Simhabhupala: Rasarnavasudhakara 2

यथ प्रिय-दर्शिकायां (४।९)- एषा म्लीअयतीदम् अक्षि-युगलं जाता ममान्धा दिशः कण्ठोऽ स्या उपरुध्यते मम गिरो निर्यान्ति कृच्छ्राद् इमाः । एतस्याः श्वसितं हृतं मम तनुर् निश्चेष्टताम् आगता मन्येऽ स्याः विष-वेग एव हि परं सर्वं तु दुःखं मयि

yatha priya-darśikāyāṃ (4.9)- eṣā mlīayatīdam akṣi-yugalaṃ jātā mamāndhā diśaḥ kaṇṭho' syā uparudhyate mama giro niryānti kṛcchrād imāḥ | etasyāḥ śvasitaṃ hṛtaṃ mama tanur niśceṣṭatām āgatā manye' syāḥ viṣa-vega eva hi paraṃ sarvaṃ tu duḥkhaṃ mayi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राक्षि-निमीलन-कण्ठ-रोधन-निःश्वासायासादिभिर् आरण्यिकाया विष-वेग-जनिता मृतिर् अवगम्यते । अथ (१६) आलस्यम्- स्वभाव-श्रम-सौहित्य-गर्भ-निर्भरतादिभिः । ६२ कृच्छ्रात् क्रियोन्मुखत्वं यत् तद् आलस्यम् इह क्रियाः

atrākṣi-nimīlana-kaṇṭha-rodhana-niḥśvāsāyāsādibhir āraṇyikāyā viṣa-vega-janitā mṛtir avagamyate | atha (16) ālasyam- svabhāva-śrama-sauhitya-garbha-nirbharatādibhiḥ | 62 kṛcchrāt kriyonmukhatvaṃ yat tad ālasyam iha kriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्ग-भङ्गः क्रिया-द्वेषो जृम्भणाक्षि-विमर्दने । ६३ शय्यासनैक-प्रियता तन्द्री-निद्रादयोऽ पि च

aṅga-bhaṅgaḥ kriyā-dveṣo jṛmbhaṇākṣi-vimardane | 63 śayyāsanaika-priyatā tandrī-nidrādayo' pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असम्प्रयोग-विषया सेयं हर्षान् न भिद्यते । भाषणाकृति-वेषाणं क्रियायाश् च विकारतः

asamprayoga-viṣayā seyaṃ harṣān na bhidyate | bhāṣaṇākṛti-veṣāṇaṃ kriyāyāś ca vikārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लौल्यादेश् च परस्थानाम् एषाम् अनुकृतेर् अपि । विकारश् चेतसो हासस् तत्र चेष्टाः समीरिताः

laulyādeś ca parasthānām eṣām anukṛter api | vikāraś cetaso hāsas tatra ceṣṭāḥ samīritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभाव-श्रमाभ्यां, यथा- मुहुर् इति वन-विभ्रमाभिषङ्गाद् अतमि तदा नितरां नितम्बिनीभिः । मृदुतर-तनवोऽ लसाः प्रकृत्या चिरम् अपि ताः किम् उत प्रयास-भाजः ॥स्र्स् २।१२४॥ (शिव। ७।६८) सौहित्यं भोजनादि-तृप्तिः, तेन यथा- त्रैलोक्याभय-लग्नकेन भवता वीरेण विस्मारितस् तज्-जीमूत-मुहूर्त-मण्डन-धनुः-पाण्डित्यम् आखण्डलः । किं चाजस्र-मखार्पितेन हविषा सम्फुल्ल-मांसोल्लसत् सर्वाङ्गीण-बली-विलुप्त-नयन-व्यूहः कथं वर्तते ॥स्र्स् २।१२५॥ (अरा। १।२८) अत्र मन्दो-वृद्ध्या शक्रस्य सौहित्यम् । तत्-कृतम् आलस्यं कथं वर्तते इत्य् अनेन वाग्-आरम्भेण व्यज्यते । गर्भ-निर्भरतया, यथा- आसनैक-प्रियस्यास्याः सखी-गात्रावलम्बिनः । गर्भालसस्य वपुषो भारोऽ भूत् स्वाङ्ग-धारणम्

svabhāva-śramābhyāṃ, yathā- muhur iti vana-vibhramābhiṣaṅgād atami tadā nitarāṃ nitambinībhiḥ | mṛdutara-tanavo' lasāḥ prakṛtyā ciram api tāḥ kim uta prayāsa-bhājaḥ ||SRs 2.124|| (śi.va. 7.68) sauhityaṃ bhojanādi-tṛptiḥ, tena yathā- trailokyābhaya-lagnakena bhavatā vīreṇa vismāritas taj-jīmūta-muhūrta-maṇḍana-dhanuḥ-pāṇḍityam ākhaṇḍalaḥ | kiṃ cājasra-makhārpitena haviṣā samphulla-māṃsollasat sarvāṅgīṇa-balī-vilupta-nayana-vyūhaḥ kathaṃ vartate ||SRs 2.125|| (a.rā. 1.28) atra mando-vṛddhyā śakrasya sauhityam | tat-kṛtam ālasyaṃ kathaṃ vartate ity anena vāg-ārambheṇa vyajyate | garbha-nirbharatayā, yathā- āsanaika-priyasyāsyāḥ sakhī-gātrāvalambinaḥ | garbhālasasya vapuṣo bhāro' bhūt svāṅga-dhāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्वरा मानसी वृत्तिर् उत्साहस् तत्र विक्रियाः । कालाद्यवेक्षणं धैर्यं वाग्-आरम्भादयोऽ पि च

satvarā mānasī vṛttir utsāhas tatra vikriyāḥ | kālādyavekṣaṇaṃ dhairyaṃ vāg-ārambhādayo' pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहजाहार्य-भेदेन स द्विधा परिभाष्यते । लोकोत्तर-पदार्थानां तत्-पूर्व-लोकनादिभिः

sahajāhārya-bhedena sa dvidhā paribhāṣyate | lokottara-padārthānāṃ tat-pūrva-lokanādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्तारश् चेतसो यस् तु विस्मयः स निगद्यते । क्रियास् तत्राक्षि-विस्तार-साधूक्ति-पुलकादयः

vistāraś cetaso yas tu vismayaḥ sa nigadyate | kriyās tatrākṣi-vistāra-sādhūkti-pulakādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति चिन्तयन्ती वधूर् दृष्ट्वा प्रियं न किम् अपि संस्मरति ॥) अत्र प्रिय-दर्शन-जनितं जाड्यं पूर्व-चिन्तित-क्रिया-विस्मरणेन व्यज्यते । अप्रिय-श्रवणाद्, यथा- आपुच्छन्तस्य बहू गमिदुं दैअस्स सुणिअ अद्धोत्तिम् । अणुमंणिदुं न जाणै ण निवारेदुं परवसा उबह

iti cintayantī vadhūr dṛṣṭvā priyaṃ na kim api saṃsmarati ||) atra priya-darśana-janitaṃ jāḍyaṃ pūrva-cintita-kriyā-vismaraṇena vyajyate | apriya-śravaṇād, yathā- āpucchantasya bahū gamiduṃ daiassa suṇia addhottim | aṇumaṃṇiduṃ na jāṇai ṇa nivāreduṃ paravasā ubaha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुमन्तुं न जानाति न निवारयितुं पर-वशा पश्यत ॥) अनिष्ट-दर्शनाद्, यथा- ससुरेण डज्जमाणे घरणिअडभवे णिउंज-पुंजंमि । ण सुणै सुण्हा सुण्णा बहुसो कहिदं बि ससुराए

anumantuṃ na jānāti na nivārayituṃ para-vaśā paśyata ||) aniṣṭa-darśanād, yathā- sasureṇa ḍajjamāṇe gharaṇiaḍabhave ṇiuṃja-puṃjaṃmi | ṇa suṇai suṇhā suṇṇā bahuso kahidaṃ bi sasurāe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शृणोति स्नुषा शून्या बहुशः कथितम् अपि श्वश्र्वा ॥) वियोगाद्, यथा- पप्रच्छ पृष्टम् अपि गद्गदिकार्त-कण्ठः शुश्राव नोक्तम् अपि शून्य-मनाः स किञ्चित् । सस्मार न स्मृतम् अपि क्षणम् आत्म-कृत्यं श्रुत्वाहम् इत्य् उपगतोऽ पि न संविवेद

na śṛṇoti snuṣā śūnyā bahuśaḥ kathitam api śvaśrvā ||) viyogād, yathā- papraccha pṛṣṭam api gadgadikārta-kaṇṭhaḥ śuśrāva noktam api śūnya-manāḥ sa kiñcit | sasmāra na smṛtam api kṣaṇam ātma-kṛtyaṃ śrutvāham ity upagato' pi na saṃviveda

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्त-निष्पीडनं गात्र-कम्पः शस्त्र-प्रतीक्षणम् । स्व-भुजावेक्षणं कण्ठ-गर्जाद्याः शात्रव-क्रुधि

hasta-niṣpīḍanaṃ gātra-kampaḥ śastra-pratīkṣaṇam | sva-bhujāvekṣaṇaṃ kaṇṭha-garjādyāḥ śātrava-krudhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र सीता-विरह-जनितं रावणस्य जाड्यं पुनः-प्रश्न-श्रुत्य्-आदिभिर् अवगम्यते । अथ (१८) व्रीडा- अकार्य-करणावज्ञा-स्तुति-नूतन-सङ्गमैः । प्रतीकाराक्रियाद्यैश् च व्रीडत्वनतिधृष्टता ॥स्र्स् २।१३३॥ ६६ तत्र चेष्टा निगूढोक्तिर् आधोमुख्य-विचिन्तने । अनिर्गमो बहिः क्वापि दूराद् एवावगुण्ठनम् । ६७ नखानां कृन्तनं भूमि-लेखनं चैवम् आदयः

atra sītā-viraha-janitaṃ rāvaṇasya jāḍyaṃ punaḥ-praśna-śruty-ādibhir avagamyate | atha (18) vrīḍā- akārya-karaṇāvajñā-stuti-nūtana-saṅgamaiḥ | pratīkārākriyādyaiś ca vrīḍatvanatidhṛṣṭatā ||SRs 2.133|| 66 tatra ceṣṭā nigūḍhoktir ādhomukhya-vicintane | anirgamo bahiḥ kvāpi dūrād evāvaguṇṭhanam | 67 nakhānāṃ kṛntanaṃ bhūmi-lekhanaṃ caivam ādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मित्र-क्रोधे विकाराः स्युर् नेत्रान्तः-पतद्-अश्रुता । तूष्णीं ध्यानं च नैश्चल्यं श्वसितानि मुहुर् मुहुः

mitra-krodhe vikārāḥ syur netrāntaḥ-patad-aśrutā | tūṣṇīṃ dhyānaṃ ca naiścalyaṃ śvasitāni muhur muhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकार्य-करणाद्, यथा- गुर्व्-आदेशाद् एव निर्मीयमाणो नाधर्माय स्त्री-वधोऽ पि स्थितोऽ यम् । अद्य स्थित्वा श्वो गमिष्यद्भिर् अल्पैर् लज्जास्माभिर् मीलिताक्षैर् जितैव ॥स्र्स् २।१३५॥ (अरा। २।५९) अवज्ञया, यथा- अवधूयारिभिर् नीता हरिणैस् तुल्य-वृत्तिताम् । अन्योन्यस्यापि जिह्रीमः किं पुनः सहवासिनाम्

akārya-karaṇād, yathā- gurv-ādeśād eva nirmīyamāṇo nādharmāya strī-vadho' pi sthito' yam | adya sthitvā śvo gamiṣyadbhir alpair lajjāsmābhir mīlitākṣair jitaiva ||SRs 2.135|| (a.rā. 2.59) avajñayā, yathā- avadhūyāribhir nītā hariṇais tulya-vṛttitām | anyonyasyāpi jihrīmaḥ kiṃ punaḥ sahavāsinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुत्तर-प्रदानाङ्ग-स्वेद-गद्गदिकादयः । शत्रु-क्रोधे तु चेष्टाः स्युर् भाव-गर्भित-भाषणम्

anuttara-pradānāṅga-sveda-gadgadikādayaḥ | śatru-krodhe tu ceṣṭāḥ syur bhāva-garbhita-bhāṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रूभेद-निटिल-स्वेद-कटाक्षआरुणिमादयः । भृत्यादि-कोप-त्रितये तत्-तत्-क्रोधादिताः क्रियाः

bhrūbheda-niṭila-sveda-kaṭākṣaāruṇimādayaḥ | bhṛtyādi-kopa-tritaye tat-tat-krodhāditāḥ kriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तुत्या, यथा- तस्य संस्तूयमानस्य चरितार्थैस् तपस्विभिः । शुशुभे विक्रमोदग्रं व्रीडयावनतं शिरः ॥स्र्स् २।१३७॥ (रवं। १५।२७) नव-सङ्गमेन, यथा- पटा-लग्ने पत्यौ नमयति मुखं जात-विनया हठाश्लेषं वाञ्छत्य् अपहरति गात्राणि निभृतम् । न शक्नोत्य् आख्यातुं स्मित-मुख-सखी-दत्त-नयना ह्रिया ताम्यत्य् अन्तः प्रथम-परिहासे नव-वधूः ॥स्र्स् २।१३८॥ (अमरु। ३७) प्रतीकाराकरणाद्, यथा- उद्वृत्तारि-कृताभिमन्यु-निधन-प्रोद्भूत-तीव्र-क्रुधः पार्थस्याकृत-शात्रव-प्रतिकृतेर् अन्तः शुचा मुह्यतः । कीर्णा बाष्प-कणैः पतन्ति धनुषि व्रीडा-जडा दृष्टयो हा वत्सेति गिरः स्फुरन्ति न पुनर् निर्यान्ति कण्ठाद् बहिः

stutyā, yathā- tasya saṃstūyamānasya caritārthais tapasvibhiḥ | śuśubhe vikramodagraṃ vrīḍayāvanataṃ śiraḥ ||SRs 2.137|| (ra.vaṃ. 15.27) nava-saṅgamena, yathā- paṭā-lagne patyau namayati mukhaṃ jāta-vinayā haṭhāśleṣaṃ vāñchaty apaharati gātrāṇi nibhṛtam | na śaknoty ākhyātuṃ smita-mukha-sakhī-datta-nayanā hriyā tāmyaty antaḥ prathama-parihāse nava-vadhūḥ ||SRs 2.138|| (amaru. 37) pratīkārākaraṇād, yathā- udvṛttāri-kṛtābhimanyu-nidhana-prodbhūta-tīvra-krudhaḥ pārthasyākṛta-śātrava-pratikṛter antaḥ śucā muhyataḥ | kīrṇā bāṣpa-kaṇaiḥ patanti dhanuṣi vrīḍā-jaḍā dṛṣṭayo hā vatseti giraḥ sphuranti na punar niryānti kaṇṭhād bahiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (१९) अवहित्था- अवहित्थाकार-गुप्तिर् जैह्म्य-प्राभव-नीतिभिः । ६८ लज्जा-साध्वस-दाक्षिण्य-प्रागल्भ्यापजयादिभिः

atha (19) avahitthā- avahitthākāra-guptir jaihmya-prābhava-nītibhiḥ | 68 lajjā-sādhvasa-dākṣiṇya-prāgalbhyāpajayādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथा-कथनं मिथ्या-धैर्यम् अन्यत्र वीक्षणम् । ६९ कथा-भङ्गादयोऽ प्य् अस्याम् अनुभावा भवन्त्य् अमी

anyathā-kathanaṃ mithyā-dhairyam anyatra vīkṣaṇam | 69 kathā-bhaṅgādayo' py asyām anubhāvā bhavanty amī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्य-हेतु-कृते त्व् अत्र क्रियाः पुरुष-रोषवत् । बन्धु-व्यापत्ति-दौर्गत्य्-अधन-नाशादिभिः कृतः

anya-hetu-kṛte tv atra kriyāḥ puruṣa-roṣavat | bandhu-vyāpatti-daurgaty-adhana-nāśādibhiḥ kṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्त-क्लेश-भरः शोकस् तत्र चेष्टा विवर्णता । बाष्पोद्गमो मुखे शोषः स्तम्भ-निःश्वसितादयः

citta-kleśa-bharaḥ śokas tatra ceṣṭā vivarṇatā | bāṣpodgamo mukhe śoṣaḥ stambha-niḥśvasitādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जैह्म्याद्, यथा- लिङ्गैर् मुदः संवृत-विक्रियास् ते ह्रदाः प्रसन्ना इव गूढ-नक्राः । वैदर्भम् आमन्त्र्य ययुस् तदीयां प्रत्यर्प्य पूजाम् उपदाच्छलेन ॥स्र्स् २।१४२॥ (रवं ७।३०) प्राभवाद्, यथा- अनिर्भिन्नो गभीरत्वाद् अन्तर्गूढ-घन-व्यथः । पुट-पाक-प्रतीकाशो रामस्य करुणो रसः ॥स्र्स् २।१४३॥ (उराच। ३।१) नीत्या, यथा- बहिः सर्वाकार-प्रवण-रमणीयं व्यवहरन् पराभ्यूह-स्थानान्य् अपि तनुतराणि स्थगयति । जनं विद्वान् एकः सकलम् अतिसन्धाय कपटैस् तटस्थः स्वान् अर्थान् घटयति च मौनं च भजते

jaihmyād, yathā- liṅgair mudaḥ saṃvṛta-vikriyās te hradāḥ prasannā iva gūḍha-nakrāḥ | vaidarbham āmantrya yayus tadīyāṃ pratyarpya pūjām upadācchalena ||SRs 2.142|| (ra.vaṃ 7.30) prābhavād, yathā- anirbhinno gabhīratvād antargūḍha-ghana-vyathaḥ | puṭa-pāka-pratīkāśo rāmasya karuṇo rasaḥ ||SRs 2.143|| (u.rā.ca. 3.1) nītyā, yathā- bahiḥ sarvākāra-pravaṇa-ramaṇīyaṃ vyavaharan parābhyūha-sthānāny api tanutarāṇi sthagayati | janaṃ vidvān ekaḥ sakalam atisandhāya kapaṭais taṭasthaḥ svān arthān ghaṭayati ca maunaṃ ca bhajate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र चेष्टा गुणाख्यान-निगूढ-रुदितादयः । स्याद् एष मृति-पर्यन्तः स्व-परस्थैस् तु मध्यमे

tatra ceṣṭā guṇākhyāna-nigūḍha-ruditādayaḥ | syād eṣa mṛti-paryantaḥ sva-parasthais tu madhyame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनतिव्यक्त-रुदित-प्रमुखास् तत्र विक्रियाः । हेतुभिः स्वगतैर् एव प्रायः स्त्री-नीचयोर् अयम्

anativyakta-rudita-pramukhās tatra vikriyāḥ | hetubhiḥ svagatair eva prāyaḥ strī-nīcayor ayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मरण-व्यवसायान्तस् तत्र भू-परिवेष्टनम् । उरस्ताडन-निर्भेद-पातोच्चै रोदनादयः

maraṇa-vyavasāyāntas tatra bhū-pariveṣṭanam | urastāḍana-nirbheda-pātoccai rodanādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहृद्यानां पदार्थानां दर्शन-श्रवणादिभिः । सङ्कोचनं यन् मनसह् सा जुगुप्सात्र विक्रियाः

ahṛdyānāṃ padārthānāṃ darśana-śravaṇādibhiḥ | saṅkocanaṃ yan manasah sā jugupsātra vikriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासापिधानं त्वरिता गतिर् आस्य-विकूणनम् । सर्वाङ्ग-धूननं कुत्सा मुहुर् निष्ठीवनादयः

nāsāpidhānaṃ tvaritā gatir āsya-vikūṇanam | sarvāṅga-dhūnanaṃ kutsā muhur niṣṭhīvanādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घृणा शुद्धा जुगुप्सान्या दश-रूपे निरूपिता । सा हेय-श्रवणोत्पन्न-जुगुप्साया न भिद्यते

ghṛṇā śuddhā jugupsānyā daśa-rūpe nirūpitā | sā heya-śravaṇotpanna-jugupsāyā na bhidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भयं तु मन्तुना घोर-दर्शन-श्रवणादिभिः । चित्तस्यातीव चाञ्चल्यं तत् प्रायो नीच-मध्ययोः

bhayaṃ tu mantunā ghora-darśana-śravaṇādibhiḥ | cittasyātīva cāñcalyaṃ tat prāyo nīca-madhyayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तमस्य तु जायेत कारणैर् अतिलौकिकैः । भये तु चेष्टा वैवर्ण्यं स्तब्धत्वं गात्र-कम्पनम्

uttamasya tu jāyeta kāraṇair atilaukikaiḥ | bhaye tu ceṣṭā vaivarṇyaṃ stabdhatvaṃ gātra-kampanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पलायनं परावृत्य वीक्षणं स्वात्म-गोपनम् । आस्य-शोषणम् उत्क्रोश-शरणान्वेषणादयः

palāyanaṃ parāvṛtya vīkṣaṇaṃ svātma-gopanam | āsya-śoṣaṇam utkrośa-śaraṇānveṣaṇādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदृशालोकनेन, यथा- आरक्त-राजिभिर् इयं कुसुमैर् नव-कन्दली सलिल-गर्भैः । कोपाद् अन्तर्-बाष्पे स्मरयति मां लोचने तस्याः ॥स्र्स् २।१५३॥ [विक्रमोर्वशीय ४।१५] अथ (२१) वितर्कः- ऊहो वितर्कः सन्देह-विमर्ष-प्रत्ययादिभिः । जनितो निर्णयान्तः स्याद् असत्यः सत्य एव वा । ७२ तत्रानुभावाः स्युर् अमी भ्रू-शिरः- क्सेपणादयः

sadṛśālokanena, yathā- ārakta-rājibhir iyaṃ kusumair nava-kandalī salila-garbhaiḥ | kopād antar-bāṣpe smarayati māṃ locane tasyāḥ ||SRs 2.153|| [vikramorvaśīya 4.15] atha (21) vitarkaḥ- ūho vitarkaḥ sandeha-vimarṣa-pratyayādibhiḥ | janito nirṇayāntaḥ syād asatyaḥ satya eva vā | 72 tatrānubhāvāḥ syur amī bhrū-śiraḥ- ksepaṇādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्देह-प्रत्ययनाद्, यथा- अङ्कं केऽ पि शशङ्किरे जल-निधेः पङ्कं परे मेनिरे सारङ्गं कतिचिच् च संजगदिरे भूमेश् च बिम्बं परे । इन्दौ यद् दलितेन्द्र-नील-शकल-श्यामं दरीदृश्यते तन् मन्ये रवि-भीतम् अन्ध-तमसं कुक्षि-स्थम् आलक्ष्यते

sandeha-pratyayanād, yathā- aṅkaṃ ke' pi śaśaṅkire jala-nidheḥ paṅkaṃ pare menire sāraṅgaṃ katicic ca saṃjagadire bhūmeś ca bimbaṃ pare | indau yad dalitendra-nīla-śakala-śyāmaṃ darīdṛśyate tan manye ravi-bhītam andha-tamasaṃ kukṣi-stham ālakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमर्शो विचारः । तेन, यथा- गमनम् अलसं शून्या दृष्टिः शरीरम् असौष्ठवं श्वसितम् अधिकं किं न्व् एतत् स्यात् किम् अन्यद् अतोऽ थ वा । भ्रमति भुवने कन्दर्पाज्ञा विकारि च यौवनं ललित-मधुरास् ते ते भावाः क्षिपन्ति च धीरताम्

vimarśo vicāraḥ | tena, yathā- gamanam alasaṃ śūnyā dṛṣṭiḥ śarīram asauṣṭhavaṃ śvasitam adhikaṃ kiṃ nv etat syāt kim anyad ato' tha vā | bhramati bhuvane kandarpājñā vikāri ca yauvanaṃ lalita-madhurās te te bhāvāḥ kṣipanti ca dhīratām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुर्व्-आदि-संनिधौ यस्मान् नीचैः स्थित्य्-आदि-सूचितम् । भावो विनय एव स्याद् अथ स्यान् नाटके यदि

gurv-ādi-saṃnidhau yasmān nīcaiḥ sthity-ādi-sūcitam | bhāvo vinaya eva syād atha syān nāṭake yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र माधव-गतां चिन्ताम् उपलभ्य किम् अत्र कारणम् इति विमृशता मकरन्देन मन्मथ-निबन्धन एवायं भाव इति सत्य-निर्णयान्तो वितर्कः । अथ (२२) चिन्ता- इष्ट-वस्त्व्-अपरिप्राप्तेर् ऐश्वर्य-भ्रंशनादिभिः । ७३ चिन्ता ध्यानात्मिका तस्याम् अनुभावा भवन्त्य् अमी । कार्श्याधोमुख्य-सन्ताप-निःश्वासोच्छ्र्वसनादयः ॥स्र्स् २।१५७॥ ७४ इष्ट-वस्त्व्-अलाभेन, यथा- ईसि-बलिआबणआ से कूणित-पक्खंततारअ त्थिमिआ । दिट्ठी कपोल-पाली णिहिआ कर-पल्लवे मनो सुण्णं

atra mādhava-gatāṃ cintām upalabhya kim atra kāraṇam iti vimṛśatā makarandena manmatha-nibandhana evāyaṃ bhāva iti satya-nirṇayānto vitarkaḥ | atha (22) cintā- iṣṭa-vastv-apariprāpter aiśvarya-bhraṃśanādibhiḥ | 73 cintā dhyānātmikā tasyām anubhāvā bhavanty amī | kārśyādhomukhya-santāpa-niḥśvāsocchrvasanādayaḥ ||SRs 2.157|| 74 iṣṭa-vastv-alābhena, yathā- īsi-baliābaṇaā se kūṇita-pakkhaṃtatāraa tthimiā | diṭṭhī kapola-pālī ṇihiā kara-pallave mano suṇṇaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोजेनोक्ताः स्थायिनोऽ न्ये गर्वः स्नेहो धृतिर् मतिः । स्थास्नुर् एवोद्धत-प्रेयः शान्तोदात्त-रसेष्व् अपि

bhojenoktāḥ sthāyino' nye garvaḥ sneho dhṛtir matiḥ | sthāsnur evoddhata-preyaḥ śāntodātta-raseṣv api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टिः कपोल-पाली निहिता कर-पल्लवे मनः शून्यम् ॥] ऐश्वर्य-नाशेन, यथा- यमोऽ पि विलिखन् भूमिं दण्डेनास्तमित-त्विषा । कुरुतेऽ स्मिन्न् अमोघेऽ पि निर्वाणालात-लाघवम् ॥स्र्स् २।१५९॥ [कुसं। २।२७] अथ (२३) मतिः- नाना-शास्त्रारथ-मथनाद् अर्थ-निर्धारणं मतिः । तत्र चेष्टास् तु कर्तव्य-करणं संशय-छिदा । ७५ शिष्योपदेश-भ्रू-क्षेपाव् ऊहापोहादयोऽ पि च

dṛṣṭiḥ kapola-pālī nihitā kara-pallave manaḥ śūnyam ||] aiśvarya-nāśena, yathā- yamo' pi vilikhan bhūmiṃ daṇḍenāstamita-tviṣā | kurute' sminn amoghe' pi nirvāṇālāta-lāghavam ||SRs 2.159|| [ku.saṃ. 2.27] atha (23) matiḥ- nānā-śāstrāratha-mathanād artha-nirdhāraṇaṃ matiḥ | tatra ceṣṭās tu kartavya-karaṇaṃ saṃśaya-chidā | 75 śiṣyopadeśa-bhrū-kṣepāv ūhāpohādayo' pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अष्टाव् एव विज्ञेयाः स्थायिनो मुनि-संमताः । स्थायिनोऽ ष्टौ त्रयस्त्रिंशच् चारिणोऽ ष्टौ च सात्त्विकाः

tad aṣṭāv eva vijñeyāḥ sthāyino muni-saṃmatāḥ | sthāyino' ṣṭau trayastriṃśac cāriṇo' ṣṭau ca sāttvikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- दशरथ-कुले सम्भूतं माम् अवाप्य धनुर्धरं दिनकर-कुलास्कन्दी कोऽ यं कलङ्क-नवाङ्कुरः । इति न वनिताम् एतां हन्तुं मनो विचिकित्सते यद् अधिकरणं धर्म-स्थीयं तवैव वचांसि नः ॥स्र्स् २।१६१॥ (अरा। २।६२) अथ (२४) धृतिः- ज्ञान-विज्ञान-गुर्वादि-भक्ति-नानार्थ-सिद्धिभिः । ७६ लज्जादिभिश् च चित्तस्य नैस्पृह्यं धृतिर् उच्यते

yathā- daśaratha-kule sambhūtaṃ mām avāpya dhanurdharaṃ dinakara-kulāskandī ko' yaṃ kalaṅka-navāṅkuraḥ | iti na vanitām etāṃ hantuṃ mano vicikitsate yad adhikaraṇaṃ dharma-sthīyaṃ tavaiva vacāṃsi naḥ ||SRs 2.161|| (a.rā. 2.62) atha (24) dhṛtiḥ- jñāna-vijñāna-gurvādi-bhakti-nānārtha-siddhibhiḥ | 76 lajjādibhiś ca cittasya naispṛhyaṃ dhṛtir ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रानुभावा विज्ञेयाः प्राप्तार्थानुभवस् तथा । ७७ अप्राप्तातीत-नष्टार्थान् अभिसङ्क्षोभणादयः

atrānubhāvā vijñeyāḥ prāptārthānubhavas tathā | 77 aprāptātīta-naṣṭārthān abhisaṅkṣobhaṇādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते च स्थायिनः स्वैः स्वैर् विभावैर् व्यभिचारिभिः । सात्त्विकैश् चानुभावैश् च नटाभिनय-योगतः

ete ca sthāyinaḥ svaiḥ svair vibhāvair vyabhicāribhiḥ | sāttvikaiś cānubhāvaiś ca naṭābhinaya-yogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानात्, यथा- अश्नीमहि वयं भिक्षाम् आशावासो वसीमहि । शयीमहि मही-पृष्ठे कुर्वीमहि किम् ईश्वरैः ॥स्र्स् २।१६४॥ (वैश। ५५) विज्ञानाद्, यथा- अस्त्य् अद्यापि चतुः-समुद्र-परिखा-पर्यन्तम् उर्वी-तलं वर्तन्तेऽ पि च तत्र तत्र रसिका गोष्ठीषु सक्ता नृपाः । एकस् तत्र निरादरो भवति चेद् अन्यो भवेत् सादरो वाग्-देवी वदनाम्बुजे वसति चेत् को नाम दीनो जनः

jñānāt, yathā- aśnīmahi vayaṃ bhikṣām āśāvāso vasīmahi | śayīmahi mahī-pṛṣṭhe kurvīmahi kim īśvaraiḥ ||SRs 2.164|| (vai.śa. 55) vijñānād, yathā- asty adyāpi catuḥ-samudra-parikhā-paryantam urvī-talaṃ vartante' pi ca tatra tatra rasikā goṣṭhīṣu saktā nṛpāḥ | ekas tatra nirādaro bhavati ced anyo bhavet sādaro vāg-devī vadanāmbuje vasati cet ko nāma dīno janaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरु-भक्त्या, यथा- तिष्ठन् भाति पितुः पुरो भुवि यथा सिंहासने किं तथा यत् संवाहयतः सुखं हि चरणौ तातस्य किं राज्यतः । किं भुक्ते भुवन-त्रये धृतिर् असौ भुक्तोज्झिते या गुरोर् आयासः खलु राज्यम् उज्झित-गुरोस् तत्रास्ति कश्चिद् गुणः

guru-bhaktyā, yathā- tiṣṭhan bhāti pituḥ puro bhuvi yathā siṃhāsane kiṃ tathā yat saṃvāhayataḥ sukhaṃ hi caraṇau tātasya kiṃ rājyataḥ | kiṃ bhukte bhuvana-traye dhṛtir asau bhuktojjhite yā guror āyāsaḥ khalu rājyam ujjhita-guros tatrāsti kaścid guṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानार्थ-सिद्ध्या, यथा- क्रोधान्धैः सकलं हतं रिपु-कुलं पञ्चाक्षतास् ते वयं पाञ्चाल्या मम दुर्नयोपजनितस् तीर्णो निकारार्णवः । त्वं देवः पुरुषोत्तमः सुकृतिनं माम् आदृतो भाषसे किं नामान्यद् अतः परं भगवतो याचे प्रसन्नाद् अहम्

nānārtha-siddhyā, yathā- krodhāndhaiḥ sakalaṃ hataṃ ripu-kulaṃ pañcākṣatās te vayaṃ pāñcālyā mama durnayopajanitas tīrṇo nikārārṇavaḥ | tvaṃ devaḥ puruṣottamaḥ sukṛtinaṃ mām ādṛto bhāṣase kiṃ nāmānyad ataḥ paraṃ bhagavato yāce prasannād aham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (२५) हर्षः- मनोरथस्य लाभेन सिद्ध्या योग्यस्य वस्तुनः । ७८ मित्र-सङ्गम-देवादि-प्रसादादेश् च कल्पितः

atha (25) harṣaḥ- manorathasya lābhena siddhyā yogyasya vastunaḥ | 78 mitra-saṅgama-devādi-prasādādeś ca kalpitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रौद्रः करुण-बीभत्सौ भयानक इतीरितः । एषूत्तरस् तु पूर्वस्मात् सम्भूतो विषमात् समः

raudraḥ karuṇa-bībhatsau bhayānaka itīritaḥ | eṣūttaras tu pūrvasmāt sambhūto viṣamāt samaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहु-वक्तव्यता-हेतोः सकलाह्लादनाद् अपि । रसेषु तत्र शृङ्गारः प्रथमं लक्ष्यते स्फुटम्

bahu-vaktavyatā-hetoḥ sakalāhlādanād api | raseṣu tatra śṛṅgāraḥ prathamaṃ lakṣyate sphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनः-प्रसादो हर्षः स्याद् अत्र नेत्रास्य-फुल्लता । ७९ प्रियाभाषणम् आश्लेषः पुलकानां प्ररोहणम् । स्वेदोद्गमश् च हस्तेन हस्त-सम्पीडनादयः ॥स्र्स् २।१६९॥ ८० मनोरथस्य लाभेन, यथा- निवात-पद्म-स्तिमितेन चक्षुषा नृपस्य कान्तं पिबतः सुताननम् । महोदधेः पूर इवेन्दु-दर्शनाद् गुरुः प्रहर्षः प्रबभूव नात्मनि ॥स्र्स् २।१७०॥ (रवं। ३।१७) योग्य-वस्तु-सिद्ध्या, यथा- स रागवान् अरुण-तलेन पाणिना पुलोमजा-पद-तल-यावकैर् इव । हरिं हरिः स्तनित-गभीर-हेषितं मुखे निरामिष-कठिने ममार्ज तम्

manaḥ-prasādo harṣaḥ syād atra netrāsya-phullatā | 79 priyābhāṣaṇam āśleṣaḥ pulakānāṃ prarohaṇam | svedodgamaś ca hastena hasta-sampīḍanādayaḥ ||SRs 2.169|| 80 manorathasya lābhena, yathā- nivāta-padma-stimitena cakṣuṣā nṛpasya kāntaṃ pibataḥ sutānanam | mahodadheḥ pūra ivendu-darśanād guruḥ praharṣaḥ prababhūva nātmani ||SRs 2.170|| (ra.vaṃ. 3.17) yogya-vastu-siddhyā, yathā- sa rāgavān aruṇa-talena pāṇinā pulomajā-pada-tala-yāvakair iva | hariṃ hariḥ stanita-gabhīra-heṣitaṃ mukhe nirāmiṣa-kaṭhine mamārja tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स विप्रलम्भः सम्भोग इति द्वेधा निगद्यते । अयुक्तयोस् तरुणयोर् योऽ नुरागः परस्परम्

sa vipralambhaḥ sambhoga iti dvedhā nigadyate | ayuktayos taruṇayor yo' nurāgaḥ parasparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभीष्टालिङ्गनादीनाम् अनवाप्तौ प्रकृष्यते । स विप्रलम्भो विज्ञेयः स चतुर्धा निगद्यते

abhīṣṭāliṅganādīnām anavāptau prakṛṣyate | sa vipralambho vijñeyaḥ sa caturdhā nigadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वानुराग-मानौ च प्रवास-करुणाव् इति । यत् प्रेम सङ्गमात् पूर्वं दर्शन-श्रवणादिभिः

pūrvānurāga-mānau ca pravāsa-karuṇāv iti | yat prema saṅgamāt pūrvaṃ darśana-śravaṇādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वानुरागः स ज्ञेयः श्रवणं तद्-गुण-श्रुतिः । प्रत्यक्ष-चित्र-स्वप्नादौ दर्शनं दर्शनं मतम्

pūrvānurāgaḥ sa jñeyaḥ śravaṇaṃ tad-guṇa-śrutiḥ | pratyakṣa-citra-svapnādau darśanaṃ darśanaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः पूर्वानुरागोऽ यं सङ्कल्पात्मा प्रवर्तते । सोऽ यं पूर्वानुरागाख्यो विप्रलम्भ इतीरितः

yataḥ pūrvānurāgo' yaṃ saṅkalpātmā pravartate | so' yaṃ pūrvānurāgākhyo vipralambha itīritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पारतन्त्र्याद् अयं द्वेधा दैव-मानुष-कल्पनात् । तत्र सञ्चारिणो ग्लानिः शङ्कासूये श्रमो भयम्

pāratantryād ayaṃ dvedhā daiva-mānuṣa-kalpanāt | tatra sañcāriṇo glāniḥ śaṅkāsūye śramo bhayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वेदौत्सुक्य-दैन्यानि चिन्ता-निद्रे प्रबोधता । विषादो जडतोन्मादो मोहो मरणम् एव च

nirvedautsukya-dainyāni cintā-nidre prabodhatā | viṣādo jaḍatonmādo moho maraṇam eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतस्मिन्न् अभिलाषादि मरणान्तम् अनेकधा । तत्-तत्-सञ्चारि-भावानाम् उत्कटत्वाद् दशा भवेत्

etasminn abhilāṣādi maraṇāntam anekadhā | tat-tat-sañcāri-bhāvānām utkaṭatvād daśā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इभ-कुम्भ-तुङ्ग-कठिनेतरेतर- स्तन-भार-दूर-विनिवारितोदराः । परिफुल्ल-गण्ड-फलकाः परस्परं परिरेभिरे कुकुर-कौरव-स्त्रियः ॥स्र्स् २।१७२॥ (माघे १३।१६) मित्र-सङ्गमः पूज्यादि-सङ्गमादीनाम् अप्य् उपलक्षणम् । पूज्य-सङ्गमेन, यथा- युगान्त-काल-प्रतिसंहृतात्मनो जगन्ति यस्यां सविकासम् आसत । तनौ ममुस् तत्र न कटभ-द्विषस् तपधनाभ्यागम-सम्भवा मुदः ॥स्र्स् २।१७३॥ (शिव। १।२३) देव-प्रसादाद्, यथा- तस्याः प्रसन्नेन्दु-मुखः प्रसादं गुरुर् नृपाणां गुरवे निवेद्य । प्रहर्ष-चिह्नानुमितं प्रियायै शशंस वाचा पुनरुक्तयेव ॥स्र्स् २।१७४॥ (रवं। २।६८) आदि-शब्दाद् गुरु-राज-प्रसादादयः । गुरु-प्रसादाद्, यथा- अस्मद्-गोत्र-महत्तरः क्रतु-भुजाम् अद्यायम् आद्यो रविर् यज्वानो वयम् अद्य ते भगवती भूर् अद्य राजन्वती । अद्य स्वं बहु मन्यते सहचरैर् अस्माभिर् आखण्डलो येनैतावद् अरुन्धती-पतिर् अपि स्वेनानुगृह्णाति नः ॥स्र्स् २।१७५॥ (अरा। १।१८) राज-प्रसादाद्, यथा- प्रीतिर् अस्य ददतोऽ भवत् तथा येन तत्-प्रिय-चिकीर्षवो नृपाः । स्पर्शितैर् अधिकम् आगमन् मुदं नाधिवेश्म-निहितैर् उपायनैः ॥स्र्स् २।१७६॥ (शिव। १४।४७) अथ (२६) औत्सुक्यम्- कालाक्षमत्वम् औत्सुक्यम् इष्ट-वस्तु-वियोगतः । तद्-दर्शनाद् रम्य-वस्तु-दिदृक्षादेश् च तत्-क्रियाः ॥स्र्स् २।१७७॥ ८१ त्वरानवस्थितिः शय्या-स्थितिर् उत्तान-चिन्तने । शरीर-गौरवं निद्रा-तन्द्रा-निःश्वसितादयः ॥स्र्स् २।१७८॥ ८२ तत्र इष्ट-वस्तु-वियोगात्- संक्षिप्यन्ते क्षन इव कथं दीर्घ-यामा त्रियामा सर्वावस्थास्व् अहर् अपि कथं मन्द-मन्दातपं स्यात् । इत्थं चेतश् चटुल-नयने दुर्लभ-प्रार्थनं मे गाढोष्माभिः कृतम् अशरणं त्वद्-वियोग-व्यथाभिः ॥स्र्स् २।१७९॥ [मेदू। २।४८] तत्र इष्ट-वस्तु-दर्शनात्- आयाते दयिते मनोरथ-शतैर् नीत्वा कथञ्चिद् दिनं गत्वा वास-गृहं जडे परिजने दीर्घां कथां कुर्वति । दष्टास्मीत्य् अभिधाय सत्वर-पदं व्याधूय चीनांशुकं तन्वङ्ग्या रति-कातरेण मनसा नीतः प्रदीपः शमम् ॥१७९॥ [अमरु ७७] रम्य-दिदृक्षया, यथा- कृतावशेषेण सविभ्रमेण निष्कीलितेनाध्वनि पूरितेन । प्रसाधनेनाच्युत-दर्शनाय पुर-स्त्रियः शिश्रियिरे गवाक्षान्

ibha-kumbha-tuṅga-kaṭhinetaretara- stana-bhāra-dūra-vinivāritodarāḥ | pariphulla-gaṇḍa-phalakāḥ parasparaṃ parirebhire kukura-kaurava-striyaḥ ||SRs 2.172|| (māghe 13.16) mitra-saṅgamaḥ pūjyādi-saṅgamādīnām apy upalakṣaṇam | pūjya-saṅgamena, yathā- yugānta-kāla-pratisaṃhṛtātmano jaganti yasyāṃ savikāsam āsata | tanau mamus tatra na kaṭabha-dviṣas tapadhanābhyāgama-sambhavā mudaḥ ||SRs 2.173|| (śi.va. 1.23) deva-prasādād, yathā- tasyāḥ prasannendu-mukhaḥ prasādaṃ gurur nṛpāṇāṃ gurave nivedya | praharṣa-cihnānumitaṃ priyāyai śaśaṃsa vācā punaruktayeva ||SRs 2.174|| (ra.vaṃ. 2.68) ādi-śabdād guru-rāja-prasādādayaḥ | guru-prasādād, yathā- asmad-gotra-mahattaraḥ kratu-bhujām adyāyam ādyo ravir yajvāno vayam adya te bhagavatī bhūr adya rājanvatī | adya svaṃ bahu manyate sahacarair asmābhir ākhaṇḍalo yenaitāvad arundhatī-patir api svenānugṛhṇāti naḥ ||SRs 2.175|| (a.rā. 1.18) rāja-prasādād, yathā- prītir asya dadato' bhavat tathā yena tat-priya-cikīrṣavo nṛpāḥ | sparśitair adhikam āgaman mudaṃ nādhiveśma-nihitair upāyanaiḥ ||SRs 2.176|| (śi.va. 14.47) atha (26) autsukyam- kālākṣamatvam autsukyam iṣṭa-vastu-viyogataḥ | tad-darśanād ramya-vastu-didṛkṣādeś ca tat-kriyāḥ ||SRs 2.177|| 81 tvarānavasthitiḥ śayyā-sthitir uttāna-cintane | śarīra-gauravaṃ nidrā-tandrā-niḥśvasitādayaḥ ||SRs 2.178|| 82 tatra iṣṭa-vastu-viyogāt- saṃkṣipyante kṣana iva kathaṃ dīrgha-yāmā triyāmā sarvāvasthāsv ahar api kathaṃ manda-mandātapaṃ syāt | itthaṃ cetaś caṭula-nayane durlabha-prārthanaṃ me gāḍhoṣmābhiḥ kṛtam aśaraṇaṃ tvad-viyoga-vyathābhiḥ ||SRs 2.179|| [me.dū. 2.48] tatra iṣṭa-vastu-darśanāt- āyāte dayite manoratha-śatair nītvā kathañcid dinaṃ gatvā vāsa-gṛhaṃ jaḍe parijane dīrghāṃ kathāṃ kurvati | daṣṭāsmīty abhidhāya satvara-padaṃ vyādhūya cīnāṃśukaṃ tanvaṅgyā rati-kātareṇa manasā nītaḥ pradīpaḥ śamam ||179|| [amaru 77] ramya-didṛkṣayā, yathā- kṛtāvaśeṣeṇa savibhrameṇa niṣkīlitenādhvani pūritena | prasādhanenācyuta-darśanāya pura-striyaḥ śiśriyire gavākṣān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिलाषश् चिन्तानुस्मृति-गुण-सङ्कीर्तनोद्वेगाः । सविलापा उन्माद-व्याधी जडता मृतिश् च ताः क्रमशः

abhilāṣaś cintānusmṛti-guṇa-saṅkīrtanodvegāḥ | savilāpā unmāda-vyādhī jaḍatā mṛtiś ca tāḥ kramaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्गमोपाय-रचित-प्रारब्ध-व्यवसायतः । सङ्कल्पेच्छा-समुद्भूतिर् अभिलाषोऽ त्र विक्रियाः

saṅgamopāya-racita-prārabdha-vyavasāyataḥ | saṅkalpecchā-samudbhūtir abhilāṣo' tra vikriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवेश-निर्गमौ तूष्णीं तद्-दृष्टि-पथ-गामिनौ । राग-प्रकाशन-पराश् चेष्टाः स्वात्म-प्रसाधनम्

praveśa-nirgamau tūṣṇīṃ tad-dṛṣṭi-patha-gāminau | rāga-prakāśana-parāś ceṣṭāḥ svātma-prasādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (२७) औग्र्यम्- अपराधावमानाभ्यां चौर्याआभिग्रहणादिभिः । असत्-प्रलापनाद्यैश् च कृतं चण्डत्वम् उग्रता ॥स्र्स् २।१८१॥ ८३ क्रियास् तत्रास्य-नयन-रागो बन्धन-ताडने । शिरसः कम्पनं खेद-वध-निर्भर्त्सनादयः ॥स्र्स् २।१८२॥ ८४ अपराधाद्, यथा- प्रणयि-सखी-सलील-परिहास-रसाधिगतैर् ललित-शिरीष-पुष्प-हननैर् अपि ताम्यति यत् । वपुषि वधाय तत्र तव शस्त्रम् उपक्षिपतः पततु शरस्य् अकाण्डयम् अदण्डं इवैष भुजः ॥स्र्स् २।१८३॥ (मामा। ५।३१) अत्र मालती-निकार-रूपापराधाद् माधवस्यौग्र्यम् । अवमानाड्, यथा- अज्ञात-पूर्वा द्विषताम् अवज्ञां विज्ञापयन्तं प्रतिरुष्ट-चेताः । आज्ञा-हरं प्राज्ञ-विनिन्द्य-कर्मा यज्ञाशि-वैरी गदया जघान

atha (27) augryam- aparādhāvamānābhyāṃ cauryāābhigrahaṇādibhiḥ | asat-pralāpanādyaiś ca kṛtaṃ caṇḍatvam ugratā ||SRs 2.181|| 83 kriyās tatrāsya-nayana-rāgo bandhana-tāḍane | śirasaḥ kampanaṃ kheda-vadha-nirbhartsanādayaḥ ||SRs 2.182|| 84 aparādhād, yathā- praṇayi-sakhī-salīla-parihāsa-rasādhigatair lalita-śirīṣa-puṣpa-hananair api tāmyati yat | vapuṣi vadhāya tatra tava śastram upakṣipataḥ patatu śarasy akāṇḍayam adaṇḍaṃ ivaiṣa bhujaḥ ||SRs 2.183|| (mā.mā. 5.31) atra mālatī-nikāra-rūpāparādhād mādhavasyaugryam | avamānāḍ, yathā- ajñāta-pūrvā dviṣatām avajñāṃ vijñāpayantaṃ pratiruṣṭa-cetāḥ | ājñā-haraṃ prājña-vinindya-karmā yajñāśi-vairī gadayā jaghāna

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूती-मुखेन किं वाच्यम् इत्य् आद्य् ऊहस् तु चिन्तनम् । अत्र नीव्यादि-संस्पर्शः शय्यायां परिवर्तनम्

dūtī-mukhena kiṃ vācyam ity ādy ūhas tu cintanam | atra nīvyādi-saṃsparśaḥ śayyāyāṃ parivartanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स-बाष्पाकेकरा दृष्टिर् मुद्रिकादि-विवर्तनम् । निर्लक्ष्य-वीक्षणं चैवम् आद्या विकृतयो मताः

sa-bāṣpākekarā dṛṣṭir mudrikādi-vivartanam | nirlakṣya-vīkṣaṇaṃ caivam ādyā vikṛtayo matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चौर्याभिग्रहणाद्, यथा- भुज-विटप-मदेन व्यर्थम् अन्धम्भविष्णुर् धिग् अपसरसि चौरंकारम् आक्रुश्यमानः । त्वद्-उरसि विदधातु स्वाम् अवस्कार-केलिं कुटिल-करज-कोटि-क्रूर-कर्मा जटायुः ॥स्र्स् २।१८५॥ (अरा। ५।११) असत्-प्रलापाद्, यथा- कथम् अपि न निषिद्धो दुःखिना भीरुणा वा द्रुपद-तनय-पाणिस् तेन पित्रा ममाद्य । तव भुज-बल-दर्पाध्यायमानस्य वामः शिरसि चरण एष न्यस्यते वारयैनम् ॥स्र्स् २।१८६॥ (वेणी-संहार ३।४०) अथ (२८) अमर्षः- अधिक्षेपावमानाद्यैः क्रोधोऽ मर्ष इतीर्यते । तत्र स्वेद-शिरः-कम्पाव् आधोमुख्य-विचिन्तने । ८५ उपायान्वेषणोत्साह-व्यवसादयः क्रियाः

cauryābhigrahaṇād, yathā- bhuja-viṭapa-madena vyartham andhambhaviṣṇur dhig apasarasi cauraṃkāram ākruśyamānaḥ | tvad-urasi vidadhātu svām avaskāra-keliṃ kuṭila-karaja-koṭi-krūra-karmā jaṭāyuḥ ||SRs 2.185|| (a.rā. 5.11) asat-pralāpād, yathā- katham api na niṣiddho duḥkhinā bhīruṇā vā drupada-tanaya-pāṇis tena pitrā mamādya | tava bhuja-bala-darpādhyāyamānasya vāmaḥ śirasi caraṇa eṣa nyasyate vārayainam ||SRs 2.186|| (veṇī-saṃhāra 3.40) atha (28) amarṣaḥ- adhikṣepāvamānādyaiḥ krodho' marṣa itīryate | tatra sveda-śiraḥ-kampāv ādhomukhya-vicintane | 85 upāyānveṣaṇotsāha-vyavasādayaḥ kriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रानुभावा निःश्वासो ध्याणं कृत्य-विहस्तता । शय्यासनादि-विद्वेष इत्य् आद्याः स्मर-कल्पिताः

tatrānubhāvā niḥśvāso dhyāṇaṃ kṛtya-vihastatā | śayyāsanādi-vidveṣa ity ādyāḥ smara-kalpitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौन्दर्यादि-गुण-श्लाघा गुण-कीर्तनम् अत्र तु । रोमाञ्चो गद्गदा वाणी भाव-मन्थर-वीक्षणम्

saundaryādi-guṇa-ślāghā guṇa-kīrtanam atra tu | romāñco gadgadā vāṇī bhāva-manthara-vīkṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्-सङ्ग-चिन्तनं सख्या गण्ड-स्वेदादयोऽ पि च । मनसः कम्प उद्वेगः कथितस् तत्र विक्रियाः

tat-saṅga-cintanaṃ sakhyā gaṇḍa-svedādayo' pi ca | manasaḥ kampa udvegaḥ kathitas tatra vikriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र अधिक्षेपाद्, यथा- इति भीष्म-भाषित-वचोऽ र्थम् अधिगतवताम् इव क्षणात् । क्षोभम् अगमद् अतिमात्रम् अथो शिशुपाल-पक्ष-पृथिवी-भृतां गणः ॥स्र्स् २।१८८॥ (शिव। १५।४७) अवमानाद्, यथा- ध्वंसेन हृदयं सद्यः परिभूतस्य मे परैः । यद्य् अमर्षः प्रतीकारं भुजालम्बं न लम्भयेत् ॥स्र्स् २।१८९॥ (किअ। ११।५७) अथ (२९) असूया- पर-सौभाग्य-सम्पत्ति-विद्या-शौर्यादि-हेतुभिः । ८६ गुणेऽ पि दोषारोपः स्याद् असूया तत्र विक्रियाः । मुखापवर्तनं गर्हा भ्रू-भेदानादरादयः ॥स्र्स् २।१९०॥ ८७ पर-सौभाग्येन, यथा- मा गर्वम् उद्वह कपोल-तले चकास्ति कान्त-स्वहस्त-लिखिता मम मञ्जरीति । अन्यापि किं न सखि भाजनम् ईदृशीनां वैरी न चेद् भवति वेपथुर् अन्तरायः

tatra adhikṣepād, yathā- iti bhīṣma-bhāṣita-vaco' rtham adhigatavatām iva kṣaṇāt | kṣobham agamad atimātram atho śiśupāla-pakṣa-pṛthivī-bhṛtāṃ gaṇaḥ ||SRs 2.188|| (śi.va. 15.47) avamānād, yathā- dhvaṃsena hṛdayaṃ sadyaḥ paribhūtasya me paraiḥ | yady amarṣaḥ pratīkāraṃ bhujālambaṃ na lambhayet ||SRs 2.189|| (ki.a. 11.57) atha (29) asūyā- para-saubhāgya-sampatti-vidyā-śauryādi-hetubhiḥ | 86 guṇe' pi doṣāropaḥ syād asūyā tatra vikriyāḥ | mukhāpavartanaṃ garhā bhrū-bhedānādarādayaḥ ||SRs 2.190|| 87 para-saubhāgyena, yathā- mā garvam udvaha kapola-tale cakāsti kānta-svahasta-likhitā mama mañjarīti | anyāpi kiṃ na sakhi bhājanam īdṛśīnāṃ vairī na ced bhavati vepathur antarāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर-सम्पत्त्या, यथा- लोकोपकारिणी लक्ष्मीः सतां विमल-चेतसाम् । तथापि तां विलोक्यैव दूयन्ते दुष्ट-चेतसः

para-sampattyā, yathā- lokopakāriṇī lakṣmīḥ satāṃ vimala-cetasām | tathāpi tāṃ vilokyaiva dūyante duṣṭa-cetasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् आदि-वाक्य-विन्यासो विलाप इति कीर्तितः । तत्र चेष्टास् तु कुत्रापि गमनं क्वचिद् ईक्षणम्

ity ādi-vākya-vinyāso vilāpa iti kīrtitaḥ | tatra ceṣṭās tu kutrāpi gamanaṃ kvacid īkṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर-विद्यया, यथा- प्रत्यक्षादि-प्रभा-सिद्ध-विरुद्धार्थाभिधायिनः । वेदान्ता यदि शास्त्राणि बौद्धैः किम् अपराद्ध्यते ॥स्र्स् २।१९३॥ (प्रच। २।४) यथा वा- गुणाधारे गौरे यशसि परिपूर्णे विलसति प्रतापे चामित्रान् दहति तव सिंह-क्षितिपते । नवैव द्रवाणीत्य् अकथयद् अहो मूढतम-धीश् चतुर्धा तेजोऽ पि व्यभजत कणादो मुनिर् अपि

para-vidyayā, yathā- pratyakṣādi-prabhā-siddha-viruddhārthābhidhāyinaḥ | vedāntā yadi śāstrāṇi bauddhaiḥ kim aparāddhyate ||SRs 2.193|| (pra.ca. 2.4) yathā vā- guṇādhāre gaure yaśasi paripūrṇe vilasati pratāpe cāmitrān dahati tava siṃha-kṣitipate | navaiva dravāṇīty akathayad aho mūḍhatama-dhīś caturdhā tejo' pi vyabhajata kaṇādo munir api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र प्रौढ-कवि-समय-प्रसिद्ध-मार्गानुसारिणो वक्तुः परिमित-द्रव्य-वादिनि कणादे महत्य् असूया मूढतम-धीर् इति वाग्-आरम्भेण व्यज्यते । पर-शौर्येण, यथा- स्त्री-मात्रं ननु ताटका भृगु-सुतो रामस् तु विप्रः शुचिर् मारीचो मृग एव भीति-भवनं वाली पुनर् वानरः । भोः काकुत्स्थ विकत्थसे किम् अथ वा वीरो जितः कस् त्वया दोर्-दर्पस् तु तथापि ते यदि समं को-दण्डम् आरोपय

atra prauḍha-kavi-samaya-prasiddha-mārgānusāriṇo vaktuḥ parimita-dravya-vādini kaṇāde mahaty asūyā mūḍhatama-dhīr iti vāg-ārambheṇa vyajyate | para-śauryeṇa, yathā- strī-mātraṃ nanu tāṭakā bhṛgu-suto rāmas tu vipraḥ śucir mārīco mṛga eva bhīti-bhavanaṃ vālī punar vānaraḥ | bhoḥ kākutstha vikatthase kim atha vā vīro jitaḥ kas tvayā dor-darpas tu tathāpi te yadi samaṃ ko-daṇḍam āropaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (३०) चापल्यम्- राग-द्वेषादिभिश् चित्त-लाघवं चापलं भवेत् । चेष्टास् तत्राविचारेण परिरम्भावलम्बने । ८८ निष्कासनोक्ति-पारुष्ये ताडनाज्ञापनादयः

atha (30) cāpalyam- rāga-dveṣādibhiś citta-lāghavaṃ cāpalaṃ bhavet | ceṣṭās tatrāvicāreṇa parirambhāvalambane | 88 niṣkāsanokti-pāruṣye tāḍanājñāpanādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभीष्ट-सङ्गमाभावाद् व्याधिः सन्ताप-लक्षणः । अत्र सन्ताप-निःश्वासौ शीत-वस्तु-निषेवणम्

abhīṣṭa-saṅgamābhāvād vyādhiḥ santāpa-lakṣaṇaḥ | atra santāpa-niḥśvāsau śīta-vastu-niṣevaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवितोपेक्षणं मोहो मुमूर्षा धृति-वर्जनम् । यत्र क्वचिच् च पतनं स्रस्ताक्षत्वादयोऽ पि च

jīvitopekṣaṇaṃ moho mumūrṣā dhṛti-varjanam | yatra kvacic ca patanaṃ srastākṣatvādayo' pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रागेण, यथा- विजनम् इति बलाद् अमुं गृहीत्वा क्षणम् अथ वीक्ष्य विपक्षम् अन्तिकेऽ न्या । अभिपतितु-मना लघुत्व-भीतेर् अभवद् अमुञ्चति वल्लभेऽ तिगुर्वी ॥स्र्स् २।१९७॥ (शिव।, ७।५७) द्वेषेण, यथा- पादाघातैः सुरभिर् अभितः सत्वरं ताडनीयो गाढामोदं मलय-मरुतः शृङ्खलादाम दत्त । कारागारे क्षिपत तरसा पञ्चमं राग-राजं चन्द्रं चूर्णीकुरुत च शिलापट्टके पिष्ट-बिम्बम् ॥स्र्स् २।१९८॥ (बाल-रामायण ५।४९) अत्र सीता-विरहेण रावणस्य वसन्तादि-विषय-द्वेषेण तत्-तद्-अधिदेवतानां ताडना-ज्ञापनादिभिर् अनुभावैश् चापल्यं द्योत्यते । अथ (३१) निद्रा- मद-स्वभाव-व्यायाम-निश्चिन्तत्व-श्रमादिभिः । ८९ मनो-निमीलनं निद्रा चेष्टास् तत्रास्य-गौरवम्

rāgeṇa, yathā- vijanam iti balād amuṃ gṛhītvā kṣaṇam atha vīkṣya vipakṣam antike' nyā | abhipatitu-manā laghutva-bhīter abhavad amuñcati vallabhe' tigurvī ||SRs 2.197|| (śi.va., 7.57) dveṣeṇa, yathā- pādāghātaiḥ surabhir abhitaḥ satvaraṃ tāḍanīyo gāḍhāmodaṃ malaya-marutaḥ śṛṅkhalādāma datta | kārāgāre kṣipata tarasā pañcamaṃ rāga-rājaṃ candraṃ cūrṇīkuruta ca śilāpaṭṭake piṣṭa-bimbam ||SRs 2.198|| (bāla-rāmāyaṇa 5.49) atra sītā-viraheṇa rāvaṇasya vasantādi-viṣaya-dveṣeṇa tat-tad-adhidevatānāṃ tāḍanā-jñāpanādibhir anubhāvaiś cāpalyaṃ dyotyate | atha (31) nidrā- mada-svabhāva-vyāyāma-niścintatva-śramādibhiḥ | 89 mano-nimīlanaṃ nidrā ceṣṭās tatrāsya-gauravam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र ध्यायति निःसंज्ञं जडता सा प्रकीर्तिता । अत्र स्पर्शानभिज्ञत्वं वैवर्ण्यं शिथिलाङ्गता

yatra dhyāyati niḥsaṃjñaṃ jaḍatā sā prakīrtitā | atra sparśānabhijñatvaṃ vaivarṇyaṃ śithilāṅgatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकाण्ड-हुङ्कृतिः स्तम्भो निःश्वास-कृशतादयः । तैस् तैः कृतैः प्रतीकारैर् यदि न स्यात् समागमः

akāṇḍa-huṅkṛtiḥ stambho niḥśvāsa-kṛśatādayaḥ | tais taiḥ kṛtaiḥ pratīkārair yadi na syāt samāgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आघूर्णमान-नेत्रत्वम् अङ्गानां परिमर्दनम् । ९० निःश्वासोच्छ्वासने सन्न-गात्रत्वं नेत्र-मीलनम् । शरीरस्य च सङ्कोचो जाड्यं चेत्य् एवम् आदयः ॥स्र्स् २।२००॥ ९१ मदाद्, यथा- यस्मिन् महीं शंसति वाणिनीनां निद्रां विहारार्ध-पथे गतानाम् । वातोऽ पि नास्रंसयद् अंशुकानि को लम्बयेद् आहरणाय हस्तम् ॥स्र्स् २।२०१॥ (रवं। ६।७५) स्वभावाद्, यथा- उत्तानाम् उपधाय बाहुलतिकाम् एकाम् अपाङ्गाश्रयाम् अन्याम् अप्य् अलसां निधाय विपुलाभोगे नितम्ब-स्थले । नीवीं किञ्चिद् इव श्लथां विदधती निःश्वासम् उन्मुञ्चती तल्पोत्पीडन-तिर्यग्-उन्नत-कुचा निद्राति शातोदरी

āghūrṇamāna-netratvam aṅgānāṃ parimardanam | 90 niḥśvāsocchvāsane sanna-gātratvaṃ netra-mīlanam | śarīrasya ca saṅkoco jāḍyaṃ cety evam ādayaḥ ||SRs 2.200|| 91 madād, yathā- yasmin mahīṃ śaṃsati vāṇinīnāṃ nidrāṃ vihārārdha-pathe gatānām | vāto' pi nāsraṃsayad aṃśukāni ko lambayed āharaṇāya hastam ||SRs 2.201|| (ra.vaṃ. 6.75) svabhāvād, yathā- uttānām upadhāya bāhulatikām ekām apāṅgāśrayām anyām apy alasāṃ nidhāya vipulābhoge nitamba-sthale | nīvīṃ kiñcid iva ślathāṃ vidadhatī niḥśvāsam unmuñcatī talpotpīḍana-tiryag-unnata-kucā nidrāti śātodarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल-कण्ठ-कलालाप-श्रुतिर् मन्दानिलादरः । ज्योत्स्ना-प्रवेश-माकन्द-मञ्जरी-वीक्षणादयः

kala-kaṇṭha-kalālāpa-śrutir mandānilādaraḥ | jyotsnā-praveśa-mākanda-mañjarī-vīkṣaṇādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुहुः-कृतो मेति नेति प्रतिषेधार्थ-वीप्सया । ईप्सितालिङ्गनादीनां निरोधो मान उच्यते

muhuḥ-kṛto meti neti pratiṣedhārtha-vīpsayā | īpsitāliṅganādīnāṃ nirodho māna ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोऽ यं सहेतु-निर्हेतु-भेदाद् द्वेधात्र हेतुजः । ईर्ष्यया सम्भवेद् ईर्ष्या त्व् अन्यासङ्गिनि वल्लभे

so' yaṃ sahetu-nirhetu-bhedād dvedhātra hetujaḥ | īrṣyayā sambhaved īrṣyā tv anyāsaṅgini vallabhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यायामाद्, यथा- अलस-लुलित-मुग्धान्यध्व-सञ्जात-खेदाद् अशिथिल-परिरम्भैर् दत्त-संवाहनानि । परिमृदित-मृणाली-दुर्बलान्य् अङ्गकानि त्वम् उरसि मम कृत्वा यत्र निद्राम् अवाप्ता ॥स्र्स् २।२०३॥ (उराच। १।२४) नैश्चिन्त्याद्, यथा- दत्तेन्द्राभय-विभ्रमाद्भुत-भुजासम्भार-गम्भीरया त्वद्-वृत्त्या शिथिलीकृतस् त्रिभुवन-त्राणाय नारायणः । अन्तस् तोष-तुषार-सौरभ-मय-श्वासानिलापूरण- प्राणोत्तुङ्ग-भुजङ्ग-तल्पम् अधुना भद्रेण निद्रायते ॥स्र्स् २।२०४॥ (अरा। १।२७) श्रमाद्, यथा- केवलं प्रियतमा-दयालुना ज्योतिषाम् अवनतासु पङ्क्तिषु । तेन तत्-परिगृहीत-वक्षसा नेत्र-मीलन-कुतूहलं कृतम् ॥स्र्स् २।२०५॥ (कुसं। ८।८४) अथ (३२) सुप्तिः- उद्रेक एव निद्रायाः सुप्तिः स्यात् तत्र विक्रियाः । इन्द्रियोपरतिर् नेत्र-मीलनं स्रस्त-गात्रता । ९२ उत्स्वप्नायितनैश् चल्य-श्वासोच्छ्वासादयोऽ पि च

vyāyāmād, yathā- alasa-lulita-mugdhānyadhva-sañjāta-khedād aśithila-parirambhair datta-saṃvāhanāni | parimṛdita-mṛṇālī-durbalāny aṅgakāni tvam urasi mama kṛtvā yatra nidrām avāptā ||SRs 2.203|| (u.rā.ca. 1.24) naiścintyād, yathā- dattendrābhaya-vibhramādbhuta-bhujāsambhāra-gambhīrayā tvad-vṛttyā śithilīkṛtas tribhuvana-trāṇāya nārāyaṇaḥ | antas toṣa-tuṣāra-saurabha-maya-śvāsānilāpūraṇa- prāṇottuṅga-bhujaṅga-talpam adhunā bhadreṇa nidrāyate ||SRs 2.204|| (a.rā. 1.27) śramād, yathā- kevalaṃ priyatamā-dayālunā jyotiṣām avanatāsu paṅktiṣu | tena tat-parigṛhīta-vakṣasā netra-mīlana-kutūhalaṃ kṛtam ||SRs 2.205|| (ku.saṃ. 8.84) atha (32) suptiḥ- udreka eva nidrāyāḥ suptiḥ syāt tatra vikriyāḥ | indriyoparatir netra-mīlanaṃ srasta-gātratā | 92 utsvapnāyitanaiś calya-śvāsocchvāsādayo' pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- अव्यासुरन्तः-करुणारसार्द्रा निसर्ग-निर्यन्-निगमान्त-गन्धा । श्वासानिलास् त्वां स्वपतो मुरारेः शय्या-भुजङ्गेन्द्र-निपीत-शेषाः

yathā- avyāsurantaḥ-karuṇārasārdrā nisarga-niryan-nigamānta-gandhā | śvāsānilās tvāṃ svapato murāreḥ śayyā-bhujaṅgendra-nipīta-śeṣāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ (३३) बोधः- स्वप्न-स्पर्शन-निध्वान-निद्रा-सम्पूर्णतादिभिः । ९३ प्रबोधश् चेतनावाप्तिश् चेष्टास् तत्राक्षि-मर्दनम्

atha (33) bodhaḥ- svapna-sparśana-nidhvāna-nidrā-sampūrṇatādibhiḥ | 93 prabodhaś cetanāvāptiś ceṣṭās tatrākṣi-mardanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शय्याया मोक्षणं बाहु-विक्षेपोऽ ङ्गुलि-मोटनम् । ९४ शिरः-कण्डूयनं चाङ्ग-वलनं चैवम् आदयः

śayyāyā mokṣaṇaṃ bāhu-vikṣepo' ṅguli-moṭanam | 94 śiraḥ-kaṇḍūyanaṃ cāṅga-valanaṃ caivam ādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुजस् तु शमं याति यथायोग्यं प्रकल्पितैः । साम्ना भेदेन दानेन नत्य्-उपेक्षा-रसान्तरैः

hetujas tu śamaṃ yāti yathāyogyaṃ prakalpitaiḥ | sāmnā bhedena dānena naty-upekṣā-rasāntaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्नाद्, यथा- त्रिभाग-शेषासु निशासु च क्षणं निमील्य नेत्रे सहसा व्यबुध्यत । क्व नीलकण्ठ व्रजसीत्य् अलक्ष्य-वाग् असत्य-कण्ठार्पित-बाहु-बन्धना ॥स्र्स् २।२१०॥ (कुसं। ५।५७) स्पर्शनाद्, यथा- आघ्राय चाननम् अधिस्तनम् आयताक्ष्याः सुप्तं तदा त्वरित-केलि-भुवा श्रमेण । प्राभातिकः पवन एष सरोज-गन्धी प्राबोधयन् मणि-गवाक्ष-समागतो माम्

svapnād, yathā- tribhāga-śeṣāsu niśāsu ca kṣaṇaṃ nimīlya netre sahasā vyabudhyata | kva nīlakaṇṭha vrajasīty alakṣya-vāg asatya-kaṇṭhārpita-bāhu-bandhanā ||SRs 2.210|| (ku.saṃ. 5.57) sparśanād, yathā- āghrāya cānanam adhistanam āyatākṣyāḥ suptaṃ tadā tvarita-keli-bhuvā śrameṇa | prābhātikaḥ pavana eṣa saroja-gandhī prābodhayan maṇi-gavākṣa-samāgato mām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याजेन भूषणादीनां प्रदानं दानम् उच्यते । नतिः पाद-प्रणामः स्यात् तूष्णीं स्थितिर् उपेक्षणम्

vyājena bhūṣaṇādīnāṃ pradānaṃ dānam ucyate | natiḥ pāda-praṇāmaḥ syāt tūṣṇīṃ sthitir upekṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकस्मिक-भयादीनां कल्पना स्यद् रसान्तरम् । यादृच्छिकं बुद्धि-पूर्वम् इति द्वेधा निगद्यते

ākasmika-bhayādīnāṃ kalpanā syad rasāntaram | yādṛcchikaṃ buddhi-pūrvam iti dvedhā nigadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुकूलेन दैवेन कृतं यादृच्छिकं भवेत् । प्रत्युत्पन्न-धिया पुंसा कल्पितं बुद्धि-पूर्वकम्

anukūlena daivena kṛtaṃ yādṛcchikaṃ bhavet | pratyutpanna-dhiyā puṃsā kalpitaṃ buddhi-pūrvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दाद्, यथा- उषसि स गज-यूथ-कर्ण-तालैः पटु-पटह-ध्व्नैभिर् विनीत-निद्रः । अरमत मधुराणि तत्र शृण्वन् विहग-विकूजित-वन्दि-मङ्गलानि ॥स्र्स् २।२१२॥ (रवं। ९।७१) निद्रा-सम्पूर्त्या, यथा- ते च प्रापुर् उदन्वन्तं बुबुधे चादि-पूरुषः । अव्याक्षेपो भविष्यन्त्याः कार्य-सिद्धेर् हि लक्षणम् ॥स्र्स् २।२१३॥ (रवं। १०।६) उत्तमाधम-मध्येषु सात्त्विका व्यभिचारिणः । ९५ विभावैर् अनुभावैश् च वर्णनीया यथोचितम् ॥स्र्स् २।२१४॥ [*१३] उद्वेग-स्नेह-दम्भेर्ष्या-प्रमुखाश् चित्त-वृत्तयः । ९६ उक्तेष्व् अन्तर्भवन्तीति न पृथक्त्वेन दर्शिताः

śabdād, yathā- uṣasi sa gaja-yūtha-karṇa-tālaiḥ paṭu-paṭaha-dhvnaibhir vinīta-nidraḥ | aramata madhurāṇi tatra śṛṇvan vihaga-vikūjita-vandi-maṅgalāni ||SRs 2.212|| (ra.vaṃ. 9.71) nidrā-sampūrtyā, yathā- te ca prāpur udanvantaṃ bubudhe cādi-pūruṣaḥ | avyākṣepo bhaviṣyantyāḥ kārya-siddher hi lakṣaṇam ||SRs 2.213|| (ra.vaṃ. 10.6) uttamādhama-madhyeṣu sāttvikā vyabhicāriṇaḥ | 95 vibhāvair anubhāvaiś ca varṇanīyā yathocitam ||SRs 2.214|| [*13] udvega-sneha-dambherṣyā-pramukhāś citta-vṛttayaḥ | 96 ukteṣv antarbhavantīti na pṛthaktvena darśitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तज्-जन्यो विप्रलम्भोऽ पि प्रवासत्वेन संमतः । हर्ष-गर्व-मद-व्रीडा वर्जयित्वा समीरिताः

taj-janyo vipralambho' pi pravāsatvena saṃmataḥ | harṣa-garva-mada-vrīḍā varjayitvā samīritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा हि-पर-प्रतारण-रूप-दम्भस्य जिह्मतावहित्थायाम् अन्तर्-भावः । चित्त-द्रवता-लक्षणस्य स्नेहस्य हर्षेऽ न्तर्भावः । स्व-विषय-दान-मानाद्य्-अमर्षण-रूपाया ईर्ष्याया अमर्षेऽ न्तर्भावः । पर-विषयायास् त्व् असूयायाम् । उद्वेगस्य तु निर्वेद-विषादादिषु यथोचितम् अन्तर्भाव इत्य् आदि द्रष्टव्यम् । तथा च भाव-प्रकाशिका-कारः- अन्येऽ पि यदि भावाः स्युश् चित्त-वृत्ति-विशेषतः । अन्तर्भावस् तु सर्वेषां द्रष्टव्यो व्यभिचारिषु ॥स्र्स् २।२१६॥ इति । विभावाश् चानुभावाश् च ते भवन्ति परस्परम् । ९७ कार्य-कारण-भावस् तु ज्ञेयः प्रायेण लोकतः

tathā hi-para-pratāraṇa-rūpa-dambhasya jihmatāvahitthāyām antar-bhāvaḥ | citta-dravatā-lakṣaṇasya snehasya harṣe' ntarbhāvaḥ | sva-viṣaya-dāna-mānādy-amarṣaṇa-rūpāyā īrṣyāyā amarṣe' ntarbhāvaḥ | para-viṣayāyās tv asūyāyām | udvegasya tu nirveda-viṣādādiṣu yathocitam antarbhāva ity ādi draṣṭavyam | tathā ca bhāva-prakāśikā-kāraḥ- anye' pi yadi bhāvāḥ syuś citta-vṛtti-viśeṣataḥ | antarbhāvas tu sarveṣāṃ draṣṭavyo vyabhicāriṣu ||SRs 2.216|| iti | vibhāvāś cānubhāvāś ca te bhavanti parasparam | 97 kārya-kāraṇa-bhāvas tu jñeyaḥ prāyeṇa lokataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धि-पूर्वतया यूनोः संविधान-व्यपेक्षया । वृत्तो वर्तिष्यमाणश् च वर्तमान इति त्रिधा

buddhi-pūrvatayā yūnoḥ saṃvidhāna-vyapekṣayā | vṛtto vartiṣyamāṇaś ca vartamāna iti tridhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवेगः सम्भ्रमः सोऽ पि नैको दिव्यादिभेदतः । शापो वैरूप्यताद्रूप्य-प्रवृत्तेर् द्विविधो भवेत्

āvegaḥ sambhramaḥ so' pi naiko divyādibhedataḥ | śāpo vairūpyatādrūpya-pravṛtter dvividho bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवासः शाप-वैरूप्याद् अहल्या-गौतमादिषु । द्वयोर् एकस्य मरणे पुनर् उज्जीवनावधौ

pravāsaḥ śāpa-vairūpyād ahalyā-gautamādiṣu | dvayor ekasya maraṇe punar ujjīvanāvadhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरहः करुणोऽ न्यस्य सङ्गमाशानुवर्तनात् । करुण-भ्रम-कारित्वात् सोऽ यं करुण उच्यते

virahaḥ karuṇo' nyasya saṅgamāśānuvartanāt | karuṇa-bhrama-kāritvāt so' yaṃ karuṇa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सञ्चारिणोऽ नुभावाश् च करुणेऽ पि प्रवासवत् । स्पर्शनालिङ्गनादीनाम् आनुकूल्यान् निषेवणम्

sañcāriṇo' nubhāvāś ca karuṇe' pi pravāsavat | sparśanāliṅganādīnām ānukūlyān niṣevaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा हि-सन्तापस्य दैन्यं प्रति विभावत्वं ग्लानिं प्रत्यनुभावत्वं च । प्रहारस्य प्रलय-मोहौ प्रति विभावत्वम् औग्र्यं प्रत्यनुभावत्वं च । विषादस्य उत्पातावेगं प्रत्यनुभावत्ं स्तम्भं प्रति विभावत्वम् । व्याधेर् ग्लानि-स्तम्भ-प्रलयादीन् प्रति विभावत्वम् । स्वातन्त्र्यात् पारतन्त्र्याच् च ते द्विधा व्यभिचारिणः । ९८ पर-पोषकतां प्राप्ताः परतन्त्रा इतीरिताः । तद्-अभावे स्वतन्त्राः स्युर् भावा इति च ते स्मृताः ॥स्र्स् २।२१८॥ ९९ तत्र पारतन्त्र्येण निर्वेदो, यथा- कुर्युः शस्त्र-कथाम् अमी यदि मनोर् वंशे मनुष्याङ्कुराः स्याच् चेद् ब्रह्म-गणोऽ यम् आकृति-गणस् तत्रेष्यते चेद् भवान् । सम्राजां समिधां च साधकतमं धत्ते छिदाकारणं धिङ् मौर्वी-कुश-कर्षणोल्बण-किण-ग्रन्थिर् ममायं करः ॥स्र्स् २।२१९॥ (अरा। ४।४४) इत्य् अत्र निर्वेदस्य क्रोधाङ्गत्वम् । निर्वेदस्य स्वतन्त्रत्वं, यथा- प्राप्ताः श्रियः सकल-काम-दुधास् ततः किं न्यस्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् । सम्पादिताः प्रणयिनो विभवैस् ततः किं कल्पं स्थितास् तनुभृतां तनवस् ततः किम् ॥स्र्स् २।२२०॥ [वैश। ६७] इत्यादि । अत्र निर्वेदस्यानन्याङ्गत्वात् स्वतन्त्रत्वम् । ननु निर्वेदस्य शान्त-रस-स्थायित्वं कैश्चिद् उक्तम् । तत् कथम् अस्य अन्य-रसोपकरणत्वम् इति चेद्, उच्यते । सति खलु ग्रामे सीमा-सम्भावना । स्थायित्वं नाम संस्कार-पाटवेन भावस्य (वासना-रूपेण स्थितस्य कारण-वशाद् उद्बोधितस्य) मुहुर् मुहुर् नवीभावः । तेन निर्वेद-वासना-वासितं भावक-चेतसि नैष्फल्याभिमतेषु विभावादिषु (भावकानां प्रथमं प्रवृत्तेर् एवासम्भवात्) तत्-सामग्री-फल-भूतस्य निर्वेदस्योत्पत्तिर् एव न सङ्गच्छते । किं पुनः स्थायित्वम् । किं च असति निर्वेद-स्थायिनि शान्त-रूपो भावकानाम् आस्वादश् चित्र-गत-कदली-फल-रसास्वाद-लम्पटानां राज-शुकानां विवेक-सहोदरो भवेद् इति कृतं संरम्भेण । विषादस्य परतन्त्रत्वं, यथा- वारं वारं तिरयति दृ;चाम् उद्गतो बाष्प-पूरस् तत्-सङ्कल्पोपहित-जडिम-स्तम्भम् अभ्येति गात्रम् । सद्यः स्विद्यन्न् अयम् अविरतोत्कम्प-लोलाङ्गुलीकः पाणिर् लेखा-विधिषु नितरां वर्तते किं करोमि ॥स्र्स् २।२२१॥ (मामा। १।३८) अत्र विषादस्य शृङ्गाराङ्गत्वम् । स्वतन्त्रत्वं, यथा- सञ्चारिणी दीप-शिखेव रात्रौ यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा । नरेन्द्र-मार्गाट्ट इव प्रपेदे विवर्ण-भावं स स भूमि-पालः ॥स्र्स् २।२२२॥ (रवं। ६।६७) इत्य् अत्र विषादस्यानन्याङ्गत्वम् । एवम् अन्येषाम् अपि स्वतन्त्रत्व-परतन्त्रत्वे तत्र तत्रोहनीये । आभासता भवेद् एषाम् अनौचित्य-प्रवर्तिताम् । असत्यत्वाद् अयोग्यत्वाद् अनौचित्यं द्विधा भवेत् । १०० असत्यत्व-कृतं तत् स्याद् अचेतन-गतं तु यत्

tathā hi-santāpasya dainyaṃ prati vibhāvatvaṃ glāniṃ pratyanubhāvatvaṃ ca | prahārasya pralaya-mohau prati vibhāvatvam augryaṃ pratyanubhāvatvaṃ ca | viṣādasya utpātāvegaṃ pratyanubhāvatṃ stambhaṃ prati vibhāvatvam | vyādher glāni-stambha-pralayādīn prati vibhāvatvam | svātantryāt pāratantryāc ca te dvidhā vyabhicāriṇaḥ | 98 para-poṣakatāṃ prāptāḥ paratantrā itīritāḥ | tad-abhāve svatantrāḥ syur bhāvā iti ca te smṛtāḥ ||SRs 2.218|| 99 tatra pāratantryeṇa nirvedo, yathā- kuryuḥ śastra-kathām amī yadi manor vaṃśe manuṣyāṅkurāḥ syāc ced brahma-gaṇo' yam ākṛti-gaṇas tatreṣyate ced bhavān | samrājāṃ samidhāṃ ca sādhakatamaṃ dhatte chidākāraṇaṃ dhiṅ maurvī-kuśa-karṣaṇolbaṇa-kiṇa-granthir mamāyaṃ karaḥ ||SRs 2.219|| (a.rā. 4.44) ity atra nirvedasya krodhāṅgatvam | nirvedasya svatantratvaṃ, yathā- prāptāḥ śriyaḥ sakala-kāma-dudhās tataḥ kiṃ nyastaṃ padaṃ śirasi vidviṣatāṃ tataḥ kim | sampāditāḥ praṇayino vibhavais tataḥ kiṃ kalpaṃ sthitās tanubhṛtāṃ tanavas tataḥ kim ||SRs 2.220|| [vai.śa. 67] ityādi | atra nirvedasyānanyāṅgatvāt svatantratvam | nanu nirvedasya śānta-rasa-sthāyitvaṃ kaiścid uktam | tat katham asya anya-rasopakaraṇatvam iti ced, ucyate | sati khalu grāme sīmā-sambhāvanā | sthāyitvaṃ nāma saṃskāra-pāṭavena bhāvasya (vāsanā-rūpeṇa sthitasya kāraṇa-vaśād udbodhitasya) muhur muhur navībhāvaḥ | tena nirveda-vāsanā-vāsitaṃ bhāvaka-cetasi naiṣphalyābhimateṣu vibhāvādiṣu (bhāvakānāṃ prathamaṃ pravṛtter evāsambhavāt) tat-sāmagrī-phala-bhūtasya nirvedasyotpattir eva na saṅgacchate | kiṃ punaḥ sthāyitvam | kiṃ ca asati nirveda-sthāyini śānta-rūpo bhāvakānām āsvādaś citra-gata-kadalī-phala-rasāsvāda-lampaṭānāṃ rāja-śukānāṃ viveka-sahodaro bhaved iti kṛtaṃ saṃrambheṇa | viṣādasya paratantratvaṃ, yathā- vāraṃ vāraṃ tirayati dṛ;cām udgato bāṣpa-pūras tat-saṅkalpopahita-jaḍima-stambham abhyeti gātram | sadyaḥ svidyann ayam aviratotkampa-lolāṅgulīkaḥ pāṇir lekhā-vidhiṣu nitarāṃ vartate kiṃ karomi ||SRs 2.221|| (mā.mā. 1.38) atra viṣādasya śṛṅgārāṅgatvam | svatantratvaṃ, yathā- sañcāriṇī dīpa-śikheva rātrau yaṃ yaṃ vyatīyāya patiṃvarā sā | narendra-mārgāṭṭa iva prapede vivarṇa-bhāvaṃ sa sa bhūmi-pālaḥ ||SRs 2.222|| (ra.vaṃ. 6.67) ity atra viṣādasyānanyāṅgatvam | evam anyeṣām api svatantratva-paratantratve tatra tatrohanīye | ābhāsatā bhaved eṣām anaucitya-pravartitām | asatyatvād ayogyatvād anaucityaṃ dvidhā bhavet | 100 asatyatva-kṛtaṃ tat syād acetana-gataṃ tu yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा- कस् त्वं भोः, कथयामि दैव-हतकं मां विद्धि शाखोटकं वैराग्याद् इव वक्षि, साधु विदितं, कस्माद् इदं, कथ्यते । वामेनात्र वटस् तम् अध्वग-जनः सर्वात्मना सेवते न च्छायापि परोपकार-करणे मार्ग-स्थितस्यापि मे

yathā- kas tvaṃ bhoḥ, kathayāmi daiva-hatakaṃ māṃ viddhi śākhoṭakaṃ vairāgyād iva vakṣi, sādhu viditaṃ, kasmād idaṃ, kathyate | vāmenātra vaṭas tam adhvaga-janaḥ sarvātmanā sevate na cchāyāpi paropakāra-karaṇe mārga-sthitasyāpi me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपचारान् निषेवेते स संक्षिप्त इतीरितः । सङ्कीर्णस् तु पराधीन व्यलीक-मरणादिभिः

upacārān niṣevete sa saṃkṣipta itīritaḥ | saṅkīrṇas tu parādhīna vyalīka-maraṇādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र वृक्ष-विशेषत्वाद् अचेतने शाखोटके चित्त-विकारस्यासम्भवानुचितो निर्वेदोऽ यम् आभासत्वम् आपद्यते । अयोग्यत्व-कृतं प्रोक्तं नीच-तिर्यङ्-नराश्रयम् ॥स्र्स् २।२२५॥ १०१ तत्र नीच-तिर्यग्-गतं, यथा- वेला-तटे प्रसूयेथा मा भूः शङ्कित-मानसा । मां जानाति समुद्रोऽ यं टिट्टिभं साहस-प्रियम्

atra vṛkṣa-viśeṣatvād acetane śākhoṭake citta-vikārasyāsambhavānucito nirvedo' yam ābhāsatvam āpadyate | ayogyatva-kṛtaṃ proktaṃ nīca-tiryaṅ-narāśrayam ||SRs 2.225|| 101 tatra nīca-tiryag-gataṃ, yathā- velā-taṭe prasūyethā mā bhūḥ śaṅkita-mānasā | māṃ jānāti samudro' yaṃ ṭiṭṭibhaṃ sāhasa-priyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र यदि समुद्र-वेलायां प्रसूये तर्हि उद्वेल-कल्लोल-मालाभिर् ममापत्यानि हृतानि भवेयुर् इति शङ्कितायां निज-गृहिण्यां कश्चित् टिट्टिभः पक्षि-विशेषो गर्वायते । तद् अयं गर्वो नीच-तिर्यग्-गतत्वाद् आभासो नातीव स्वदते । नीच-नराश्रयो, यथा- अत्युत्तान-शयालुना कर-युग-प्राप्तोपधान-श्रिया गन्धूरस्य तरोस् तले घुट-पुट-ध्वानानुसन्धायिभिः । दीर्घैः श्वास-भरैः सफूत्कृति-शतैर् आस्फोटितोष्ठ-द्वयं तत्-पूर्वं कृषि-कर्मणि श्रमवता क्षुद्रेण निद्रायते

atra yadi samudra-velāyāṃ prasūye tarhi udvela-kallola-mālābhir mamāpatyāni hṛtāni bhaveyur iti śaṅkitāyāṃ nija-gṛhiṇyāṃ kaścit ṭiṭṭibhaḥ pakṣi-viśeṣo garvāyate | tad ayaṃ garvo nīca-tiryag-gatatvād ābhāso nātīva svadate | nīca-narāśrayo, yathā- atyuttāna-śayālunā kara-yuga-prāptopadhāna-śriyā gandhūrasya taros tale ghuṭa-puṭa-dhvānānusandhāyibhiḥ | dīrghaiḥ śvāsa-bharaiḥ saphūtkṛti-śatair āsphoṭitoṣṭha-dvayaṃ tat-pūrvaṃ kṛṣi-karmaṇi śramavatā kṣudreṇa nidrāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिवाभ्याम् एव विज्ञेयम् इत्य् अयं हि समृद्धिमान् । विभावैर् अनुभावैश् च स्वोचितैर् व्यभिचारिभिः

śivābhyām eva vijñeyam ity ayaṃ hi samṛddhimān | vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हासः सदस्य-रस्यत्वं नीतो हास्य इतीर्यते । तत्रालस्य-ग्लानि-निद्रा-व्याध्य्-आद्या व्यभिचारिणः

hāsaḥ sadasya-rasyatvaṃ nīto hāsya itīryate | tatrālasya-glāni-nidrā-vyādhy-ādyā vyabhicāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष द्वेधा भवेद् आत्म-पर-स्थिति-विभागतः । आत्मस्थस् तु यदा स्वस्य विकारैर् हसति स्वयम्

eṣa dvedhā bhaved ātma-para-sthiti-vibhāgataḥ | ātmasthas tu yadā svasya vikārair hasati svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पत्ति-सन्धि-शावल्य-शान्तयो व्यभिचारिणाम् । दशाश् चतस्रस् तत्र उत्पत्तिर् भाव-सम्भवः ॥स्र्स् २।२२८॥ १०२ यथा- एवं वादिनि देवर्षौ पार्श्वे पितुर् अधोमुखी । लीला-कमल-पत्राणि गणयामास पार्वती ॥स्र्स् २।२२९॥ (कुसं। ६।८४) अत्र लज्जायाः हर्षस्य वा समुत्पत्तिः । सरूपम् असरूपं वा भिन्न-कारण-कल्पितम् । भाव-द्वयं मिलति चेत् स सन्धिर् इति गीयते ॥स्र्स् २।२३०॥ १०३ स्वरूपयोः सन्धिर्, यथा- अरि-व्रजानाम् अनपोत-सिंह- खड्ग-प्रहारैर् अवनि गतानाम् । प्रिया-जनाङ्क-प्रहिताङ्गकानां भवन्ति नेत्रान्त-निमीलनानि

utpatti-sandhi-śāvalya-śāntayo vyabhicāriṇām | daśāś catasras tatra utpattir bhāva-sambhavaḥ ||SRs 2.228|| 102 yathā- evaṃ vādini devarṣau pārśve pitur adhomukhī | līlā-kamala-patrāṇi gaṇayāmāsa pārvatī ||SRs 2.229|| (ku.saṃ. 6.84) atra lajjāyāḥ harṣasya vā samutpattiḥ | sarūpam asarūpaṃ vā bhinna-kāraṇa-kalpitam | bhāva-dvayaṃ milati cet sa sandhir iti gīyate ||SRs 2.230|| 103 svarūpayoḥ sandhir, yathā- ari-vrajānām anapota-siṃha- khaḍga-prahārair avani gatānām | priyā-janāṅka-prahitāṅgakānāṃ bhavanti netrānta-nimīlanāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र नायक-खड्ग-प्रहार-प्रिया-जनाङ्ग-स्पर्शाभ्यां कल्पितयोः प्रतिनायकेषु मोहयोः सन्धिर् नेत्रान्त-निमीलनेन व्यज्यते । असरूपयोः सन्धिर्, यथा- श्री-सिंह-भूप-प्रतिनायकानां स्विद्यन्ति गात्रान्य् अतिवेपितानि । तत् तूर्य-संवादिषु गर्जितेषु प्रियाभिर् आलम्बित-कन्धराणाम्

atra nāyaka-khaḍga-prahāra-priyā-janāṅga-sparśābhyāṃ kalpitayoḥ pratināyakeṣu mohayoḥ sandhir netrānta-nimīlanena vyajyate | asarūpayoḥ sandhir, yathā- śrī-siṃha-bhūpa-pratināyakānāṃ svidyanti gātrāny ativepitāni | tat tūrya-saṃvādiṣu garjiteṣu priyābhir ālambita-kandharāṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एव लक्ष्य-दशन-शिखरं हसितं भवेत् । तद् एव कुञ्चितापाङ्ग-गण्डं मधुर-निःस्वनम्

tad eva lakṣya-daśana-śikharaṃ hasitaṃ bhavet | tad eva kuñcitāpāṅga-gaṇḍaṃ madhura-niḥsvanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र गर्जितेषु नायक-संनाह-निःसाण-शङ्कयाङ्कुरितस्य प्रतिनायकानां त्रासस्य प्रियालिङ्गन-तरङ्गितस्य च हर्षस्य स्वेद-वेपथु-सादृश्य-कल्पित-संश्लेषः सन्धिः । अत्यारूढस्य भावस्य विलयः शान्तिर् उच्यते ॥स्र्स् २।२३३॥ १०४अब् यथा- शुद्धान्तस्य निवारितोऽ प्य् अनुनयैर् निःशङ्कम् अङ्कूरितो वृद्धामात्य-हितोपदेश-वचनै रुद्धोऽ पि वृद्धिं गतः । मानोद्रेक-तरुः प्रतिक्षिति-भुजाम् आमूलम् उन्मूल्यते वाहिन्याम् अनपोत-सिंह-नृपतेर् आलोकितायाम् अपि

atra garjiteṣu nāyaka-saṃnāha-niḥsāṇa-śaṅkayāṅkuritasya pratināyakānāṃ trāsasya priyāliṅgana-taraṅgitasya ca harṣasya sveda-vepathu-sādṛśya-kalpita-saṃśleṣaḥ sandhiḥ | atyārūḍhasya bhāvasya vilayaḥ śāntir ucyate ||SRs 2.233|| 104ab yathā- śuddhāntasya nivārito' py anunayair niḥśaṅkam aṅkūrito vṛddhāmātya-hitopadeśa-vacanai ruddho' pi vṛddhiṃ gataḥ | mānodreka-taruḥ pratikṣiti-bhujām āmūlam unmūlyate vāhinyām anapota-siṃha-nṛpater ālokitāyām api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जिह्मावलोक-नयनं तच् चावहसितं मतम् । कम्पिताङ्गं साश्रु-नेत्रं तच् चापहसितं भवेत्

jihmāvaloka-nayanaṃ tac cāvahasitaṃ matam | kampitāṅgaṃ sāśru-netraṃ tac cāpahasitaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र हितोपदेशानादराधिरूढस्य प्रतिनायक-गतस्य गर्वस्य शान्तिर् आमूलम् उन्मूल्यत इति वाग्-आरम्भेण व्यज्यते । शवलत्वं तु भावानां संमर्दः स्यात् परस्परम् ॥स्र्स् २।२३५॥ १०४ यथा- को वा जेष्यति सोम-वंश-तिलकान् अस्मान् रण-प्राङ्गणे हन्तास्मासु पराङ्मुखो हत-विधिः किं दुर्गम् अध्यास्महे । अस्मत्-पूर्व-नृपान् असौ निहतवान् दीर्घान् धिग् अस्मद्-भुजान् किं वाक्यैर् अनपोत-सिंह-नृपतेः सेवैव कृत्यं परम्

atra hitopadeśānādarādhirūḍhasya pratināyaka-gatasya garvasya śāntir āmūlam unmūlyata iti vāg-ārambheṇa vyajyate | śavalatvaṃ tu bhāvānāṃ saṃmardaḥ syāt parasparam ||SRs 2.235|| 104 yathā- ko vā jeṣyati soma-vaṃśa-tilakān asmān raṇa-prāṅgaṇe hantāsmāsu parāṅmukho hata-vidhiḥ kiṃ durgam adhyāsmahe | asmat-pūrva-nṛpān asau nihatavān dīrghān dhig asmad-bhujān kiṃ vākyair anapota-siṃha-nṛpateḥ sevaiva kṛtyaṃ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभावैर् अनुभावैश् च स्वोचितैर् व्यभिचारिभिः । नीतः सदस्य-रस्यत्वम् उत्साहो वीर उच्यते

vibhāvair anubhāvaiś ca svocitair vyabhicāribhiḥ | nītaḥ sadasya-rasyatvam utsāho vīra ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष त्रिधा समासेन दान-युद्ध-दयोद्भवाः । दान-वीरो धृतिर् हर्षो मत्याद्या व्यभिचारिणः

eṣa tridhā samāsena dāna-yuddha-dayodbhavāḥ | dāna-vīro dhṛtir harṣo matyādyā vyabhicāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मित-पूर्वाभिभाषित्वं स्मित-पूर्वं च वीक्षितम् । प्रसादे बहु-दातृत्वं तद्वद् वाचानुमोदितम्

smita-pūrvābhibhāṣitvaṃ smita-pūrvaṃ ca vīkṣitam | prasāde bahu-dātṛtvaṃ tadvad vācānumoditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणागुण-विचाराद्यास् त्व् अनुभावाः समीरिताः । युद्ध-वीरे हर्ष-गर्वामर्षादया व्यभिचारिणा

guṇāguṇa-vicārādyās tv anubhāvāḥ samīritāḥ | yuddha-vīre harṣa-garvāmarṣādayā vyabhicāriṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.