Narayana: Hitopadesa 4

इति श्री-नारायण-पण्डित-कृते हितोपदेशे नीति-शास्त्रे विग्रहो नाम तृतीयः कथा-सङ्ग्रहः । --ओ)०(ओ-- इव्। सन्धिः पुनः कथारम्भ-काले राज-पुत्रैर् उक्तम्-आर्य ! विग्रहः श्रुतो ऽस्माभिः । सन्धिर् अधुनाभिधीयताम् । विष्णुशर्मेणोक्तम्-श्रूयताम् । सन्धिम् अपि कथयामि । यस्यायम् आद्यः श्लोकः- वृत्ते महति सङ्ग्रामे राज्ञोर् निहत-सेनयोः । स्थेयाभ्यां गृध्र-चक्राभ्यां वाचा सन्धिः कृतं क्षणत्

iti śrī-nārāyaṇa-paṇḍita-kṛte hitopadeśe nīti-śāstre vigraho nāma tṛtīyaḥ kathā-saṅgrahaḥ | --o)0(o-- iv. sandhiḥ punaḥ kathārambha-kāle rāja-putrair uktam-ārya ! vigrahaḥ śruto 'smābhiḥ | sandhir adhunābhidhīyatām | viṣṇuśarmeṇoktam-śrūyatām | sandhim api kathayāmi | yasyāyam ādyaḥ ślokaḥ- vṛtte mahati saṅgrāme rājñor nihata-senayoḥ | stheyābhyāṃ gṛdhra-cakrābhyāṃ vācā sandhiḥ kṛtaṃ kṣaṇat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजपुत्रा ऊचुः-कथम् एतत् ? विष्णुशर्मा कथयति-ततस् तेन राजहंसेन उक्तम्-केनास्मद्-दुर्गे निक्षिप्तो ऽग्निः ? किं पारक्येण ? किं वास्मद्-दुर्ग-वासिना केनापि विपक्ष-प्रयुक्तेन ? चक्रवाको ब्रूते-देव ! भवतो निष्कारण-बन्धुर् असौ मेघवर्णः सपरिवारो न दृश्यते । तन् मन्ये तस्यैव विचेष्टितम् इदम् । राजा क्षणं विचिन्त्याह-अस्ति तावद् एवम् । मम दुर्दैवम् एतत् । तथा चोक्तम्- अपराधः स दैवस्य न पुनर् मन्त्रिणाम् अयम् । कार्यं सुचरितं क्वापि दैव-योगाद् विनश्यति

rājaputrā ūcuḥ-katham etat ? viṣṇuśarmā kathayati-tatas tena rājahaṃsena uktam-kenāsmad-durge nikṣipto 'gniḥ ? kiṃ pārakyeṇa ? kiṃ vāsmad-durga-vāsinā kenāpi vipakṣa-prayuktena ? cakravāko brūte-deva ! bhavato niṣkāraṇa-bandhur asau meghavarṇaḥ saparivāro na dṛśyate | tan manye tasyaiva viceṣṭitam idam | rājā kṣaṇaṃ vicintyāha-asti tāvad evam | mama durdaivam etat | tathā coktam- aparādhaḥ sa daivasya na punar mantriṇām ayam | kāryaṃ sucaritaṃ kvāpi daiva-yogād vinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषमां हि दशां प्राप्य दैवं गर्हयते नरः । आत्मनः कर्म-दोषांश् च नैव जानात्य् अपण्डितः

viṣamāṃ hi daśāṃ prāpya daivaṃ garhayate naraḥ | ātmanaḥ karma-doṣāṃś ca naiva jānāty apaṇḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- सुहृदां हित-कामानां यो वाक्यं नाभिनन्दति । स कूर्म इव दुर्बुद्धिः काष्ठाद् भ्रष्टो विनश्यति

aparaṃ ca- suhṛdāṃ hita-kāmānāṃ yo vākyaṃ nābhinandati | sa kūrma iva durbuddhiḥ kāṣṭhād bhraṣṭo vinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- रक्षितव्यं सदा वाक्यं वाक्याद् भवति नाशनम् । हंसाभ्यां नीयमानस्य कूर्मस्य पतनं यथा

anyac ca- rakṣitavyaṃ sadā vākyaṃ vākyād bhavati nāśanam | haṃsābhyāṃ nīyamānasya kūrmasya patanaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राहाह-कथम् एतत् ? मन्त्री कथयति- कथा १ अस्ति मगध-देशे फुल्लोत्पलाभिधानं सरः । तत्र चिरं सङ्कट-विकट-नामानौ हंसौ निवसतः । तयोर् मित्रं कम्बुग्रीव-नामा कूर्मश् च प्रतिवसति । अथैकदा धीवरैर् आगत्य तथोक्तं यत्-अत्रास्माभिर् अद्योषित्वा प्रातर् मत्स्य-कूर्मादयो व्यापादयितव्याः । तद् आकर्ण्य कूर्मो हंसाव् आह-सुहृदौ ! श्रुतो ऽयं धीवरालापः । अधुना किं मया कर्तव्यम्? हंसाव् आहतुः-ज्ञायतां तावत् । पुनस् तावत् प्रातर् यद् उचितं तत् कर्तव्यम् । कूर्मो ब्रूते-मैवम् । यतो दृष्ट-व्यतिकरो ऽहम् अत्र । यथा चोक्तम्- अनागत-विधाता च प्रत्युत्पन्न-मतिस् तथा । द्वाव् एव सुखम् एधेते यद्-भविष्यो विनश्यति

rāhāha-katham etat ? mantrī kathayati- kathā 1 asti magadha-deśe phullotpalābhidhānaṃ saraḥ | tatra ciraṃ saṅkaṭa-vikaṭa-nāmānau haṃsau nivasataḥ | tayor mitraṃ kambugrīva-nāmā kūrmaś ca prativasati | athaikadā dhīvarair āgatya tathoktaṃ yat-atrāsmābhir adyoṣitvā prātar matsya-kūrmādayo vyāpādayitavyāḥ | tad ākarṇya kūrmo haṃsāv āha-suhṛdau ! śruto 'yaṃ dhīvarālāpaḥ | adhunā kiṃ mayā kartavyam? haṃsāv āhatuḥ-jñāyatāṃ tāvat | punas tāvat prātar yad ucitaṃ tat kartavyam | kūrmo brūte-maivam | yato dṛṣṭa-vyatikaro 'ham atra | yathā coktam- anāgata-vidhātā ca pratyutpanna-matis tathā | dvāv eva sukham edhete yad-bhaviṣyo vinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताव् ऊचतुः-कथम् एतत् ? कूर्मः कथयति- कथा २ पुरास्मिन्न् एव सरस्य् एवंविधेष्व् एव धीवरेषूपस्थितेषु मत्स्य-त्रयेणालोचितम् । तत्रानागत-विधाता नामैको मत्स्यः । तेनोक्तं-अहं तावज्-जलाशयान्तरं गच्छामि । इत्य् उक्त्वा स ह्रदान्तरं गतः । अपरेण प्रत्युत्पन्नमति-नाम्ना मस्त्येनाभिहितम्-भविष्यद्-अर्थे प्रमाणाभावात् कुत्र मया गन्तव्यम् ? तद् उत्पन्ने यथा-कार्यं तद् अनुष्ठेयम् । तथा चोक्तम्- उत्पन्नाम् आपदं यस् तु समाधत्ते स बुद्धिमान् । वणिजो भार्यया जारः प्रत्यक्षे निह्नुतो यथा

tāv ūcatuḥ-katham etat ? kūrmaḥ kathayati- kathā 2 purāsminn eva sarasy evaṃvidheṣv eva dhīvareṣūpasthiteṣu matsya-trayeṇālocitam | tatrānāgata-vidhātā nāmaiko matsyaḥ | tenoktaṃ-ahaṃ tāvaj-jalāśayāntaraṃ gacchāmi | ity uktvā sa hradāntaraṃ gataḥ | apareṇa pratyutpannamati-nāmnā mastyenābhihitam-bhaviṣyad-arthe pramāṇābhāvāt kutra mayā gantavyam ? tad utpanne yathā-kāryaṃ tad anuṣṭheyam | tathā coktam- utpannām āpadaṃ yas tu samādhatte sa buddhimān | vaṇijo bhāryayā jāraḥ pratyakṣe nihnuto yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्भविष्यः पृच्छति-कथम् एतत् ? प्रत्युत्पन्नमतिः कथयति- कथा ३ पुरा विक्रमपुरे समुद्रदत्तो नाम वणिग् अस्ति । तस्य रत्नप्रभा नाम गृहिणी स्व-सेवकेन सह सदा रमते । यतः- न स्त्रीणाम् अप्रियः कश्चित् प्रियो वापि न विद्यते । गावस् तृणम् इवारण्ये प्रार्थयन्ते नवं नवम्

yadbhaviṣyaḥ pṛcchati-katham etat ? pratyutpannamatiḥ kathayati- kathā 3 purā vikramapure samudradatto nāma vaṇig asti | tasya ratnaprabhā nāma gṛhiṇī sva-sevakena saha sadā ramate | yataḥ- na strīṇām apriyaḥ kaścit priyo vāpi na vidyate | gāvas tṛṇam ivāraṇye prārthayante navaṃ navam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैकदा सा रत्नप्रभा तस्य सेवकस्य मुखे चुम्बनं ददती समुद्रदत्तेनावलोकिता । ततः सा बन्धकी सत्वरं भर्तुः समीपं मत्वाह-नाथ ! एतस्य सेवकस्य महती निकृतिः । यतो ऽयं चौरिकां कृत्वा कर्पूरं खादतीति । मयास्य मुखम् आघ्राय ज्ञातम् । तथा चोक्तम्- आहारो द्विगुणः स्त्रीणां बुद्धिस् तासां चतुर्-गुणा । षड्-गुणो व्यवसायश् च कामाश् चाष्टगुणः स्मृतः

athaikadā sā ratnaprabhā tasya sevakasya mukhe cumbanaṃ dadatī samudradattenāvalokitā | tataḥ sā bandhakī satvaraṃ bhartuḥ samīpaṃ matvāha-nātha ! etasya sevakasya mahatī nikṛtiḥ | yato 'yaṃ caurikāṃ kṛtvā karpūraṃ khādatīti | mayāsya mukham āghrāya jñātam | tathā coktam- āhāro dviguṇaḥ strīṇāṃ buddhis tāsāṃ catur-guṇā | ṣaḍ-guṇo vyavasāyaś ca kāmāś cāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वा सेवकेनापि प्रकुप्योक्तं-नाथ ! यस्य स्वामिनो गृहे एतादृशी भार्या तत्र सेवकेन कथं स्थातव्यम् ? यत्र च प्रतिक्षणं गृहिणी सेवकस्य मुखं जिघ्रति । ततो ऽसाव् उत्थाय चलितः । साधुना च यत्नात् प्रबोध्य धृतः । अतो ऽहं ब्रवीमि-उत्पन्नाम् आपदम् इत्य् आदि । --ओ)०(ओ-- ततो यद्भविष्येणोक्तम्- यद् अभावि न तद् भावि भावि चेन् न तद् अन्यथा । इति चिन्ता-विष-घ्नो ऽयम् अगदः किं न पीयते

tac chrutvā sevakenāpi prakupyoktaṃ-nātha ! yasya svāmino gṛhe etādṛśī bhāryā tatra sevakena kathaṃ sthātavyam ? yatra ca pratikṣaṇaṃ gṛhiṇī sevakasya mukhaṃ jighrati | tato 'sāv utthāya calitaḥ | sādhunā ca yatnāt prabodhya dhṛtaḥ | ato 'haṃ bravīmi-utpannām āpadam ity ādi | --o)0(o-- tato yadbhaviṣyeṇoktam- yad abhāvi na tad bhāvi bhāvi cen na tad anyathā | iti cintā-viṣa-ghno 'yam agadaḥ kiṃ na pīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रातर् जालेन बद्धः प्रत्युत्पन्नमतिर् मृतवद् आत्मानं सन्दर्श्य स्थितः । ततो जालाद् अपसारितो यथाशक्त्य् उत्प्लुत्य गभीरं नीरं प्रविष्टः । यद्भविष्यश् च धीवरैः प्राप्तो व्यापादितः । अतो ऽहं ब्रवीमि-अनागत-विधाता च इत्य् आदि । तद् यथाहम् अन्यं ह्रदं प्राप्नोमि तथा क्रियताम् । हंसाव् आहतुः-जलाशयान्तरे प्राप्ते तव कुशलम् । स्थले गच्छतस् ते को विधिः ? कूर्म आह-यथाहं भवद्भ्यां सहाकाश-वर्त्मना यामि, तथा विधीयताम् । हंसाव् ब्रूतः-कथम् उपायः सम्भवति ? कच्छपो वदति-युवाभ्यां चञ्चु-धृतं काष्ठ-खण्डम् एकं मया मुखेनावलम्बितव्यम् । ततश् च युवयोः पक्ष-बलेन मयापि सुखेन गन्तव्यम् । हंसौ ब्रूतः-सम्भवत्य् एष उपायः । किन्तु- उपायं चिन्तयेत् प्राज्ञो ह्य् अपायम् अपि चिन्तयेत् । पश्यतो बक-मूर्खस्य नकुलैर् भक्षिताः सुताः

tataḥ prātar jālena baddhaḥ pratyutpannamatir mṛtavad ātmānaṃ sandarśya sthitaḥ | tato jālād apasārito yathāśakty utplutya gabhīraṃ nīraṃ praviṣṭaḥ | yadbhaviṣyaś ca dhīvaraiḥ prāpto vyāpāditaḥ | ato 'haṃ bravīmi-anāgata-vidhātā ca ity ādi | tad yathāham anyaṃ hradaṃ prāpnomi tathā kriyatām | haṃsāv āhatuḥ-jalāśayāntare prāpte tava kuśalam | sthale gacchatas te ko vidhiḥ ? kūrma āha-yathāhaṃ bhavadbhyāṃ sahākāśa-vartmanā yāmi, tathā vidhīyatām | haṃsāv brūtaḥ-katham upāyaḥ sambhavati ? kacchapo vadati-yuvābhyāṃ cañcu-dhṛtaṃ kāṣṭha-khaṇḍam ekaṃ mayā mukhenāvalambitavyam | tataś ca yuvayoḥ pakṣa-balena mayāpi sukhena gantavyam | haṃsau brūtaḥ-sambhavaty eṣa upāyaḥ | kintu- upāyaṃ cintayet prājño hy apāyam api cintayet | paśyato baka-mūrkhasya nakulair bhakṣitāḥ sutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कूर्मः पृच्छति--कथम् एतत् ? तौ कथयतः- कथा ४ अस्त्य् उत्तरा-पथे गृध्रकूट-नाम्नि पर्वते महान् पिप्पल-वृक्षः । तत्रानेके बका निवसन्ति । तस्य वृक्षस्याधस्ताद् विवरे सर्पस् तिष्ठति । स च बकानां बालापत्यानि खादति । अथ शोकार्तानां विलापं श्रुत्वा केनचिद् वृद्ध-बकेनाभिहितं-भो एवं कुरुत, यूयं मत्स्यान् उपादाय नकुल-विवराद् आरभ्य सर्प-विवरं यावत्-पङ्क्ति-क्रमेण एकैकशो विकिरत । ततस् तद्-आहार-लुब्धैर् नकुलैर् आगत्य सर्पो द्रष्टव्यः । स्वभाव-द्वेषाद् व्यापदयितव्यश् च । तथानुष्ठिते सति तद् वृत्तम् । अथ नकुलैर् वृक्षोपरि बक-शावकानां रावः श्रुतः । पश्चात् तद्-वृक्षम् आरुह्य बक-शावकाः खादिताः । अत आवां ब्रूवः-उपायं चिन्तयन् इत्य् आदि । आवाभ्यां नीयमानं त्वाम् अवलोक्य लोकैः किंचिद् वक्तव्यम् एव । यदि त्वम् उत्तरं दास्यसि, तदा त्वन्-मरणम् । तत् सर्वथैव स्थीयताम् । कूर्मो वदति-किम् अहम् अप्राज्ञः ? नाहम् उत्तरं दास्यामि । न किम् अपि मया वक्तव्यम् । तथानुष्ठिते तथा-विधं कूर्मम् आलोक्य सर्वे गो-रक्षकाः पश्चाद् धावन्ति, वदन्ति च-अहो ! महद् आश्चर्यम् ! पक्षिभ्यां कूर्मो नीयते । कश्चिद् वदति-यद्य् अयं कूर्मः पतति, तदात्रैव पक्त्वा खादितव्यः । कश्चिद् वदति-सरसस् तीरे दग्ध्वा खादितव्यो ऽयम् । कश्चिद् वदति-गृहं नीत्वा भक्षणीयः । इति । तद्-वचनं श्रुत्वा स कूर्मः कोपाविष्टो विस्मृत-पूर्व-संस्कारः प्राह-युष्माभिर् भस्म भक्षितव्यम् इति वदन्न् एव पतितस् तैर् व्यापादितश् च । अतो ऽहं ब्रवीमि-सुहृदां हित-कामानाम् इत्य् आदि । अथ प्रणिधिर् बकस् तत्रागत्योवाच-देव ! प्राग् एव मया निगदितं दुर्ग-शोध हि प्रतिक्षणं कर्तव्यम् इति । तच् च युष्माभिर् न कृतं, तद्-अनवधानस्य फलम् इदम् अनुभूतम् । दुर्ग-दाहो मेघवर्णेन वायसेन गृध्र-प्रत्युक्तेन कृतः । राजा निःश्वस्याह- प्रणयाद् उपकाराद् वा यो विश्वसिति शत्रुषु । स सुप्त इव वृक्षाग्रात् पतितः प्रतिबुध्यते

kūrmaḥ pṛcchati--katham etat ? tau kathayataḥ- kathā 4 asty uttarā-pathe gṛdhrakūṭa-nāmni parvate mahān pippala-vṛkṣaḥ | tatrāneke bakā nivasanti | tasya vṛkṣasyādhastād vivare sarpas tiṣṭhati | sa ca bakānāṃ bālāpatyāni khādati | atha śokārtānāṃ vilāpaṃ śrutvā kenacid vṛddha-bakenābhihitaṃ-bho evaṃ kuruta, yūyaṃ matsyān upādāya nakula-vivarād ārabhya sarpa-vivaraṃ yāvat-paṅkti-krameṇa ekaikaśo vikirata | tatas tad-āhāra-lubdhair nakulair āgatya sarpo draṣṭavyaḥ | svabhāva-dveṣād vyāpadayitavyaś ca | tathānuṣṭhite sati tad vṛttam | atha nakulair vṛkṣopari baka-śāvakānāṃ rāvaḥ śrutaḥ | paścāt tad-vṛkṣam āruhya baka-śāvakāḥ khāditāḥ | ata āvāṃ brūvaḥ-upāyaṃ cintayan ity ādi | āvābhyāṃ nīyamānaṃ tvām avalokya lokaiḥ kiṃcid vaktavyam eva | yadi tvam uttaraṃ dāsyasi, tadā tvan-maraṇam | tat sarvathaiva sthīyatām | kūrmo vadati-kim aham aprājñaḥ ? nāham uttaraṃ dāsyāmi | na kim api mayā vaktavyam | tathānuṣṭhite tathā-vidhaṃ kūrmam ālokya sarve go-rakṣakāḥ paścād dhāvanti, vadanti ca-aho ! mahad āścaryam ! pakṣibhyāṃ kūrmo nīyate | kaścid vadati-yady ayaṃ kūrmaḥ patati, tadātraiva paktvā khāditavyaḥ | kaścid vadati-sarasas tīre dagdhvā khāditavyo 'yam | kaścid vadati-gṛhaṃ nītvā bhakṣaṇīyaḥ | iti | tad-vacanaṃ śrutvā sa kūrmaḥ kopāviṣṭo vismṛta-pūrva-saṃskāraḥ prāha-yuṣmābhir bhasma bhakṣitavyam iti vadann eva patitas tair vyāpāditaś ca | ato 'haṃ bravīmi-suhṛdāṃ hita-kāmānām ity ādi | atha praṇidhir bakas tatrāgatyovāca-deva ! prāg eva mayā nigaditaṃ durga-śodha hi pratikṣaṇaṃ kartavyam iti | tac ca yuṣmābhir na kṛtaṃ, tad-anavadhānasya phalam idam anubhūtam | durga-dāho meghavarṇena vāyasena gṛdhra-pratyuktena kṛtaḥ | rājā niḥśvasyāha- praṇayād upakārād vā yo viśvasiti śatruṣu | sa supta iva vṛkṣāgrāt patitaḥ pratibudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रणिधिर् उवाच-इतो दुर्गदाहं विधाय, यदा यतो मेघवर्णस् तदा चित्रवर्णेन प्रसादितेनोक्तम्-अयं मेघवर्णो ऽत्र कर्पूर-द्वीप-राज्येऽभिषिच्यताम् । तथा चोक्तम्- कृत-कृत्यस्य भृत्यस्य कृतं नैव प्रणाशयेत् । फलेन मनसा वाचा दृष्ट्या चैनं प्रहर्षयेत्

atha praṇidhir uvāca-ito durgadāhaṃ vidhāya, yadā yato meghavarṇas tadā citravarṇena prasāditenoktam-ayaṃ meghavarṇo 'tra karpūra-dvīpa-rājye'bhiṣicyatām | tathā coktam- kṛta-kṛtyasya bhṛtyasya kṛtaṃ naiva praṇāśayet | phalena manasā vācā dṛṣṭyā cainaṃ praharṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्रवाको ब्रूते-देव ! श्रुतं यत् प्रणिधिः कथयति ? राजा प्राह--ततस् ततः ? प्रणिधिर् उवाच-ततः प्रधान-मन्त्रिणा गृध्रेणाभिहितम्-देव ! नेदम् उचितम् । प्रसादान्तरं किम् अपि क्रियताम् । यतः- अविचारयतो युक्ति-कथनं तुष-खण्डनम् । नीचेषूपकृतं राजन् बालुकास्व् इव मूत्रितम्

cakravāko brūte-deva ! śrutaṃ yat praṇidhiḥ kathayati ? rājā prāha--tatas tataḥ ? praṇidhir uvāca-tataḥ pradhāna-mantriṇā gṛdhreṇābhihitam-deva ! nedam ucitam | prasādāntaraṃ kim api kriyatām | yataḥ- avicārayato yukti-kathanaṃ tuṣa-khaṇḍanam | nīceṣūpakṛtaṃ rājan bālukāsv iva mūtritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महताम् आस्पदे नीचः कदापि न कर्तव्यः । तथा चोक्तम्- नीचः श्लाघ्य-पदं प्राप्य स्वामिनं हन्तुम् इच्छति । मूषिको व्याघ्रतां प्राप्य मुनिं हन्तुं गतो यथा

mahatām āspade nīcaḥ kadāpi na kartavyaḥ | tathā coktam- nīcaḥ ślāghya-padaṃ prāpya svāminaṃ hantum icchati | mūṣiko vyāghratāṃ prāpya muniṃ hantuṃ gato yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

--ओ)०(ओ-- अपरं च, देव ! सुकरम् इदम् इति न मन्तव्यम् । शृणु- भक्षयित्वा बहून् मत्स्यान् उत्तमाधम-मध्यमान् । अतिलोभाद् बकः पश्चान् मृतः कर्कटक-ग्रहात्

--o)0(o-- aparaṃ ca, deva ! sukaram idam iti na mantavyam | śṛṇu- bhakṣayitvā bahūn matsyān uttamādhama-madhyamān | atilobhād bakaḥ paścān mṛtaḥ karkaṭaka-grahāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्रवर्णः पृच्छति--कथम् एतत् ? मन्त्री कथयति- कथा ६ अस्ति मालव-विषये पद्मगर्भाभिधानं सरः । तत्रैको वृद्धो बकः सामर्थ्य-हीन उद्विग्नम् इवात्मानं दर्शयित्वा स्थितः । स च केनचित् कुलीरणे दूराद् एव दृष्टः । पृष्टश् च-किम् इति भवान् अत्राहार-त्यागेन तिष्ठति ? बकेनोक्तम्-मत्स्या मम जीवन-हेतवः । ते कैवर्तैर् आगत्य व्यापादयितव्या इति वार्ता नगरोपान्ते मया श्रुता । अतो वर्तनाभावाद् एवास्मन् मरणम् उपस्थितम् इति ज्ञात्वाहारेऽप्य् अनादरः कृतः । ततो मत्स्यैर् आलोचितम्-इह समये तावद् उपकारक एवायं लक्ष्यते । तद् अयम् एव यथा-कर्तव्यं पृच्छ्यताम् । तथा चोक्तम्- उपकर्त्रारिणा सन्धिर् न मित्रेणापकारिणा । उपकारापकारो हि लक्ष्यं लक्षणम् एतयोः

citravarṇaḥ pṛcchati--katham etat ? mantrī kathayati- kathā 6 asti mālava-viṣaye padmagarbhābhidhānaṃ saraḥ | tatraiko vṛddho bakaḥ sāmarthya-hīna udvignam ivātmānaṃ darśayitvā sthitaḥ | sa ca kenacit kulīraṇe dūrād eva dṛṣṭaḥ | pṛṣṭaś ca-kim iti bhavān atrāhāra-tyāgena tiṣṭhati ? bakenoktam-matsyā mama jīvana-hetavaḥ | te kaivartair āgatya vyāpādayitavyā iti vārtā nagaropānte mayā śrutā | ato vartanābhāvād evāsman maraṇam upasthitam iti jñātvāhāre'py anādaraḥ kṛtaḥ | tato matsyair ālocitam-iha samaye tāvad upakāraka evāyaṃ lakṣyate | tad ayam eva yathā-kartavyaṃ pṛcchyatām | tathā coktam- upakartrāriṇā sandhir na mitreṇāpakāriṇā | upakārāpakāro hi lakṣyaṃ lakṣaṇam etayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्स्या ऊचुः-भो बक ! को ऽत्र अस्माकं रक्षनोपायः ? बको ब्रूते-अस्ति रक्षणोपायो जलाशयान्तराश्रयणम् । तत्राहम् एकैकशो युष्मान् नयामि । मत्स्या आहुः-एवम् अस्तु । ततो ऽसौ दुष्ट-बकस् तान् मत्स्यान् एकैकशो नीत्वा खादति । अनन्तरं कुलीरस् तम् उवाच-भो बक ! माम् अपि तत्र नय । ततो बको ऽप्य् अपूर्व-कुलीर-मांसार्थी सादरं तं नीत्वा स्थले धृतवान् । कुलीरो ऽपि मस्त्य-कण्टकाकीर्णं तं स्थलम् आलोक्याचिन्तयत्-हा हतो ऽस्मि मन्द-भाग्यः । भवतु इदानीं समयोचितं व्यवहरिष्यामि । यतः- तावद् भयेन भेतव्यं यावद् भयम् अनागतम् । आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहरत्वयम् अभीतिवत्

matsyā ūcuḥ-bho baka ! ko 'tra asmākaṃ rakṣanopāyaḥ ? bako brūte-asti rakṣaṇopāyo jalāśayāntarāśrayaṇam | tatrāham ekaikaśo yuṣmān nayāmi | matsyā āhuḥ-evam astu | tato 'sau duṣṭa-bakas tān matsyān ekaikaśo nītvā khādati | anantaraṃ kulīras tam uvāca-bho baka ! mām api tatra naya | tato bako 'py apūrva-kulīra-māṃsārthī sādaraṃ taṃ nītvā sthale dhṛtavān | kulīro 'pi mastya-kaṇṭakākīrṇaṃ taṃ sthalam ālokyācintayat-hā hato 'smi manda-bhāgyaḥ | bhavatu idānīṃ samayocitaṃ vyavahariṣyāmi | yataḥ- tāvad bhayena bhetavyaṃ yāvad bhayam anāgatam | āgataṃ tu bhayaṃ dṛṣṭvā praharatvayam abhītivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च- अभियुक्तो यदा पश्येन् न किञ्चिद् गतिम् आत्मनः । युध्यमानस् तदा प्राज्ञो म्रियते रिपुणा सह

kiṃ ca- abhiyukto yadā paśyen na kiñcid gatim ātmanaḥ | yudhyamānas tadā prājño mriyate ripuṇā saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् आलोच्य स कुलीरकस् तस्य बकस्य ग्रीवां चिच्छेद । अथ स बकः पञ्चत्वं गतः । अतो ऽहं ब्रवीमि-भक्षयित्वा बहून् मत्स्यान् इत्य् आदि । --ओ)०(ओ-- ततश् चित्रवर्णो ऽवदत्-शृणु तावन् मन्त्रिन् ! मयैतद् आलोचितम् । अस्ति यद् अत्रावस्थितेनानेन मेघवर्णेन राज्ञा यावन्ति वस्तूनि कर्पूर-द्वीपस्योत्तमानि तावन्त्य् अस्माकम् उपनेतव्यानि । तेनास्माभिर् महा-सुखेन विन्ध्याचले स्थातव्यम् । दूरदर्शी विहस्याह-देव ! अनागतवतीं चिन्तां कृत्वा यस् तु प्रहृष्यति । स तिरस्कारम् आप्नोति भग्न-भाण्डो द्विजो यथा

ity ālocya sa kulīrakas tasya bakasya grīvāṃ ciccheda | atha sa bakaḥ pañcatvaṃ gataḥ | ato 'haṃ bravīmi-bhakṣayitvā bahūn matsyān ity ādi | --o)0(o-- tataś citravarṇo 'vadat-śṛṇu tāvan mantrin ! mayaitad ālocitam | asti yad atrāvasthitenānena meghavarṇena rājñā yāvanti vastūni karpūra-dvīpasyottamāni tāvanty asmākam upanetavyāni | tenāsmābhir mahā-sukhena vindhyācale sthātavyam | dūradarśī vihasyāha-deva ! anāgatavatīṃ cintāṃ kṛtvā yas tu prahṛṣyati | sa tiraskāram āpnoti bhagna-bhāṇḍo dvijo yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजाह--कथम् एतत् ? मन्त्री कथयति--- कथा ७ अस्ति देवी-कोट-नाम्नि नगरे देवशर्मा नाम ब्राह्मणः । तेन महाविषुवत्-सङ्क्रान्त्यां सक्तुपूर्णशराव एकः प्राप्तः । ततस् तम् आदायासौ कुम्भकारस्य भाण्डपूर्ण-मण्डपैक-देशे रौद्रेणाकुलितः सुप्तः । ततः सक्तु-रक्षार्थं हस्ते दण्डम् एकम् आदायाचिन्तयत्-अद्याहं सक्तुशरावं विक्रीय दश कपर्दकान् प्राप्स्यामि, तदात्रैव तैः कपर्दकैर् घटशरावादिकम् उपक्रीयानेकधा वृद्धैस् तद्-धनैः पुनः पुनः पूर्ग-वस्त्रादिम् उपक्रीय, विक्रीय लक्ष-सङ्ख्यानि धनानि कृत्वा, विवाह-चतुष्टयं करिष्यामि । अनन्तरं तासु स्व-पत्नीषु या रूप-यौवनवती तस्याम् अधिकानुरागं करिष्यामि । सपत्न्यो यदा द्वन्द्वं करिष्यामि, तदा कोपाकुलो ऽहं ताः सर्वा लगुडेन ताडयिष्यामीत्य् अभिधाय तेन लगुडः प्रक्षिप्तः । तेन सक्तुशरावश् चूर्णितो भाण्डानि च बहूनि भग्नानि । ततस् तेन शब्देनागतेन कुम्भकारेण तथा-विधानि भाण्डान्य् अवलोक्य, ब्राह्मणस् तिरस्कृतो मण्डपाद् बहिष्कृतश् च । अतो ऽहं ब्रवीमि - अनागतवतीं चिन्ताम् इत्य् आदि । --ओ)०(ओ-- ततो राजा रहसि गृध्रम् उवाच-तात ! यथा कर्तव्यं तथोपदिश । गृध्रो ब्रूते- मदोद्धतस्य नृपतेः प्रकीर्णस्येव दन्तिनः । गच्छन्त्य् उन्मार्ग-यातस्य नेतारः खलु वाच्यताम्

rājāha--katham etat ? mantrī kathayati--- kathā 7 asti devī-koṭa-nāmni nagare devaśarmā nāma brāhmaṇaḥ | tena mahāviṣuvat-saṅkrāntyāṃ saktupūrṇaśarāva ekaḥ prāptaḥ | tatas tam ādāyāsau kumbhakārasya bhāṇḍapūrṇa-maṇḍapaika-deśe raudreṇākulitaḥ suptaḥ | tataḥ saktu-rakṣārthaṃ haste daṇḍam ekam ādāyācintayat-adyāhaṃ saktuśarāvaṃ vikrīya daśa kapardakān prāpsyāmi, tadātraiva taiḥ kapardakair ghaṭaśarāvādikam upakrīyānekadhā vṛddhais tad-dhanaiḥ punaḥ punaḥ pūrga-vastrādim upakrīya, vikrīya lakṣa-saṅkhyāni dhanāni kṛtvā, vivāha-catuṣṭayaṃ kariṣyāmi | anantaraṃ tāsu sva-patnīṣu yā rūpa-yauvanavatī tasyām adhikānurāgaṃ kariṣyāmi | sapatnyo yadā dvandvaṃ kariṣyāmi, tadā kopākulo 'haṃ tāḥ sarvā laguḍena tāḍayiṣyāmīty abhidhāya tena laguḍaḥ prakṣiptaḥ | tena saktuśarāvaś cūrṇito bhāṇḍāni ca bahūni bhagnāni | tatas tena śabdenāgatena kumbhakāreṇa tathā-vidhāni bhāṇḍāny avalokya, brāhmaṇas tiraskṛto maṇḍapād bahiṣkṛtaś ca | ato 'haṃ bravīmi - anāgatavatīṃ cintām ity ādi | --o)0(o-- tato rājā rahasi gṛdhram uvāca-tāta ! yathā kartavyaṃ tathopadiśa | gṛdhro brūte- madoddhatasya nṛpateḥ prakīrṇasyeva dantinaḥ | gacchanty unmārga-yātasya netāraḥ khalu vācyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृणु देव ! किम् अस्माभिर् बल-दर्पाद् दुर्गं भग्नम् ? उत तव प्रतापाधिष्ठितेनोपायेन ? राजाह-भवताम् उपायेन । गृध्रो ब्रूते-यद्य् अस्मद्-वचनं क्रियते, तदा स्व-देशे गम्यताम् । अन्यथा वर्षा-काले प्राप्ते पुनस् तुल्य-बलेन विग्रहे सत्य् अस्माकं पर-भूमिष्ठानां स्व-देश-गमनम् अपि दुर्लभं भविष्यति । तत्-सुख-शोभार्थं सन्धाय गम्यताम् । दुर्गं भग्नं, कीर्तिश् च लब्धेव । मम संमतं तावद् एतत् । यतः- यो हि धर्मं पुरस्कृत्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये । अप्रियाण्य् आह पथ्यानि तेन राजा सहायवान्

śṛṇu deva ! kim asmābhir bala-darpād durgaṃ bhagnam ? uta tava pratāpādhiṣṭhitenopāyena ? rājāha-bhavatām upāyena | gṛdhro brūte-yady asmad-vacanaṃ kriyate, tadā sva-deśe gamyatām | anyathā varṣā-kāle prāpte punas tulya-balena vigrahe saty asmākaṃ para-bhūmiṣṭhānāṃ sva-deśa-gamanam api durlabhaṃ bhaviṣyati | tat-sukha-śobhārthaṃ sandhāya gamyatām | durgaṃ bhagnaṃ, kīrtiś ca labdheva | mama saṃmataṃ tāvad etat | yataḥ- yo hi dharmaṃ puraskṛtya hitvā bhartuḥ priyāpriye | apriyāṇy āha pathyāni tena rājā sahāyavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- सुहृद्-बलं तथा राज्यम् आत्मानं कीर्तिम् एव च । युधि सन्देहदोलास्थं को हि कुर्याद् अबालिशः

anyac ca- suhṛd-balaṃ tathā rājyam ātmānaṃ kīrtim eva ca | yudhi sandehadolāsthaṃ ko hi kuryād abāliśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- सन्धिम् इच्छेत् समेनापि सन्दिग्धो विजयो युधि । नहि संशयितं कुर्याद् इत्य् उवाच बृहस्पतिः

aparaṃ ca- sandhim icchet samenāpi sandigdho vijayo yudhi | nahi saṃśayitaṃ kuryād ity uvāca bṛhaspatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च- युद्धे विनाशो भवति कदाचिद् उभयोर् अपि । सुन्दोप-सुन्दाव् अन्योन्यं नष्टौ तुल्य-बलौ न किम्

api ca- yuddhe vināśo bhavati kadācid ubhayor api | sundopa-sundāv anyonyaṃ naṣṭau tulya-balau na kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजोवाच--कथम् एतत् ? मन्त्री कथयति- कथा ८ पुरा दैत्यौ सहोदरौ सुन्दोपसुन्द-नामानौ महता काय-क्लेशेन त्रैलोक्य-राज्य-कामनया चिराच् चन्द्र-शेखरम् आराधितवन्तौ । ततस् तयोर् भगवान् परितुष्टः सन् वरं वरयतम् इत्य् उवाच । अनन्तरं तयोः कण्ठाधिष्ठितायाः सरस्वत्याः प्रभावात् ताव् अन्यद् वक्तु-कामाव् अन्यद्-अभिहितवन्तौ-यद्य् आवयोर् भवान् परितुष्टस् तदा स्व-प्रियां पार्वतीं परमेश्वरो ददातु । अथ भगवता क्रुद्धेन वरदानस्यावश्यकतया, विचार-मूढयोः पार्वती प्रदत्ता । ततस् तस्या रूप-लावण्य-लुब्धाभ्यां, जगद्-घातिभ्यां मससोत्सुकाभ्यां, पाप-तिमिराभ्याम्, ममेत्य् अन्योन्यं कलहायमानाभ्यां, प्रमाण-पुरुषः कश्चित् पृच्छ्यताम् इति मतौ कृतायां, स एव भट्टारको वृद्ध-द्विज-रूपः समागत्य तत्रोपस्थितः । अनन्तरं-आवाभ्याम् इयं स्व-बल-लब्धा, कस्येयम् आवयोर् भवति इति ब्राह्मणम् अपृच्छताम् । ब्राह्मणो ब्रूते- ज्ञान-श्रेष्ठो द्विजः पूज्यः क्षत्रियो बलवान् अपि । धन-धान्याधिको वैश्यः शूद्रस् तु द्विज-सेवया

rājovāca--katham etat ? mantrī kathayati- kathā 8 purā daityau sahodarau sundopasunda-nāmānau mahatā kāya-kleśena trailokya-rājya-kāmanayā cirāc candra-śekharam ārādhitavantau | tatas tayor bhagavān parituṣṭaḥ san varaṃ varayatam ity uvāca | anantaraṃ tayoḥ kaṇṭhādhiṣṭhitāyāḥ sarasvatyāḥ prabhāvāt tāv anyad vaktu-kāmāv anyad-abhihitavantau-yady āvayor bhavān parituṣṭas tadā sva-priyāṃ pārvatīṃ parameśvaro dadātu | atha bhagavatā kruddhena varadānasyāvaśyakatayā, vicāra-mūḍhayoḥ pārvatī pradattā | tatas tasyā rūpa-lāvaṇya-lubdhābhyāṃ, jagad-ghātibhyāṃ masasotsukābhyāṃ, pāpa-timirābhyām, mamety anyonyaṃ kalahāyamānābhyāṃ, pramāṇa-puruṣaḥ kaścit pṛcchyatām iti matau kṛtāyāṃ, sa eva bhaṭṭārako vṛddha-dvija-rūpaḥ samāgatya tatropasthitaḥ | anantaraṃ-āvābhyām iyaṃ sva-bala-labdhā, kasyeyam āvayor bhavati iti brāhmaṇam apṛcchatām | brāhmaṇo brūte- jñāna-śreṣṭho dvijaḥ pūjyaḥ kṣatriyo balavān api | dhana-dhānyādhiko vaiśyaḥ śūdras tu dvija-sevayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् युवां क्षात्र-धर्मानुगौ । युद्द एव युवयोर् नियम इत्य् अभिहिते सति साधूक्तम् अनेनेति कृत्वान्योन्य-तुल्य-वीर्यौ, सम-कालम् अन्योन्य-घातेन विनाशम् उपागतौ । अतो ऽहं ब्रवीमि-सन्धिम् इच्छेत् समेनापि इत्य् आदि । --ओ)०(ओ-- राजाह-तत् प्राग् एव किं नेदम् उपदिष्टं भवद्भिः ? मन्त्री ब्रूते-तदा मद्-वचनं किम् अवसान-पर्यन्तं श्रुतं भवद्भिः ? तदापि मम संमत्या नायं विग्रहारम्भः । यतः-साधु-गुण-युक्तो ऽयं हिरण्यगर्भो न विग्राह्यः । तथा चोक्तं- सत्यार्थौ धार्मिको ऽनार्यो भ्रातृ-सङ्हातवान् बली । अनेक-युद्ध-विजयी सन्धेयाः सप्त कीर्तिताः

tad yuvāṃ kṣātra-dharmānugau | yudda eva yuvayor niyama ity abhihite sati sādhūktam aneneti kṛtvānyonya-tulya-vīryau, sama-kālam anyonya-ghātena vināśam upāgatau | ato 'haṃ bravīmi-sandhim icchet samenāpi ity ādi | --o)0(o-- rājāha-tat prāg eva kiṃ nedam upadiṣṭaṃ bhavadbhiḥ ? mantrī brūte-tadā mad-vacanaṃ kim avasāna-paryantaṃ śrutaṃ bhavadbhiḥ ? tadāpi mama saṃmatyā nāyaṃ vigrahārambhaḥ | yataḥ-sādhu-guṇa-yukto 'yaṃ hiraṇyagarbho na vigrāhyaḥ | tathā coktaṃ- satyārthau dhārmiko 'nāryo bhrātṛ-saṅhātavān balī | aneka-yuddha-vijayī sandheyāḥ sapta kīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यो ऽनुपालयन् सत्यं सन्धितो नैति विक्रियाम् । प्राण-बाधेऽपि सुव्यक्तम् आर्यो नायात्य् अनार्थताम्

satyo 'nupālayan satyaṃ sandhito naiti vikriyām | prāṇa-bādhe'pi suvyaktam āryo nāyāty anārthatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धार्मिकस्याभियुक्तस्य सर्व एव हि युध्यते । प्रजानुरागाद् धर्माच् च दुःखोच्छेद्यो हि धार्मिकः

dhārmikasyābhiyuktasya sarva eva hi yudhyate | prajānurāgād dharmāc ca duḥkhocchedyo hi dhārmikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्धिः कार्यो ऽप्य् अनार्येण विनाशे समुपस्थिते । विना तस्याश्रयेणार्यो न कुर्यात् काल-यापनम्

sandhiḥ kāryo 'py anāryeṇa vināśe samupasthite | vinā tasyāśrayeṇāryo na kuryāt kāla-yāpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संहतत्वाद् यथा वेणुर् निविडैः कण्टकैर् वृतः । न शक्यते समुच्छेत्तुं भ्रातृ-सङ्घातवांस् तथा

saṃhatatvād yathā veṇur niviḍaiḥ kaṇṭakair vṛtaḥ | na śakyate samucchettuṃ bhrātṛ-saṅghātavāṃs tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलिना सह योद्धव्यम् इति नास्ति निदर्शनम् । प्रतिवातं न हि घनः कदाचिद् उपसर्पति

balinā saha yoddhavyam iti nāsti nidarśanam | prativātaṃ na hi ghanaḥ kadācid upasarpati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जमदग्नेः सुतस्येव सर्वः सर्वत्र सर्वदा । अनेक-युद्ध-जयिनः प्रतापाद् एव भज्यते

jamadagneḥ sutasyeva sarvaḥ sarvatra sarvadā | aneka-yuddha-jayinaḥ pratāpād eva bhajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेक-युद्ध-विजयी सन्धानं यस्य गच्छति । तत्-प्रतापेन तस्याशु वशम् आयान्ति शत्रवः

aneka-yuddha-vijayī sandhānaṃ yasya gacchati | tat-pratāpena tasyāśu vaśam āyānti śatravaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र तावद् बहुभिर् गुणैर् उपेतः सन्धेयो ऽयं राजा । चक्रवाको ऽवदत्-प्रणिधे ! सर्वम् अवगतम् । व्रज । पुनर् आगमिष्यसि । अथ राजा हिरण्यगर्भश् चक्रवाकं पृष्ठवान्-मन्त्रिन् ! असन्धेयाः कति ? तान् श्रोतुम् इच्छामि । मन्त्री ब्रूते-देव ! कथयामि । शृणु- बालो वृद्धो दीर्घ-रोगी तथाज्ञाति-बहिष्कृतः । भीरुको भीरुक-जनो लुब्धो लुब्ध-जनस् तथा

tatra tāvad bahubhir guṇair upetaḥ sandheyo 'yaṃ rājā | cakravāko 'vadat-praṇidhe ! sarvam avagatam | vraja | punar āgamiṣyasi | atha rājā hiraṇyagarbhaś cakravākaṃ pṛṣṭhavān-mantrin ! asandheyāḥ kati ? tān śrotum icchāmi | mantrī brūte-deva ! kathayāmi | śṛṇu- bālo vṛddho dīrgha-rogī tathājñāti-bahiṣkṛtaḥ | bhīruko bhīruka-jano lubdho lubdha-janas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरक्त-प्रकृतिश् चैव विषयेष्व् अतिसक्तिमान् । अनेक-चित्त-मन्त्रस् तु देव-ब्राह्मण-निन्दकः

virakta-prakṛtiś caiva viṣayeṣv atisaktimān | aneka-citta-mantras tu deva-brāhmaṇa-nindakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैवोपहतकश् चैव तथा दैव-परायणः । दुर्भिक्ष-व्यसनोपेतो बल-व्यसन-सङ्कुलः

daivopahatakaś caiva tathā daiva-parāyaṇaḥ | durbhikṣa-vyasanopeto bala-vyasana-saṅkulaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदेशस्थो बहु-रिपुर् युक्तः कालेन यश् च न । सत्य-धर्म-व्यपेतश् च विंशतिः पुरुषा अमी

adeśastho bahu-ripur yuktaḥ kālena yaś ca na | satya-dharma-vyapetaś ca viṃśatiḥ puruṣā amī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतैः सन्धिं न कुर्वीत विगृह्णीयात् तु केवलम् । एते विगृह्यमाणा हि क्षिप्रं यान्ति रिपोर् वशम्

etaiḥ sandhiṃ na kurvīta vigṛhṇīyāt tu kevalam | ete vigṛhyamāṇā hi kṣipraṃ yānti ripor vaśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बालस्याल्प-प्रभावत्वान् न लोको योद्धुम् इच्छति । युद्धायुद्ध-फलं यस्माज् ज्ञातुं शक्तो न बालिशः

bālasyālpa-prabhāvatvān na loko yoddhum icchati | yuddhāyuddha-phalaṃ yasmāj jñātuṃ śakto na bāliśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्साह-शक्ति-हीनत्वाद् वृद्धो दीर्घामयस् तथा । स्वैर् एव परिभूयेते द्वाव् अप्य् एताव् असंशयम्

utsāha-śakti-hīnatvād vṛddho dīrghāmayas tathā | svair eva paribhūyete dvāv apy etāv asaṃśayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुख-च्छेद्यो हि भवति सर्व-ज्ञाति-बहिष्कृतः । त एवैनं विनिघ्नन्ति ज्ञातयस् त्व् आत्म-सात्कृताः

sukha-cchedyo hi bhavati sarva-jñāti-bahiṣkṛtaḥ | ta evainaṃ vinighnanti jñātayas tv ātma-sātkṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीरुर् युद्ध-परित्यागात् स्वयम् एव प्रणश्यति । तथैव भीरु-पुरुषः सङ्ग्रामे तैर् विमुच्यते

bhīrur yuddha-parityāgāt svayam eva praṇaśyati | tathaiva bhīru-puruṣaḥ saṅgrāme tair vimucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लुब्धस्यासंविभागित्वान् न युध्यन्तेऽनुजीविनः । लुब्धानुजीवी तैर् एव दान-भिन्नैर् निहन्यते

lubdhasyāsaṃvibhāgitvān na yudhyante'nujīvinaḥ | lubdhānujīvī tair eva dāna-bhinnair nihanyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्त्य् अज्यते प्रकृतिभिर् विरक्त-प्रकृतिर् युधि । सुखाभियोज्यो भवति विषयेव् अतिसक्तिमान्

santy ajyate prakṛtibhir virakta-prakṛtir yudhi | sukhābhiyojyo bhavati viṣayev atisaktimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेक-चित्त-मन्त्रस् तु द्वेष्यो भवति मन्त्रिणाम् । अनवस्थित-चित्तत्वात् कर्यतः स उपेक्ष्यते

aneka-citta-mantras tu dveṣyo bhavati mantriṇām | anavasthita-cittatvāt karyataḥ sa upekṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदाधर्म-बलीयस्त्वाद् देव ब्राह्मण-निन्दकः । विशीर्यते स्वयं ह्य् एष दैवोपहतकस् तथा

sadādharma-balīyastvād deva brāhmaṇa-nindakaḥ | viśīryate svayaṃ hy eṣa daivopahatakas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्पत्तेश् च विपत्तेश् च दैवम् एव हि कारणम् । इति दैवपरो ध्यायन्न् आत्मना न विचेष्टते

sampatteś ca vipatteś ca daivam eva hi kāraṇam | iti daivaparo dhyāyann ātmanā na viceṣṭate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्भिक्ष-व्यसनी चैव स्वयम् एव विषीदति । बल-व्यसन-सक्तस्य योद्धुं शक्तिर् न जायते

durbhikṣa-vyasanī caiva svayam eva viṣīdati | bala-vyasana-saktasya yoddhuṃ śaktir na jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदेश-स्थो हि रिपुणा स्वल्पकेनापि हन्यते । ग्राहो ऽल्पीयान् अपि जले जलेन्द्रम् अपि कर्षति

adeśa-stho hi ripuṇā svalpakenāpi hanyate | grāho 'lpīyān api jale jalendram api karṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहु-शत्रुस् तु सन्त्रस्तः श्येन-मध्ये कपोतवत् । येनैव गच्छति पथा तेनैवाशु विपद्यते

bahu-śatrus tu santrastaḥ śyena-madhye kapotavat | yenaiva gacchati pathā tenaivāśu vipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकाल-युक्त-सैन्यस् तु हन्यते काल-योधिना । कौशिकेन हत-ज्योतिर् निशीथ इव वायसः

akāla-yukta-sainyas tu hanyate kāla-yodhinā | kauśikena hata-jyotir niśītha iva vāyasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्य-धर्म-व्यपेतेन सन्दध्यान् न कदाचन । स सन्धितो ऽप्य् असाधुत्वाद् अचिराद् याति विक्रियाम्

satya-dharma-vyapetena sandadhyān na kadācana | sa sandhito 'py asādhutvād acirād yāti vikriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरम् अपि कथयामि-सन्धि-विग्रह-यानासन-संश्रय-द्वैधी-भावाः षाड्गुण्यम् । कर्मणाम् आरम्भोपायः । पुरुष-द्रव्य-सम्पत् । देश-काअ-विभागः । विनिपात-प्रतीकारः । कार्य-सिद्धिश् चेति पञ्चाङ्गो मन्त्रः । साम-दान-भेद-दण्डाश् चत्वार उपायाः । उत्साह-शक्तिः, मन्त्र-शक्तिः, प्रभु- शक्तिश् चेति शक्ति-त्रयम् । एतत् सर्वम् आलोच्य नित्यं विजिगीषवो भवन्ति महान्तः । यतः- या हि प्राण-परित्याग-मूल्येनापि न लभ्यते । सा श्रीर् नीतिविदं पश्य चञ्चलापि प्रधावति

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा चोक्तं- वित्तं सदा यस्य समं विभक्तं गूढश् चरः संनिभृतश् च मन्त्रः । नचाप्रियं प्राणिषु यो ब्रवीति स सागरान्तां पृथिवीं प्रशास्ति

yathā coktaṃ- vittaṃ sadā yasya samaṃ vibhaktaṃ gūḍhaś caraḥ saṃnibhṛtaś ca mantraḥ | nacāpriyaṃ prāṇiṣu yo bravīti sa sāgarāntāṃ pṛthivīṃ praśāsti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किन्तु देव यद्यपि महा-मन्त्रिणा गृध्रेण सन्धानम् उपन्यस्तं, तथापि तेन राज्ञा सम्प्रति भूत-जय-दर्पान् न मन्तव्यम् । देव ! तद् एवं क्रियतां । सिंहल-द्वीपस्य महाबलो नाम सारसो राजास्मन्-मित्रं जम्बुद्वीपे कोपं जनयतु । यतः- सुगुप्तिम् आधाय सुसंहतेन बलेन वीरो विचरन्न् अरातिम् । सन्तापयेद् येन समं सुतप्तस् तप्तेन सन्धानम् उपैति तप्तः

kintu deva yadyapi mahā-mantriṇā gṛdhreṇa sandhānam upanyastaṃ, tathāpi tena rājñā samprati bhūta-jaya-darpān na mantavyam | deva ! tad evaṃ kriyatāṃ | siṃhala-dvīpasya mahābalo nāma sāraso rājāsman-mitraṃ jambudvīpe kopaṃ janayatu | yataḥ- suguptim ādhāya susaṃhatena balena vīro vicarann arātim | santāpayed yena samaṃ sutaptas taptena sandhānam upaiti taptaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्ञा एवम् अस्त्व् इति निगद्य विचित्र-नामा बकः सुगुप्त-लेखं दत्त्वा सिंहल-द्वीपं प्रहितः । अथ प्रणिधिः पुनर् आगत्योवाच-देव ! श्रूयतां तावत् तत्रत्य-प्रस्तावः । एवं तत्र गृध्रेणोक्तम्-देव ! मेघवर्णस् तत्र चिरम् उषितः । स वेत्ति किं सन्धेय-गुण-युक्तो हिरण्यगर्भो राजा, न वा ? इति । ततो ऽसौ मेघवर्णश् चित्रवर्णेन राज्ञा समाहूय पृष्टः-वायस ! कीदृशो हिरण्यगर्भो राजा ? चक्रवाको मन्त्री वा कीदृशः ? वायस उवाच-देव ! स हिरण्यगर्भो राजा युधिष्ठिर-समो महाशयः सत्य-वाक् । चक्रवाक-समो मन्त्री न क्वाप्य् अवलोक्यते । राजाह-यद्य् एवं तदा कथम् असौ त्वया वञ्चितः ? विहस्य मेघवर्णः प्राह-देव ! विश्वास-प्रतिपन्नानां वञ्चने का विदग्धता । अङ्कम् आरुह्य सुप्तं हि हत्वा किं नाम पौरुषम्

rājñā evam astv iti nigadya vicitra-nāmā bakaḥ sugupta-lekhaṃ dattvā siṃhala-dvīpaṃ prahitaḥ | atha praṇidhiḥ punar āgatyovāca-deva ! śrūyatāṃ tāvat tatratya-prastāvaḥ | evaṃ tatra gṛdhreṇoktam-deva ! meghavarṇas tatra ciram uṣitaḥ | sa vetti kiṃ sandheya-guṇa-yukto hiraṇyagarbho rājā, na vā ? iti | tato 'sau meghavarṇaś citravarṇena rājñā samāhūya pṛṣṭaḥ-vāyasa ! kīdṛśo hiraṇyagarbho rājā ? cakravāko mantrī vā kīdṛśaḥ ? vāyasa uvāca-deva ! sa hiraṇyagarbho rājā yudhiṣṭhira-samo mahāśayaḥ satya-vāk | cakravāka-samo mantrī na kvāpy avalokyate | rājāha-yady evaṃ tadā katham asau tvayā vañcitaḥ ? vihasya meghavarṇaḥ prāha-deva ! viśvāsa-pratipannānāṃ vañcane kā vidagdhatā | aṅkam āruhya suptaṃ hi hatvā kiṃ nāma pauruṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृणु देव ! तेन मन्त्रिणाहं प्रथम-दर्शने एवं विज्ञातः, किन्तु महाशयो ऽसौ राजा, तेन मया विप्रलब्धः । तथा चोक्तम्- आत्मौपम्येन यो वेत्ति दुर्जनं सत्य-वादिनम् । स तथा वञ्च्यते धूर्तैर् ब्राह्मणाश् छागतो यथा

śṛṇu deva ! tena mantriṇāhaṃ prathama-darśane evaṃ vijñātaḥ, kintu mahāśayo 'sau rājā, tena mayā vipralabdhaḥ | tathā coktam- ātmaupamyena yo vetti durjanaṃ satya-vādinam | sa tathā vañcyate dhūrtair brāhmaṇāś chāgato yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजोवाच-कथम् एतत् ? मेघवर्णः कथयति- कथा ९ अस्ति गौतमस्यारण्ये प्रस्तुत-यज्ञः कश्चिद् ब्राह्मणः । स च यज्ञार्थं ग्रामान्तराच् छागम् उपक्रीय, स्कन्धे नीत्वा, गच्छ धूर्त-त्रयेणावलोकितः । ततस् ते धूर्ताः-यद्य् एष छागः केनाप्य् उपायेन लभ्यते, तदा मति-प्रकर्षो भवतीति समालोच्य, वृक्ष-त्रय-तले क्रोशान्तरेण तस्य ब्राह्मणस्यागमनं प्रतीक्ष्य पथि स्थिताः । तत्रैकेन धूर्तेन गच्छन् स ब्राह्मणो ऽभिहितः-भो ब्राह्मण ! किम् इति त्वया कुक्कुरः स्कन्धेनोह्यते । विप्रेणोक्तं-नायं श्वा, किन्तु यज्ञ-च्छागः । अथान्तर-स्थितेनान्येन धूर्तेन तथैवोक्तम् । तद् आकर्ण्य ब्राह्मणश् छागं भूमौ निधाय मुहुर् निरीक्ष्य, पुनः स्कन्धे कृत्वा दोलायमान-मतिश् चलितः । यतः- मतिर् दोलायते सत्यं सताम् अपि खलोक्तिभिः । ताभिर् विश्वासितश् चासौ म्रियते चित्रकर्णवत्

rājovāca-katham etat ? meghavarṇaḥ kathayati- kathā 9 asti gautamasyāraṇye prastuta-yajñaḥ kaścid brāhmaṇaḥ | sa ca yajñārthaṃ grāmāntarāc chāgam upakrīya, skandhe nītvā, gaccha dhūrta-trayeṇāvalokitaḥ | tatas te dhūrtāḥ-yady eṣa chāgaḥ kenāpy upāyena labhyate, tadā mati-prakarṣo bhavatīti samālocya, vṛkṣa-traya-tale krośāntareṇa tasya brāhmaṇasyāgamanaṃ pratīkṣya pathi sthitāḥ | tatraikena dhūrtena gacchan sa brāhmaṇo 'bhihitaḥ-bho brāhmaṇa ! kim iti tvayā kukkuraḥ skandhenohyate | vipreṇoktaṃ-nāyaṃ śvā, kintu yajña-cchāgaḥ | athāntara-sthitenānyena dhūrtena tathaivoktam | tad ākarṇya brāhmaṇaś chāgaṃ bhūmau nidhāya muhur nirīkṣya, punaḥ skandhe kṛtvā dolāyamāna-matiś calitaḥ | yataḥ- matir dolāyate satyaṃ satām api khaloktibhiḥ | tābhir viśvāsitaś cāsau mriyate citrakarṇavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजाह--कथम् एतत् ? स कथयति- कथा १० अस्ति कस्मिंश्चिद् वनोद्देशे मदोत्कटो नाम सिंहः । तस्य सेवकास् त्रयः काको व्याघ्रो जम्बुकश् च । अथ तैर् भ्रमद्भिः सार्थ-भ्रष्टः कश्चिद् उष्ट्रो दृष्टः । पृष्टश् च-कुतो भवान् आगतः सार्थाद् भ्रष्टः ? स चात्म-वृत्तान्तम् अकथयत् । ततस् तैर् नीत्वा सिंहायासौ समर्पितः । तेन चाभय-वाचं दत्त्वा, चित्रकर्ण इति नाम कृत्वा स्थापितः । अथ कदाचित् सिंहस्य शरीर-वैकल्याद् भूरि-वृष्टि-कारणाच् चाहारम् अलभमानास् ते व्यग्रा बभूवुः । ततस् तैर् आलोचितम् । चित्रकर्णम् एव यथा स्वामी व्यापादयति तथानुष्ठीयताम् । किम् अनेन कण्टक-भुजास्माकम् ? व्याघ्र उवाच-स्वामिनाभय-वाचं दत्त्वानुगृहीतो ऽयं, तत् कथम् एवं सम्भवति ? काको ब्रूते-इह समये परिक्षीणः स्वामी पापम् अपि करिष्यति । यतः- त्यजेत् क्षुधार्ता महिला स्वपुत्रं खादेत् क्षुधार्ता भुजगी स्वमण्डम् । बुभुक्षितः किं न करोति पापं क्षीणा नरा निष्करुणा भवन्ति

rājāha--katham etat ? sa kathayati- kathā 10 asti kasmiṃścid vanoddeśe madotkaṭo nāma siṃhaḥ | tasya sevakās trayaḥ kāko vyāghro jambukaś ca | atha tair bhramadbhiḥ sārtha-bhraṣṭaḥ kaścid uṣṭro dṛṣṭaḥ | pṛṣṭaś ca-kuto bhavān āgataḥ sārthād bhraṣṭaḥ ? sa cātma-vṛttāntam akathayat | tatas tair nītvā siṃhāyāsau samarpitaḥ | tena cābhaya-vācaṃ dattvā, citrakarṇa iti nāma kṛtvā sthāpitaḥ | atha kadācit siṃhasya śarīra-vaikalyād bhūri-vṛṣṭi-kāraṇāc cāhāram alabhamānās te vyagrā babhūvuḥ | tatas tair ālocitam | citrakarṇam eva yathā svāmī vyāpādayati tathānuṣṭhīyatām | kim anena kaṇṭaka-bhujāsmākam ? vyāghra uvāca-svāminābhaya-vācaṃ dattvānugṛhīto 'yaṃ, tat katham evaṃ sambhavati ? kāko brūte-iha samaye parikṣīṇaḥ svāmī pāpam api kariṣyati | yataḥ- tyajet kṣudhārtā mahilā svaputraṃ khādet kṣudhārtā bhujagī svamaṇḍam | bubhukṣitaḥ kiṃ na karoti pāpaṃ kṣīṇā narā niṣkaruṇā bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- मत्तः प्रमत्तश् चोन्मत्तः श्रान्तः क्रुद्धो बुभुक्षितः । लुब्धो भीरुस् त्वरा-युक्तः कामुकश् च न धर्म-वित्

anyac ca- mattaḥ pramattaś conmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ | lubdho bhīrus tvarā-yuktaḥ kāmukaś ca na dharma-vit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सञ्चिन्त्य सर्वे सिंहान्तिकं जग्मुः । सिंहेनोक्तम्-आहारार्थं किञ्चित् प्राप्तम् ? तैर् उक्तम्-देव ! यत्नाद् अपि प्राप्तं किञ्चित् ? सिंहेनोक्तं-को ऽधुना जीवनोपायः ? काको वदति-देव ! स्वाधीनाहार-परित्यागात् सर्व-नाशो ऽयम् उपस्थितः ? सिंहेनोक्तम्-अत्राहारः कः स्वाधीनः ? काकः कर्णे कथयति-चित्रकर्ण इति । सिंहो भूमिं स्पृष्ट्वा कर्णौ स्पृशति । अब्रवीच् च-अभय-वाचं दत्त्वा धृतो ऽयम् अस्माभिः । तत् कथम् एवं सम्भवति ? तथा हि- न भूत-दानं न सुवर्ण-दानं न गो-प्रदानं न तथान्न-दानम् । यथा वदन्तीह महा-प्रदानं सर्वेषु दानेष्व् अभय-प्रदानम्

iti sañcintya sarve siṃhāntikaṃ jagmuḥ | siṃhenoktam-āhārārthaṃ kiñcit prāptam ? tair uktam-deva ! yatnād api prāptaṃ kiñcit ? siṃhenoktaṃ-ko 'dhunā jīvanopāyaḥ ? kāko vadati-deva ! svādhīnāhāra-parityāgāt sarva-nāśo 'yam upasthitaḥ ? siṃhenoktam-atrāhāraḥ kaḥ svādhīnaḥ ? kākaḥ karṇe kathayati-citrakarṇa iti | siṃho bhūmiṃ spṛṣṭvā karṇau spṛśati | abravīc ca-abhaya-vācaṃ dattvā dhṛto 'yam asmābhiḥ | tat katham evaṃ sambhavati ? tathā hi- na bhūta-dānaṃ na suvarṇa-dānaṃ na go-pradānaṃ na tathānna-dānam | yathā vadantīha mahā-pradānaṃ sarveṣu dāneṣv abhaya-pradānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- सर्व-काम-समृद्धस्य अश्वमेधस्य यत् फलम् । तत्-फलं लभते सम्यग् रक्षिते शरणागते

anyac ca- sarva-kāma-samṛddhasya aśvamedhasya yat phalam | tat-phalaṃ labhate samyag rakṣite śaraṇāgate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काको ब्रूते-नासौ स्वामिना व्यापादयितव्यः । किन्त्व् अस्माभिर् एव तथा कर्तव्यं, यथासौ स्व-देह-दानम् अङ्गीकरोति । सिंहस् तच् छ्रुत्वा तूष्णीं स्थितः । ततो ऽसौ लब्धावकाशः कूटं कृत्वा सर्वान् आदाय सिंहान्तिकं गतः । अथ काकेनोक्तं-देव ! यत्नाद् अप्य् आहारो न प्राप्तः । अनेकोपवास-क्लिष्टश् च स्वामी । तद् इदानीं मदीय-मांसम् उपभुज्यताम् । यतः- स्वामि-मूला भवन्त्य् एव सर्वाः प्रकृतयः खलु । समूलेष्व् अपि वृक्षेषु प्रयत्नः सफलो नृणाम्

kāko brūte-nāsau svāminā vyāpādayitavyaḥ | kintv asmābhir eva tathā kartavyaṃ, yathāsau sva-deha-dānam aṅgīkaroti | siṃhas tac chrutvā tūṣṇīṃ sthitaḥ | tato 'sau labdhāvakāśaḥ kūṭaṃ kṛtvā sarvān ādāya siṃhāntikaṃ gataḥ | atha kākenoktaṃ-deva ! yatnād apy āhāro na prāptaḥ | anekopavāsa-kliṣṭaś ca svāmī | tad idānīṃ madīya-māṃsam upabhujyatām | yataḥ- svāmi-mūlā bhavanty eva sarvāḥ prakṛtayaḥ khalu | samūleṣv api vṛkṣeṣu prayatnaḥ saphalo nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिंहेनोक्तं-भद्र ! वरं प्राण-परित्यागो, न पुनर् ईदृशे कर्मणि प्रवृत्तिः । जम्बुकेनापि तथोक्तम् । ततः सिंहेनोक्तं-मैवम् । अथ व्याघ्रेणोक्तं-मद्-देहेन जीवतु स्वामी । सिंहेनोक्तं-न कदाचिद् एवम् उचितम् । अथ चित्रकर्णो ऽपि जात-विश्वासस् तथैवात्म-देह-दानम् आह-ततस् तद्-वचनात् तेन व्याघ्रेणासौ कुक्षिं विदार्य व्यापादितः । सर्वैर् भक्षितश् च । अतो ऽहं ब्रवीमि-मतिर् दोलायते सत्यम् इत्य् आदि । ततस् तृतीय-धूर्त-वचनं श्रुत्वा, स्व-मति-भ्रमं निश्चित्य छागं त्यक्त्वा, ब्राह्मणः स्नात्वा गृहं ययौ । छागश् च तैर् धूर्तैर् नीत्वा भक्षितः । अतो ऽहं ब्रवीमि-आत्मौपम्येन यो वेत्तीत्य् आदि । राजाह-मेघवर्ण ! कथं शत्रु-मध्ये त्वया सुचिरम् उषितम् ? कथं वा तेषाम् अनुनयः कृतः ? मेघवर्ण उवाच-देव ! स्वामि-कार्यार्थितया स्व-प्रयोजन-वशाद् वा किं किं न क्रियते ? पश्य- लोको वहति किं राजन् न मूर्ध्ना दग्धुम् इन्धनम् । क्षालयन्त्य् अपि वृक्षाङ्घ्रिं नदी-वेला निकृन्तति

siṃhenoktaṃ-bhadra ! varaṃ prāṇa-parityāgo, na punar īdṛśe karmaṇi pravṛttiḥ | jambukenāpi tathoktam | tataḥ siṃhenoktaṃ-maivam | atha vyāghreṇoktaṃ-mad-dehena jīvatu svāmī | siṃhenoktaṃ-na kadācid evam ucitam | atha citrakarṇo 'pi jāta-viśvāsas tathaivātma-deha-dānam āha-tatas tad-vacanāt tena vyāghreṇāsau kukṣiṃ vidārya vyāpāditaḥ | sarvair bhakṣitaś ca | ato 'haṃ bravīmi-matir dolāyate satyam ity ādi | tatas tṛtīya-dhūrta-vacanaṃ śrutvā, sva-mati-bhramaṃ niścitya chāgaṃ tyaktvā, brāhmaṇaḥ snātvā gṛhaṃ yayau | chāgaś ca tair dhūrtair nītvā bhakṣitaḥ | ato 'haṃ bravīmi-ātmaupamyena yo vettīty ādi | rājāha-meghavarṇa ! kathaṃ śatru-madhye tvayā suciram uṣitam ? kathaṃ vā teṣām anunayaḥ kṛtaḥ ? meghavarṇa uvāca-deva ! svāmi-kāryārthitayā sva-prayojana-vaśād vā kiṃ kiṃ na kriyate ? paśya- loko vahati kiṃ rājan na mūrdhnā dagdhum indhanam | kṣālayanty api vṛkṣāṅghriṃ nadī-velā nikṛntati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा चोक्तम्- स्कन्धेनापि वहेच् छत्रून् कार्यम् आसाद्य बुद्धिमान् । यथा वृद्धेन सर्पेण मण्डूका विनिपातिताः

tathā coktam- skandhenāpi vahec chatrūn kāryam āsādya buddhimān | yathā vṛddhena sarpeṇa maṇḍūkā vinipātitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजाह-कथम् एतत् ? मेघवर्णः कथयति- कथा ११ अस्ति जीर्णोद्याने मन्द-विषो नाम सर्पः । सो ऽतिजीर्णतया स्वाहारम् अप्य् अन्वेष्टुम् अक्षमः सरस्-तीरे पतित्वा स्थितः । ततो दूराद् एव केनचिन् मण्डूकेन दृष्टः, पृष्टश् च-किम् इति त्वाम् आहारं नान्विष्यति ? सर्पो ऽवदत्-गच्छ भद्र ! किं ते मम मन्द-भाग्यस्य वृत्तान्त-प्रश्नेन ? ततः सञ्जात-कौतुकः स च भेकः सर्वथा कथ्यताम् इत्य् आह । सर्पो ऽप्य् आह-भद्र ! पुर-वासिनः श्रोत्रियस्य कौण्डिन्यस्य पुत्रो विंशति-वर्ष-देशीयः सर्व-गुण-सम्पन्नो दुर्दैवान् मया नृशंसेन दष्टः । ततस् तं सुशील-नामानं पुत्रं मृतम् अवलोक्य, शोकेन मूर्च्छितः कौण्डिन्यः पृथिव्यां लुलोठ । अनन्तरं ब्रह्मपुर-वासिनः सर्वे बान्धवास् तत्रागत्योपविष्टाः । तथा चोक्तम्- उत्सवे व्यसने युद्धे दुर्भिक्षे राष्ट्र-विप्लवे । राज-द्वारे श्मशाने च यस् तिष्ठति स बान्धवः

rājāha-katham etat ? meghavarṇaḥ kathayati- kathā 11 asti jīrṇodyāne manda-viṣo nāma sarpaḥ | so 'tijīrṇatayā svāhāram apy anveṣṭum akṣamaḥ saras-tīre patitvā sthitaḥ | tato dūrād eva kenacin maṇḍūkena dṛṣṭaḥ, pṛṣṭaś ca-kim iti tvām āhāraṃ nānviṣyati ? sarpo 'vadat-gaccha bhadra ! kiṃ te mama manda-bhāgyasya vṛttānta-praśnena ? tataḥ sañjāta-kautukaḥ sa ca bhekaḥ sarvathā kathyatām ity āha | sarpo 'py āha-bhadra ! pura-vāsinaḥ śrotriyasya kauṇḍinyasya putro viṃśati-varṣa-deśīyaḥ sarva-guṇa-sampanno durdaivān mayā nṛśaṃsena daṣṭaḥ | tatas taṃ suśīla-nāmānaṃ putraṃ mṛtam avalokya, śokena mūrcchitaḥ kauṇḍinyaḥ pṛthivyāṃ luloṭha | anantaraṃ brahmapura-vāsinaḥ sarve bāndhavās tatrāgatyopaviṣṭāḥ | tathā coktam- utsave vyasane yuddhe durbhikṣe rāṣṭra-viplave | rāja-dvāre śmaśāne ca yas tiṣṭhati sa bāndhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र कपिलो नाम स्नातको ऽवदत्-अरे कौण्डिन्य ! मूढो ऽसि येनैवं विलपसि । शृणु- क्रोडीकरोति प्रथमं यदा जातम् अनित्यता । धात्रीव जननी पश्चात् तदा शोकस्य कः क्रमः

tatra kapilo nāma snātako 'vadat-are kauṇḍinya ! mūḍho 'si yenaivaṃ vilapasi | śṛṇu- kroḍīkaroti prathamaṃ yadā jātam anityatā | dhātrīva jananī paścāt tadā śokasya kaḥ kramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- क्व गताः पृथिवी-पालाः स-सैन्य-बल-वाहनाः । वियोग-साक्षिणी येषां भूमिर् अद्यापि तिष्ठति

tathā ca- kva gatāḥ pṛthivī-pālāḥ sa-sainya-bala-vāhanāḥ | viyoga-sākṣiṇī yeṣāṃ bhūmir adyāpi tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर् ध्रुवं जन्म मृतस्य च । अद्य वाब्द-शतान्ते वा मृत्युर् वै प्राणिनां ध्रुवः

tathā ca- jātasya hi dhruvo mṛtyur dhruvaṃ janma mṛtasya ca | adya vābda-śatānte vā mṛtyur vai prāṇināṃ dhruvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- कायः संनिहितापायः सम्पदः पदम् आपदाम् । समागमाः सापगमाः सर्वम् उत्पादि भङ्गुरम्

aparaṃ ca- kāyaḥ saṃnihitāpāyaḥ sampadaḥ padam āpadām | samāgamāḥ sāpagamāḥ sarvam utpādi bhaṅguram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिक्षणम् अयं कायः क्षीयमाणो न लक्ष्यते । आमकुम्भ इवाम्भः-स्थो विशीर्णः सन् विभाष्यते

pratikṣaṇam ayaṃ kāyaḥ kṣīyamāṇo na lakṣyate | āmakumbha ivāmbhaḥ-stho viśīrṇaḥ san vibhāṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसन्नतरतामेति मृत्युर् जन्तोर् दिने दिने । आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव पदे पदे

āsannataratāmeti mṛtyur jantor dine dine | āghātaṃ nīyamānasya vadhyasyeva pade pade

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः- अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्य-सञ्चयः । ऐश्वर्यं प्रिय-संवासो मुह्येत् तत्र न पण्डितः

yataḥ- anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ dravya-sañcayaḥ | aiśvaryaṃ priya-saṃvāso muhyet tatra na paṇḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ । समेत्य च व्यपेयातां तद्वद् भूत-समागमः

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau | sametya ca vyapeyātāṃ tadvad bhūta-samāgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा हि पथिकः कश्चिच् छायाम् आश्रित्य तिष्ठति । विश्रम्य च पुनर् गच्छेद् तद्वद् भूत-समागमः

yathā hi pathikaḥ kaścic chāyām āśritya tiṣṭhati | viśramya ca punar gacched tadvad bhūta-samāgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- पञ्चभिर् निर्मिते देहे पञ्चत्वं च पुनर् गते । स्वां स्वां योनिम् अनुप्राप्ते तत्र का परिदेवना

anyac ca- pañcabhir nirmite dehe pañcatvaṃ ca punar gate | svāṃ svāṃ yonim anuprāpte tatra kā paridevanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावतः कुरुते जन्तुः सम्बन्धान् मनसः प्रियान् । तावन्तो ऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोक-शङ्कवः

yāvataḥ kurute jantuḥ sambandhān manasaḥ priyān | tāvanto 'sya nikhanyante hṛdaye śoka-śaṅkavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नायम् अत्यन्त-संवासो लभ्यते येन केनचित् । अपि स्वेन शरीरेण किम् उतान्येन केनचित्

nāyam atyanta-saṃvāso labhyate yena kenacit | api svena śarīreṇa kim utānyena kenacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च- संयोगो हि वियोगस्य संसूचयति सम्भवम् । अनतिक्रमणीयस्य जन्म मृत्योर् इवागमम्

api ca- saṃyogo hi viyogasya saṃsūcayati sambhavam | anatikramaṇīyasya janma mṛtyor ivāgamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपात-रमणीयानां संयोगानां प्रियैः सह । अपथ्यानाम् इवान्नानां परिणामो हि दारुणः

āpāta-ramaṇīyānāṃ saṃyogānāṃ priyaiḥ saha | apathyānām ivānnānāṃ pariṇāmo hi dāruṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- व्रजन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरितां यथा । आयुर् आदाय मर्त्यानां तथा रात्र्य्-अहनी सदा

aparaṃ ca- vrajanti na nivartante srotāṃsi saritāṃ yathā | āyur ādāya martyānāṃ tathā rātry-ahanī sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखास्वाद-परो यस् तु संसारे सत्-समागमः । स वियोगावसानत्वाद् दुःखानां धुरि युज्यते

sukhāsvāda-paro yas tu saṃsāre sat-samāgamaḥ | sa viyogāvasānatvād duḥkhānāṃ dhuri yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एव हि नेच्छन्ति साधवः सत्-समागमम् । यद्-वियोगासि-लूनस्य मनसो नास्ति भेषजम्

ata eva hi necchanti sādhavaḥ sat-samāgamam | yad-viyogāsi-lūnasya manaso nāsti bheṣajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुकृतान्य् अपि कर्माणि राजभिः सगरादिभिः । अथ तान्य् एव कर्माणि ते चापि प्रलयं गताः

sukṛtāny api karmāṇi rājabhiḥ sagarādibhiḥ | atha tāny eva karmāṇi te cāpi pralayaṃ gatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संचिन्त्य संचिन्त्य तम् उग्र-दण्डं मृत्युं मनुष्यस्य विचक्षणस्य । वर्षाम्बु-सिक्ता इव चर्म-बन्धाः सर्वे प्रयत्नाः शिथिलीभवन्ति

saṃcintya saṃcintya tam ugra-daṇḍaṃ mṛtyuṃ manuṣyasya vicakṣaṇasya | varṣāmbu-siktā iva carma-bandhāḥ sarve prayatnāḥ śithilībhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याम् एव रात्रिं प्रथमाम् उपैति गर्भे निवासं नरवीर लोकः । ततः प्रभृत्य् अस्खलित-प्रयाणः स प्रत्यहं मृत्यु-समीपम् एति

yām eva rātriṃ prathamām upaiti garbhe nivāsaṃ naravīra lokaḥ | tataḥ prabhṛty askhalita-prayāṇaḥ sa pratyahaṃ mṛtyu-samīpam eti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञानं कारणं न स्याद् वियोगो यदि कारणम् । शोको दिनेषु गच्छत्सु वर्धताम् अपयाति किम्

ajñānaṃ kāraṇaṃ na syād viyogo yadi kāraṇam | śoko dineṣu gacchatsu vardhatām apayāti kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् भद्र ! तद् आत्मानम् अनुसन्धेहि । शोक-चर्चां च परिहर, यतः- अकाण्ड-पात-जातानाम् अस्त्राणां मर्म-भेदिनाम् । गाढ-शोक-प्रहाराणाम् अचिन्तैव महौषधम्

tad bhadra ! tad ātmānam anusandhehi | śoka-carcāṃ ca parihara, yataḥ- akāṇḍa-pāta-jātānām astrāṇāṃ marma-bhedinām | gāḍha-śoka-prahārāṇām acintaiva mahauṣadham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तद्-वचनं निशम्य, प्रबुद्ध इव कौण्डिन्य उत्थायाब्रवीत् । तद् अलम् इदानीं गृह-नरक-वासेन वनम् एव गच्छामि । कपिलः पुनर् आह- वनेऽपि दोषाः प्रभवन्ति रागिणां गृहेऽपि पञ्चेन्द्रिय-निग्रहस् तपः । अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते त्रिवृत्त-रागस्य गृहं तपोवनम्

tatas tad-vacanaṃ niśamya, prabuddha iva kauṇḍinya utthāyābravīt | tad alam idānīṃ gṛha-naraka-vāsena vanam eva gacchāmi | kapilaḥ punar āha- vane'pi doṣāḥ prabhavanti rāgiṇāṃ gṛhe'pi pañcendriya-nigrahas tapaḥ | akutsite karmaṇi yaḥ pravartate trivṛtta-rāgasya gṛhaṃ tapovanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः- दुःखितो ऽपि चरेद् धर्मं यत्र कुत्राश्रमे रतः । समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्म-कारणम्

yataḥ- duḥkhito 'pi cared dharmaṃ yatra kutrāśrame rataḥ | samaḥ sarveṣu bhūteṣu na liṅgaṃ dharma-kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तं च- वृत्त्य्-अर्थं भोजनं येषां सन्तानार्थं च मैथुनम् । वाक् सत्य-वचनार्थाय दुर्गाण्य् अपि तरन्ति ते

uktaṃ ca- vṛtty-arthaṃ bhojanaṃ yeṣāṃ santānārthaṃ ca maithunam | vāk satya-vacanārthāya durgāṇy api taranti te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा हि- आत्मा नदी संयम् अपुण्य-तीर्था सत्योदका शील-तटा दयोर्मिः । तत्राभिषेकं कुरु पाण्डु-पुत्र ! न वारिणा शुष्यति चान्तरात्मा

tathā hi- ātmā nadī saṃyam apuṇya-tīrthā satyodakā śīla-taṭā dayormiḥ | tatrābhiṣekaṃ kuru pāṇḍu-putra ! na vāriṇā śuṣyati cāntarātmā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषतश् च- जन्म-मृत्यु-जरा-व्याधि-वेदनाभिर् उपद्रुतम् । संसारम् इमम् उत्पन्नम् असारं त्यजतः सुखम्

viśeṣataś ca- janma-mṛtyu-jarā-vyādhi-vedanābhir upadrutam | saṃsāram imam utpannam asāraṃ tyajataḥ sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः- दुःखम् एवास्ति न सुखं यस्मात् तद् उपलक्ष्यते । दुःखार्तस्य प्रतीकारे सुख-संज्ञा विधीयते

yataḥ- duḥkham evāsti na sukhaṃ yasmāt tad upalakṣyate | duḥkhārtasya pratīkāre sukha-saṃjñā vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौण्डिन्यो ब्रूते-एवम् एव । ततो ऽहं तेन शोकाकुलेन ब्राह्मणेन शप्तो, यद् अद्यारभ्य मण्डूकानां वाहनं भविष्यतीति । कपिलो ब्रूते-सम्प्रत्य् उपदेशासहिष्णुर् भवान् । शोकाविष्टं ते हृदयम् । तथापि कार्यं शृणु- सङ्गः सर्वात्मना त्याज्यः स चेत् त्यक्तुं न शक्यते । स सद्भिः सह कर्तव्यः सतां सङ्गो हि भेषजम्

kauṇḍinyo brūte-evam eva | tato 'haṃ tena śokākulena brāhmaṇena śapto, yad adyārabhya maṇḍūkānāṃ vāhanaṃ bhaviṣyatīti | kapilo brūte-sampraty upadeśāsahiṣṇur bhavān | śokāviṣṭaṃ te hṛdayam | tathāpi kāryaṃ śṛṇu- saṅgaḥ sarvātmanā tyājyaḥ sa cet tyaktuṃ na śakyate | sa sadbhiḥ saha kartavyaḥ satāṃ saṅgo hi bheṣajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- कामः सर्वात्मना हेयः स चेद् धातुं न शक्यते । स्व-भार्यां प्रति कर्तव्यः सैव तस्य हि भेषजम्

anyac ca- kāmaḥ sarvātmanā heyaḥ sa ced dhātuṃ na śakyate | sva-bhāryāṃ prati kartavyaḥ saiva tasya hi bheṣajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतच् छ्रुत्वा स कौण्डिन्यः कपिलोपदेशामृत-प्रशान्त-शोकानलो यथाविधि दण्ड-ग्रहणं कृतवान् । अतो ब्राह्मण-शापान् मण्डूकान् वोढुम् अत्र तिष्ठामि । अनन्तरं तेन मण्डूकेन गत्वा मण्डूक-नाथस्य जालपाद-नाम्नो ऽग्रे तत् कथितम् । ततो ऽसाव् आगत्य मण्डूक-नाथस् तस्य सर्पस्य पृष्ठम् आरूढवान् । स च सर्पस् तं पृष्ठे कृत्वा चित्रपद-क्रमं बभ्राम । परेद्युश् चलितुम् असमर्थं तं मण्डूक-नाथम् अवदत्-किम् अद्य भवान् मन्द-गतिः ? सर्पो ब्रूते-देव ! आहार-विरहाद् असमर्थो ऽस्मि । मण्डूक-नाथो ऽवदत्-अस्माद् आज्ञया मण्डूकान् भक्षय । ततः गृहीतो ऽयं महा-प्रसाद इत्य् उक्त्वा क्रमशो मण्डूकान् खादितवान् । अथ निर्मण्डूकं सरो विलोक्य मण्डूक-नाथो ऽपि तेन खादितः । अतो ऽहं ब्रवीमि-स्कन्धेनापि वहेच् छत्रून् इत्य् आदि । देव ! यात्व् इदानीं पुरावृत्ताख्यान-कथनं सर्वथा सन्धेयो ऽयं हिरण्यगर्भ-राजा सन्धीयताम् इति मे मतिः । राजोवाच-को ऽयं भवतो विचारः ? यतो जितस् तावद् अयम् अस्माभिः । ततो यद्य् अस्मत् सेवया वसति, तद् आस्ताम् । नो चेद् विगृह्यताम् । अत्रान्तरे जम्बूद्वीपाद् आगत्य शुकेनोक्तं-देव ! सिंहल-द्वीपस्य सारसो राजा सम्प्रति जम्बूद्वीपम् आक्रम्यावतिष्ठते । राजा स-सम्भ्रमं ब्रूते-किं किम् ? शुकः पूर्वोक्तं कथयति । गृध्रः स्वगतम् उवाच-साधु रे चक्रवाक मन्त्रिन् ! साधु ! राजा स-कोपम् आह-आस्तां तावद् अयं गत्वा तम् एव स-मूलम् उन्मूलयामि । दूरदर्शी विहस्याह- न शरन्-मेघवत् कार्यं वृथैव घन-गर्जितम् । परस्यार्थम् अनर्थं वा प्रकाशयति नो महान्

etac chrutvā sa kauṇḍinyaḥ kapilopadeśāmṛta-praśānta-śokānalo yathāvidhi daṇḍa-grahaṇaṃ kṛtavān | ato brāhmaṇa-śāpān maṇḍūkān voḍhum atra tiṣṭhāmi | anantaraṃ tena maṇḍūkena gatvā maṇḍūka-nāthasya jālapāda-nāmno 'gre tat kathitam | tato 'sāv āgatya maṇḍūka-nāthas tasya sarpasya pṛṣṭham ārūḍhavān | sa ca sarpas taṃ pṛṣṭhe kṛtvā citrapada-kramaṃ babhrāma | paredyuś calitum asamarthaṃ taṃ maṇḍūka-nātham avadat-kim adya bhavān manda-gatiḥ ? sarpo brūte-deva ! āhāra-virahād asamartho 'smi | maṇḍūka-nātho 'vadat-asmād ājñayā maṇḍūkān bhakṣaya | tataḥ gṛhīto 'yaṃ mahā-prasāda ity uktvā kramaśo maṇḍūkān khāditavān | atha nirmaṇḍūkaṃ saro vilokya maṇḍūka-nātho 'pi tena khāditaḥ | ato 'haṃ bravīmi-skandhenāpi vahec chatrūn ity ādi | deva ! yātv idānīṃ purāvṛttākhyāna-kathanaṃ sarvathā sandheyo 'yaṃ hiraṇyagarbha-rājā sandhīyatām iti me matiḥ | rājovāca-ko 'yaṃ bhavato vicāraḥ ? yato jitas tāvad ayam asmābhiḥ | tato yady asmat sevayā vasati, tad āstām | no ced vigṛhyatām | atrāntare jambūdvīpād āgatya śukenoktaṃ-deva ! siṃhala-dvīpasya sāraso rājā samprati jambūdvīpam ākramyāvatiṣṭhate | rājā sa-sambhramaṃ brūte-kiṃ kim ? śukaḥ pūrvoktaṃ kathayati | gṛdhraḥ svagatam uvāca-sādhu re cakravāka mantrin ! sādhu ! rājā sa-kopam āha-āstāṃ tāvad ayaṃ gatvā tam eva sa-mūlam unmūlayāmi | dūradarśī vihasyāha- na śaran-meghavat kāryaṃ vṛthaiva ghana-garjitam | parasyārtham anarthaṃ vā prakāśayati no mahān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरं च- एकदा न विगृह्णीयाद् बहून् राजाभिघातिनः । स-दर्पो ऽप्य् उरगः कीटैर् बहुभिर् नाश्यते ध्रुवम्

aparaṃ ca- ekadā na vigṛhṇīyād bahūn rājābhighātinaḥ | sa-darpo 'py uragaḥ kīṭair bahubhir nāśyate dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देव ! किम् इतो विना सन्धानं गमनम् अस्ति ? यतस् तदास्माकं पश्चात् प्रकोपो ऽनेन कर्तव्यः । अपरं च- यो ऽर्थ-तत्त्वम् अविज्ञाय क्रोधस्यैव वशं गतः । स तथा तप्यते मूढो ब्राह्मणो नकुलाद् यथा

deva ! kim ito vinā sandhānaṃ gamanam asti ? yatas tadāsmākaṃ paścāt prakopo 'nena kartavyaḥ | aparaṃ ca- yo 'rtha-tattvam avijñāya krodhasyaiva vaśaṃ gataḥ | sa tathā tapyate mūḍho brāhmaṇo nakulād yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजाह--कथम् एतत् ? दूरदर्शी कथयति- कथा ११ अस्त्य् उज्जयिन्यां माधवो नाम विप्रः । तस्य ब्राह्मणी प्रसूता, बालापत्यस्य रक्षार्थं ब्राह्मणम् अवस्थाप्य स्थातुं गता । अथ ब्राह्मणाय राज्ञः पार्वण-श्राद्धं दातुम् आह्वानम् आगतम् । तच् छ्रुत्वा ब्राह्मणो ऽपि सहज-दारिद्र्याद् अचिन्तयत्-यदि सत्वरं न गच्छामि, तदान्या कश्चिच् छ्रुत्वा श्राद्धं ग्रहीष्यति । यतः- आदेयस्य प्रदेयस्य कर्तव्यस्य च कर्मणः । क्षिप्रम् अक्रियमाणस्य कालः पिबति तद्-रसम्

rājāha--katham etat ? dūradarśī kathayati- kathā 11 asty ujjayinyāṃ mādhavo nāma vipraḥ | tasya brāhmaṇī prasūtā, bālāpatyasya rakṣārthaṃ brāhmaṇam avasthāpya sthātuṃ gatā | atha brāhmaṇāya rājñaḥ pārvaṇa-śrāddhaṃ dātum āhvānam āgatam | tac chrutvā brāhmaṇo 'pi sahaja-dāridryād acintayat-yadi satvaraṃ na gacchāmi, tadānyā kaścic chrutvā śrāddhaṃ grahīṣyati | yataḥ- ādeyasya pradeyasya kartavyasya ca karmaṇaḥ | kṣipram akriyamāṇasya kālaḥ pibati tad-rasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किन्तु बालाकस्यात्र रक्षको नास्ति । तत् किं करोमि ? यातु, चिर-काल-पालितम् इमं नकुलं पुत्र-निर्विशेषं बालक-रक्षायां व्यवस्थाप्य गच्छामि । तथा कृत्वा गतः । ततस् तेन नकुलेन बालक-समीपम् आगच्छन् कृष्ण-सर्पो दृष्टो व्यापाद्य कोपात् खण्डं खण्डं कृत्वा भक्षितश् च । ततो ऽसौ नकुलो ब्राह्मणम् आयान्तम् अवलोक्य रक्त-विलिप्त-मुख-पदः सत्वरम् उपगम्य तच्-चरणयोर् लुलोठ । ततः स विप्रस् तथा-विधं दृष्ट्वा मम बालको ऽनेन खादित इत्य् अवधार्य नकुलः व्यापादितवान् । अनन्तरं यावद् उपसृत्यापत्यं पश्यति ब्राह्मणस् तावद् बालकः सुस्थः स्वपिति सर्पश् च व्यापादितस् तिष्ठति । ततस् तम् उपकारकं नकुलं निरीक्ष्य, भावित-चेताः स ब्राह्मणः परं विषादम् अगमत् । अतो ऽहं ब्रवीमि-यो ऽर्थ-तत्त्वम् अविज्ञाय इत्य् आदि । अपरं च- कामः क्रोधस् तथा लोभो हर्षो मानो मदस् तथा । षड्-वर्गम् उत्सृजेद् एनं तस्मिंस् त्यक्ते सुखी नृपः

kintu bālākasyātra rakṣako nāsti | tat kiṃ karomi ? yātu, cira-kāla-pālitam imaṃ nakulaṃ putra-nirviśeṣaṃ bālaka-rakṣāyāṃ vyavasthāpya gacchāmi | tathā kṛtvā gataḥ | tatas tena nakulena bālaka-samīpam āgacchan kṛṣṇa-sarpo dṛṣṭo vyāpādya kopāt khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ kṛtvā bhakṣitaś ca | tato 'sau nakulo brāhmaṇam āyāntam avalokya rakta-vilipta-mukha-padaḥ satvaram upagamya tac-caraṇayor luloṭha | tataḥ sa vipras tathā-vidhaṃ dṛṣṭvā mama bālako 'nena khādita ity avadhārya nakulaḥ vyāpāditavān | anantaraṃ yāvad upasṛtyāpatyaṃ paśyati brāhmaṇas tāvad bālakaḥ susthaḥ svapiti sarpaś ca vyāpāditas tiṣṭhati | tatas tam upakārakaṃ nakulaṃ nirīkṣya, bhāvita-cetāḥ sa brāhmaṇaḥ paraṃ viṣādam agamat | ato 'haṃ bravīmi-yo 'rtha-tattvam avijñāya ity ādi | aparaṃ ca- kāmaḥ krodhas tathā lobho harṣo māno madas tathā | ṣaḍ-vargam utsṛjed enaṃ tasmiṃs tyakte sukhī nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजाह-मन्त्रिन् ! एष ते निश्चयः ? मन्त्री ब्रूते-एवम् एव । यतः- स्मृतिस् तत्-परतार्थेषु वितर्को ज्ञान-निश्चयः । दृढता मन्त्र-गुप्तिश् च मन्त्रिणः परमो गुणः

rājāha-mantrin ! eṣa te niścayaḥ ? mantrī brūte-evam eva | yataḥ- smṛtis tat-paratārtheṣu vitarko jñāna-niścayaḥ | dṛḍhatā mantra-guptiś ca mantriṇaḥ paramo guṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च- सहसा विदधीत न क्रियाम् अविवेकः परमापदां पदम् । वृणुते हि विमृश्य कारिणं गुण-लुब्धाः स्वयम् एव सम्पदः

tathā ca- sahasā vidadhīta na kriyām avivekaḥ paramāpadāṃ padam | vṛṇute hi vimṛśya kāriṇaṃ guṇa-lubdhāḥ svayam eva sampadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् देव ! यदीदानीम् अस्मद्-वचनं क्रियते, तदा सन्धाय गम्यताम् । यतः- यद्यप्य् उपायाश् चत्वारो निर्दिष्टाः सध्य-साधने । सङ्ख्या-मात्रं फलं तेषां सिद्धिः साम्नि व्यवस्थिता

tad deva ! yadīdānīm asmad-vacanaṃ kriyate, tadā sandhāya gamyatām | yataḥ- yadyapy upāyāś catvāro nirdiṣṭāḥ sadhya-sādhane | saṅkhyā-mātraṃ phalaṃ teṣāṃ siddhiḥ sāmni vyavasthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजाह-कथम् एवं सत्वरं सम्भाव्यते ? मन्त्री ब्रूते-देव ! सत्वरं भविष्यति । यतः- मृद्-घटवत् सुख-भेद्यो दुःसन्धानश् च दुर्जनो भवति । सुजनस् तु कनक-घटवद् दुर्भेद्यश् चाशु सन्धेयः

rājāha-katham evaṃ satvaraṃ sambhāvyate ? mantrī brūte-deva ! satvaraṃ bhaviṣyati | yataḥ- mṛd-ghaṭavat sukha-bhedyo duḥsandhānaś ca durjano bhavati | sujanas tu kanaka-ghaṭavad durbhedyaś cāśu sandheyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञः सुखम् आराध्यः सुखतरम् आराध्यते विशेषज्ञः । ज्ञान-लव-दुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रञ्जयति

ajñaḥ sukham ārādhyaḥ sukhataram ārādhyate viśeṣajñaḥ | jñāna-lava-durvidagdhaṃ brahmāpi naraṃ na rañjayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मानुमेयाः सर्वत्र परोक्ष-गुण-वृत्तयः । तस्मात् परोक्ष-वृत्तीनां फलैः कर्म विभावयेत्

karmānumeyāḥ sarvatra parokṣa-guṇa-vṛttayaḥ | tasmāt parokṣa-vṛttīnāṃ phalaiḥ karma vibhāvayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजाह-अलम् उत्तरोत्तरेण, यथाभिप्रेतम् अनुष्ठीयताम् । एतन् मन्त्रयित्वा गृध्रो महामन्त्री-तत्र यथार्हं कर्तव्यम् इत्य् उक्त्वा दुर्गाभ्यन्तरं चलितः । ततः प्रणिधि-बकेनागत्य राज्ञी हिरण्यगर्भस्य निवेदितं-देव ! सन्धि-कर्तुं महामन्त्री गृध्रो ऽस्मत्-समीपम् आगच्छति । राजहंसो ब्रूते-मन्त्रिन् ! पुनर् अभिसन्धिना केनचिद् अत्रागमनम् । सर्वज्ञो विहस्याह-देव ! न शङ्कास्पदम् एतत् । यतो ऽसौ महाशयो दूरदर्शी । अथवा स्थितिर् इयं मन्द-मतीनां, कदाचिच् छङ्कैव न क्रियते, कदाचित् सर्वत्र शङ्का । तथा हि- सरसि बहुशस् ताराच्छायेक्षणात् परिवञ्चितः कुमुद-विटपान्वेषी हंसो निशास्वविचक्षणः । न दशति पुनस् ताराशङ्की दिवापि सितोत्पलं कुहुक-चकितो लोकः सत्येऽप्य् अपायम् अपेक्षते

rājāha-alam uttarottareṇa, yathābhipretam anuṣṭhīyatām | etan mantrayitvā gṛdhro mahāmantrī-tatra yathārhaṃ kartavyam ity uktvā durgābhyantaraṃ calitaḥ | tataḥ praṇidhi-bakenāgatya rājñī hiraṇyagarbhasya niveditaṃ-deva ! sandhi-kartuṃ mahāmantrī gṛdhro 'smat-samīpam āgacchati | rājahaṃso brūte-mantrin ! punar abhisandhinā kenacid atrāgamanam | sarvajño vihasyāha-deva ! na śaṅkāspadam etat | yato 'sau mahāśayo dūradarśī | athavā sthitir iyaṃ manda-matīnāṃ, kadācic chaṅkaiva na kriyate, kadācit sarvatra śaṅkā | tathā hi- sarasi bahuśas tārācchāyekṣaṇāt parivañcitaḥ kumuda-viṭapānveṣī haṃso niśāsvavicakṣaṇaḥ | na daśati punas tārāśaṅkī divāpi sitotpalaṃ kuhuka-cakito lokaḥ satye'py apāyam apekṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्जन-दूषित-मनसः सुजनेष्व् अपि नास्ति विश्वासः । बालः पायस-दग्धो दध्य् अपि फूत्कृत्य भक्षयति

durjana-dūṣita-manasaḥ sujaneṣv api nāsti viśvāsaḥ | bālaḥ pāyasa-dagdho dadhy api phūtkṛtya bhakṣayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् देव ! यथा-शक्ति तत्-पूजार्थं रत्नोपहारादि-सामग्री सुसज्जीक्रियताम् । तथानुष्ठिते सति स गृध्रो दुर्ग-द्वाराच् चक्रवाकेणोपगम्य, सत्कृत्यानीय राज-दर्शनं कारितो दत्तासने चोपविष्टः । चक्रवाक उवाच-मन्त्रिन् ! युष्मद्-आयत्तं सर्वं स्वेच्छयोपभुज्यताम् इदं राज्यम् æ राजहंसो ब्रूते-एवम् एव । दूरदर्शी कथयति-एवम् एवैतत् । किन्त्व् इदानीं बहु-प्रपञ्च-वचनं निष्पर्योजनम् । यतः- लुब्धम् अर्थेन गृह्णीयात् स्तब्धम् अञ्जलि-कर्मणा । मूर्खं छन्दानुरोधेन याथातथ्येन पण्डितम्

tad deva ! yathā-śakti tat-pūjārthaṃ ratnopahārādi-sāmagrī susajjīkriyatām | tathānuṣṭhite sati sa gṛdhro durga-dvārāc cakravākeṇopagamya, satkṛtyānīya rāja-darśanaṃ kārito dattāsane copaviṣṭaḥ | cakravāka uvāca-mantrin ! yuṣmad-āyattaṃ sarvaṃ svecchayopabhujyatām idaṃ rājyam æ rājahaṃso brūte-evam eva | dūradarśī kathayati-evam evaitat | kintv idānīṃ bahu-prapañca-vacanaṃ niṣparyojanam | yataḥ- lubdham arthena gṛhṇīyāt stabdham añjali-karmaṇā | mūrkhaṃ chandānurodhena yāthātathyena paṇḍitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच् च- सद्-भावेन हरेन् मित्रं सम्भ्रमेण तु बान्धवान् । स्त्री-भृत्यौ दान-मानाभ्यां दाक्षिण्येनेतरान् जनान्

anyac ca- sad-bhāvena haren mitraṃ sambhrameṇa tu bāndhavān | strī-bhṛtyau dāna-mānābhyāṃ dākṣiṇyenetarān janān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् इदानीं सन्धातुं गम्यताम् । महा-प्रतापश् चित्रवर्णो राजा । चक्रवाको ब्रूते-यथा सन्धानं कार्यम् । तद् अप्य् उच्यताम् । राजहंसो ब्रूते-कति प्रकाराः सन्धीनां सम्भवन्ति ? गृध्रो ब्रूते-कथयामि श्रूयताम्- बलीयसाभियुक्तस् तु नृपो नान्य-प्रतिक्रियः । आपन्नः सन्धिम् अन्विच्छेत् कुर्वाणः काल-यापनम्

tad idānīṃ sandhātuṃ gamyatām | mahā-pratāpaś citravarṇo rājā | cakravāko brūte-yathā sandhānaṃ kāryam | tad apy ucyatām | rājahaṃso brūte-kati prakārāḥ sandhīnāṃ sambhavanti ? gṛdhro brūte-kathayāmi śrūyatām- balīyasābhiyuktas tu nṛpo nānya-pratikriyaḥ | āpannaḥ sandhim anvicchet kurvāṇaḥ kāla-yāpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपाल उपहारश् च सन्तानः संगतस् तथा । उपन्यासः प्रतीकारः संयोगः पुरुषान्तरः

kapāla upahāraś ca santānaḥ saṃgatas tathā | upanyāsaḥ pratīkāraḥ saṃyogaḥ puruṣāntaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृष्ट-नर आदिष्ट आत्मामिष उपग्रहः । परिक्रयस् तथोच्छिन्नस् तथा च पर-दूषणः

adṛṣṭa-nara ādiṣṭa ātmāmiṣa upagrahaḥ | parikrayas tathocchinnas tathā ca para-dūṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्कन्धोपनेयः सन्धिश् च षोडशः परकीर्तितः । इति षोडशकं प्राहुः सन्धिं सन्धि-विचक्षणाः

skandhopaneyaḥ sandhiś ca ṣoḍaśaḥ parakīrtitaḥ | iti ṣoḍaśakaṃ prāhuḥ sandhiṃ sandhi-vicakṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपाल-सन्धिर् विज्ञेयः केवलं सम-सन्धिकः । सम्प्रदानाद् भवति य उपहारः स उच्यते

kapāla-sandhir vijñeyaḥ kevalaṃ sama-sandhikaḥ | sampradānād bhavati ya upahāraḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्तान-सन्धिर् विज्ञेयो दारिका-दान-पूर्वकः । सद्भिस् तु सङ्गतः सन्धिर् मैत्री-पूर्व उदाहृतः

santāna-sandhir vijñeyo dārikā-dāna-pūrvakaḥ | sadbhis tu saṅgataḥ sandhir maitrī-pūrva udāhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावद् आयुः-प्रमाणस् तु समानार्थ-प्रयोजनः । सम्पत्तौ वा विपत्तौ वा कारणैर् यो न भिद्यते

yāvad āyuḥ-pramāṇas tu samānārtha-prayojanaḥ | sampattau vā vipattau vā kāraṇair yo na bhidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्गतः सन्धिर् एवायं प्रकृष्टत्वात् सुवर्णवत् । तथान्यैः सन्धि-कुशलैः काञ्चनः समुदाहृतः

saṅgataḥ sandhir evāyaṃ prakṛṣṭatvāt suvarṇavat | tathānyaiḥ sandhi-kuśalaiḥ kāñcanaḥ samudāhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.