Library·Bhagavata-Purana 10,29 - 33 (with comm.)·10·10.33
तत् तदा अङ्ग हे राजन्, यद्वा तस्य भगवतो ऽङ्गेन वपुषा करचरणाद्यवयवैर् वोपचिताः समृद्धा आशिषो यासां[*७३] ताः
tat tadā aṅga he rājan, yadvā tasya bhagavato 'ṅgena vapuṣā karacaraṇādyavayavair vopacitāḥ samṛddhā āśiṣo yāsāṃ[*73] tāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रारभत गोविन्दो रासक्रीडाम् अनुव्रतैः । स्त्रीरत्नैर् अन्वितः प्रीतैर् अन्योन्याबद्धबाहुभिः ॥ रासक्रीडां रासो[*७४] नाम बहुनर्तकीयुक्तो नृत्यविशेषस् तां क्रीडाम् । अन्योन्यम् आबद्धाः संग्रथिता बाहवो यैस् तैः सह
tatrārabhata govindo rāsakrīḍām anuvrataiḥ / strīratnair anvitaḥ prītair anyonyābaddhabāhubhiḥ // rāsakrīḍāṃ rāso[*74] nāma bahunartakīyukto nṛtyaviśeṣas tāṃ krīḍām | anyonyam ābaddhāḥ saṃgrathitā bāhavo yais taiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्साहित्यम् अभिनयेन दर्शयति-रासोत्सव इत्य् अक्षरचतुष्टयाधिकेन सार्धेन । तासां मण्डलरूपेणावस्थितानां द्वयोर् द्वयोर् मध्ये प्रविष्टेन तेनैव कण्ठे गृहीतानाम् उभयत आलिङ्गितानाम् । कथंभूतेन । यं सर्वाः स्त्रियः स्वनिकटं माम् एवाश्लिष्टवान् इति मन्येरंस् तेन एतद् अर्थं द्वयोर् द्वयोर् मध्ये प्रविष्टेनेत्य् अर्थः । नन्व् एकस्य कथं तथा प्रवेशः, सर्वसन्निहितत्वे वा कुतः स्वैकनिकटत्वाभिमानस् तासाम् इत्य् अत उक्तं-योगेश्वरेणेति । अचिन्त्यशक्तिनेत्य् अर्थः
tatsāhityam abhinayena darśayati-rāsotsava ity akṣaracatuṣṭayādhikena sārdhena | tāsāṃ maṇḍalarūpeṇāvasthitānāṃ dvayor dvayor madhye praviṣṭena tenaiva kaṇṭhe gṛhītānām ubhayata āliṅgitānām | kathaṃbhūtena | yaṃ sarvāḥ striyaḥ svanikaṭaṃ mām evāśliṣṭavān iti manyeraṃs tena etad arthaṃ dvayor dvayor madhye praviṣṭenety arthaḥ | nanv ekasya kathaṃ tathā praveśaḥ, sarvasannihitatve vā kutaḥ svaikanikaṭatvābhimānas tāsām ity ata uktaṃ-yogeśvareṇeti | acintyaśaktinety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यं मन्येरन् नभस् तावद् विमानशतसङ्कुलम् । दिवौकसां सदाराणाम् औत्सुक्यापहृतात्मनाम् ॥ तावत् तत्क्षणम् एवौत्सुक्यव्याप्तमनसां सस्त्रीकाणां देवानां विमानशतैः सङ्कुलं सङ्कीर्णं नभो बभूव
yaṃ manyeran nabhas tāvad vimānaśatasaṅkulam / divaukasāṃ sadārāṇām autsukyāpahṛtātmanām // tāvat tatkṣaṇam evautsukyavyāptamanasāṃ sastrīkāṇāṃ devānāṃ vimānaśataiḥ saṅkulaṃ saṅkīrṇaṃ nabho babhūva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो दुन्दुभयो नेदुर् निपेतुः पुष्पवृष्टयः । जगुर् गन्धर्वपतयः सस्त्रीकास् तद्यशो ऽमलम् ॥ तत् तस्य भगवतः श्रीकृष्णस्यामलं निर्मलं यशो जगुर् इति
tato dundubhayo nedur nipetuḥ puṣpavṛṣṭayaḥ / jagur gandharvapatayaḥ sastrīkās tadyaśo 'malam // tat tasya bhagavataḥ śrīkṛṣṇasyāmalaṃ nirmalaṃ yaśo jagur iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वलयानां नूपुराणां किङ्किणीनां च योषिताम् । सप्रियाणाम् अभूच् छब्दस् तुमुलो रासमण्डले ॥ सप्रियाणां कृष्णसहितानाम् । तुमुलः सङ्कीर्णः
valayānāṃ nūpurāṇāṃ kiṅkiṇīnāṃ ca yoṣitām / sapriyāṇām abhūc chabdas tumulo rāsamaṇḍale // sapriyāṇāṃ kṛṣṇasahitānām | tumulaḥ saṅkīrṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रातिशुशुभे ताभिर् भगवान् देवकीसुतः । मध्ये मणीनां हैमानां महामरकतो यथा ॥ महामरकतो नीलमणिर् इव हैमानां मणीनां मध्ये मध्ये ताभिः स्वर्णवर्णाभिर् आश्लिष्टाभिः शुशुभे । गोपीदृष्ट्यभिप्रायेण वा विनैव मध्यपदावृत्तिम् एकवचनम्
tatrātiśuśubhe tābhir bhagavān devakīsutaḥ / madhye maṇīnāṃ haimānāṃ mahāmarakato yathā // mahāmarakato nīlamaṇir iva haimānāṃ maṇīnāṃ madhye madhye tābhiḥ svarṇavarṇābhir āśliṣṭābhiḥ śuśubhe | gopīdṛṣṭyabhiprāyeṇa vā vinaiva madhyapadāvṛttim ekavacanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादन्यासैर् भुजविधुतिभिः सस्मितैर् भ्रूविलासैर् भज्यन् मध्यैश् चलकुचपटैः कुण्डलैर् गण्डलोलैः । स्विद्यन्मुख्यः कबररशनाग्रन्थयः कृष्णवध्वो गायन्त्यस् तं तडित इव ता मेघचक्रे विरेजुः ॥ स यथा ताभिः शुशुभे, तथा ता अपि तेन विरेजुर् इत्य् आह-पादन्यासैर् इति । भुजविधुतिभिः करचालनैर् भज्यमानैर् मध्यैश् चलद्भिः कुचैश् च पटैश् च । गण्डलोलैर् गण्डेषु चञ्चलैः । स्विद्यन् मुख्यः स्विद्यन्ति स्वेदम् उद्गिरन्ति मुखानि यासां ताः । कबरेषु रशनासु च ग्रन्थयो दृढा यासाम् । यद्वा तेषु तासु चाग्रन्थयः, शिथिलग्रन्थय इत्य् अर्थः । तत्र नानामूर्तिः कृष्णो मेघचक्रम् इव, तास् तु बहुविधास् तडित इव स्वेदस् तुषार इव, गीतं गर्जितम् एवेति यथासंभवमूह्यम्
pādanyāsair bhujavidhutibhiḥ sasmitair bhrūvilāsair bhajyan madhyaiś calakucapaṭaiḥ kuṇḍalair gaṇḍalolaiḥ / svidyanmukhyaḥ kabararaśanāgranthayaḥ kṛṣṇavadhvo gāyantyas taṃ taḍita iva tā meghacakre virejuḥ // sa yathā tābhiḥ śuśubhe, tathā tā api tena virejur ity āha-pādanyāsair iti | bhujavidhutibhiḥ karacālanair bhajyamānair madhyaiś caladbhiḥ kucaiś ca paṭaiś ca | gaṇḍalolair gaṇḍeṣu cañcalaiḥ | svidyan mukhyaḥ svidyanti svedam udgiranti mukhāni yāsāṃ tāḥ | kabareṣu raśanāsu ca granthayo dṛḍhā yāsām | yadvā teṣu tāsu cāgranthayaḥ, śithilagranthaya ity arthaḥ | tatra nānāmūrtiḥ kṛṣṇo meghacakram iva, tās tu bahuvidhās taḍita iva svedas tuṣāra iva, gītaṃ garjitam eveti yathāsaṃbhavamūhyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नृत्यमाना नृत्यन्त्यः । रक्तकण्ठ्यो नानारागैर् अनुरञ्जितकण्ठ्यः । कृष्णस्याभिमर्शेन संस्पर्शेन मुदिताः । इदं विश्वम्
nṛtyamānā nṛtyantyaḥ | raktakaṇṭhyo nānārāgair anurañjitakaṇṭhyaḥ | kṛṣṇasyābhimarśena saṃsparśena muditāḥ | idaṃ viśvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काचित् समं मुकुन्देन स्वरजातीर् अमिश्रिताः । उन्निन्ये पूजिता तेन प्रीयता साधु साध्व् इति । तद् एव ध्रुवम् उन्निन्ये तस्यै मानं च बह्व् अदात् ॥ मुकुन्देन सह स्वरजातीः षड्जादिस्वरालापगतीः । अमिश्रिताः कृष्णोन्नीताभिर् असङ्कीर्णाः । प्रीयमाणेन संमानिता तज्जात्य् उन्नयनम् एव ध्रुवं ध्रुवाख्यं तालविशेषं कृत्वा उन्निन्ये उन्नीतवती
kācit samaṃ mukundena svarajātīr amiśritāḥ / unninye pūjitā tena prīyatā sādhu sādhv iti / tad eva dhruvam unninye tasyai mānaṃ ca bahv adāt // mukundena saha svarajātīḥ ṣaḍjādisvarālāpagatīḥ | amiśritāḥ kṛṣṇonnītābhir asaṅkīrṇāḥ | prīyamāṇena saṃmānitā tajjāty unnayanam eva dhruvaṃ dhruvākhyaṃ tālaviśeṣaṃ kṛtvā unninye unnītavatī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काचिद् रासपरिश्रान्ता पार्श्वस्थस्य गदाभृतः । जग्राह बाहुना स्कन्धं श्लथद्वलयमल्लिका ॥ एवं नृत्यगीतादिना श्रीकृष्णसंमानितानां तासाम् अतिप्रीतिविलसितं वृत्तम् आह-काचिद् इति । श्लथन्ति वलयानि मल्लिकाश् च यस्याः सा
kācid rāsapariśrāntā pārśvasthasya gadābhṛtaḥ / jagrāha bāhunā skandhaṃ ślathadvalayamallikā // evaṃ nṛtyagītādinā śrīkṛṣṇasaṃmānitānāṃ tāsām atiprītivilasitaṃ vṛttam āha-kācid iti | ślathanti valayāni mallikāś ca yasyāḥ sā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रैकांसगतं बाहुं कृष्णस्योत्पलसौरभम् । चन्दनालिप्तम् आघ्राय हृष्टरोमा चुचुम्ब ह ॥ उत्पलस्य सौरभं यस्य तं बाहुम्
tatraikāṃsagataṃ bāhuṃ kṛṣṇasyotpalasaurabham / candanāliptam āghrāya hṛṣṭaromā cucumba ha // utpalasya saurabhaṃ yasya taṃ bāhum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस्याश्चिन् नाट्यविक्षिप्तकुण्डलत्विषमण्डितम् । गण्डं गण्डे सन्दधत्या अदात् ताम्बूलचर्वितम् ॥ नाट्येन नृत्येन विक्षिप्तयोश् चञ्चलयोः कुण्डलयोस्[*७७] त्विषेण त्विषा मण्डितं गण्डं कपोलं तथाभूते स्वगण्डे संदधत्याः संयोजयन्त्याः
kasyāścin nāṭyavikṣiptakuṇḍalatviṣamaṇḍitam / gaṇḍaṃ gaṇḍe sandadhatyā adāt tāmbūlacarvitam // nāṭyena nṛtyena vikṣiptayoś cañcalayoḥ kuṇḍalayos[*77] tviṣeṇa tviṣā maṇḍitaṃ gaṇḍaṃ kapolaṃ tathābhūte svagaṇḍe saṃdadhatyāḥ saṃyojayantyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नृत्यन्ती गायती काचित् कूजन् नूपुरमेखला । पार्श्वस्थाच्युतहस्ताब्जं श्रान्ताधात् स्तनयोः शिवम् ॥ कूजती नूपुरे मेखला च यस्याः सा
nṛtyantī gāyatī kācit kūjan nūpuramekhalā / pārśvasthācyutahastābjaṃ śrāntādhāt stanayoḥ śivam // kūjatī nūpure mekhalā ca yasyāḥ sā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोप्यो लब्ध्वाच्युतं कान्तं श्रिय एकान्तवल्लभम् । गृहीतकण्ठ्यस् तद्दोर्भ्यां गायन्त्यस् तं विजह्रिरे ॥ एवम् अन्या अपि गोप्यो यथा यथं नानाविभ्रमैर् विजह्रुर् इत्य् आह-गोप्य इति
gopyo labdhvācyutaṃ kāntaṃ śriya ekāntavallabham / gṛhītakaṇṭhyas taddorbhyāṃ gāyantyas taṃ vijahrire // evam anyā api gopyo yathā yathaṃ nānāvibhramair vijahrur ity āha-gopya iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्णोत्पलालकविटङ्ककपोलघर्मवक्त्रश्रियो वलयनूपुरघोषवाद्यैः । गोप्यः समं भगवता ननृतुः स्वकेशस्रस्तस्रजो भ्रमरगायकरासगोष्ठ्याम् ॥ तत्र वादकेषु गायकेषु गन्धर्वकिन्नरादिषु रसावेशेन मुह्यत्सु चान्याम् एव वाद्यादि-सम्पत्तिं दर्शयन् राससंभ्रमम् आह-कर्णोत्पलैर् इति । कर्णोत्पलैश् चालकविटङ्कैर् अलकालङ्कृतैः कपोलैश् च घर्मैश् च वक्त्रेषु श्रीः शोभा यासां ताः । घोषाः किङ्किण्यः । वलयनूपुरघोषैर् वाद्यैर् वादित्रैः स्वकेशेभ्यः स्रस्ताः स्रजो यासां ताः । एतेन तालगतिसंतुष्टाः केशाः सशिरःकम्पं पादेषु पुष्पवृष्टिम् इवाकुर्वन्न् इत्य् उत्प्रेक्षितम् । भगवता सह ननृतुः । क्व । भ्रमरा एव गायका यस्यां राससभायाम्
karṇotpalālakaviṭaṅkakapolagharmavaktraśriyo valayanūpuraghoṣavādyaiḥ / gopyaḥ samaṃ bhagavatā nanṛtuḥ svakeśasrastasrajo bhramaragāyakarāsagoṣṭhyām // tatra vādakeṣu gāyakeṣu gandharvakinnarādiṣu rasāveśena muhyatsu cānyām eva vādyādi-sampattiṃ darśayan rāsasaṃbhramam āha-karṇotpalair iti | karṇotpalaiś cālakaviṭaṅkair alakālaṅkṛtaiḥ kapolaiś ca gharmaiś ca vaktreṣu śrīḥ śobhā yāsāṃ tāḥ | ghoṣāḥ kiṅkiṇyaḥ | valayanūpuraghoṣair vādyair vāditraiḥ svakeśebhyaḥ srastāḥ srajo yāsāṃ tāḥ | etena tālagatisaṃtuṣṭāḥ keśāḥ saśiraḥkampaṃ pādeṣu puṣpavṛṣṭim ivākurvann ity utprekṣitam | bhagavatā saha nanṛtuḥ | kva | bhramarā eva gāyakā yasyāṃ rāsasabhāyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं परिष्वङ्गकराभिमर्शस्निग्धेक्षणोद्दामविलासहासैः । रेमे रमेशो व्रजसुन्दरीभिर् यथार्भकः स्वप्रतिबिम्बविभ्रमः ॥ यथा गोप्यो नानाविभ्रमैर् भगवता सह विजह्रुर् एवं भगवान् अपि स्वविलासैस् ताभिः सह रेम इत्य् आह-एवम् इति । तद्विलासानभिभूतस्यैव रतौ दृष्टान्तः-यथार्भक इति । स्वप्रतिबिम्बैर् विभ्रमः क्रीडा यस्य स इव । अनेनैतद् दर्शितम्-स्वीयम् एव सर्वकलाकौशलं सौगन्ध्यलावण्यमाधुर्यादि च तासु सञ्चार्य ताभिः सह रेमे यथार्भकः स्वप्रतिबिम्बैर् इति
evaṃ pariṣvaṅgakarābhimarśasnigdhekṣaṇoddāmavilāsahāsaiḥ / reme rameśo vrajasundarībhir yathārbhakaḥ svapratibimbavibhramaḥ // yathā gopyo nānāvibhramair bhagavatā saha vijahrur evaṃ bhagavān api svavilāsais tābhiḥ saha rema ity āha-evam iti | tadvilāsānabhibhūtasyaiva ratau dṛṣṭāntaḥ-yathārbhaka iti | svapratibimbair vibhramaḥ krīḍā yasya sa iva | anenaitad darśitam-svīyam eva sarvakalākauśalaṃ saugandhyalāvaṇyamādhuryādi ca tāsu sañcārya tābhiḥ saha reme yathārbhakaḥ svapratibimbair iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदङ्गसङ्गप्रमुदाकुलेन्द्रियाः केशान् दुकूलं कुचपट्टिकां वा । नाञ्जः प्रतिव्योढुम् अलं व्रजस्त्रियो विस्रस्तमालाभरणाः कुरूद्वह ॥ तास् तु भगवद्विलासैर् आकुला बभूवुर् इत्य् आह-तदङ्गेति । तस्याङ्गसङ्गेन प्रकृष्टाम् उत्प्रीतिस् तया आकुलान्य् अवशानीन्द्रियाणि यासां ताः विश्लथबन्धान् केशादीन् अञ्जसा[*७८] प्रतिव्योढुं यथापूर्वं धर्तुं नालं न समर्था बभूवुः । विस्रस्ता माला आभरणानि च यासां ताः
tadaṅgasaṅgapramudākulendriyāḥ keśān dukūlaṃ kucapaṭṭikāṃ vā / nāñjaḥ prativyoḍhum alaṃ vrajastriyo visrastamālābharaṇāḥ kurūdvaha // tās tu bhagavadvilāsair ākulā babhūvur ity āha-tadaṅgeti | tasyāṅgasaṅgena prakṛṣṭām utprītis tayā ākulāny avaśānīndriyāṇi yāsāṃ tāḥ viślathabandhān keśādīn añjasā[*78] prativyoḍhuṃ yathāpūrvaṃ dhartuṃ nālaṃ na samarthā babhūvuḥ | visrastā mālā ābharaṇāni ca yāsāṃ tāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्णविक्रीडितं वीक्ष्य मुमुहुः खेचरस्त्रियः । कामार्दिताः शशाङ्कश् च सगणो विस्मितो ऽभवत् ॥ न केवलं ता एवाकुलेन्द्रियाः किन्तु देव्यो ऽपीत्य् आह-कृष्णविक्रीडितम् इति । किं च शशाङ्कश् चेति । अनेनैतत् सूचितम्-शशाङ्केन विस्मितेन गतौ विस्मृताया ततः प्राक्तनाः सर्वे ऽपि ग्रहास् तत्र तत्रैव तस्थुस् ततश् चातिदीर्घासु रात्रिषु यथासुखं विजह्रुर् इति
kṛṣṇavikrīḍitaṃ vīkṣya mumuhuḥ khecarastriyaḥ / kāmārditāḥ śaśāṅkaś ca sagaṇo vismito 'bhavat // na kevalaṃ tā evākulendriyāḥ kintu devyo 'pīty āha-kṛṣṇavikrīḍitam iti | kiṃ ca śaśāṅkaś ceti | anenaitat sūcitam-śaśāṅkena vismitena gatau vismṛtāyā tataḥ prāktanāḥ sarve 'pi grahās tatra tatraiva tasthus tataś cātidīrghāsu rātriṣu yathāsukhaṃ vijahrur iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृत्वा तावन्तम् आत्मानं यावतीर् गोपयोषितः । रेमे स भगवांस् ताभिर् आत्मारामो ऽपि लीलया ॥ किं च कृत्वेति । अयं भावः-"कात्यायनि महामाये महायोगिन्य् अधीश्वरि । नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नमः ॥ "[*७९] इति प्रत्येकं ताभिः प्रार्थनाद् भगवतापि-"याताबला व्रजं सिद्धा मयेमा रंस्यथ क्षपाः । "[*८०] इति तथैव प्रतिश्रुतत्वात् तावन्तम् आत्मानं कृत्वा रेमे इति । यावतीर् यावत्यः
kṛtvā tāvantam ātmānaṃ yāvatīr gopayoṣitaḥ / reme sa bhagavāṃs tābhir ātmārāmo 'pi līlayā // kiṃ ca kṛtveti | ayaṃ bhāvaḥ-"kātyāyani mahāmāye mahāyoginy adhīśvari / nandagopasutaṃ devi patiṃ me kuru te namaḥ // "[*79] iti pratyekaṃ tābhiḥ prārthanād bhagavatāpi-"yātābalā vrajaṃ siddhā mayemā raṃsyatha kṣapāḥ / "[*80] iti tathaiva pratiśrutatvāt tāvantam ātmānaṃ kṛtvā reme iti | yāvatīr yāvatyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृपातिशयम् आह-तासाम् इति
kṛpātiśayam āha-tāsām iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोप्यः स्फुरत्पुरटकुण्डलकुन्तलत्विड्गण्डश्रिया सुधितहासनिरीक्षणेन । मानं दधत्य ऋषभस्य जगुः कृतानि पुण्यानि तत्कररुहस्पर्शप्रमोदाः ॥ ततो ऽतिहृष्टानां गोपीनां चरितम् आह-गोप्य इति । स्फुरतां स्वर्णकुण्डलानां कुन्तलानां च त्विषा गण्डेषु या श्रीस् तया सुधितेनामृतायितेन हाससहितेन निरीक्षणेन च ऋषभस्य पत्युः कृष्णस्य मानं दधत्यः पूजां कुर्वत्यस् तत्कर्माणि जगुः । तस्य कररुहैर् नखैः स्पर्शेन प्रमोदो यासां ताः
gopyaḥ sphuratpuraṭakuṇḍalakuntalatviḍgaṇḍaśriyā sudhitahāsanirīkṣaṇena / mānaṃ dadhatya ṛṣabhasya jaguḥ kṛtāni puṇyāni tatkararuhasparśapramodāḥ // tato 'tihṛṣṭānāṃ gopīnāṃ caritam āha-gopya iti | sphuratāṃ svarṇakuṇḍalānāṃ kuntalānāṃ ca tviṣā gaṇḍeṣu yā śrīs tayā sudhitenāmṛtāyitena hāsasahitena nirīkṣaṇena ca ṛṣabhasya patyuḥ kṛṣṇasya mānaṃ dadhatyaḥ pūjāṃ kurvatyas tatkarmāṇi jaguḥ | tasya kararuhair nakhaiḥ sparśena pramodo yāsāṃ tāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ जलकेलिम् आह-ताभिर् इति । तासाम् अङ्गसङ्गेन घृष्टा संमर्दिता या स्रक् तस्याः अत एव तासां कुचकुङ्कुमेन रञ्जितायाः संबन्धिभिर् गन्धर्वपालिभिर् गन्धर्वपा गन्धर्वपतय इव गायन्तो यो ऽलयस् तैर् अनुद्रुतो ऽनुगतः स कृष्णो वाः उदकम् आविशत् । भिन्नसेतुर् विदारित वप्रः स्वयं चातिक्रान्तलोकवेदमर्यादः
atha jalakelim āha-tābhir iti | tāsām aṅgasaṅgena ghṛṣṭā saṃmarditā yā srak tasyāḥ ata eva tāsāṃ kucakuṅkumena rañjitāyāḥ saṃbandhibhir gandharvapālibhir gandharvapā gandharvapataya iva gāyanto yo 'layas tair anudruto 'nugataḥ sa kṛṣṇo vāḥ udakam āviśat | bhinnasetur vidārita vapraḥ svayaṃ cātikrāntalokavedamaryādaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वरतिर् आत्मारामो ऽपि अत्र गोपीमण्डले ऽम्भसि वा
svaratir ātmārāmo 'pi atra gopīmaṇḍale 'mbhasi vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततश् च कृष्णोपवने जलस्थलप्रसूनगन्धानिलजुष्टदिक्तटे । चचार भृङ्गप्रमदागणावृतो यथा मदच्युद् द्विरदः करेणुभिः ॥ स्थलजलक्रीडे दर्शिते वनक्रीडां दर्शयति-ततश् चेति । यमुनाया उपवने जलस्थलप्रसूनानां गन्धो यस्मिंस् तेनानिलेन जुष्टानि दिशां तटान्य् अन्ता यस्मिन् । यद्वा दिशश् च तटं स्थलं च यस्मिन्न् उपवने । भृङ्गाणां प्रमदानां च गणैर् आवृतः
tataś ca kṛṣṇopavane jalasthalaprasūnagandhānilajuṣṭadiktaṭe / cacāra bhṛṅgapramadāgaṇāvṛto yathā madacyud dviradaḥ kareṇubhiḥ // sthalajalakrīḍe darśite vanakrīḍāṃ darśayati-tataś ceti | yamunāyā upavane jalasthalaprasūnānāṃ gandho yasmiṃs tenānilena juṣṭāni diśāṃ taṭāny antā yasmin | yadvā diśaś ca taṭaṃ sthalaṃ ca yasminn upavane | bhṛṅgāṇāṃ pramadānāṃ ca gaṇair āvṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं शशाङ्कांशुविराजिता निशाः स सत्यकामो ऽनुरताबलागणः । सिषेव आत्मन्य् अवरुद्धसौरतः सर्वाः शरत्काव्यकथारसाश्रयाः ॥ रासक्रीडां निगमयति-एवम् इति । स कृष्णः सत्यसङ्कल्पो ऽनुरागिस्त्रीकदम्बस्थ एवं सर्वा निशाः सेवितवान् । शरत्काव्यकथारसाश्रयाः शरदि भवाः काव्येषु कथ्यमाना ये रसास् तेषाम् आश्रयभूता निशाः । यद्वा निशा इति द्वितीया ऽत्यन्तसंयोगे । शृङ्गाररसाश्रयाः शरदि[*८५] प्रसिद्धाः काव्येषु याः कथास् ताः सिषेवे इति । एवम् अप्य् आत्मन्य् एवावरुद्धः सौरतश् चरमधातुर् न तु स्खलितो यस्येति कामजयोक्तिः ॥भ्प्च् १०,३३।२६॥
evaṃ śaśāṅkāṃśuvirājitā niśāḥ sa satyakāmo 'nuratābalāgaṇaḥ / siṣeva ātmany avaruddhasaurataḥ sarvāḥ śaratkāvyakathārasāśrayāḥ // rāsakrīḍāṃ nigamayati-evam iti | sa kṛṣṇaḥ satyasaṅkalpo 'nurāgistrīkadambastha evaṃ sarvā niśāḥ sevitavān | śaratkāvyakathārasāśrayāḥ śaradi bhavāḥ kāvyeṣu kathyamānā ye rasās teṣām āśrayabhūtā niśāḥ | yadvā niśā iti dvitīyā 'tyantasaṃyoge | śṛṅgārarasāśrayāḥ śaradi[*85] prasiddhāḥ kāvyeṣu yāḥ kathās tāḥ siṣeve iti | evam apy ātmany evāvaruddhaḥ saurataś caramadhātur na tu skhalito yasyeti kāmajayoktiḥ ||BhPC 10,33.26||
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स कथं धर्मसेतूनां वक्ता कर्ताभिरक्षिता । प्रतीपम् आचरद् ब्रह्मन् परदाराभिमर्शनम् ॥ प्रतीपं प्रतिकूलाधर्मम् इत्य् अर्थः । आचरत् कृतवान् । न चेदम् अधर्ममात्रं कलञ्ज-भक्षणादिवत् किन्तु महासाहसम् इत्य् आह-परदाराभिमर्शनम् इति
sa kathaṃ dharmasetūnāṃ vaktā kartābhirakṣitā / pratīpam ācarad brahman paradārābhimarśanam // pratīpaṃ pratikūlādharmam ity arthaḥ | ācarat kṛtavān | na cedam adharmamātraṃ kalañja-bhakṣaṇādivat kintu mahāsāhasam ity āha-paradārābhimarśanam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आप्तकामो यदुपतिः कृतवान् वै जुगुप्सितम् । किम् अभिप्राय एतन् नः संशयं छिन्धि सुव्रत ॥ आप्तकामस्य नायम् अधर्म इति चेद् यद्य् एवं कामाभावान् निन्दितं केनाभिप्रायेण कृतवान् इति पृच्छति-आप्तकाम इति
āptakāmo yadupatiḥ kṛtavān vai jugupsitam / kim abhiprāya etan naḥ saṃśayaṃ chindhi suvrata // āptakāmasya nāyam adharma iti ced yady evaṃ kāmābhāvān ninditaṃ kenābhiprāyeṇa kṛtavān iti pṛcchati-āptakāma iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमेश्वरे कैमुतिकन्यायेन परिहर्तुं सामान्यतो महतां वृत्तम् आह-धर्मव्यतिक्रम इति । साहसं च दृष्टं प्रजापतीन्द्रसोमविश्वामित्रादीनाम् । तच् च तेषां तेजस्विनां दोषाय न भवतीति
parameśvare kaimutikanyāyena parihartuṃ sāmānyato mahatāṃ vṛttam āha-dharmavyatikrama iti | sāhasaṃ ca dṛṣṭaṃ prajāpatīndrasomaviśvāmitrādīnām | tac ca teṣāṃ tejasvināṃ doṣāya na bhavatīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैतत् समाचरेज् जातु मनसापि ह्य् अनीश्वरः । विनश्यत्य् आचरन् मौढ्याद् यथा रुद्रो ऽब्धिजं विषम् ॥ तर्हि "यद् यद् आचरति श्रेष्ठः" इति न्यायेनान्यो ऽपि कुर्याद् इत्य् आशङ्क्याह-नैतद् इति । अनीश्वरो देहादिपरतन्त्रः यथा रुद्रव्यतिरिक्तो विषम् आचरन् भक्षयन्
naitat samācarej jātu manasāpi hy anīśvaraḥ / vinaśyaty ācaran mauḍhyād yathā rudro 'bdhijaṃ viṣam // tarhi "yad yad ācarati śreṣṭhaḥ" iti nyāyenānyo 'pi kuryād ity āśaṅkyāha-naitad iti | anīśvaro dehādiparatantraḥ yathā rudravyatirikto viṣam ācaran bhakṣayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईश्वराणां वचः सत्यं तथैवाचरितं क्वचित् । तेषां यत् स्ववचोयुक्तं बुद्धिमांस् तत् समाचरेत् ॥ कथं तर्हि सदाचारस्य प्रामाण्यम् अत आह-ईश्वराणाम् इति । तेषां वचः सत्यम्, अतस् तद् उक्तम् आचरेद् एव । आचरितं तु क्वचित् सत्यम् । अतः स्ववचोयुक्तं तेषां वचसा यद्यद् युक्तम् अविरुद्धं तत्तद् एवाचरेत्
īśvarāṇāṃ vacaḥ satyaṃ tathaivācaritaṃ kvacit / teṣāṃ yat svavacoyuktaṃ buddhimāṃs tat samācaret // kathaṃ tarhi sadācārasya prāmāṇyam ata āha-īśvarāṇām iti | teṣāṃ vacaḥ satyam, atas tad uktam ācared eva | ācaritaṃ tu kvacit satyam | ataḥ svavacoyuktaṃ teṣāṃ vacasā yadyad yuktam aviruddhaṃ tattad evācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुशलाचरितेनैषाम् इह स्वार्थो न विद्यते । विपर्ययेण वानर्थो निरहङ्कारिणां प्रभो ॥ ननु तर्हि ते ऽपि किम् एवं साहसम् आचरन्ति तत्राह-कुशलेति । प्रारब्धकर्मक्षपणमात्रम् एव तेषां कृत्यं नान्यद् इत्य् अर्थः
kuśalācaritenaiṣām iha svārtho na vidyate / viparyayeṇa vānartho nirahaṅkāriṇāṃ prabho // nanu tarhi te 'pi kim evaṃ sāhasam ācaranti tatrāha-kuśaleti | prārabdhakarmakṣapaṇamātram eva teṣāṃ kṛtyaṃ nānyad ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रस्तुतम् आह-किम् उतेति । कुशलाकुशलान्वयो न विद्यत इति किं पुनर् वक्तव्यम् इत्य् अर्थः
prastutam āha-kim uteti | kuśalākuśalānvayo na vidyata iti kiṃ punar vaktavyam ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्पादपङ्कजपरागनिषेवतृप्ता योगप्रभावविधुताखिलकर्मबन्धाः । स्वैरं चरन्ति मुनयो ऽपि न नह्यमानास् तस्येच्छयात्तवपुषः कुत एव बन्धः ॥ एतद् एव स्फुटीकरोति-यस्य पादपङ्कजपरागस्य निषेवणेन तृप्ताः, यद्वा यस्य पादपङ्कजपरागे निषेवा येषां ते च ते तृप्ताश् चेति भक्ता इत्य् अर्थः । तथा ज्ञानिनश् च न नह्यमाना बन्धनम् अप्राप्तवन्तः
yatpādapaṅkajaparāganiṣevatṛptā yogaprabhāvavidhutākhilakarmabandhāḥ / svairaṃ caranti munayo 'pi na nahyamānās tasyecchayāttavapuṣaḥ kuta eva bandhaḥ // etad eva sphuṭīkaroti-yasya pādapaṅkajaparāgasya niṣevaṇena tṛptāḥ, yadvā yasya pādapaṅkajaparāge niṣevā yeṣāṃ te ca te tṛptāś ceti bhaktā ity arthaḥ | tathā jñāninaś ca na nahyamānā bandhanam aprāptavantaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोपीनां तत्पतीनां च सर्वेषाम् एव देहिनाम् । यो ऽन्तश् चरति सो ऽध्यक्षः क्रीडनेनेह देहभाक् ॥ परदारत्वं गोपीनाम् अङ्गीकृत्य परिहृतम्, इदानीं भगवतः सर्वान्तर्यामिणः परदारसेवा नाम न काचिद् इत्य् आह-गोपीनाम् इति । यो ऽन्तश् चरत्य् अध्यक्षो बुद्ध्यादिसाक्षी स एव क्रीडनेन देहभाक्, न त्व् अस्मदादितुल्यो येन दोषः स्याद् इति
gopīnāṃ tatpatīnāṃ ca sarveṣām eva dehinām / yo 'ntaś carati so 'dhyakṣaḥ krīḍaneneha dehabhāk // paradāratvaṃ gopīnām aṅgīkṛtya parihṛtam, idānīṃ bhagavataḥ sarvāntaryāmiṇaḥ paradārasevā nāma na kācid ity āha-gopīnām iti | yo 'ntaś caraty adhyakṣo buddhyādisākṣī sa eva krīḍanena dehabhāk, na tv asmadāditulyo yena doṣaḥ syād iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नन्व् एवं चेद् आप्तकामस्य निन्दिते कुतः प्रवृत्तिर् इत्य् अत आह-अनुग्रहायेति । शृङ्गार-रसाकृष्टचेतसो ऽतिबहिर्मुखान् अपि स्वपरान् कर्तुम् इति भावः
nanv evaṃ ced āptakāmasya nindite kutaḥ pravṛttir ity ata āha-anugrahāyeti | śṛṅgāra-rasākṛṣṭacetaso 'tibahirmukhān api svaparān kartum iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नासूयन् खलु कृष्णाय मोहितास् तस्य मायया । मन्यमानाः स्वपार्श्वस्थान् स्वान् स्वान् दारान् व्रजौकसः ॥ नन्व् अन्ये ऽपि भिन्नाचाराः स्वचेष्टितम् एवम् एवेति वदन्ति तत्राह-नासूयन्न् इति । एवंभूतैश्वर्याभावे तथा कुर्वन्तः पापा ज्ञेया इति भावः
nāsūyan khalu kṛṣṇāya mohitās tasya māyayā / manyamānāḥ svapārśvasthān svān svān dārān vrajaukasaḥ // nanv anye 'pi bhinnācārāḥ svaceṣṭitam evam eveti vadanti tatrāha-nāsūyann iti | evaṃbhūtaiśvaryābhāve tathā kurvantaḥ pāpā jñeyā iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मरात्रे ब्राह्मे मुहूर्ते उपावृत्ते प्राप्ते
brahmarātre brāhme muhūrte upāvṛtte prāpte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विक्रीडितं व्रजवधूभिर् इदं च विष्णोः श्रद्धान्वितो ऽनुशृणुयाद् अथ वर्णयेद् यः । भक्तिं परां भगवति प्रतिलभ्य कामं हृद्रोगम् आश्व् अपहिनोत्य् अचिरेण धीरः ॥ भगवतः कामविजयरूपरासक्रीडाश्रवणादेः कामविजयम् एव फलम् आह-विक्रीडितम् इति । अचिरेण धीरः सन् हृद्रोगं कामम्[*९२] आशु अपहिनोति परित्यजतीति
vikrīḍitaṃ vrajavadhūbhir idaṃ ca viṣṇoḥ śraddhānvito 'nuśṛṇuyād atha varṇayed yaḥ / bhaktiṃ parāṃ bhagavati pratilabhya kāmaṃ hṛdrogam āśv apahinoty acireṇa dhīraḥ // bhagavataḥ kāmavijayarūparāsakrīḍāśravaṇādeḥ kāmavijayam eva phalam āha-vikrīḍitam iti | acireṇa dhīraḥ san hṛdrogaṃ kāmam[*92] āśu apahinoti parityajatīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.