhate | amalā komalā kāntir jyotsneva pratibimbitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसां च मध्ये वृत्तीनां शब्द-वृत्तिस् तु भारती । तिस्रोऽ र्थ-वृत्तयः शेषास् तच्-चतस्रो हि वृत्तयः

āsāṃ ca madhye vṛttīnāṃ śabda-vṛttis tu bhāratī | tisro' rtha-vṛttayaḥ śeṣās tac-catasro hi vṛttayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सौन्दर्यम्- अङ्ग-प्रत्यान्गकानां यः सन्निवेशो यथोचितम् । सुस्लिष्ट-सन्धि-बन्धः स्यात् तत् सौन्दर्यम् इतीर्यते ॥स्र्स् १।२८६॥ १८२ यथा- दीर्घाक्षं शरद्-इन्दु-कान्ति-वदनं बाहू नतावंसयोः सङ्क्षिप्तं निविडोन्नत-स्तनम् उरः पार्श्वे प्रमृष्टे इव । मध्यः पाणिम् इतो नितम्बि जघनं पादावरालङ्गुली छन्दो नर्तयितुर् यथैव मनसि श्लिष्टं तथास्या वपुः

atha saundaryam- aṅga-pratyāngakānāṃ yaḥ sanniveśo yathocitam | susliṣṭa-sandhi-bandhaḥ syāt tat saundaryam itīryate ||SRs 1.286|| 182 yathā- dīrghākṣaṃ śarad-indu-kānti-vadanaṃ bāhū natāvaṃsayoḥ saṅkṣiptaṃ niviḍonnata-stanam uraḥ pārśve pramṛṣṭe iva | madhyaḥ pāṇim ito nitambi jaghanaṃ pādāvarālaṅgulī chando nartayitur yathaiva manasi śliṣṭaṃ tathāsyā vapuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कैशिकी स्यात् तु शृङ्गारे रसे वीरे तु सात्वती । रदुर-बीभत्सयोर् वृत्तिर् नियतारभटी पुनः

kaiśikī syāt tu śṛṅgāre rase vīre tu sātvatī | radura-bībhatsayor vṛttir niyatārabhaṭī punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गारादिषु सर्वेषु रसेष्व् इष्टैव भारती । केचित् तु तम् इमं श्लोकं भारतीयं नियामकम्

śṛṅgārādiṣu sarveṣu raseṣv iṣṭaiva bhāratī | kecit tu tam imaṃ ślokaṃ bhāratīyaṃ niyāmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायिकाभिप्रायतया व्याचक्षाणा विचक्षणाः । आसां रसेषु वृत्तीनां नियमं नानुमन्वते

prāyikābhiprāyatayā vyācakṣāṇā vicakṣaṇāḥ | āsāṃ raseṣu vṛttīnāṃ niyamaṃ nānumanvate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ अभिरूपता- यदात्मीय-गुणोत्कर्षैर् वस्त्व् अन्यन् निकट-स्थितम् । सारूप्यं नयति प्राज्ञैर् आभिरूप्यं तद् उच्यते ॥स्र्स् १।२८८॥ १८३ यथा- एकोऽ पि त्रय इव भाति कन्दुकोऽ यं कान्तायाः करतल-राग-रक्त-रक्तः । भूमौ तच्-चरण-नखांशु-गौर-गौरः खस्थः सन् नयन-मरीचि-नील-नीलः ॥स्र्स् १।२८९॥ (भोज-चरित्रे २९८) अथ मार्दवम्- स्पृष्टं यत्राङ्गम् अस्पृष्टम् इव स्यान् मार्दवं हि तत् ॥स्र्स् १।२९०॥ १८४अब् यथा- याभ्यां दुकूलान्तर-लक्षिताभ्यां विस्रंसते स्नैग्ध्य-गुणेन दृष्टिः । निर्माण-कालेऽ पि ततस् तद्-ऊर्वोः संस्पर्श-शङ्का न विधेः कराभ्याम्

atha abhirūpatā- yadātmīya-guṇotkarṣair vastv anyan nikaṭa-sthitam | sārūpyaṃ nayati prājñair ābhirūpyaṃ tad ucyate ||SRs 1.288|| 183 yathā- eko' pi traya iva bhāti kanduko' yaṃ kāntāyāḥ karatala-rāga-rakta-raktaḥ | bhūmau tac-caraṇa-nakhāṃśu-gaura-gauraḥ khasthaḥ san nayana-marīci-nīla-nīlaḥ ||SRs 1.289|| (bhoja-caritre 298) atha mārdavam- spṛṣṭaṃ yatrāṅgam aspṛṣṭam iva syān mārdavaṃ hi tat ||SRs 1.290|| 184ab yathā- yābhyāṃ dukūlāntara-lakṣitābhyāṃ visraṃsate snaigdhya-guṇena dṛṣṭiḥ | nirmāṇa-kāle' pi tatas tad-ūrvoḥ saṃsparśa-śaṅkā na vidheḥ karābhyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र अमूर्तापि दृष्टिर् विस्रंसते । मूर्तौ करौ किम् उतेति श्लक्ष्णत्वातिशय-कथनान् मार्दवम् । अथ सौकुमार्यम्- या स्पर्शासहताङ्गेषु कोमलस्यापि वस्तुनः । १८४च्द् तत् सौकुमार्यं त्रेधा स्यान् मुख्य-मध्याधम-क्रमात्

atra amūrtāpi dṛṣṭir visraṃsate | mūrtau karau kim uteti ślakṣṇatvātiśaya-kathanān mārdavam | atha saukumāryam- yā sparśāsahatāṅgeṣu komalasyāpi vastunaḥ | 184cd tat saukumāryaṃ tredhā syān mukhya-madhyādhama-kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्-तन्-न्याय-प्रवीणेन न्याय-मार्गानुवर्तिना । दर्शितं सिंह-भूपेन स्पष्टं वृत्ति-चतुष्टयम्

tat-tan-nyāya-pravīṇena nyāya-mārgānuvartinā | darśitaṃ siṃha-bhūpena spaṣṭaṃ vṛtti-catuṣṭayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्-तद्-देशोचिता भाषा क्रिया वेषा प्रवृत्तयः । तत्र भाषा द्विधा भाषा विभाषा चेति भेदतः

tat-tad-deśocitā bhāṣā kriyā veṣā pravṛttayaḥ | tatra bhāṣā dvidhā bhāṣā vibhāṣā ceti bhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र भाषा सप्त-विधा प्राच्यावन्त्या च मागधी । बाह्लीका दाक्षिणात्या च शौरसेनी च मालवी

tatra bhāṣā sapta-vidhā prācyāvantyā ca māgadhī | bāhlīkā dākṣiṇātyā ca śaurasenī ca mālavī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ उत्तम-सौकुमार्यम्- अङ्गं पुष्पादि-संस्पर्शासहं येन तद् उत्तमम् ॥स्र्स् १।२९३॥ १८५ यथा- महार्ह-शय्या-परिवर्तन-च्युतैः स्वकेश-पुष्पैर् अपि या स्म दूयते । अशेत सा बाहु-लतोपधायिनी निषेदुषी स्थण्डिल एव केवले ॥स्र्स् १।२९४॥ [कुसं। ५।१२] अत्र यद्यप्य् उत्तरार्धे स्थण्डिल-स्पर्श-सहत्वम् उक्तम् । तथापि स्थिराग्रहस्यैव मनसः क्लेश-सहिष्णुत्वं प्रतीयते न पुनः शरीरस्येत्य् अत्रोत्तम-सौकुमार्यम् उपपद्यते । अथ मध्यम-सौकुमार्यम्- न सहेत कर-स्पर्शं येनाङ्गं मध्यमं हि तत् ॥स्र्स् १।२९५॥ १८६अब् यथा- लाक्षां विधातुम् अवलम्बित-मात्रम् एव सख्याः करेण तरुणाम्बुज-कोमलेन । कस्याश्चिद् अग्र-पदम् आशु बभूव रक्तं लाक्षा-रसः पुनर् अभून् न तु भूषणाय

atha uttama-saukumāryam- aṅgaṃ puṣpādi-saṃsparśāsahaṃ yena tad uttamam ||SRs 1.293|| 185 yathā- mahārha-śayyā-parivartana-cyutaiḥ svakeśa-puṣpair api yā sma dūyate | aśeta sā bāhu-latopadhāyinī niṣeduṣī sthaṇḍila eva kevale ||SRs 1.294|| [ku.saṃ. 5.12] atra yadyapy uttarārdhe sthaṇḍila-sparśa-sahatvam uktam | tathāpi sthirāgrahasyaiva manasaḥ kleśa-sahiṣṇutvaṃ pratīyate na punaḥ śarīrasyety atrottama-saukumāryam upapadyate | atha madhyama-saukumāryam- na saheta kara-sparśaṃ yenāṅgaṃ madhyamaṃ hi tat ||SRs 1.295|| 186ab yathā- lākṣāṃ vidhātum avalambita-mātram eva sakhyāḥ kareṇa taruṇāmbuja-komalena | kasyāścid agra-padam āśu babhūva raktaṃ lākṣā-rasaḥ punar abhūn na tu bhūṣaṇāya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भाषा-विभाषाः सन्त्य् अन्यास् तत्-तद्-देश-जनोचिताः । तासाम् अनुपयोगित्वान् नात्र लक्षणम् उच्यते

bhāṣā-vibhāṣāḥ santy anyās tat-tad-deśa-janocitāḥ | tāsām anupayogitvān nātra lakṣaṇam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ अधम-सौकुमार्यम्- येनाङ्गमातपादीनाम् असहं तद् इहाधमम् ॥स्र्स् १।२९७॥ १८६ यथा- आमोदम् आमोदनम् आदधानं निलीन-नीलालक-चञ्चरीकम् । क्षणेन पद्मा-मुख-पद्मम् आसीत् त्विषा रवेः कोमलयापि ताम्रम्

atha adhama-saukumāryam- yenāṅgamātapādīnām asahaṃ tad ihādhamam ||SRs 1.297|| 186 yathā- āmodam āmodanam ādadhānaṃ nilīna-nīlālaka-cañcarīkam | kṣaṇena padmā-mukha-padmam āsīt tviṣā raveḥ komalayāpi tāmram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनुकूल्येन यच् चित्तं भावकानां प्रवर्तते । सत्त्वं तद् इति विज्ञेयं प्राज्ञैः सत्त्वोद्भवान् इमान्

ānukūlyena yac cittaṃ bhāvakānāṃ pravartate | sattvaṃ tad iti vijñeyaṃ prājñaiḥ sattvodbhavān imān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सात्त्विका इति जानन्ति भरतादि-महर्षयः । सर्वेषाम् अपि भावानां यैः स्व-सत्त्वं हि भाव्यते

sāttvikā iti jānanti bharatādi-maharṣayaḥ | sarveṣām api bhāvānāṃ yaiḥ sva-sattvaṃ hi bhāvyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते भावा भाव-तत्त्व-ज्ञैः सात्त्विका समुदीरिताः । ते स्तम्भ-स्वेद-रोमाञ्चाः स्वर-भेदश् च वेपथुः

te bhāvā bhāva-tattva-jñaiḥ sāttvikā samudīritāḥ | te stambha-sveda-romāñcāḥ svara-bhedaś ca vepathuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्-चेष्टा लीला-विलासादयः । तेऽ प्य् अनुभाव-प्रकरणे वक्ष्यन्ते । अथ अलङ्कृतिः- चतुर्धालङ्कृतिर् वासो-भूषा-माल्यानुलेपनैः ॥स्र्स् १।२९९॥ १८७अब् तत्र वस्त्रालङ्कारो, यथा- क्षीरोद-वेलेव सफेन-पुञ्जा पर्याप्त-चन्द्रेव शरत्-त्रियामा । नवं नव-क्षौम-निवासिनी सा भूयो बभौ दर्पणम् आदधाना ॥स्र्स् १।३००॥ [कुसं। ७।२६] भूषालङ्कारो, यथा- सा सम्भवद्भिः कुसुमैर् लतेव ज्योतिर्भिर् उद्यद्भिर् इव त्रियामा । सरिद् विहङ्गैर् इव लीयमानैर् आमुच्यमानाभरणा चकाशे ॥स्र्स् १।३०१॥ [कुसं। ७।२७] माल्यानुलेपनालङ्कारो, यथा- आलोलैर् अनुमीयते मधुकरैः केशेषु माल्य-ग्रहः कान्तिः कापि कपोलयोः प्रथयते ताम्बूलम् अन्तर्गतम् । अङ्गानाम् अनुभूयते परिमलैर् आलेपन-प्रक्रिया वेषः कोऽ पि विदग्ध एष सुदृशः सूते सुखं चक्षुषोः

tac-ceṣṭā līlā-vilāsādayaḥ | te' py anubhāva-prakaraṇe vakṣyante | atha alaṅkṛtiḥ- caturdhālaṅkṛtir vāso-bhūṣā-mālyānulepanaiḥ ||SRs 1.299|| 187ab tatra vastrālaṅkāro, yathā- kṣīroda-veleva saphena-puñjā paryāpta-candreva śarat-triyāmā | navaṃ nava-kṣauma-nivāsinī sā bhūyo babhau darpaṇam ādadhānā ||SRs 1.300|| [ku.saṃ. 7.26] bhūṣālaṅkāro, yathā- sā sambhavadbhiḥ kusumair lateva jyotirbhir udyadbhir iva triyāmā | sarid vihaṅgair iva līyamānair āmucyamānābharaṇā cakāśe ||SRs 1.301|| [ku.saṃ. 7.27] mālyānulepanālaṅkāro, yathā- ālolair anumīyate madhukaraiḥ keśeṣu mālya-grahaḥ kāntiḥ kāpi kapolayoḥ prathayate tāmbūlam antargatam | aṅgānām anubhūyate parimalair ālepana-prakriyā veṣaḥ ko' pi vidagdha eṣa sudṛśaḥ sūte sukhaṃ cakṣuṣoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुभावा भवन्त्य् एते स्तम्भस्य मुनि-संमताः । संज्ञा-विरहितत्वं च शून्यता निष्प्रकम्पता

anubhāvā bhavanty ete stambhasya muni-saṃmatāḥ | saṃjñā-virahitatvaṃ ca śūnyatā niṣprakampatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निदाघ-हर्ष-व्यायाम-श्रम-क्रोध-भयादिभिः । स्वेदः सञ्जायते तत्र त्व् अनुभावा भवन्त्य् अमी

nidāgha-harṣa-vyāyāma-śrama-krodha-bhayādibhiḥ | svedaḥ sañjāyate tatra tv anubhāvā bhavanty amī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तटस्थाः- तटस्थाश् चन्द्रिका धारा-गृह-चन्द्रोदयाव् अपि । १८७ कोकिलालापम् आकन्द-मन्द-मारुत-षट्-पदाः । लता-मण्डप-भूगेह-दीर्घिका-जल-दारवाः ॥स्र्स् १।३०३॥ १८८ प्रासाद-गर्भ-सङ्गीत-क्रीडाद्रि-सरिद्-आदयः । एवम् ऊह्या यथा कालम् उपभोगोपयोगिनः ॥स्र्स् १।३०४॥ १८९ तत्र चन्द्रिकाय उद्दीपनत्वम्, यथा- दुरासदे चन्द्रिकया सखी-गणै- र्लतालि-कुञ्जे ललिता निगूहिता । चकोर-चञ्चु-च्युत-कौमुदी-कणं कुतोऽ पि दृष्ट्वा भजति स्म मूर्च्छनाम्

atha taṭasthāḥ- taṭasthāś candrikā dhārā-gṛha-candrodayāv api | 187 kokilālāpam ākanda-manda-māruta-ṣaṭ-padāḥ | latā-maṇḍapa-bhūgeha-dīrghikā-jala-dāravāḥ ||SRs 1.303|| 188 prāsāda-garbha-saṅgīta-krīḍādri-sarid-ādayaḥ | evam ūhyā yathā kālam upabhogopayoginaḥ ||SRs 1.304|| 189 tatra candrikāya uddīpanatvam, yathā- durāsade candrikayā sakhī-gaṇai- rlatāli-kuñje lalitā nigūhitā | cakora-cañcu-cyuta-kaumudī-kaṇaṃ kuto' pi dṛṣṭvā bhajati sma mūrcchanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धारा-गृहस्य, यथा- सा चन्द्रकान्ताम् अपि चन्द्र-कान्त- वेदीम् अधिष्ठातुम् अपारयन्ती । धारा-गृहं प्राप्य तद् अप्य् अनङ्ग- घोरासिधारा-गृहम् अन्वमंस्त

dhārā-gṛhasya, yathā- sā candrakāntām api candra-kānta- vedīm adhiṣṭhātum apārayantī | dhārā-gṛhaṃ prāpya tad apy anaṅga- ghorāsidhārā-gṛham anvamaṃsta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्द्रोदयस्य, यथा- चन्द्र-बिम्बम् उदयाद्रिम् आगतं पश्य तेन सखि वञ्चिता वयम् । अत्र किं निज-गृहं नयस्व मां तत्र वा किम् इति विव्यथे वधूः

candrodayasya, yathā- candra-bimbam udayādrim āgataṃ paśya tena sakhi vañcitā vayam | atra kiṃ nija-gṛhaṃ nayasva māṃ tatra vā kim iti vivyathe vadhūḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषादातपरोषाद्यैर् वैवर्ण्यम् उपजायते । मुख-वर्ण-परावृत्ति-कार्श्याद्यास् तत्र विक्रियाः

viṣādātaparoṣādyair vaivarṇyam upajāyate | mukha-varṇa-parāvṛtti-kārśyādyās tatra vikriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोकिलालापस्य, यथा- चूताङ्कुरास्वाद-कषाय-कण्ठः पुंस्कोकिलो यन् मधुरं चुकूज । मनस्विनी-मान-विघात-दक्षं तद् एव जातं वचनं स्मरस्य ॥स्र्स् १।३०८॥ [कुसं। ३।३२] माकन्दस्य, यथा- चिर-लालित एष बाल-चूतः स्वकरावर्जित-कुम्भ-वारि-सेकैः । कुसुमायुध-सायकान् प्रसूते पयसा पन्नग-वर्धन्ं तद् एतत्

kokilālāpasya, yathā- cūtāṅkurāsvāda-kaṣāya-kaṇṭhaḥ puṃskokilo yan madhuraṃ cukūja | manasvinī-māna-vighāta-dakṣaṃ tad eva jātaṃ vacanaṃ smarasya ||SRs 1.308|| [ku.saṃ. 3.32] mākandasya, yathā- cira-lālita eṣa bāla-cūtaḥ svakarāvarjita-kumbha-vāri-sekaiḥ | kusumāyudha-sāyakān prasūte payasā pannaga-vardhanṃ tad etat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माकन्द इत्य् अशोकादीनाम् उपलक्षणम् । मन्द-मारुतस्य, यथा- भृशं निपीतो बुजगाङ्गनाभिर् विनिर्गतस् तद्-गरलेन साकम् । तद् अन्यथा चेत् कथम् अक्षिणोत् ताम् अदक्षिणो दक्षिण-मातरिश्वा

mākanda ity aśokādīnām upalakṣaṇam | manda-mārutasya, yathā- bhṛśaṃ nipīto bujagāṅganābhir vinirgatas tad-garalena sākam | tad anyathā cet katham akṣiṇot tām adakṣiṇo dakṣiṇa-mātariśvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षट्पद-स्वनस्य, यथा- मधुव्रतानां मद-मन्थराणां मन्त्रैर् अपूर्वैर् इव मञ्जुनादैः । मधुश्रियो मानवती-जनानां मान-ग्रहोच्चाटनम् आचरन्ति

ṣaṭpada-svanasya, yathā- madhuvratānāṃ mada-mantharāṇāṃ mantrair apūrvair iva mañjunādaiḥ | madhuśriyo mānavatī-janānāṃ māna-grahoccāṭanam ācaranti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लता-मण्डपस्य, यथा- एषा पूगवनी प्रफुल्ल-कुसुमा पर्यन्त-चूत-द्रुमा तन्-मध्येऽ पि सरोवरं निधुवनान्तानन्द-मन्दानिलम् । तत्-तीरे कदली-गृहं विलसितं तस्यान्तरे मल्लिका- वल्ली-मण्डपम् अत्र सा सुनयना त्वन्-मार्गम् अवेक्षते

latā-maṇḍapasya, yathā- eṣā pūgavanī praphulla-kusumā paryanta-cūta-drumā tan-madhye' pi sarovaraṃ nidhuvanāntānanda-mandānilam | tat-tīre kadalī-gṛhaṃ vilasitaṃ tasyāntare mallikā- vallī-maṇḍapam atra sā sunayanā tvan-mārgam avekṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूगेहस्य, यथा- कालागरूद्गार-सुगन्धि-गन्ध- धूपाधिवासाश्रय-भू-गृहेषु । न तत्रसुर् माघ-समीरणेभ्यः श्यामाकुचोष्माश्रयिणः पुमांसः

bhūgehasya, yathā- kālāgarūdgāra-sugandhi-gandha- dhūpādhivāsāśraya-bhū-gṛheṣu | na tatrasur māgha-samīraṇebhyaḥ śyāmākucoṣmāśrayiṇaḥ pumāṃsaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्षायां राक्षसारिं प्रबल-विमत-विद्रावणे वीरभद्रं कारुण्ये रामभद्रं भुज-बल-विभवारोहणे रौहिणेयम् । पाञ्चालं चञ्चलाक्षी-परिचरण-विधौ पूर्ण-चन्द्रं प्रसादे कन्दर्प-रूप-दर्पे तुलयति नितरां सिंह-भूपाल-चन्द्रः

rakṣāyāṃ rākṣasāriṃ prabala-vimata-vidrāvaṇe vīrabhadraṃ kāruṇye rāmabhadraṃ bhuja-bala-vibhavārohaṇe rauhiṇeyam | pāñcālaṃ cañcalākṣī-paricaraṇa-vidhau pūrṇa-candraṃ prasāde kandarpa-rūpa-darpe tulayati nitarāṃ siṃha-bhūpāla-candraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घिकाया, यथा- एतस्मिन् मद-कल-मल्लिकाक्ष-पक्ष- व्याधूत-स्फुरद्-उरु-दण्ड-पुण्डरीकाः । बाष्पाम्भः परिपतनोद्गमान्तराले दृशन्ताम् अविरहित-श्रियो विभागाः ॥स्र्स् १।३१४॥ (मालती-माधव ९।१४) जलदारवस्य, यथा- मनस्विनीनां मनसोऽ पि मानस् तथापनीतो घन-गर्जितेन । यथोपगूढाः प्रथितागसोऽ पि क्षणं विदग्धाः कुपिता इवासन्

dīrghikāyā, yathā- etasmin mada-kala-mallikākṣa-pakṣa- vyādhūta-sphurad-uru-daṇḍa-puṇḍarīkāḥ | bāṣpāmbhaḥ paripatanodgamāntarāle dṛśantām avirahita-śriyo vibhāgāḥ ||SRs 1.314|| (mālatī-mādhava 9.14) jaladāravasya, yathā- manasvinīnāṃ manaso' pi mānas tathāpanīto ghana-garjitena | yathopagūḍhāḥ prathitāgaso' pi kṣaṇaṃ vidagdhāḥ kupitā ivāsan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र जलदारव-ग्रहणं विद्युद्-आदीनाम् अप्य् उपलक्षणम् । विद्युतो, यथा- वर्षासु तासु क्षण-रुक्-प्रकाशा- द्गोपाङ्गना माधवम् आलिलिङ्ग । विद्युच् च सा वीक्ष्य तद्-अङ्ग-शोभां ह्रीणेव तूर्णं जलदं जगाहे

atra jaladārava-grahaṇaṃ vidyud-ādīnām apy upalakṣaṇam | vidyuto, yathā- varṣāsu tāsu kṣaṇa-ruk-prakāśā- dgopāṅganā mādhavam āliliṅga | vidyuc ca sā vīkṣya tad-aṅga-śobhāṃ hrīṇeva tūrṇaṃ jaladaṃ jagāhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रासाद-गर्भस्य, यथा- गोपानसी-संश्रित-बर्हिणेषु कपोत-पाली-स्थ-कपोतकेषु । प्रासाद-गर्भेषु रसाद्वितीयो रेमे पयोदानिल-दुर्गमेषु

prāsāda-garbhasya, yathā- gopānasī-saṃśrita-barhiṇeṣu kapota-pālī-stha-kapotakeṣu | prāsāda-garbheṣu rasādvitīyo reme payodānila-durgameṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्गीतस्य, यथा- माधवो मधुर-माधवी-लता- मण्डपे पटु-रटन्-मधुव्रते । संजगौ श्रवण-चारु गोपिका- मान-मीन-वडिशेन वेणुना

saṅgītasya, yathā- mādhavo madhura-mādhavī-latā- maṇḍape paṭu-raṭan-madhuvrate | saṃjagau śravaṇa-cāru gopikā- māna-mīna-vaḍiśena veṇunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावो, यथा ममैव- बाला प्रसाधन-विधौ निदधाति चित्तं दत्तादरा परिणये मणि-पुत्रिकाणाम् । सा शङ्कते निज-सखी-जन-मन्द-हासैर् आलक्ष्यते तद् इह भावनवावतारः ॥स्र्स् १।३२५॥ (अबोवे १।१५४) अत्र पूर्वं शैशवेन रसानभिज्ञस्य चित्तस्य प्रसाधन-विधित्सा-पाञ्चालिका-परिणयादर-सखी-जन-हास-शङ्कादीनां तत्-प्रथमम् एव सम्भूतत्वाद् भावः । अथ हावः- ग्रीवा-रेचक-संयुक्तो भ्रू-नेत्रादि-विलास-कृत् । भाव ईषत्-प्रकाशो यः स हाव इति कथ्यते ॥स्र्स् १।३२६॥ १९३ यथा- धात्री-वचोभिर् ध्वनि-मर्म-गर्भैः क्षणं सरोष-स्मित-मात्त-लज्जा । पाञ्चालिका-द्वन्द्वम् अयोजयत् सा सम्बन्धिनी स्वस्य सखी-जनस्य

bhāvo, yathā mamaiva- bālā prasādhana-vidhau nidadhāti cittaṃ dattādarā pariṇaye maṇi-putrikāṇām | sā śaṅkate nija-sakhī-jana-manda-hāsair ālakṣyate tad iha bhāvanavāvatāraḥ ||SRs 1.325|| (above 1.154) atra pūrvaṃ śaiśavena rasānabhijñasya cittasya prasādhana-vidhitsā-pāñcālikā-pariṇayādara-sakhī-jana-hāsa-śaṅkādīnāṃ tat-prathamam eva sambhūtatvād bhāvaḥ | atha hāvaḥ- grīvā-recaka-saṃyukto bhrū-netrādi-vilāsa-kṛt | bhāva īṣat-prakāśo yaḥ sa hāva iti kathyate ||SRs 1.326|| 193 yathā- dhātrī-vacobhir dhvani-marma-garbhaiḥ kṣaṇaṃ saroṣa-smita-mātta-lajjā | pāñcālikā-dvandvam ayojayat sā sambandhinī svasya sakhī-janasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र चित्त-विकाराणां रोष-हर्ष-लज्जादीनां कुटिलेक्षण-स्मित-नताननत्वादिभिर् ईषत्-प्रकाशनाद् अयं हावः । अथ हेला- नाना-विकारैः सुव्यक्तः शृङ्गाराकृति-सूचकैः । हाव एव भवेद् धेला ललिताभिनयात्मिका ॥स्र्स् १।३२८॥ १९४ यथा- विवृण्वती शैल-सुता भावम् अङ्गैः स्फुरद् बाल-कदम्ब-कल्पैः । साचीकृता चारुतरेण तस्थौ मुखेन पर्यस्त-विलोचनेन ॥स्र्स् १।३२९॥ [कुसं। ३।६८] अत्र रोमाञ्च-मुख-साचीकरण-पर्यस्त-विलोचनत्वादि-विकारैश् चित्त-व्यापारस्यातिप्रकाशत्वेन हेला । तत्र शोभा-- सा शोभा रूप-भोगाद्यैर् यत् स्याद् अङ्ग-विभूषणम् ॥स्र्स् १।३३०॥ १९५अब् यथा- अशिथिल-परिरम्भाद् अर्ध-शिष्टाङ्ग-रागाम् अविरत-रत-वेगाद् अंस-लम्बोरु-चूलीम् । उषस् इ शयन-गेहाद् उच्चलन्तीं स्खलन्तीं कर-तल-धृत-नीवीं कातराक्षीं भजामः

atra citta-vikārāṇāṃ roṣa-harṣa-lajjādīnāṃ kuṭilekṣaṇa-smita-natānanatvādibhir īṣat-prakāśanād ayaṃ hāvaḥ | atha helā- nānā-vikāraiḥ suvyaktaḥ śṛṅgārākṛti-sūcakaiḥ | hāva eva bhaved dhelā lalitābhinayātmikā ||SRs 1.328|| 194 yathā- vivṛṇvatī śaila-sutā bhāvam aṅgaiḥ sphurad bāla-kadamba-kalpaiḥ | sācīkṛtā cārutareṇa tasthau mukhena paryasta-vilocanena ||SRs 1.329|| [ku.saṃ. 3.68] atra romāñca-mukha-sācīkaraṇa-paryasta-vilocanatvādi-vikāraiś citta-vyāpārasyātiprakāśatvena helā | tatra śobhā-- sā śobhā rūpa-bhogādyair yat syād aṅga-vibhūṣaṇam ||SRs 1.330|| 195ab yathā- aśithila-parirambhād ardha-śiṣṭāṅga-rāgām avirata-rata-vegād aṃsa-lamboru-cūlīm | uṣas i śayana-gehād uccalantīṃ skhalantīṃ kara-tala-dhṛta-nīvīṃ kātarākṣīṃ bhajāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कान्तिः-- शोभैव कान्तिर् आख्याता मन्मथाप्यायनोज्ज्वला ॥स्र्स् १।३३२॥ १९५च्द् यथा- उत्तिष्ठन्त्या रतान्ते भरम् उरगपतौ पाणिनैकेन कृत्वा धृत्वा चान्येन वासः शिथिलित-कवरी-भारम् अंसे वहन्त्याः । भूयस् तत्-काल-कान्ति-द्विगुणित-सुरत-प्रीतिना शौरिणा वः शय्याम् आलिङ्ग्य नीतं वपुर् अलस-लसद्-बाहु लक्ष्म्याः पुनातु

atha kāntiḥ-- śobhaiva kāntir ākhyātā manmathāpyāyanojjvalā ||SRs 1.332|| 195cd yathā- uttiṣṭhantyā ratānte bharam uragapatau pāṇinaikena kṛtvā dhṛtvā cānyena vāsaḥ śithilita-kavarī-bhāram aṃse vahantyāḥ | bhūyas tat-kāla-kānti-dviguṇita-surata-prītinā śauriṇā vaḥ śayyām āliṅgya nītaṃ vapur alasa-lasad-bāhu lakṣmyāḥ punātu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र पूर्व-रतान्त-जनिताया वपुः-कान्तेर् उत्तर-रतारम्भ-हेतुत्वान् मन्मथाप्यायकत्वम् । अथ दीप्तिः-- कान्तिर् एव वयो-भोग-देश-काल-गुणादिभिः । उद्दीपितातिविस्तारं याता चेद् दीप्तिर् उच्यते ॥स्र्स् १।३३४॥ १९६ यथा- यत्र स्त्रीणां प्रियतम-भुजोच्छ्वासितालिङ्गितानाम् अङ्ग-ग्लानिं सुरत-जनितां तन्तु-जालावलम्बाः । त्वत्-संरोधापगम-विशदश् चन्द्र-पादैर् निशीथे व्यालुम्पन्ति स्फुट-जल-लव-स्यन्दिनश् चन्द्र-कान्ताः ॥स्र्स् १।३३५॥ [मेघदूत २।९] अत्र प्रियतमालिङ्गन-सौध-ज्योत्स्नादि-गुणैः सुरत-ग्लानि-व्यालोपनाद् उत्तर-सुरतोत्साह-रूपा दीप्तिः प्रतीयते । अथ प्रागल्भ्यम्-- निःशङ्कत्वं प्रयोगेषु प्रागल्भ्यं परिकीर्त्यते ॥स्र्स् १।३३६॥ १९७अब् शिष्यतां निधुवनोपदेशिनः शङ्करस्य रहसि प्रपन्नया । शिक्षितं युवति-नैपुणं तया यत् तद् एव गुरु-दक्षिणी-कृतम् ॥स्र्स् १।३३७॥ [कुसं। ८।१७] अत्र गुरु-दक्षिणी-कृतम् इत्य् अनेन प्रतिकरण-रूपं प्रागल्भ्यं प्रतीयते । अथ माधुर्यम्-- माधुर्यं नाम चेष्टानां सर्वावस्थासु मार्दवम् ॥स्र्स् १।३३८॥ १९७च्द् यथा- वामं सन्धि-स्तिमित-वलयं न्यस्य हस्तं नितम्बे कृत्वा श्यामाविटप-सदृशं स्रस्त-मुक्तं द्वितीयम् । पादाङ्गुष्ठालुलित-कुसुमे कुट्टिमे पातिताक्षं नृत्ताद् अस्याः स्थितम् अतितरां कान्तम् ऋज्वायतार्धम्

atra pūrva-ratānta-janitāyā vapuḥ-kānter uttara-ratārambha-hetutvān manmathāpyāyakatvam | atha dīptiḥ-- kāntir eva vayo-bhoga-deśa-kāla-guṇādibhiḥ | uddīpitātivistāraṃ yātā ced dīptir ucyate ||SRs 1.334|| 196 yathā- yatra strīṇāṃ priyatama-bhujocchvāsitāliṅgitānām aṅga-glāniṃ surata-janitāṃ tantu-jālāvalambāḥ | tvat-saṃrodhāpagama-viśadaś candra-pādair niśīthe vyālumpanti sphuṭa-jala-lava-syandinaś candra-kāntāḥ ||SRs 1.335|| [meghadūta 2.9] atra priyatamāliṅgana-saudha-jyotsnādi-guṇaiḥ surata-glāni-vyālopanād uttara-suratotsāha-rūpā dīptiḥ pratīyate | atha prāgalbhyam-- niḥśaṅkatvaṃ prayogeṣu prāgalbhyaṃ parikīrtyate ||SRs 1.336|| 197ab śiṣyatāṃ nidhuvanopadeśinaḥ śaṅkarasya rahasi prapannayā | śikṣitaṃ yuvati-naipuṇaṃ tayā yat tad eva guru-dakṣiṇī-kṛtam ||SRs 1.337|| [ku.saṃ. 8.17] atra guru-dakṣiṇī-kṛtam ity anena pratikaraṇa-rūpaṃ prāgalbhyaṃ pratīyate | atha mādhuryam-- mādhuryaṃ nāma ceṣṭānāṃ sarvāvasthāsu mārdavam ||SRs 1.338|| 197cd yathā- vāmaṃ sandhi-stimita-valayaṃ nyasya hastaṃ nitambe kṛtvā śyāmāviṭapa-sadṛśaṃ srasta-muktaṃ dvitīyam | pādāṅguṣṭhālulita-kusume kuṭṭime pātitākṣaṃ nṛttād asyāḥ sthitam atitarāṃ kāntam ṛjvāyatārdham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ धैर्यम्- स्थिरा चित्तोन्नतिर् या तु तद् धैर्यम् इति संज्ञितम् ॥स्र्स् १।३४०॥ १९८अब् यथा- अथ विश्वात्मने गौरी सन्दिदेश मिथः सखीम् । दाता मे भूत्भृतां नाथः प्रमाणीक्रियताम् इति ॥स्र्स् १।३४१॥ [कुसम्। ६।१] अथ औदार्यम्- औदार्यं विनयं प्राहुः सर्वावस्थानुगं बुधाः ॥स्र्स् १।३४२॥ १९८च्द् यथा- कल्याण-बुद्धेर् अथवा तवायं न काम-चारो मयि शङ्कनीयः । ममैव जन्मान्तर-पातकानां विपाक-विस्फूर्जथुर् अप्रसह्यः ॥स्र्स् १।३४३॥ (रवं। १४।६२) अत्रानपराधेऽ पि निष्कासयतो रामस्यानुपालम्भात् सीताया औदार्यं प्रतीयते । सर्वावस्था-समत्वाविदितेङ्गिताकारत्व-रूपयोर् लक्षणयोश् चित्त-धैर्य एवान्तर्भूतत्वात् भोज-राज-लक्षितौ स्थैर्य-गाम्भीर्य-रूपाव् अन्यौ द्वौ चित्तारम्भौ चास्मद्-उक्ते धैर्य एवान्तर्भूताव् इति दशैव चित्तारम्भाः । अथ गात्रारम्भाः- लीला विलासो विच्छित्तिर् विभ्रमः किलकिञ्चितम् । मोट्टायितं कुट्टमितं बिब्बोको ललितं तथा । १९९ विहृतं चेति विज्ञेया योषितां दश गात्रजाः

atha dhairyam- sthirā cittonnatir yā tu tad dhairyam iti saṃjñitam ||SRs 1.340|| 198ab yathā- atha viśvātmane gaurī sandideśa mithaḥ sakhīm | dātā me bhūtbhṛtāṃ nāthaḥ pramāṇīkriyatām iti ||SRs 1.341|| [ku.sam. 6.1] atha audāryam- audāryaṃ vinayaṃ prāhuḥ sarvāvasthānugaṃ budhāḥ ||SRs 1.342|| 198cd yathā- kalyāṇa-buddher athavā tavāyaṃ na kāma-cāro mayi śaṅkanīyaḥ | mamaiva janmāntara-pātakānāṃ vipāka-visphūrjathur aprasahyaḥ ||SRs 1.343|| (ra.vaṃ. 14.62) atrānaparādhe' pi niṣkāsayato rāmasyānupālambhāt sītāyā audāryaṃ pratīyate | sarvāvasthā-samatvāviditeṅgitākāratva-rūpayor lakṣaṇayoś citta-dhairya evāntarbhūtatvāt bhoja-rāja-lakṣitau sthairya-gāmbhīrya-rūpāv anyau dvau cittārambhau cāsmad-ukte dhairya evāntarbhūtāv iti daśaiva cittārambhāḥ | atha gātrārambhāḥ- līlā vilāso vicchittir vibhramaḥ kilakiñcitam | moṭṭāyitaṃ kuṭṭamitaṃ bibboko lalitaṃ tathā | 199 vihṛtaṃ ceti vijñeyā yoṣitāṃ daśa gātrajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र लीला- प्रियानुकरणं यत् तु मधुरालाप-पूर्वकैः । २०० चेष्टितैर् गतिभिर् वा स्यात् सा लीलेति निगद्यते

tatra līlā- priyānukaraṇaṃ yat tu madhurālāpa-pūrvakaiḥ | 200 ceṣṭitair gatibhir vā syāt sā līleti nigadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- दुष्ट-कालिय तिष्ठाद्य कृष्णोऽ हम् इति चापरा । बाहुम् आस्फोट्य कृष्णस्य लीला-सर्वस्वम् आददे ॥स्र्स् १।३४६॥ [विपु। ५।१३।२७] अथ विलासः- प्रिय-सम्प्राप्ति-समये भ्रू-नेत्रानन-कर्मणाम् । २०१ तात्कालिको विशेषो यः स विलास इतीरितः

yathā- duṣṭa-kāliya tiṣṭhādya kṛṣṇo' ham iti cāparā | bāhum āsphoṭya kṛṣṇasya līlā-sarvasvam ādade ||SRs 1.346|| [vi.pu. 5.13.27] atha vilāsaḥ- priya-samprāpti-samaye bhrū-netrānana-karmaṇām | 201 tātkāliko viśeṣo yaḥ sa vilāsa itīritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- बाला सखी-तनु-लतान्तरिता भवन्तम् आलोक्य मुग्ध-मधुरैर् अलसैर् अपाङ्गैः । सिंह-क्षमा-रमण चित्तज-मोहनास्त्रैर् लक्ष्मीर् अभित्ति-लिखितेव चिरं समास्ते

yathā- bālā sakhī-tanu-latāntaritā bhavantam ālokya mugdha-madhurair alasair apāṅgaiḥ | siṃha-kṣamā-ramaṇa cittaja-mohanāstrair lakṣmīr abhitti-likhiteva ciraṃ samāste

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ विच्छित्तिः- आकल्प-कल्पनाल्पापि विच्छित्तिर् अतिकान्ति-कृत् ॥स्र्स् १।३४९॥ २०२ यथा- आलोलैर् अवगम्यते मधुकरैः केशेषु माल्य-ग्रहः कान्तिः कापि कपोलयोः प्रथयते ताम्बूलम् अन्तर्गतम् । अङ्गानाम् अनुमीयते परिमलैर् आलेपन-प्रक्रिया वेषः कोऽ पि विदग्ध एष सुदृशः सूते सुखं चक्षुषोः

atha vicchittiḥ- ākalpa-kalpanālpāpi vicchittir atikānti-kṛt ||SRs 1.349|| 202 yathā- ālolair avagamyate madhukaraiḥ keśeṣu mālya-grahaḥ kāntiḥ kāpi kapolayoḥ prathayate tāmbūlam antargatam | aṅgānām anumīyate parimalair ālepana-prakriyā veṣaḥ ko' pi vidagdha eṣa sudṛśaḥ sūte sukhaṃ cakṣuṣoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ विभ्रमः- प्रिया-गमन-वेलायां मदनावेश-सम्भ्रमात् । विभ्रमोऽ ङ्गद-हारादि-भूषा-स्थान-विपर्ययः ॥स्र्स् १।३५१॥ २०३ यथा- चकार काचित् सित-चन्दनाङ्के काञ्ची-कलापं स्तन-भार-युग्मे । प्रियं प्रति प्रेषित-दृष्टिर् अन्या नितम्ब-बिम्बे च बबन्ध हारम्

atha vibhramaḥ- priyā-gamana-velāyāṃ madanāveśa-sambhramāt | vibhramo' ṅgada-hārādi-bhūṣā-sthāna-viparyayaḥ ||SRs 1.351|| 203 yathā- cakāra kācit sita-candanāṅke kāñcī-kalāpaṃ stana-bhāra-yugme | priyaṃ prati preṣita-dṛṣṭir anyā nitamba-bimbe ca babandha hāram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ किलकिञ्चितम्- शोक-रोषाश्रु-हर्षादेः सङ्करः किल-किञ्चितम् ॥स्र्स् १।३५३॥ २०४अब् यथा- दत्तं श्रुतं द्यूत-पणं सखीभ्यो विवक्षति प्रेयसि कुञ्चित-भ्रूः । कण्ठं कराभ्याम् अवलम्ब्य तस्य मुखं पिधत्ते स्म कपोलकेन

atha kilakiñcitam- śoka-roṣāśru-harṣādeḥ saṅkaraḥ kila-kiñcitam ||SRs 1.353|| 204ab yathā- dattaṃ śrutaṃ dyūta-paṇaṃ sakhībhyo vivakṣati preyasi kuñcita-bhrūḥ | kaṇṭhaṃ karābhyām avalambya tasya mukhaṃ pidhatte sma kapolakena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा- रति-क्रीडा-द्यूते कथम् अपि समासाद्य समयं मया लब्धे तस्याः क्वणित-कल-कण्ठार्धम् अधरे । कृत-भ्रू-भङ्गासौ प्रकटित-विलक्षार्ध-रुदित- स्मित-क्रोधोद्भ्रान्तं पुनर् अपि विदध्यान् मयि मुखम्

yathā vā- rati-krīḍā-dyūte katham api samāsādya samayaṃ mayā labdhe tasyāḥ kvaṇita-kala-kaṇṭhārdham adhare | kṛta-bhrū-bhaṅgāsau prakaṭita-vilakṣārdha-rudita- smita-krodhodbhrāntaṃ punar api vidadhyān mayi mukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मोट्टायितम्- स्वाभिलाष-प्रकटम् मोट्टायितम् इतीरितम् ॥स्र्स् १।३५६॥ २०४ यथा ममैव- आकर्ण्य कर्ण-युगलैक-रसायनानि तन्व्या प्रियस्य गदितानि सखी-कथासु । आलोल-कङ्कण-झणत्करणाभिरामम् आवेल्लिते भुज-लते ललिताङ्ग-भङ्गम्

atha moṭṭāyitam- svābhilāṣa-prakaṭam moṭṭāyitam itīritam ||SRs 1.356|| 204 yathā mamaiva- ākarṇya karṇa-yugalaika-rasāyanāni tanvyā priyasya gaditāni sakhī-kathāsu | ālola-kaṅkaṇa-jhaṇatkaraṇābhirāmam āvellite bhuja-late lalitāṅga-bhaṅgam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कुट्टमितम्- केशाधरादि-ग्रहणे मोदमानेऽ पि मानसे । दुःखितेव बहिः कुप्येद् यत्र कुट्टमितं हि तत् ॥स्र्स् १।३५८॥ २०५ यथा-- पाणि-पल्लव-विधूननम् अन्तः- शीत्कृतानि नयनार्ध-निमेषाः । योषितां रहसि गद्गद-वाचाम् अस्त्रताम् उपययुर् मदनस्य ॥स्र्स् १।३५९॥ [किराट ९।५०] अत्र रहसीति सामान्य-सूचितानां केशाधर-ग्रहणादीनां कार्य-भूतैः पाणि-पल्लव-विधूनन-सीत्कृतादिभिर् बहिर् एव कोपस्य प्रतीयमानत्वात् कुट्टमितम् । अथ बिब्बोकः- इष्टेऽ प्य् अनादरो गर्वान् मानाद् बिब्बोक ईरितः ॥स्र्स् १।३६०॥ २०६अब् गर्वाद्, यथा- पुंसानुनीता शत-साम-वादैर् गर्वान् निरीहेव चुचुम्ब काचित् । अर्थानभीष्टान् अपि वाम-शीलाः स्त्रियः परार्थान् इव कल्पयन्ति

atha kuṭṭamitam- keśādharādi-grahaṇe modamāne' pi mānase | duḥkhiteva bahiḥ kupyed yatra kuṭṭamitaṃ hi tat ||SRs 1.358|| 205 yathā-- pāṇi-pallava-vidhūnanam antaḥ- śītkṛtāni nayanārdha-nimeṣāḥ | yoṣitāṃ rahasi gadgada-vācām astratām upayayur madanasya ||SRs 1.359|| [kirāṭa 9.50] atra rahasīti sāmānya-sūcitānāṃ keśādhara-grahaṇādīnāṃ kārya-bhūtaiḥ pāṇi-pallava-vidhūnana-sītkṛtādibhir bahir eva kopasya pratīyamānatvāt kuṭṭamitam | atha bibbokaḥ- iṣṭe' py anādaro garvān mānād bibboka īritaḥ ||SRs 1.360|| 206ab garvād, yathā- puṃsānunītā śata-sāma-vādair garvān nirīheva cucumba kācit | arthānabhīṣṭān api vāma-śīlāḥ striyaḥ parārthān iva kalpayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानाद्, यथा- निर्विभुज्य दशन-च्छदं ततो वाचि भर्तुर् अवधीरणा-परा । शैल-राज-तनया समीपगाम् आललापि विजयाम् अहेतुकम् ॥स्र्स् १।३६२॥ [कुसं। ८।४९] अत्र सन्ध्या-निमित्तं मानाद् अनादरेण बिब्बोकः । अथ ललितम्- विन्यास-भङ्गि-रङ्गानां भ्रू-विलास-मनोहराः ।२०६ सुकुमारा भवेद् यत्र ललितं तद्-उदीरितम्

mānād, yathā- nirvibhujya daśana-cchadaṃ tato vāci bhartur avadhīraṇā-parā | śaila-rāja-tanayā samīpagām ālalāpi vijayām ahetukam ||SRs 1.362|| [ku.saṃ. 8.49] atra sandhyā-nimittaṃ mānād anādareṇa bibbokaḥ | atha lalitam- vinyāsa-bhaṅgi-raṅgānāṃ bhrū-vilāsa-manoharāḥ |206 sukumārā bhaved yatra lalitaṃ tad-udīritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- चरण-कमल-कान्त्या देहलीम् अर्चयन्ती कनक-मय-कवाटं पाणिना कम्पयन्ती । कुवलय-मयम् अक्ष्णा तोरणं पूरयन्ती वरतनुर् इयम् आस्ते मन्दिरस्येव लक्ष्मीः

yathā- caraṇa-kamala-kāntyā dehalīm arcayantī kanaka-maya-kavāṭaṃ pāṇinā kampayantī | kuvalaya-mayam akṣṇā toraṇaṃ pūrayantī varatanur iyam āste mandirasyeva lakṣmīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ विहृतम्- ईर्ष्यया मान-लज्जाभ्यां न दत्तं योग्यम् उत्तरम् । २०७ क्रियया व्यज्यते यत्र विहृतं तद् उदीरितम्

atha vihṛtam- īrṣyayā māna-lajjābhyāṃ na dattaṃ yogyam uttaram | 207 kriyayā vyajyate yatra vihṛtaṃ tad udīritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईर्ष्यया, यथा- तथागतायां परिहास-पूर्वं सख्यां सखी वेत्र-भृद् आबभाषे । आर्ये व्रजावोऽ न्यत इत्य् अथैनां वधूर् असूयाकुटिलं ददर्श

īrṣyayā, yathā- tathāgatāyāṃ parihāsa-pūrvaṃ sakhyāṃ sakhī vetra-bhṛd ābabhāṣe | ārye vrajāvo' nyata ity athaināṃ vadhūr asūyākuṭilaṃ dadarśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र न व्रजाव इत्य् उत्तरम् अदत्त्वा कुटिल-दर्शनेनैव व्यञ्जनाद् विहृतम् । मानेन, यथा- अद्यापि तन्-मनसि सम्परिवर्तते मे रात्रौ मयि क्षुतवति क्षिति-पाल-पुत्र्या । जीवेति मङ्गल-वचः परिहृत्य रोषात् कर्णेऽ र्पितं कनक-पत्रम् अनालपन्त्या

atra na vrajāva ity uttaram adattvā kuṭila-darśanenaiva vyañjanād vihṛtam | mānena, yathā- adyāpi tan-manasi samparivartate me rātrau mayi kṣutavati kṣiti-pāla-putryā | jīveti maṅgala-vacaḥ parihṛtya roṣāt karṇe' rpitaṃ kanaka-patram anālapantyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लज्जया, यथा- अप्य् अवस्तुनि कथा-प्रवृत्तये प्रश्न-तत्परम् अनङ्ग-शासनम् । वीक्षितेन परिगृह्य पार्वती मूर्ध-कम्पमयम् उत्तरं ददौ ॥स्र्स् १।३६८॥ [कुसं। ८।६] इत्थं श्री-सिंह-भूपेन सत्त्वालङ्कार-शालिना । २०८ कथिताः सत्त्वजाः स्त्रीणाम् अलङ्कारास् तु विंशतिः

lajjayā, yathā- apy avastuni kathā-pravṛttaye praśna-tatparam anaṅga-śāsanam | vīkṣitena parigṛhya pārvatī mūrdha-kampamayam uttaraṃ dadau ||SRs 1.368|| [ku.saṃ. 8.6] itthaṃ śrī-siṃha-bhūpena sattvālaṅkāra-śālinā | 208 kathitāḥ sattvajāḥ strīṇām alaṅkārās tu viṃśatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वाद् दशैव भावाद्या जाता लीलादयस् तु न । २०९ अतो हि विंशतिर् भावाः सात्त्विका इति नोचितम्

sattvād daśaiva bhāvādyā jātā līlādayas tu na | 209 ato hi viṃśatir bhāvāḥ sāttvikā iti nocitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युज्यते सात्त्विकत्वं च भावादि-सहचारिणः । २१० लीलादि-दशकस्यापि छत्रि-न्याय-बलात् स्फुटम्

yujyate sāttvikatvaṃ ca bhāvādi-sahacāriṇaḥ | 210 līlādi-daśakasyāpi chatri-nyāya-balāt sphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोजेन क्रीडितं केलिर् इत्य् अन्यौ गात्रजौ स्मृतौ । २११ अतो विंशतिर् इत्य् अत्र सङ्ख्येयं नोपपद्यते

bhojena krīḍitaṃ kelir ity anyau gātrajau smṛtau | 211 ato viṃśatir ity atra saṅkhyeyaṃ nopapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा हि लक्षितम् अनेनैव च- क्रीडितं केलिर् इत्य् अन्यौ गात्रारम्भाव् उदाहृतौ । बाल्य-यौवन-कौमार-साधारण-विहार-भाक् । विशेषः क्रीडितं केलिस् तद् एव दयिताश्रयम् ॥स्र्स् १।३७३॥ इति । उदाहृतं च । क्रीडितं, यथा- मन्दाकिनी-सैकत-वेदिकाभिः सा कन्दुकैः कृत्रिम-पुत्रकैश् च । रेमे मुहुर् मध्य-गता सखीनां क्रीडा-रसं निर्विशतीव बाल्ये ॥स्र्स् १।३७४॥ [कुसं। ७।२९] केलिर्, यथा- व्यपोहितुं लोचनतो मुखानिलैर् अपारयन्तं किल पुष्पजं रजः । पयोधरेणोरसि काचिद् उन्मनाः प्रियं जघानोन्नत-पीवर-स्तनी ॥स्र्स् १।३७५॥ [किराट ८।१९] इति । अत्रोच्यते भाव-तत्त्व-वेदिना सिंह-भूभुजा । २१२ आद्यः प्राग् एव भावादि-समुत्पत्तेश् च शैशवे

tathā hi lakṣitam anenaiva ca- krīḍitaṃ kelir ity anyau gātrārambhāv udāhṛtau | bālya-yauvana-kaumāra-sādhāraṇa-vihāra-bhāk | viśeṣaḥ krīḍitaṃ kelis tad eva dayitāśrayam ||SRs 1.373|| iti | udāhṛtaṃ ca | krīḍitaṃ, yathā- mandākinī-saikata-vedikābhiḥ sā kandukaiḥ kṛtrima-putrakaiś ca | reme muhur madhya-gatā sakhīnāṃ krīḍā-rasaṃ nirviśatīva bālye ||SRs 1.374|| [ku.saṃ. 7.29] kelir, yathā- vyapohituṃ locanato mukhānilair apārayantaṃ kila puṣpajaṃ rajaḥ | payodhareṇorasi kācid unmanāḥ priyaṃ jaghānonnata-pīvara-stanī ||SRs 1.375|| [kirāṭa 8.19] iti | atrocyate bhāva-tattva-vedinā siṃha-bhūbhujā | 212 ādyaḥ prāg eva bhāvādi-samutpatteś ca śaiśave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कन्या-विनोद-मात्रत्वाद् अनुभावेषु नेष्यते । २१३ प्रेम-विस्रम्भ-मात्रत्वान् नान्यस्याप्य् अनुभावता । अतो विंशतिर् इत्य् एषा सङ्ख्या सङ्ख्यावतां मता ॥स्र्स् १।३७७॥ २१४ अथ पौरुष-सात्त्विकाः- शोभा विलासो माधुर्यं धैर्यं गाम्भीर्यम् एव च । ललितौदार्य-तेजांसि सत्त्व-भेदास् तु पौरुषाः ॥स्र्स् १।३७८॥ २१५ तत्र शोभा- नीचे दयाधिके स्पर्धा शौर्योत्साहौ च दक्षता । यत्र प्रकटतां यान्ति सा शोभेति प्रकीर्तिता ॥स्र्स् १।३७९॥ २१६ नीचे दयाधिके स्पर्धा, यथा- क्षुद्राः सन्त्रासम् एनं विजहितहरयो भिन्न-शक्रेभ-कुम्भा युष्मद्-गात्रेषु लज्जां दधति परमम् अमी सायकाः सम्पतन्तः । सौमित्रे तिष्ठ पात्रं त्वम् अपि न हि रुषां नन्व् अहं मेघनादः किञ्चिद् भ्रू-भङ्ग-लीला-नियमित-जलधिं रामम् अन्वेषयामि

kanyā-vinoda-mātratvād anubhāveṣu neṣyate | 213 prema-visrambha-mātratvān nānyasyāpy anubhāvatā | ato viṃśatir ity eṣā saṅkhyā saṅkhyāvatāṃ matā ||SRs 1.377|| 214 atha pauruṣa-sāttvikāḥ- śobhā vilāso mādhuryaṃ dhairyaṃ gāmbhīryam eva ca | lalitaudārya-tejāṃsi sattva-bhedās tu pauruṣāḥ ||SRs 1.378|| 215 tatra śobhā- nīce dayādhike spardhā śauryotsāhau ca dakṣatā | yatra prakaṭatāṃ yānti sā śobheti prakīrtitā ||SRs 1.379|| 216 nīce dayādhike spardhā, yathā- kṣudrāḥ santrāsam enaṃ vijahitaharayo bhinna-śakrebha-kumbhā yuṣmad-gātreṣu lajjāṃ dadhati paramam amī sāyakāḥ sampatantaḥ | saumitre tiṣṭha pātraṃ tvam api na hi ruṣāṃ nanv ahaṃ meghanādaḥ kiñcid bhrū-bhaṅga-līlā-niyamita-jaladhiṃ rāmam anveṣayāmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र प्रथमार्धे क्षुद्र-कपि-विषये दया, उत्तरार्धे राम-विषया स्पर्धा चेन्द्रजितः प्रतीयते । शौर्ये सत्त्व-सारः । उत्साहः स्थैर्यम् । दक्षता क्षिप्र-कारित्वम् । एषां नायक-गुण-निरूपणावसर एवोदाहरणानि दर्शितानि । अथ विलासः- वृषभस्येव गम्भीरा गतिर् धीरं च दर्शनम् । सस्मितं च वचो यत्र स विलास इतीरितः ॥स्र्स् १।३८१॥ २१७ गम्भीर-गमनं, यथा- तान् अर्घ्यान् अर्घ्यम् आदाय दूरं प्रत्युद्ययौ गिरिः । नमयन् सार-गुरुभिः पाद-न्यासैर् वसुन्धराम् ॥स्र्स् १।३८२॥ [कुसं। ६।५०] धीर-दृष्टिर्, यथा- तत् गम्भीरं विनिवर्तितेन प्रभात-पङ्केरुह-बन्धुरेण । अपश्यद् अक्ष्णा मधुमात्मजन्मा प्रत्याबभाषे स च दैत्य-दूतम्

atra prathamārdhe kṣudra-kapi-viṣaye dayā, uttarārdhe rāma-viṣayā spardhā cendrajitaḥ pratīyate | śaurye sattva-sāraḥ | utsāhaḥ sthairyam | dakṣatā kṣipra-kāritvam | eṣāṃ nāyaka-guṇa-nirūpaṇāvasara evodāharaṇāni darśitāni | atha vilāsaḥ- vṛṣabhasyeva gambhīrā gatir dhīraṃ ca darśanam | sasmitaṃ ca vaco yatra sa vilāsa itīritaḥ ||SRs 1.381|| 217 gambhīra-gamanaṃ, yathā- tān arghyān arghyam ādāya dūraṃ pratyudyayau giriḥ | namayan sāra-gurubhiḥ pāda-nyāsair vasundharām ||SRs 1.382|| [ku.saṃ. 6.50] dhīra-dṛṣṭir, yathā- tat gambhīraṃ vinivartitena prabhāta-paṅkeruha-bandhureṇa | apaśyad akṣṇā madhumātmajanmā pratyābabhāṣe sa ca daitya-dūtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सस्मितं वचो, यथा- द्योतितान्तः-सभैः कुन्द-कुड्मलाग्र-दतः स्मितैः । स्नपितेवाभवत् तस्य शुद्ध-वर्णा सरस्वती ॥स्र्स् १।३८४॥ (माघ। २।७) अथ माधुर्यम्- तन् माधुर्यं यत्र चेष्टा-दृष्ट्य्-आदेः स्पृहणीयता ॥स्र्स् १।३८५॥ २१८अब् ॥स्र्स् १।३८६॥ मिस्सिन्ग् यथा- ऋजुतां नयतः स्मरामि ते शरम् उत्सङ्ग-निषण्ण-धन्वनः । मधुना सह सस्मितां कथां नयनोपान्त-विलोकितं च यत् ॥स्र्स् १।३८७॥ [कुसं। ४।२३] धैर्य-गाम्भीर्ये तु नायक-गुण-वर्णनावसर एवोक्ते । अथ ललितम्- शृङ्गार-प्रचुरा चेष्टा यत्र तल् ललितं भवेत् ॥स्र्स् १।३८८॥ २१८च्द् यथा- कपोले जानक्याः करिकल-भदन्त-द्युति-मुषि स्मर-स्मेरं गण्डोड्डमर-पुलकं वक्त्र-कमलम् । मुहुः पश्यन् शृण्वन् रजनिचर-सेना-कलकलं जटाजूट-ग्रन्थिं द्रढयति रघूणां परिवृढः

sasmitaṃ vaco, yathā- dyotitāntaḥ-sabhaiḥ kunda-kuḍmalāgra-dataḥ smitaiḥ | snapitevābhavat tasya śuddha-varṇā sarasvatī ||SRs 1.384|| (māgha. 2.7) atha mādhuryam- tan mādhuryaṃ yatra ceṣṭā-dṛṣṭy-ādeḥ spṛhaṇīyatā ||SRs 1.385|| 218ab ||SRs 1.386|| MISSING yathā- ṛjutāṃ nayataḥ smarāmi te śaram utsaṅga-niṣaṇṇa-dhanvanaḥ | madhunā saha sasmitāṃ kathāṃ nayanopānta-vilokitaṃ ca yat ||SRs 1.387|| [ku.saṃ. 4.23] dhairya-gāmbhīrye tu nāyaka-guṇa-varṇanāvasara evokte | atha lalitam- śṛṅgāra-pracurā ceṣṭā yatra tal lalitaṃ bhavet ||SRs 1.388|| 218cd yathā- kapole jānakyāḥ karikala-bhadanta-dyuti-muṣi smara-smeraṃ gaṇḍoḍḍamara-pulakaṃ vaktra-kamalam | muhuḥ paśyan śṛṇvan rajanicara-senā-kalakalaṃ jaṭājūṭa-granthiṃ draḍhayati raghūṇāṃ parivṛḍhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औदार्य-तेजसोर् अपि नायक-प्रसङ्ग एव लक्षणोदाहरणे प्रोक्ते । अत्र गाम्भीर्य-धैर्ये द्वे चित्तजे गात्रजाः परे । एके साधारणान् एतान् मेनिरे चित्त-गात्रयोः ॥स्र्स् १।३९०॥ २१९ अथ वाग्-आरम्भाः- आलापश् च विलापश् च संलापश् च प्रलापकः । अनुलापापलापौ च सन्देशश् चातिदेशकः ॥स्र्स् १।३९१॥ २२० निर्देशश् चोपदेशश् चापदेशो व्यपदेशकः । एवं द्वादशधा प्रोक्ता कीर्तिता वाग्-आरम्भा विचक्षणैः ॥स्र्स् १।३९२॥ २२१ तत्र आलापः- तत्रालापः प्रियोक्तिः स्यात् ॥स्र्स् १।३९३॥ २२२अ यथा ममैव- कस् ते वाक्यामृतं त्यक्त्वा शृणोत्य् अन्य-गिरं बुधः । सहकार-रसं त्यक्त्वा निम्बं चुम्बति किं शुकः

audārya-tejasor api nāyaka-prasaṅga eva lakṣaṇodāharaṇe prokte | atra gāmbhīrya-dhairye dve cittaje gātrajāḥ pare | eke sādhāraṇān etān menire citta-gātrayoḥ ||SRs 1.390|| 219 atha vāg-ārambhāḥ- ālāpaś ca vilāpaś ca saṃlāpaś ca pralāpakaḥ | anulāpāpalāpau ca sandeśaś cātideśakaḥ ||SRs 1.391|| 220 nirdeśaś copadeśaś cāpadeśo vyapadeśakaḥ | evaṃ dvādaśadhā proktā kīrtitā vāg-ārambhā vicakṣaṇaiḥ ||SRs 1.392|| 221 tatra ālāpaḥ- tatrālāpaḥ priyoktiḥ syāt ||SRs 1.393|| 222a yathā mamaiva- kas te vākyāmṛtaṃ tyaktvā śṛṇoty anya-giraṃ budhaḥ | sahakāra-rasaṃ tyaktvā nimbaṃ cumbati kiṃ śukaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा वा- धत्से धातुर् मधुप कमले सौख्यम् अध्यासिकायां मुग्धाक्षीणां वहसि मृधुना कुन्तलेनोपमानम् । चापे किं च व्रजसि गुणतां शम्बरारेः किम् अन्यत् पूजा-पुष्पं भवति भवतो भुक्त-शेषं सुराणाम्

yathā vā- dhatse dhātur madhupa kamale saukhyam adhyāsikāyāṃ mugdhākṣīṇāṃ vahasi mṛdhunā kuntalenopamānam | cāpe kiṃ ca vrajasi guṇatāṃ śambarāreḥ kim anyat pūjā-puṣpaṃ bhavati bhavato bhukta-śeṣaṃ surāṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ विलापः- विलापो दुःखजं वचः ॥स्र्स् १।३९६॥ २२२ब् यथा- सीतां स्व-हस्तेन वने विमोक्तुं श्रोतुं च तस्याः परिदेवितानि । सुखेन लङ्का-समरे मृतं माम् अजीवयन् मारुतिर् आत्त-वैरः ॥स्र्स् १।३९७॥ [हना। १४।९१] अथ संलापः- उक्ति-प्रत्युक्तिमद्-वाक्यं संलाप इति कीर्तितम् ॥स्र्स् १।३९८॥ २२२च्द् यथा- भिक्षां प्रदेहि ललितोत्पल-पत्र-नेत्रे पुष्पिण्य् अहं खलु सुरासुर-वन्दनीय । बाले तथा यदि फलं त्वयि विद्यते मे वाक्यैर् अलं फल-भुग् ईश परोऽ स्ति याहि

atha vilāpaḥ- vilāpo duḥkhajaṃ vacaḥ ||SRs 1.396|| 222b yathā- sītāṃ sva-hastena vane vimoktuṃ śrotuṃ ca tasyāḥ paridevitāni | sukhena laṅkā-samare mṛtaṃ mām ajīvayan mārutir ātta-vairaḥ ||SRs 1.397|| [ha.nā. 14.91] atha saṃlāpaḥ- ukti-pratyuktimad-vākyaṃ saṃlāpa iti kīrtitam ||SRs 1.398|| 222cd yathā- bhikṣāṃ pradehi lalitotpala-patra-netre puṣpiṇy ahaṃ khalu surāsura-vandanīya | bāle tathā yadi phalaṃ tvayi vidyate me vākyair alaṃ phala-bhug īśa paro' sti yāhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रलापः-- व्यर्थालापः प्रलापः स्यात् ॥स्र्स् १।४००॥ २२३अ यथा- मुखं तु चन्द्र-प्रतिमं तिमं तिमं स्तनौ च पीनौ कठिनौ ठिनौ ठिनौ । कटिर् विशाला रभसा भसा भसा अहो विचित्रं तरुणी रुणी रुणी

atha pralāpaḥ-- vyarthālāpaḥ pralāpaḥ syāt ||SRs 1.400|| 223a yathā- mukhaṃ tu candra-pratimaṃ timaṃ timaṃ stanau ca pīnau kaṭhinau ṭhinau ṭhinau | kaṭir viśālā rabhasā bhasā bhasā aho vicitraṃ taruṇī ruṇī ruṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ अनुलापः- अनुलापो मुहुर् वचः ॥४०१॥ २२३ब् यथा- तमस् तमो नहि नहि मेचकाः कचाः शशी शशी नहि नहि दृक्-सुखं मुखम् । लते लते नहि नहि सुन्दरौ करौ नभो नभो नहि नहि चारु मध्यमम्

atha anulāpaḥ- anulāpo muhur vacaḥ ||401|| 223b yathā- tamas tamo nahi nahi mecakāḥ kacāḥ śaśī śaśī nahi nahi dṛk-sukhaṃ mukham | late late nahi nahi sundarau karau nabho nabho nahi nahi cāru madhyamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथापलापः- अपलापस् तु पूर्वोक्तस्यान्यथा योजनं भवेत् ॥स्र्स् १।४०३॥ २२३च्द् यथा- त्वम् रुक्मिणी त्वं खलु सत्यभामा किम् अत्र गोत्र-स्खलनं ममेति । प्रसादयन् व्याज-पदेन राधां पुनातु देवः पुरुषोत्तमो वः

athāpalāpaḥ- apalāpas tu pūrvoktasyānyathā yojanaṃ bhavet ||SRs 1.403|| 223cd yathā- tvam rukmiṇī tvaṃ khalu satyabhāmā kim atra gotra-skhalanaṃ mameti | prasādayan vyāja-padena rādhāṃ punātu devaḥ puruṣottamo vaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र नायिका-वाचकयोः रुक्मिणी-सत्यभामा-पदयोः पूर्वोक्तयोः सुवर्णवत्त्व-सत्य-कोपत्व-लक्षणेनार्थेन योजनाद् अपलापः । अथ सन्देशः- सन्देशस् तु प्रोषितस्य स्व-वार्ता-प्रेषणं भवेत् ॥स्र्स् १।४०५॥ २२४अब् यथा- एतस्मान् मां कुशलिनम् अभिज्ञान-दानाद् विदित्वा मा कौलीनाद् असित-नयने मय्य् अविश्वासिनी भूः । स्नेहान् आहुः किम् अपि विरहे ध्वंसिनस् ते त्व् अभोगाद् इष्टे वस्तुन्य् उपचित-रसाः प्रेम-राशी-भवन्ति ॥स्र्स् १।४०६॥ [मेदू। २।५२] अथ अतिदेशः- सोऽ तिदेशो मद्-उक्तानि तद्-उक्तानीति यद् वचः ॥स्र्स् १।४०७॥ २२४च्द् यथा- तनयां तव याचते हरिर् जगद्-आत्मा पुरुषोत्तमः स्वयम् । गिरि-गह्वर-शब्द-संनिभां गिरम् अस्माकम् अवेहि वारिधे

atra nāyikā-vācakayoḥ rukmiṇī-satyabhāmā-padayoḥ pūrvoktayoḥ suvarṇavattva-satya-kopatva-lakṣaṇenārthena yojanād apalāpaḥ | atha sandeśaḥ- sandeśas tu proṣitasya sva-vārtā-preṣaṇaṃ bhavet ||SRs 1.405|| 224ab yathā- etasmān māṃ kuśalinam abhijñāna-dānād viditvā mā kaulīnād asita-nayane mayy aviśvāsinī bhūḥ | snehān āhuḥ kim api virahe dhvaṃsinas te tv abhogād iṣṭe vastuny upacita-rasāḥ prema-rāśī-bhavanti ||SRs 1.406|| [me.dū. 2.52] atha atideśaḥ- so' tideśo mad-uktāni tad-uktānīti yad vacaḥ ||SRs 1.407|| 224cd yathā- tanayāṃ tava yācate harir jagad-ātmā puruṣottamaḥ svayam | giri-gahvara-śabda-saṃnibhāṃ giram asmākam avehi vāridhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ निर्देशः- निर्देशस् तु भवेत् सोऽ यम् अहम् इत्य् आदि-भाषणम् ॥स्र्स् १।४०९॥ २२५अब् यथा- एते वयम् अमी दाराः कन्येयं कुल-जीवितम् । ब्रूत येनात्र वः कार्यम् अनास्था बाह्य-वस्तुषु ॥स्र्स् १।४१०॥ [कुसं। ६।६३] अथ उपदेशः- यत्र शिक्षार्थ-वचनम् उपदेशः स उच्यते ॥स्र्स् १।४११॥ २२५ यथा- अनुभवत दत्तं वित्तं मान्यं मानयत सज्जनं भजत । अतिपरुष-पवन-विलुलित- दीप-शिखा-चञ्चला लक्ष्मीः

atha nirdeśaḥ- nirdeśas tu bhavet so' yam aham ity ādi-bhāṣaṇam ||SRs 1.409|| 225ab yathā- ete vayam amī dārāḥ kanyeyaṃ kula-jīvitam | brūta yenātra vaḥ kāryam anāsthā bāhya-vastuṣu ||SRs 1.410|| [ku.saṃ. 6.63] atha upadeśaḥ- yatra śikṣārtha-vacanam upadeśaḥ sa ucyate ||SRs 1.411|| 225 yathā- anubhavata dattaṃ vittaṃ mānyaṃ mānayata sajjanaṃ bhajata | atiparuṣa-pavana-vilulita- dīpa-śikhā-cañcalā lakṣmīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ अपदेशः- अन्यार्थ-कथनं यत्र सोऽ पदेश इतीरितः ॥स्र्स् १।४१३॥ २२६अब् यथा- कोश-द्वन्द्वम् इयं दधाति नलिनी कादम्ब-चञ्चु-क्षतं धत्ते चूत-लता नवं किसलयं पुंस्कोकिलास्वादितम् । इत्य् आकर्ण्य मिथः सखी-जन-वचः सा दीर्घिकायास् तटे चेलान्ते तिरोदधे स्तन-तटं बिम्बाधरं पाणिना

atha apadeśaḥ- anyārtha-kathanaṃ yatra so' padeśa itīritaḥ ||SRs 1.413|| 226ab yathā- kośa-dvandvam iyaṃ dadhāti nalinī kādamba-cañcu-kṣataṃ dhatte cūta-latā navaṃ kisalayaṃ puṃskokilāsvāditam | ity ākarṇya mithaḥ sakhī-jana-vacaḥ sā dīrghikāyās taṭe celānte tirodadhe stana-taṭaṃ bimbādharaṃ pāṇinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिनव-मधु-लोलुपस् त्वं तथा परिचुम्ब्य चूत-मञ्जरीम् । कमल-वसति-मात्र-निर्वृतो मधुकर विस्मृतोऽ स्येनां कथम् ॥] --ओ)०(ओ-- अथ बुद्ध्य्-आरम्भाः- बुद्ध्य्-आरम्भास् तथा प्रोक्ता रीति-वृत्ति-प्रवृत्तयः

abhinava-madhu-lolupas tvaṃ tathā paricumbya cūta-mañjarīm | kamala-vasati-mātra-nirvṛto madhukara vismṛto' syenāṃ katham ||] --o)0(o-- atha buddhy-ārambhāḥ- buddhy-ārambhās tathā proktā rīti-vṛtti-pravṛttayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र रीतिः । रीतिः स्यात् पद-विन्यास-भङ्गी सा तु त्रिधा मता । २२७ कोमला कठिना मिश्रा चेति स्यात् तत्र कोमला

tatra rītiḥ | rītiḥ syāt pada-vinyāsa-bhaṅgī sā tu tridhā matā | 227 komalā kaṭhinā miśrā ceti syāt tatra komalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीय-तुर्य-वर्णैर् या स्वल्पैर् वर्गेषु निर्मिता । २२८ अल्प-प्राणाक्षर-प्राया दश-प्राण-समन्विता

dvitīya-turya-varṇair yā svalpair vargeṣu nirmitā | 228 alpa-prāṇākṣara-prāyā daśa-prāṇa-samanvitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समास-रहिता स्वल्पैः समासैर् वा विभूषिता । २२९ विदर्भ-जन-हृद्यत्वात् सा वैदर्भीति कथ्यते

samāsa-rahitā svalpaiḥ samāsair vā vibhūṣitā | 229 vidarbha-jana-hṛdyatvāt sā vaidarbhīti kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रसादः- प्रसिद्धार्थ-पदत्वं यत् स प्रसादो निगद्यते ॥स्र्स् १।४२५॥ २३३अब् यथा उत्फुल्ल-गण्ड-युगम् [कु। ३।४] इत्य् अत्र पदानाम् अक्लेशेनैवार्थ-बोधन-सामर्थ्यात् प्रसादः । अथ समता- बन्ध-वैषम्य-राहित्यं समता पद-गुम्फने । २३३च्द् बन्धो मृदुः स्फुटो मिश्र इति त्रेधा स निगद्यते ॥स्र्स् १।४२६॥ २३४अब् तत्र मृदु-वर्ण-बन्धस्य समता, यथा- चरण-कमल-कान्त्या देहलीम् अर्चयन्ती कनक-मय-कवाटं पाणिना कम्पयन्ती । कुवलयमयम् अक्ष्णा तोरणं पूरयन्ती वर-तनुर् इयम् आस्ते मन्दिरस्येव लक्ष्मीः

atha prasādaḥ- prasiddhārtha-padatvaṃ yat sa prasādo nigadyate ||SRs 1.425|| 233ab yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] ity atra padānām akleśenaivārtha-bodhana-sāmarthyāt prasādaḥ | atha samatā- bandha-vaiṣamya-rāhityaṃ samatā pada-gumphane | 233cd bandho mṛduḥ sphuṭo miśra iti tredhā sa nigadyate ||SRs 1.426|| 234ab tatra mṛdu-varṇa-bandhasya samatā, yathā- caraṇa-kamala-kāntyā dehalīm arcayantī kanaka-maya-kavāṭaṃ pāṇinā kampayantī | kuvalayamayam akṣṇā toraṇaṃ pūrayantī vara-tanur iyam āste mandirasyeva lakṣmīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र मृदु-वर्ण-प्राय-बन्धस्य निर्व्यूढत्वान् मृदु-बन्ध-समता । स्फुट-बन्ध-समता, यथा- मधुरया मधु-बोधित-माधवी- मधु-समृद्धि-समेधित-मेधया । मधुकराङ्गनया मुहुर् उन्मद- ध्वनि-भृतानिभृताक्षरम् उज्जगे ॥स्र्स् १।४२८॥ [माघे ६।२०] अत्र स्फुट-वर्ण-प्राय-बन्धस्य निर्व्यूढत्वात् स्फुट-बन्ध-समता । मिश्र-बन्ध-समता, यथा उत्फुल्ल-गण्ड-युगम् [कु। ३।४] इत्य् आदौ । अत्र मिश्री-भूत-मृदु-स्फुट-वर्ण-बन्धस्य निर्वाहाद् मिश्र-बन्ध-समता । अथ माधुर्यम्- तन् माधुर्यं भवेद् यत्र शब्देऽ र्थे च स्फुटो रसः ॥स्र्स् १।४२९॥ २३४च्द् यथा उत्फुल्ल-गण्ड-युगम् [कु। ३।४] इत्य् अत्र शब्दार्थयोः शृङ्गार-परिवाहित्वेन माधुर्यम् । अथ सुकुमारता- यद् अनिष्ठुर-वर्णत्वं सौकुमार्यं तद् उच्यते ॥स्र्स् १।४३०॥ २३५अब् यथा उत्फुल्ल-गण्ड-युगम् [कु। ३।४] उद्गत-मन्द-हासम् इत्य् अत्र संयुक्ताक्षर-सद्भावेऽ प्य् अनिष्ठुरत्वात् सौकुमार्यम् । अथ अर्थ-व्यक्तिः- श्रूयमाणस्य वाक्यस्य विना शब्दान्तर-स्पृहाम् । २३५च्द् अर्थावगमकत्वं यद् अर्थ-व्यक्तिर् इयं मता ॥स्र्स् १।४३१॥ २३६अब् यथा उत्फुल्ल-गण्ड-युगम् [कु। ३।४] इत्य् अत्र सर्वेषां पदानाम् अध्याहारय-पद-निराकाङ्क्षतया अर्थ-व्यक्तिः । अथ उदारत्वम्- उक्ते वाक्ये गुणोत्कर्ष-प्रतिभानम् उदारता ॥स्र्स् १।४३२॥ २३६च्द् यथा उत्फुल्ल-गण्ड-युगम् [कु। ३।४] इत्य् अत्रान्योन्यानुरागोत्कर्ष-प्रतिभानाद् उदारत्वम् । अथ ओजः- समास-बहुलत्वं यत् तद् ओजः इति गीयते ॥स्र्स् १।४३३॥ २३७अब् यथा उत्फुल्ल-गण्ड-युगम् [कु। ३।४] इत्य् अत्र यथोचित-समास-बाहुल्याद् ओजः । अथ कान्तिः- लोक-स्थितिम् अनुल्लङ्घ्य हृद्यार्थ-प्रतिपादनम् । २३७च्द् कान्तिः स्याद् द्विविधा ख्याता वार्तायां वर्णनासु च ॥स्र्स् १।४३४॥ २३८अब् वार्ता नाम कुशल-प्रश्न-पूर्विका सङ्कथा । तत्र यथा- परिधौत-भवत्-पदाम्बुना नव-चन्द्रातप-शीतलेन मे । अपि सन्तत-मर्म-कृन्तनः कृत-निर्वाण इवौर्व-पावकः

atra mṛdu-varṇa-prāya-bandhasya nirvyūḍhatvān mṛdu-bandha-samatā | sphuṭa-bandha-samatā, yathā- madhurayā madhu-bodhita-mādhavī- madhu-samṛddhi-samedhita-medhayā | madhukarāṅganayā muhur unmada- dhvani-bhṛtānibhṛtākṣaram ujjage ||SRs 1.428|| [māghe 6.20] atra sphuṭa-varṇa-prāya-bandhasya nirvyūḍhatvāt sphuṭa-bandha-samatā | miśra-bandha-samatā, yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] ity ādau | atra miśrī-bhūta-mṛdu-sphuṭa-varṇa-bandhasya nirvāhād miśra-bandha-samatā | atha mādhuryam- tan mādhuryaṃ bhaved yatra śabde' rthe ca sphuṭo rasaḥ ||SRs 1.429|| 234cd yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] ity atra śabdārthayoḥ śṛṅgāra-parivāhitvena mādhuryam | atha sukumāratā- yad aniṣṭhura-varṇatvaṃ saukumāryaṃ tad ucyate ||SRs 1.430|| 235ab yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] udgata-manda-hāsam ity atra saṃyuktākṣara-sadbhāve' py aniṣṭhuratvāt saukumāryam | atha artha-vyaktiḥ- śrūyamāṇasya vākyasya vinā śabdāntara-spṛhām | 235cd arthāvagamakatvaṃ yad artha-vyaktir iyaṃ matā ||SRs 1.431|| 236ab yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] ity atra sarveṣāṃ padānām adhyāhāraya-pada-nirākāṅkṣatayā artha-vyaktiḥ | atha udāratvam- ukte vākye guṇotkarṣa-pratibhānam udāratā ||SRs 1.432|| 236cd yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] ity atrānyonyānurāgotkarṣa-pratibhānād udāratvam | atha ojaḥ- samāsa-bahulatvaṃ yat tad ojaḥ iti gīyate ||SRs 1.433|| 237ab yathā utphulla-gaṇḍa-yugam [ku. 3.4] ity atra yathocita-samāsa-bāhulyād ojaḥ | atha kāntiḥ- loka-sthitim anullaṅghya hṛdyārtha-pratipādanam | 237cd kāntiḥ syād dvividhā khyātā vārtāyāṃ varṇanāsu ca ||SRs 1.434|| 238ab vārtā nāma kuśala-praśna-pūrvikā saṅkathā | tatra yathā- paridhauta-bhavat-padāmbunā nava-candrātapa-śītalena me | api santata-marma-kṛntanaḥ kṛta-nirvāṇa ivaurva-pāvakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.