Library·Rupa Gosvamin: Ujjvalanilamani·8
अथ सखी-प्रकरणम् प्रेम-लीला-विहाराणां सम्यग् विस्तारिका सखी । विश्रम्भ-रत्न-पेटी च ततः सुष्थु विविच्यते
atha sakhī-prakaraṇam prema-līlā-vihārāṇāṃ samyag vistārikā sakhī | viśrambha-ratna-peṭī ca tataḥ suṣthu vivicyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एक-यूथानुषक्तानां सखीनाम् एव मध्यतः । अधिकादेर् भिदा ज्ञेया प्रखरादेश् च पूर्ववत्
eka-yūthānuṣaktānāṃ sakhīnām eva madhyataḥ | adhikāder bhidā jñeyā prakharādeś ca pūrvavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रेम-सौभाग्य-साद्गुण्याद्य्-आधिक्याद् अधिका सखी । समा तत्-साम्यतो ज्ञेया तल्-लघुत्वात् तथा लघुः
prema-saubhāgya-sādguṇyādy-ādhikyād adhikā sakhī | samā tat-sāmyato jñeyā tal-laghutvāt tathā laghuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्लङ्घ्य-वाक्य-प्रखरा प्रख्याता गौरवोचिता । तद्-ऊनत्वे भवेन् मृद्वी मध्या तत्-साम्यम् आगता
durlaṅghya-vākya-prakharā prakhyātā gauravocitā | tad-ūnatve bhaven mṛdvī madhyā tat-sāmyam āgatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्यन्तिकाधिकत्वादि-भेदः पूर्ववद् अत्र सः । स्व-यूथे यूथ-नाथैव स्याद् अत्रात्यन्तिकाधिका । सा क्वापि प्रखरा यूथे क्वापि मध्या मृदुः क्वचित्
ātyantikādhikatvādi-bhedaḥ pūrvavad atra saḥ | sva-yūthe yūtha-nāthaiva syād atrātyantikādhikā | sā kvāpi prakharā yūthe kvāpi madhyā mṛduḥ kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र आत्यन्तिकाधिका-त्रिकम्- तत् त्रिकं सकलापेक्ष्यं नातीवान्यवशं तथा । स्व-यूथे तद्-व्यवहृति-व्यक्तये पुनर् उच्यते
tatra ātyantikādhikā-trikam- tat trikaṃ sakalāpekṣyaṃ nātīvānyavaśaṃ tathā | sva-yūthe tad-vyavahṛti-vyaktaye punar ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र आत्यन्तिकाधिक-प्रखरा- नीले नील-निचोलम् अर्थये मघे देहि स्रजं दामनीं त्वं कालागुरु-कर्दमैः सखि तनुं लिम्पस्व चम्पे मम । जानीहि भ्रमराक्षि कुत्र गुरवः पश्य प्रदोषोद्गमे कुञ्जाभिक्रमणाय मां त्वरयते स्फारान्धकारावली
tatra ātyantikādhika-prakharā- nīle nīla-nicolam arthaye maghe dehi srajaṃ dāmanīṃ tvaṃ kālāguru-kardamaiḥ sakhi tanuṃ limpasva campe mama | jānīhi bhramarākṣi kutra guravaḥ paśya pradoṣodgame kuñjābhikramaṇāya māṃ tvarayate sphārāndhakārāvalī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधिक-प्रखराः श्यामा-मङ्गलाद्याः प्रकीर्तिताः
adhika-prakharāḥ śyāmā-maṅgalādyāḥ prakīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र आत्यन्तिकाधिक-मध्या- अनङ्ग-शर-जर्जरं स्फुटति चेन् मनो वस् तदा मद्-अर्थन-कदर्थनैः कृतम् इतः स्वयं गच्छत । दृशां पथि भवादृशी-प्रणयितानुरूपः सुखं यद् अत्र रत-हिण्डकः स किल पाति गो-मण्डलम्
tatra ātyantikādhika-madhyā- anaṅga-śara-jarjaraṃ sphuṭati cen mano vas tadā mad-arthana-kadarthanaiḥ kṛtam itaḥ svayaṃ gacchata | dṛśāṃ pathi bhavādṛśī-praṇayitānurūpaḥ sukhaṃ yad atra rata-hiṇḍakaḥ sa kila pāti go-maṇḍalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवन्त्य् अधिक-मध्यास् तु श्री-राधा-पालिकादयः
bhavanty adhika-madhyās tu śrī-rādhā-pālikādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र आत्यन्तिकाधिक-मृद्वी- शृणु सखि वचस् तथ्यं मान-ग्रहे मम का क्षतिः स्फुरति मुरली-नादे को वा श्रमः श्रवणावृतौ । अतिकठिनता-दुर्वादं ते निशम्य मया व्रजे दमयितुम् अमुं किन्तु क्षिप्रं दृग्-अर्धम् अघ-द्विषि
tatra ātyantikādhika-mṛdvī- śṛṇu sakhi vacas tathyaṃ māna-grahe mama kā kṣatiḥ sphurati muralī-nāde ko vā śramaḥ śravaṇāvṛtau | atikaṭhinatā-durvādaṃ te niśamya mayā vraje damayitum amuṃ kintu kṣipraṃ dṛg-ardham agha-dviṣi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधिका मृदवश् चन्द्रावली-भद्रादयो मताः
adhikā mṛdavaś candrāvalī-bhadrādayo matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ आपेक्षिकाधिका-त्रिकम्- यौथिकीषु सखीष्व् एव यूथेशातो लघुष्व् इह । याधिकैकाम् अपेक्षान्या सा स्याद् आपेक्षिकाधिका
atha āpekṣikādhikā-trikam- yauthikīṣu sakhīṣv eva yūtheśāto laghuṣv iha | yādhikaikām apekṣānyā sā syād āpekṣikādhikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र अधिक-प्रखरा- सुमध्ये मा यासीस् त्वम् अधिकम् अमीभिर् मृदुलतां मदस्योपादानैः शठ-कुल-गुरोर् जल्प-मधुभिः । अयि क्रीडा-लुब्धे किम् उ निभृत-भृङ्गेन्द्र-भणिते कुडुङ्गे राधायाः क्लमम् अपि विसस्मार भवती
tatra adhika-prakharā- sumadhye mā yāsīs tvam adhikam amībhir mṛdulatāṃ madasyopādānaiḥ śaṭha-kula-guror jalpa-madhubhiḥ | ayi krīḍā-lubdhe kim u nibhṛta-bhṛṅgendra-bhaṇite kuḍuṅge rādhāyāḥ klamam api visasmāra bhavatī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा- मुग्धे तूष्णीं भव शठ-कला-मण्डलाखण्डलेन त्वं मन्त्रेण स्फुटम् इह वशीकृत्य तेनानुशिष्टा । कुञ्जे गोवर्धन-शिखरिणो जागरेणाद्य राधां दृष्ट्वाप्य् उच्चैः सखि यद् असि मे चाटु-वादे प्रवृत्ता
yathā vā- mugdhe tūṣṇīṃ bhava śaṭha-kalā-maṇḍalākhaṇḍalena tvaṃ mantreṇa sphuṭam iha vaśīkṛtya tenānuśiṣṭā | kuñje govardhana-śikhariṇo jāgareṇādya rādhāṃ dṛṣṭvāpy uccaiḥ sakhi yad asi me cāṭu-vāde pravṛttā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ललिताद्यास् तु गान्धर्वा-यूथेऽत्र प्रखराधिकाः
lalitādyās tu gāndharvā-yūthe'tra prakharādhikāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ अधिक-मध्या- दामार्प्यतां प्रिय-सखी-प्रहितां त्वयैव दामोदरे कुसुमम् अत्र मयावचेयम् । नाहं भ्रमाच् चतुरिके सखि सूचनीया कृष्णः कदर्थयति माम् अधिकं यद् एषः
atha adhika-madhyā- dāmārpyatāṃ priya-sakhī-prahitāṃ tvayaiva dāmodare kusumam atra mayāvaceyam | nāhaṃ bhramāc caturike sakhi sūcanīyā kṛṣṇaḥ kadarthayati mām adhikaṃ yad eṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा- गीरो गम्भीरार्थाः कथम् इव हितास् ते न शृणुयां निगूढो मां किन्तु व्यथयति मुरारेर् अविनयः । मयोल्लासात् तस्मै स्वयम् उपहृता हन्त सखि या कुरङ्गाक्षी-केशोपरि परिचिता सा स्रग् अधुना
yathā vā- gīro gambhīrārthāḥ katham iva hitās te na śṛṇuyāṃ nigūḍho māṃ kintu vyathayati murārer avinayaḥ | mayollāsāt tasmai svayam upahṛtā hanta sakhi yā kuraṅgākṣī-keśopari paricitā sā srag adhunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र यूथे विशाखाद्या भवन्त्य् अधिक-मध्यमाः
atra yūthe viśākhādyā bhavanty adhika-madhyamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ अधिक-मृद्वी- दरापि न दृग्-अर्पिता सखि शिखण्ड-चूडे मया प्रसीद बत मा कृथा मयि वृथा पुरोभागिताम् । नटन्-मकर-कुण्डलं सपदि चण्डि लीला-गतिं तनोत्य् अयम् अदूरतः किम् इह संविधेयं मया
atha adhika-mṛdvī- darāpi na dṛg-arpitā sakhi śikhaṇḍa-cūḍe mayā prasīda bata mā kṛthā mayi vṛthā purobhāgitām | naṭan-makara-kuṇḍalaṃ sapadi caṇḍi līlā-gatiṃ tanoty ayam adūrataḥ kim iha saṃvidheyaṃ mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधिका मृदवश् चात्र चित्रा मधुरिकादयः
adhikā mṛdavaś cātra citrā madhurikādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ समा-त्रिकम्- गाढ-विश्रम्भ-निर्भेद-प्रेम-बन्धं समा-त्रिकम्
atha samā-trikam- gāḍha-viśrambha-nirbheda-prema-bandhaṃ samā-trikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र सम-प्रखरा- प्रविशति हरिर् एष प्रेक्ष्य नौ हृष्ट-चेताः सखि सपदि मुधा त्वं सम्भ्रमान् मा प्रयासीः । पृथु-भुज-परिघाभ्यां स्कन्धयोर् अर्पिताभ्यां तट-भुवि सुखम् आवां मण्डिते पर्यटावः
tatra sama-prakharā- praviśati harir eṣa prekṣya nau hṛṣṭa-cetāḥ sakhi sapadi mudhā tvaṃ sambhramān mā prayāsīḥ | pṛthu-bhuja-parighābhyāṃ skandhayor arpitābhyāṃ taṭa-bhuvi sukham āvāṃ maṇḍite paryaṭāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ सम-मध्या- श्यामे गौरि हरिः क्व दीव्यति सखि क्षौणीभृतः कन्दरे किं पञ्चास्य-नखाः स्व-विक्रम-मधुर् वक्षोज-कुम्भे तव । आकर्षत्य् अभितः स नाग-मथनस् त्वाम् एव कृत्वा रवं मिथ्यालास्य-नटि त्वम् एव रमसे तस्मिन् सुकण्ठि-रवे
atha sama-madhyā- śyāme gauri hariḥ kva dīvyati sakhi kṣauṇībhṛtaḥ kandare kiṃ pañcāsya-nakhāḥ sva-vikrama-madhur vakṣoja-kumbhe tava | ākarṣaty abhitaḥ sa nāga-mathanas tvām eva kṛtvā ravaṃ mithyālāsya-naṭi tvam eva ramase tasmin sukaṇṭhi-rave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ सम-मृद्वी- प्रालम्बम् इन्दुमुखि यादृशम् एव दत्तं कृष्णेन तुभ्यम् अपरं सखि तादृशं मे । त्वं चेन् मदीयम् अपि दित्ससि नाद्य मा दा हास्यं विमुञ्च चलिता तव पार्श्वतोऽस्मि
atha sama-mṛdvī- prālambam indumukhi yādṛśam eva dattaṃ kṛṣṇena tubhyam aparaṃ sakhi tādṛśaṃ me | tvaṃ cen madīyam api ditsasi nādya mā dā hāsyaṃ vimuñca calitā tava pārśvato'smi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ लघु-त्रिकम्- लघु-त्रिकं प्रिय-सखी-सौख्योत्कर्षार्थ-चेष्टितम्
atha laghu-trikam- laghu-trikaṃ priya-sakhī-saukhyotkarṣārtha-ceṣṭitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदप्य् अन्योन्य-निष्ठं स्यात् सख्यं तद् अपि युज्यते । सदा साहाय्य-हेतुत्वान् मुख्यं तत् तु लघु-त्रिके
yadapy anyonya-niṣṭhaṃ syāt sakhyaṃ tad api yujyate | sadā sāhāyya-hetutvān mukhyaṃ tat tu laghu-trike
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लघुर् आपेक्षिकी चात्यन्तिकी चेति द्विधेरिता
laghur āpekṣikī cātyantikī ceti dvidheritā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र आपेक्षिक-लघुः- आपेक्षिक-लघुश् चात्र कथिता ललितादिका
tatra āpekṣika-laghuḥ- āpekṣika-laghuś cātra kathitā lalitādikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र लघु-प्रखरा, यथा विदग्ध-माधवे (५।३२)- धारा बाष्प-मयी न याति विरतिं लोकस्य निमित्सतः प्रेमास्मिन्न् इति नन्द-नन्दन-रतं लोभोन्मना मा कृथाः । इत्थं भूरि निवारितापि तरले मद्-वाचि साचीकृत- भ्रू-द्वन्द्वा न हि गौरवं त्वम् अकरोः किं नाद्य रोदिष्यसि
tatra laghu-prakharā, yathā vidagdha-mādhave (5.32)- dhārā bāṣpa-mayī na yāti viratiṃ lokasya nimitsataḥ premāsminn iti nanda-nandana-rataṃ lobhonmanā mā kṛthāḥ | itthaṃ bhūri nivāritāpi tarale mad-vāci sācīkṛta- bhrū-dvandvā na hi gauravaṃ tvam akaroḥ kiṃ nādya rodiṣyasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा लघु-प्रखरा द्वेधा भवेद् वामाथ दक्षिणा
sā laghu-prakharā dvedhā bhaved vāmātha dakṣiṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र वामा- मान-ग्रहे सदोद्युक्ता तच् छैथिल्ये च कोपना । अभेद्या नायके प्रायः क्रूरा वामेति कीर्त्यते
tatra vāmā- māna-grahe sadodyuktā tac chaithilye ca kopanā | abhedyā nāyake prāyaḥ krūrā vāmeti kīrtyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र मान-ग्रहे सदोद्युक्ता, यथा पद्यावल्यां (२२२)- कञ्चन वञ्चन-चतुरे प्रपञ्चय त्वं मुरान्तके मानम् । बहु-वल्लभे हि पुरुषे दाक्षिण्यं दुःखम् उद्वहति
tatra māna-grahe sadodyuktā, yathā padyāvalyāṃ (222)- kañcana vañcana-cature prapañcaya tvaṃ murāntake mānam | bahu-vallabhe hi puruṣe dākṣiṇyaṃ duḥkham udvahati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मान-शैथिल्ये कोपना, यथा- सरभसम् अभिव्यक्तिं याते नवाविनयोत्करे चटुपटिमभिर् नीता मृद्वी प्रसादम् अघ-द्विषा । असरल-सखी-चिल्ली-व्याली-परिभ्रम-कम्पिता विमुखितमुखी भूयो भद्रा हठाद् भ्रुकुटिं दधे
māna-śaithilye kopanā, yathā- sarabhasam abhivyaktiṃ yāte navāvinayotkare caṭupaṭimabhir nītā mṛdvī prasādam agha-dviṣā | asarala-sakhī-cillī-vyālī-paribhrama-kampitā vimukhitamukhī bhūyo bhadrā haṭhād bhrukuṭiṃ dadhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नायकाभेद्या, यथोद्धव-सन्देशे (५२)- कामं दूरे वसतु पटिमा चाटु-वृन्दस् तत्रायं राज्यं स्वामिन् विरचय मम प्राङ्गणं मा प्रयासीः । हन्त क्लान्ता मम सहचरी रात्रिम् एकाकिनी इयं नीता कुञ्जे निखिल-पशुपी-नागरोज्जागरेण
nāyakābhedyā, yathoddhava-sandeśe (52)- kāmaṃ dūre vasatu paṭimā cāṭu-vṛndas tatrāyaṃ rājyaṃ svāmin viracaya mama prāṅgaṇaṃ mā prayāsīḥ | hanta klāntā mama sahacarī rātrim ekākinī iyaṃ nītā kuñje nikhila-paśupī-nāgarojjāgareṇa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नायके क्रूरा, यथा दान-केलि-कौमुद्यां (५७)- अमूर् व्रज-मृगेक्षणाश् चतुर्-अशीति-लक्षाधिकाः प्रतिस्वम् इति कीर्तितं सवयसा तवैवामुना । इहापि भुवि विश्रुता प्रिय-सखी महार्घ्येत्य् असौ कथं तद् अपि साहसी शठ! जिघृक्षुर् एनाम् असि
nāyake krūrā, yathā dāna-keli-kaumudyāṃ (57)- amūr vraja-mṛgekṣaṇāś catur-aśīti-lakṣādhikāḥ pratisvam iti kīrtitaṃ savayasā tavaivāmunā | ihāpi bhuvi viśrutā priya-sakhī mahārghyety asau kathaṃ tad api sāhasī śaṭha! jighṛkṣur enām asi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यूथे æत्र वाम-प्रखरा ललिताद्याः प्रकीर्तिताः
yūthe ætra vāma-prakharā lalitādyāḥ prakīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ दक्षिणा- असहा मान-निर्बन्धे नायके युक्त-वादिनी । सामभिस् तेन भेद्या च दक्षिणा परिकीर्तिता
atha dakṣiṇā- asahā māna-nirbandhe nāyake yukta-vādinī | sāmabhis tena bhedyā ca dakṣiṇā parikīrtitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र मान-निर्बन्धासहा, यथा श्री-गीत-गोविन्दे (९।१०)- स्निग्धे यत् परुषासि प्रणमति स्तब्धासि यद् रागिणि द्वेषस्थासि यद् उन्मुखे विमुखतां यातासि तस्मिन् प्रिये । तद् युक्तं विपरीत-कारिणि तव श्री-खण्ड-चर्चा विषं शीतांशुस् तपनो हिमं हुतवहः क्रीडा-मुदो यातनाः
tatra māna-nirbandhāsahā, yathā śrī-gīta-govinde (9.10)- snigdhe yat paruṣāsi praṇamati stabdhāsi yad rāgiṇi dveṣasthāsi yad unmukhe vimukhatāṃ yātāsi tasmin priye | tad yuktaṃ viparīta-kāriṇi tava śrī-khaṇḍa-carcā viṣaṃ śītāṃśus tapano himaṃ hutavahaḥ krīḍā-mudo yātanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नायके युक्त-वादिनि, यथा पद्यावल्याम् (२९७)- अदोषाद् दोषाद् वा त्यजति विपिने तां यदि भवान् अभद्रं भद्रं वा त्रिभुवन-पते त्वां वदतु कः । इदं तु क्रूरं मे स्मरति हृदयं यत् किल तया त्वद्-अर्थं कान्तारे कुल-तिलक नात्मापि गणितः
nāyake yukta-vādini, yathā padyāvalyām (297)- adoṣād doṣād vā tyajati vipine tāṃ yadi bhavān abhadraṃ bhadraṃ vā tribhuvana-pate tvāṃ vadatu kaḥ | idaṃ tu krūraṃ me smarati hṛdayaṃ yat kila tayā tvad-arthaṃ kāntāre kula-tilaka nātmāpi gaṇitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नायक-भेद्या, यथा- न व्यर्थां कुरुषे ममैव भणितिं मध्ये सखीनाम् इति श्रुत्वा ख्यातिम् असौ कृती मधुरिपुर् मां बाढम् आशिश्रिये । दृष्ट्वा मद्-वदनं प्रसीद रभसाद् एनं पुरः कातरं कल्याणीभिर् अलं कृशोदरि दृशोर् भङ्गीभिर् अङ्गीकुरु
nāyaka-bhedyā, yathā- na vyarthāṃ kuruṣe mamaiva bhaṇitiṃ madhye sakhīnām iti śrutvā khyātim asau kṛtī madhuripur māṃ bāḍham āśiśriye | dṛṣṭvā mad-vadanaṃ prasīda rabhasād enaṃ puraḥ kātaraṃ kalyāṇībhir alaṃ kṛśodari dṛśor bhaṅgībhir aṅgīkuru
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुङ्गविद्यादिका चात्र दक्षिण-प्रखरा भवेत्
tuṅgavidyādikā cātra dakṣiṇa-prakharā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ लघु-मध्या- त्वया रचित-संकथां पथि समीक्ष्य मां मानिनी सखी मम विषण्ण-धीः कृत-कटाक्षम् आक्षेप्यति । व्रजाधिपति-नन्दन त्वम् अवधेहि मन्त्रं ब्रुवे विनात्र ललिताश्रयं भवद्-उपक्रमोऽयं वृथा
atha laghu-madhyā- tvayā racita-saṃkathāṃ pathi samīkṣya māṃ māninī sakhī mama viṣaṇṇa-dhīḥ kṛta-kaṭākṣam ākṣepyati | vrajādhipati-nandana tvam avadhehi mantraṃ bruve vinātra lalitāśrayaṃ bhavad-upakramo'yaṃ vṛthā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ लघु-मृद्वी- सखि तव मुहुर् मूर्ध्ना पाद-ग्रहोऽपि मया कृत- स्तद् अपि च हरौ जातासि त्वं प्रसाद-पराङ्-मुखी । भवतु यमुना-तीरे वेणोर् उदञ्चति पञ्चमे विचलित-धृतिस् त्वं लोलाक्षी मयापि हसिष्यसे
atha laghu-mṛdvī- sakhi tava muhur mūrdhnā pāda-graho'pi mayā kṛta- stad api ca harau jātāsi tvaṃ prasāda-parāṅ-mukhī | bhavatu yamunā-tīre veṇor udañcati pañcame vicalita-dhṛtis tvaṃ lolākṣī mayāpi hasiṣyase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ आत्यन्तिक-लघुः- आत्यन्तिक-लघुस् तत्र प्रोक्ता कुसुमिकादिका । सर्वथा मृदुर् एवेयं यन् नितान्त-लघीयसी
atha ātyantika-laghuḥ- ātyantika-laghus tatra proktā kusumikādikā | sarvathā mṛdur eveyaṃ yan nitānta-laghīyasī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- वन्दे सुन्दरि सन्दिश प्रिय-सखीं मानं विमुञ्चत्व् असौ सोत्कण्ठापि मनस्विनीव वसति त्वच्-छङ्कया वेश्मनि । दूरे त्वन्-मुखम् ईक्षते हरिर् इयं मौनं शुकः शिक्षते लास्यं नेच्छति चन्द्रकी सवयसः क्वासीमित् न स्वं विदुः
yathā- vande sundari sandiśa priya-sakhīṃ mānaṃ vimuñcatv asau sotkaṇṭhāpi manasvinīva vasati tvac-chaṅkayā veśmani | dūre tvan-mukham īkṣate harir iyaṃ maunaṃ śukaḥ śikṣate lāsyaṃ necchati candrakī savayasaḥ kvāsīmit na svaṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रखरादिष्व् अन्यतमा यूथेशैकैव कीर्तिता । मध्यस्था नवधैवन्त्या समा लघुर् इति द्विधा
prakharādiṣv anyatamā yūtheśaikaiva kīrtitā | madhyasthā navadhaivantyā samā laghur iti dvidhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकैकस्मिन्न् अतो यूथे भिदा द्वादशधा भवेत् । अथ दूत्यार्थम् एतासां विशेषः पुनर् उच्यते
ekaikasminn ato yūthe bhidā dvādaśadhā bhavet | atha dūtyārtham etāsāṃ viśeṣaḥ punar ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दूत्यम् अत्र तु तद्-दूराद् यूनोर् यद् अभिसारम् । तत्र तु प्रथमा नित्य-नायिकावात्र कीर्तिता
dūtyam atra tu tad-dūrād yūnor yad abhisāram | tatra tu prathamā nitya-nāyikāvātra kīrtitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्युर् नायिकाश् च सख्यश् च तिस्रो मध्यस्थितास् ततः
syur nāyikāś ca sakhyaś ca tisro madhyasthitās tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्राद्या नायिका-प्राया द्वितीया द्वि-समा ततः । तृतीया तु सखी-प्राया नित्य-सख्येव पञ्चमी
tatrādyā nāyikā-prāyā dvitīyā dvi-samā tataḥ | tṛtīyā tu sakhī-prāyā nitya-sakhyeva pañcamī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आद्यायां निखिलाः सख्यो दूत्य एव न नायिकाः । पूर्वोक्ता नायिका एव पञ्चम्यां न तु दूतिकाः
ādyāyāṃ nikhilāḥ sakhyo dūtya eva na nāyikāḥ | pūrvoktā nāyikā eva pañcamyāṃ na tu dūtikāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र नित्य-नायिका- यात्र यूथेश्वरी प्रोक्ता सा भवेन् नित्य-नायिका । अपेक्ष्यत्वाद् अतीवास्या मुख्यं दूत्यं न विद्यते
tatra nitya-nāyikā- yātra yūtheśvarī proktā sā bhaven nitya-nāyikā | apekṣyatvād atīvāsyā mukhyaṃ dūtyaṃ na vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयौथिक्य-सखी-मध्ये या यत्रातीव रागिणी । नियुक्तैर् अस्ति तद् दूत्ये सुष्ठु सा यूथ-मुख्यया । तथापि प्रणयां क्वापि कदाचिद् गौणम् ईक्ष्यते
svayauthikya-sakhī-madhye yā yatrātīva rāgiṇī | niyuktair asti tad dūtye suṣṭhu sā yūtha-mukhyayā | tathāpi praṇayāṃ kvāpi kadācid gauṇam īkṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दूरे गतागतम् ऋते यद् दूत्यं गौणम् अत्र तत् । गौणं हरेः समक्षं च परोक्षं चेति तद् द्विधा
dūre gatāgatam ṛte yad dūtyaṃ gauṇam atra tat | gauṇaṃ hareḥ samakṣaṃ ca parokṣaṃ ceti tad dvidhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र समक्षम्- साङ्केतिकं वाचिकं च समक्षं द्विविधं मतम्
tatra samakṣam- sāṅketikaṃ vācikaṃ ca samakṣaṃ dvividhaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र साङ्केतिकम्- तत्राद्यं स्याद् दृगन्ताद्यैः कृष्णं प्रेर्य स्व-निह्नुतिः
tatra sāṅketikam- tatrādyaṃ syād dṛgantādyaiḥ kṛṣṇaṃ prerya sva-nihnutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- प्रिय-सखि विदितं ते कर्म यत् प्रेरयन्ती त्वम् अघदमनम् अक्ष्णा क्षिप्त्रम् अन्तर्हितासि । अहह न हि लताः स्युस् तत्र चेत् कण्टकिन्यो मम गतिर् अभविष्यत् तत्-करात् का न वेद्मि
yathā- priya-sakhi viditaṃ te karma yat prerayantī tvam aghadamanam akṣṇā kṣiptram antarhitāsi | ahaha na hi latāḥ syus tatra cet kaṇṭakinyo mama gatir abhaviṣyat tat-karāt kā na vedmi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
--इदम् अधिक-मृद्वी-दूत्यम् अथ वाचिकम्- मिथः पुरो वा पश्चाद् वा वाक्यम् एकत्र वाचिकम्
--idam adhika-mṛdvī-dūtyam atha vācikam- mithaḥ puro vā paścād vā vākyam ekatra vācikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र मिथः पुरः कृष्णे वाचिकम्- मयापलपनं कियत् त्वयि करिष्यते या सखी ममानिशम् उपेन्द्र ते कुसुम-मञ्जरीर् लुञ्चति । इयं गुणवती करे तव विधृत्य दत्ताद्य सा यथेच्छसि तथा कुरु स्वयम् इतो गृहं गम्यते
tatra mithaḥ puraḥ kṛṣṇe vācikam- mayāpalapanaṃ kiyat tvayi kariṣyate yā sakhī mamāniśam upendra te kusuma-mañjarīr luñcati | iyaṃ guṇavatī kare tava vidhṛtya dattādya sā yathecchasi tathā kuru svayam ito gṛhaṃ gamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
--इदम् अधिक-प्रखरा-दूत्यम् कृष्णस्य पश्चात् सख्यं, यथा- मत्-कण्ठाद् इह मौक्तिकानि विचिनु त्वं वीरुदारोधतः स्रस्तान्य् एष किलास्ति माल्य-रचनाव्यासक्त-चित्तो हरिः । दिष्ट्या क्षेमम् उपस्थितं सुमुखि नः सानौ यद् अस्य च्युतो हस्ताद् वेणुर् इति प्रयामि कपटान् निह्नोतुम् एनं गिरौ
--idam adhika-prakharā-dūtyam kṛṣṇasya paścāt sakhyaṃ, yathā- mat-kaṇṭhād iha mauktikāni vicinu tvaṃ vīrudārodhataḥ srastāny eṣa kilāsti mālya-racanāvyāsakta-citto hariḥ | diṣṭyā kṣemam upasthitaṃ sumukhi naḥ sānau yad asya cyuto hastād veṇur iti prayāmi kapaṭān nihnotum enaṃ girau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
--इदम् अधिक-मध्या-दूत्यम् सख्याः पश्चात् कृष्णे, यथा- विचकिलम् अवचेतुं सा सखी मद्-वचोभिः कथम् अपि तट-पुष्पारण्यम् एका गतास्ति । अघहर मम गेनाद् यान्तम् अभ्यर्थये त्वां पुनर् इयम् अतिमुग्धा न त्वया खेदनीया
--idam adhika-madhyā-dūtyam sakhyāḥ paścāt kṛṣṇe, yathā- vicakilam avacetuṃ sā sakhī mad-vacobhiḥ katham api taṭa-puṣpāraṇyam ekā gatāsti | aghahara mama genād yāntam abhyarthaye tvāṃ punar iyam atimugdhā na tvayā khedanīyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ हरेः परोक्षम्- तत परोक्षं हरेः सख्याः सखी-द्वारा यद् अर्पणम् । व्यपदेशादिना वापि तत्-पार्श्वे प्रेषणादिकम्
atha hareḥ parokṣam- tata parokṣaṃ hareḥ sakhyāḥ sakhī-dvārā yad arpaṇam | vyapadeśādinā vāpi tat-pārśve preṣaṇādikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र सखी-द्वारा, यथा- रुद्धां विद्धि गुरोर् गिरा शशिकलाम् आत्म-द्वितीयाम् अत- स्त्वाम् उद्यम्य नयामि शर्मणि सदा जागर्ति ते राधिका । भृङ्गाः सुभ्रु तद्-अङ्ग-सौरभ-भरैर् आकृष्यमाणाः क्रमात् पन्थानं प्रथयन्ति ते कुरु पुरः कुञ्ज-प्रवेशे त्वराम्
tatra sakhī-dvārā, yathā- ruddhāṃ viddhi guror girā śaśikalām ātma-dvitīyām ata- stvām udyamya nayāmi śarmaṇi sadā jāgarti te rādhikā | bhṛṅgāḥ subhru tad-aṅga-saurabha-bharair ākṛṣyamāṇāḥ kramāt panthānaṃ prathayanti te kuru puraḥ kuñja-praveśe tvarām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ व्यपदेशः- व्यपदेशो हरौ लेखोपायनाद्य्-अर्पण-क्रिया । निज-प्रयोजनाश्चर्य-दर्शनादिश् च कीर्तितः
atha vyapadeśaḥ- vyapadeśo harau lekhopāyanādy-arpaṇa-kriyā | nija-prayojanāścarya-darśanādiś ca kīrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र लेख्य-व्यपदेशेन, यथा- दूती-पद्धतिम् उद्धते परिहर त्वं साचि किं प्रेक्षसे वामाक्षि स्वयम् आहृतं प्रिय-सखी-लेखं पुरो वाचय । शय्या पुष्पमयी निकुञ्ज-भवने सौरभ्य-पुञ्जावृता मृद्वी त्वाम् इयम् आह्वयत्य् अलि-घटा कोलाहल-व्याजतः
tatra lekhya-vyapadeśena, yathā- dūtī-paddhatim uddhate parihara tvaṃ sāci kiṃ prekṣase vāmākṣi svayam āhṛtaṃ priya-sakhī-lekhaṃ puro vācaya | śayyā puṣpamayī nikuñja-bhavane saurabhya-puñjāvṛtā mṛdvī tvām iyam āhvayaty ali-ghaṭā kolāhala-vyājataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपायन-व्यपदेशेन, यथा- प्रसीद वसनाञ्चलं मम विमुञ्च निर्मञ्छनं व्रजामि ननु निर्दय स्फुरति पश्य सन्ध्योर्जिता । विदत्य् अपि तवोन्नतं गुणम् उपाहरं मन्द-धीः स्रजं प्रिय-सखी-गिरा व्रजपते न ते दूषणम्
upāyana-vyapadeśena, yathā- prasīda vasanāñcalaṃ mama vimuñca nirmañchanaṃ vrajāmi nanu nirdaya sphurati paśya sandhyorjitā | vidaty api tavonnataṃ guṇam upāharaṃ manda-dhīḥ srajaṃ priya-sakhī-girā vrajapate na te dūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निज-प्रयोजन-व्यपदेशेन, यथा- मुक्तावली निशि मया दयिता कदम्ब- बाटी-कुटीर-कुहरे सखि विस्म्र्तास्ति । ताम् आहरेति व्र्सभानुजया नियुक्ता तां प्रोज्झ्य किं शशिकले ग्र्हम् आगतासि
nija-prayojana-vyapadeśena, yathā- muktāvalī niśi mayā dayitā kadamba- bāṭī-kuṭīra-kuhare sakhi vism.rtāsti | tām āhareti v.r.sabhānujayā niyuktā tāṃ projjhya kiṃ śaśikale g.rham āgatāsi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आश्चर्य-दर्शन-व्यपदेशेन, यथा- सखि व्यालीं वक्त्रे द्युमणि-पटलं कण्ठ-सविधे दधच्-चन्द्रान् मूर्धोपरि सकल-रत्नानि वमति । अलि-श्यामो हंसः स्फुटम् इति मद्-उक्तासि चलिता तद् आश्चर्यं द्रष्टुं किम् इव कुपितेवात्र मिलसि
āścarya-darśana-vyapadeśena, yathā- sakhi vyālīṃ vaktre dyumaṇi-paṭalaṃ kaṇṭha-savidhe dadhac-candrān mūrdhopari sakala-ratnāni vamati | ali-śyāmo haṃsaḥ sphuṭam iti mad-uktāsi calitā tad āścaryaṃ draṣṭuṃ kim iva kupitevātra milasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ नायिका-प्रायात्रिकम्- आपेक्षिकाधिकानां यत् तिसॄणां लघुषु स्फुटम् । कदाचिद् एव दूत्यं ता नायिका-प्रायिकास् ततः
atha nāyikā-prāyātrikam- āpekṣikādhikānāṃ yat tisṝṇāṃ laghuṣu sphuṭam | kadācid eva dūtyaṃ tā nāyikā-prāyikās tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र अधिक-प्रखरा-दूत्यम्- पाणौ मे पतितासि शम्भलि चिराद् अत्याकुलं मा कृथाः काकुं ते करवाणि निष्क्रयम् अहं शीर्णाभिसारैः सदा । त्वं दिष्ट्यात्र निकुञ्ज-सीमनि समानीता किम् उ स्तम्भसे मुक्तास् त्वत्-कुच-कुम्भगाः क्षपतु श्यामः स सिंही-पतिः
tatra adhika-prakharā-dūtyam- pāṇau me patitāsi śambhali cirād atyākulaṃ mā kṛthāḥ kākuṃ te karavāṇi niṣkrayam ahaṃ śīrṇābhisāraiḥ sadā | tvaṃ diṣṭyātra nikuñja-sīmani samānītā kim u stambhase muktās tvat-kuca-kumbhagāḥ kṣapatu śyāmaḥ sa siṃhī-patiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र अधिक-मध्या-दूत्यम्- व्यथयसि सदा मां वाग्-भङ्ग्या शनैर् अनुशिष्य यं छलयसि च मां भ्रू-नर्तक्या विनुद्य यम् उद्धते । अहम् इह वशीकृत्य स्वैरी मयाप्य् उपलम्भित- स्त्वयि वितनुतां कृष्णः पद्मी स पद्मिनि विभ्रमम्
tatra adhika-madhyā-dūtyam- vyathayasi sadā māṃ vāg-bhaṅgyā śanair anuśiṣya yaṃ chalayasi ca māṃ bhrū-nartakyā vinudya yam uddhate | aham iha vaśīkṛtya svairī mayāpy upalambhita- stvayi vitanutāṃ kṛṣṇaḥ padmī sa padmini vibhramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र अधिक-मृद्वी-दूत्यम्- अनुदिनम् अभिसारं कारितास्मि त्वयाहं कुसुमित-रवि-कन्यातीर-वन्या-कुटीषु । सकृद् अहम् अकृतज्ञा त्वां पुरः कुञ्ज-मध्ये यद् इयम् उपनये का निष्कृतिस् ते ततोऽभूत्
tatra adhika-mṛdvī-dūtyam- anudinam abhisāraṃ kāritāsmi tvayāhaṃ kusumita-ravi-kanyātīra-vanyā-kuṭīṣu | sakṛd aham akṛtajñā tvāṃ puraḥ kuñja-madhye yad iyam upanaye kā niṣkṛtis te tato'bhūt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ द्विसमात्रिकम्- समानां प्रखरा-मध्या-मृद्वीनां तु परस्परम् । दूत्यं च नायिकात्वं च समं ता द्विसमास् ततः
atha dvisamātrikam- samānāṃ prakharā-madhyā-mṛdvīnāṃ tu parasparam | dūtyaṃ ca nāyikātvaṃ ca samaṃ tā dvisamās tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र सम-प्रखरा-दूत्यम्- प्राग् एकान्तरम् एव निश्चितम् अभूद् अन्योन्य-दूत्यं हि नौ वारस् तत्र तवायम् अस्तु करवै दूत्यं तथाप्य् अद्य ते । भ्रू-भङ्गं सखि मुञ्च मण्डय तनुं यद् याचते माम् असौ सव्या ते स्फुरती दृग् अद्य मृगये गोष्ठाङ्गने माधवम्
tatra sama-prakharā-dūtyam- prāg ekāntaram eva niścitam abhūd anyonya-dūtyaṃ hi nau vāras tatra tavāyam astu karavai dūtyaṃ tathāpy adya te | bhrū-bhaṅgaṃ sakhi muñca maṇḍaya tanuṃ yad yācate mām asau savyā te sphuratī dṛg adya mṛgaye goṣṭhāṅgane mādhavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ सम-मध्या-दूत्यम्- त्वं न्यस्तासि मुरद्विषः शशिकले पाणौ मया गम्यते दूती हन्त तवाहम् एव कमले किं धिङ् मृषा जल्पसि । इत्य् अन्योन्य-विक्षेपण-प्रणयिता-माधुर्य-मुग्धो हरि- र्दोर्भ्यां ते हृदये निधाय युगपत् पश्योन्मदः खेलति
atha sama-madhyā-dūtyam- tvaṃ nyastāsi muradviṣaḥ śaśikale pāṇau mayā gamyate dūtī hanta tavāham eva kamale kiṃ dhiṅ mṛṣā jalpasi | ity anyonya-vikṣepaṇa-praṇayitā-mādhurya-mugdho hari- rdorbhyāṃ te hṛdaye nidhāya yugapat paśyonmadaḥ khelati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा- क्व मालतिकयार्पिता चलसि माधवि त्वं मम क्व माधविकयार्पिता त्वम् अपि यास्य् अलं मालति । असम्भव-सहोद्गमे रहसि कृष्ण-भृङ्गो युवा युवाम् इह धयन्न् अयं वहतु कञ्चिद् आनन्दथुम्
yathā vā- kva mālatikayārpitā calasi mādhavi tvaṃ mama kva mādhavikayārpitā tvam api yāsy alaṃ mālati | asambhava-sahodgame rahasi kṛṣṇa-bhṛṅgo yuvā yuvām iha dhayann ayaṃ vahatu kañcid ānandathum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतीवाभेद-मधुरं सौहृदं सम-मध्ययोः । विरलं शक्यते ज्ञातुं किन्तु प्रेम-विशेषिभिः
atīvābheda-madhuraṃ sauhṛdaṃ sama-madhyayoḥ | viralaṃ śakyate jñātuṃ kintu prema-viśeṣibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ सम-मृद्वी-दूत्यम्- द्रुतम् अनुसरन् मन्दाराक्षीं मुकुन्द निवर्तय व्रजति निभृतं या कुञ्जान्तः-कुटीम् उपनीय माम् । इति तव सखी-वाक्येन त्वाम् अहं सुखम् आह्वये स्फुरति हि मुहुर् मध्ये तिष्ठन् विधुः सम-तारयोः
atha sama-mṛdvī-dūtyam- drutam anusaran mandārākṣīṃ mukunda nivartaya vrajati nibhṛtaṃ yā kuñjāntaḥ-kuṭīm upanīya mām | iti tava sakhī-vākyena tvām ahaṃ sukham āhvaye sphurati hi muhur madhye tiṣṭhan vidhuḥ sama-tārayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ सखी-प्रायात्रिकम्- लघूनां प्रखरा-मध्या-मृद्वीनां प्रायशः सदा । दूत्यं भवति तेनेमाः सखी-प्रायाः प्रकीर्तिताः
atha sakhī-prāyātrikam- laghūnāṃ prakharā-madhyā-mṛdvīnāṃ prāyaśaḥ sadā | dūtyaṃ bhavati tenemāḥ sakhī-prāyāḥ prakīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र लघु-प्रखरा-दूत्यं, यथा श्री-गीत-गोविन्दे (११।२२)- त्वं चित्तेन चिरं वहन्न् अयम् अतिश्रान्तो भृशं तापितः कन्दर्पेण च पातुम् इच्छति सुधा-सम्बाध-बिम्बाधरम् । अस्याङ्कं तद् अलङ्कुरु क्षणम् इह भ्रू-क्षेप-लक्ष्मी-लव- क्रीते दास इवोपसेवित-पदाम्भोजे कुतः सम्भ्रमः
tatra laghu-prakharā-dūtyaṃ, yathā śrī-gīta-govinde (11.22)- tvaṃ cittena ciraṃ vahann ayam atiśrānto bhṛśaṃ tāpitaḥ kandarpeṇa ca pātum icchati sudhā-sambādha-bimbādharam | asyāṅkaṃ tad alaṅkuru kṣaṇam iha bhrū-kṣepa-lakṣmī-lava- krīte dāsa ivopasevita-padāmbhoje kutaḥ sambhramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ लघु-मध्या-दूत्यम्- किम् इति कुटिलित-भ्रूश् चण्डि वृत्ताद्य सद्य- स्त्वम् इह कुसुम-हेतोः सौहृदाद् आहृतासि । व्रज-नर-पति-पुत्रं सन्तम् अन्तर् निलीय प्रिय-सखि तट-कुञ्जे हन्त जाने कथं वा
atha laghu-madhyā-dūtyam- kim iti kuṭilita-bhrūś caṇḍi vṛttādya sadya- stvam iha kusuma-hetoḥ sauhṛdād āhṛtāsi | vraja-nara-pati-putraṃ santam antar nilīya priya-sakhi taṭa-kuñje hanta jāne kathaṃ vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ लघु-मृद्वी-दूत्यम्- कुञ्ज-गेहम् अवगाह्य माधवं सुप्तम् अत्र सिचयेन वीजय । फुल्लम् इन्दु-किरणैः कुमुद्वती- कोरक-प्रकरम् आहराम्य् अहम्
atha laghu-mṛdvī-dūtyam- kuñja-geham avagāhya mādhavaṃ suptam atra sicayena vījaya | phullam indu-kiraṇaiḥ kumudvatī- koraka-prakaram āharāmy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आसां मध्ये भवेत् काचिन् नायिकात्वे दराग्रहा । तस्मिन्न् अनाग्रहा काचित् सख्य-सौख्याभिलाषिणी
āsāṃ madhye bhavet kācin nāyikātve darāgrahā | tasminn anāgrahā kācit sakhya-saukhyābhilāṣiṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र आद्या, यथा- लेखाम् आहर नीप-कुञ्ज-कुहरात् त्वं चन्द्रकाणां मया न्यस्तानाम् इति मद्-गिरा सरभसं स्मेरा स्वयं प्रस्थिता । ताम् उन्मुच्य मद्-ईरितां शशिकले किं चन्द्रलेखा-शतं चेलेनावृतम् अन्यद् एव दधती लब्धासि नम्रा गृहम्
tatra ādyā, yathā- lekhām āhara nīpa-kuñja-kuharāt tvaṃ candrakāṇāṃ mayā nyastānām iti mad-girā sarabhasaṃ smerā svayaṃ prasthitā | tām unmucya mad-īritāṃ śaśikale kiṃ candralekhā-śataṃ celenāvṛtam anyad eva dadhatī labdhāsi namrā gṛham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितीया, यथा- मां पुष्पाणाम् अवचयम् इयाद् वृन्दशो मा प्रहैषी- र्वृन्दारण्ये परम् इह भवद्-दुःख-भीत्या प्रयामि । सत्यं सत्यं सुमुखि सखिता-सौख्यतस् ते मम स्या- न्न स्वादीयान् अघ-विजयिनः केलि-शय्याधिरोहः
dvitīyā, yathā- māṃ puṣpāṇām avacayam iyād vṛndaśo mā prahaiṣī- rvṛndāraṇye param iha bhavad-duḥkha-bhītyā prayāmi | satyaṃ satyaṃ sumukhi sakhitā-saukhyatas te mama syā- nna svādīyān agha-vijayinaḥ keli-śayyādhirohaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ नित्य-सखी- सख्येनैव सदा प्रीता नायिकात्वानपेक्षिणी । भवेन् नित्य-सखी सा तु द्विधैकात्यन्तिकी लघुः । आपेक्षिक-लघूनां च मध्येऽन्या काचिद् ईरिता
atha nitya-sakhī- sakhyenaiva sadā prītā nāyikātvānapekṣiṇī | bhaven nitya-sakhī sā tu dvidhaikātyantikī laghuḥ | āpekṣika-laghūnāṃ ca madhye'nyā kācid īritā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- राधा-रङ्ग-लसत्-त्वद्-उज्ज्वल-कला-सञ्चारण-प्रक्रिया चातुर्योत्तरम् एव सेवनम् अहं गोविन्द सम्प्रार्थये । येनाशेष-वधू-जनोद्भट-मनो-राज्य-प्रपञ्चावधौ नौत्सुक्यं भवद्-अङ्ग-सङ्गम-रसेऽप्य् आलम्बते मन्-मनः
yathā- rādhā-raṅga-lasat-tvad-ujjvala-kalā-sañcāraṇa-prakriyā cāturyottaram eva sevanam ahaṃ govinda samprārthaye | yenāśeṣa-vadhū-janodbhaṭa-mano-rājya-prapañcāvadhau nautsukyaṃ bhavad-aṅga-saṅgama-rase'py ālambate man-manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा- त्वया यद् उपभुज्यते मुरजिद्-अङ्ग-सङ्गे सुखं तद् एव बहु जानती स्वयम् अवाप्तितः शुद्ध-धीः । मया कृत-विलोभनाप्य् अधिक-चातुरी-चर्यया कदापि मणि-मञ्जरी न कुरुतेऽभिसार-स्पृहाम्
yathā vā- tvayā yad upabhujyate murajid-aṅga-saṅge sukhaṃ tad eva bahu jānatī svayam avāptitaḥ śuddha-dhīḥ | mayā kṛta-vilobhanāpy adhika-cāturī-caryayā kadāpi maṇi-mañjarī na kurute'bhisāra-spṛhām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र तद्-दूत्यं, यथा- अन्तः प्रविशति स सखी कुप्यति मे कुञ्ज-देहली-लीना । तदिमां भङ्गुरित-भ्रुव- मनुनय वृन्दाटवी-चन्द्र
tatra tad-dūtyaṃ, yathā- antaḥ praviśati sa sakhī kupyati me kuñja-dehalī-līnā | tadimāṃ bhaṅgurita-bhruva- manunaya vṛndāṭavī-candra
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राख्यर्यं मार्दवं चापि यद्यप्य् आपेक्षिकं भवेत् । तथापि विस्तर-भयात् तद् विशेषोऽत्र नेरितः
prākhyaryaṃ mārdavaṃ cāpi yadyapy āpekṣikaṃ bhavet | tathāpi vistara-bhayāt tad viśeṣo'tra neritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राखर्यादि-स्वभावोऽयं यथायथम् उदीरितः । देश-कालादि-वैशिष्ट्ये स्याद् अस्यापि विपर्ययः
prākharyādi-svabhāvo'yaṃ yathāyatham udīritaḥ | deśa-kālādi-vaiśiṣṭye syād asyāpi viparyayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र प्राखर्यस्य विपर्ययो, यथा- ध्वान्तैर् गाढतमां तमीम् अगणयन् वृष्टिं च धारा-मयीं चण्डं चानिल-मण्डलं सखि हरि-द्वारं तवासौ श्रितः । हा क्रोधं विसृज प्रसीद तरसा कण्ठे गृहाण प्रियं मूर्ध्नायं ललिताभिधस् तव पदं नत्वा जनो याचते
tatra prākharyasya viparyayo, yathā- dhvāntair gāḍhatamāṃ tamīm agaṇayan vṛṣṭiṃ ca dhārā-mayīṃ caṇḍaṃ cānila-maṇḍalaṃ sakhi hari-dvāraṃ tavāsau śritaḥ | hā krodhaṃ visṛja prasīda tarasā kaṇṭhe gṛhāṇa priyaṃ mūrdhnāyaṃ lalitābhidhas tava padaṃ natvā jano yācate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मार्दवस्य विपर्ययो, यथा- गुण-स्तवन-कूटतः कुटिल-धीः सखि त्वाम् असौ कटाक्षितवती कथं तद् अपि नोज्झसि प्रश्रयम् । रुषं कुरु करोषि चेन् मृदुतराद्य चित्राप्य् असौ विधास्यति तदौचितीं हिम-घटेव पद्मोपरि
mārdavasya viparyayo, yathā- guṇa-stavana-kūṭataḥ kuṭila-dhīḥ sakhi tvām asau kaṭākṣitavatī kathaṃ tad api nojjhasi praśrayam | ruṣaṃ kuru karoṣi cen mṛdutarādya citrāpy asau vidhāsyati tadaucitīṃ hima-ghaṭeva padmopari
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दूत्यं तु कुर्वती सख्याः सखी रहसि सङ्गता । कृष्णेन प्रार्थ्यमानापि स्यात् कदापि न सम्मता
dūtyaṃ tu kurvatī sakhyāḥ sakhī rahasi saṅgatā | kṛṣṇena prārthyamānāpi syāt kadāpi na sammatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- दूत्येनाद्य सुहृज्-जनस्य रहसि प्राप्तास्मि ते सन्निधिं किं कन्दर्प-धनुर् भयङ्करम् अमुं भ्रू-गुच्छम् उद्यच्छसि । प्राणान् अर्पयितास्मि सम्प्रति वरं वृन्दाटवीचन्द्र ते न त्व् एताम् असमापित-प्रिय-सखी-कृत्यानुबन्धां तनुम्
yathā- dūtyenādya suhṛj-janasya rahasi prāptāsmi te sannidhiṃ kiṃ kandarpa-dhanur bhayaṅkaram amuṃ bhrū-guccham udyacchasi | prāṇān arpayitāsmi samprati varaṃ vṛndāṭavīcandra te na tv etām asamāpita-priya-sakhī-kṛtyānubandhāṃ tanum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मिथः प्रेम-गुनोत्कीर्तिस् तयोर् आसक्ति-कारिता । अभिसारो द्वयोर् एव सख्याः कृष्णे समर्पणम्
mithaḥ prema-gunotkīrtis tayor āsakti-kāritā | abhisāro dvayor eva sakhyāḥ kṛṣṇe samarpaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नर्माश्वासन-नेपथ्यं हृदयोद्घाट-पाटवम् । छिद्र-संवृतिर् एतस्याः पत्य्-आदेः परिवञ्चना
narmāśvāsana-nepathyaṃ hṛdayodghāṭa-pāṭavam | chidra-saṃvṛtir etasyāḥ paty-ādeḥ parivañcanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिक्षा सङ्गमनं काले सेवनं व्यजनादिभिः । तयोर् द्वयोर् उपालम्भः सन्देश-प्रेषणं तथा । नायिका-प्राण-संरक्षा प्रयत्नाद्याः सखी-क्रियाः
śikṣā saṅgamanaṃ kāle sevanaṃ vyajanādibhiḥ | tayor dvayor upālambhaḥ sandeśa-preṣaṇaṃ tathā | nāyikā-prāṇa-saṃrakṣā prayatnādyāḥ sakhī-kriyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र कृष्णे सखी-प्रेमोत्कीर्तिः, यथा पद्यावल्यां (१८९)- मुरहर साहस-गरिमा कथम् इव वाच्यः कुरङ्ग-शावाक्ष्याः । खेदार्णव-पतितापि प्रेम-मधुरां ते न सा त्यजति
tatra kṛṣṇe sakhī-premotkīrtiḥ, yathā padyāvalyāṃ (189)- murahara sāhasa-garimā katham iva vācyaḥ kuraṅga-śāvākṣyāḥ | khedārṇava-patitāpi prema-madhurāṃ te na sā tyajati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सख्यां कृष्ण-प्रेमोत्कीर्तिः, यथा तत्रैव (१९१)- केलिकलासु कुशला नगरे मुरारेर् आभीर-नीरज-दृशः कति वा न सन्ति । राधे त्वया महद् अकारि तपो यद् एष दामोदरस् त्वयि परं परमानुरागः
sakhyāṃ kṛṣṇa-premotkīrtiḥ, yathā tatraiva (191)- kelikalāsu kuśalā nagare murārer ābhīra-nīraja-dṛśaḥ kati vā na santi | rādhe tvayā mahad akāri tapo yad eṣa dāmodaras tvayi paraṃ paramānurāgaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र तस्या गुणोत्कीर्तिः, यथा- निनिन्दि निजम् इन्दिरा वपुर् अवेक्ष्य यस्याः श्रियं विचार्य गुण-चातुरीम् अचलजा च लज्जां गता । अघार्दन त्वया विना जगति क्वानुरूपास्ति ते परं परम-दुर्लभा मिलतु कस्य सा मे सखी
tatra tasyā guṇotkīrtiḥ, yathā- ninindi nijam indirā vapur avekṣya yasyāḥ śriyaṃ vicārya guṇa-cāturīm acalajā ca lajjāṃ gatā | aghārdana tvayā vinā jagati kvānurūpāsti te paraṃ parama-durlabhā milatu kasya sā me sakhī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यां तस्य गुणोत्कीर्तिः, यथा ललित-माधवे (१।४९)- महेन्द्र-मणि-मण्डली[#१]-मद-विडम्बि-देह-द्युतिर् व्रजेन्द्र-कुल-चन्द्रमाः[#२] स्फुरति को æपि नव्यो युवा सखि स्थिर-[#३]कुलाङ्गना-निकर-नीवि-बन्धार्गल- च्छिदाकरण-कौतुकी जयति यस्य वंशी-ध्वनिः
tasyāṃ tasya guṇotkīrtiḥ, yathā lalita-mādhave (1.49)- mahendra-maṇi-maṇḍalī[#1]-mada-viḍambi-deha-dyutir vrajendra-kula-candramāḥ[#2] sphurati ko æpi navyo yuvā sakhi sthira-[#3]kulāṅganā-nikara-nīvi-bandhārgala- cchidākaraṇa-kautukī jayati yasya vaṃśī-dhvaniḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्णे सख्या आसक्ति-कारिता, यथा विदग्ध-माधवे (२।१०)- सा सौरभोर्मि-परिदिग्ध-दिगन्तरापि बन्ध्यं जनुः सुतनु गन्ध-फली बिभर्ति । राधे न बिभ्रम-भरः क्रियते यद्-अङ्के कामं निपीत-मधुना मधुसूदनेन
kṛṣṇe sakhyā āsakti-kāritā, yathā vidagdha-mādhave (2.10)- sā saurabhormi-paridigdha-digantarāpi bandhyaṃ januḥ sutanu gandha-phalī bibharti | rādhe na bibhrama-bharaḥ kriyate yad-aṅke kāmaṃ nipīta-madhunā madhusūdanena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यां तस्यासक्ति-कारिता, यथा- यद्य् एतस्यां वर-परिमलारब्ध-विश्वोत्सवायां न त्वं कृष्ण-भ्रमर रमसे राधिकाम् अल्पिकायाम् । अर्थः को वा नव-तरुणिमोद्भासिनस् ते ततः स्याद् वृन्दाटव्याम् इह विहरण-प्रक्रिया-चातुरीभिः
tasyāṃ tasyāsakti-kāritā, yathā- yady etasyāṃ vara-parimalārabdha-viśvotsavāyāṃ na tvaṃ kṛṣṇa-bhramara ramase rādhikām alpikāyām | arthaḥ ko vā nava-taruṇimodbhāsinas te tataḥ syād vṛndāṭavyām iha viharaṇa-prakriyā-cāturībhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्णस्याभिसारणं, यथा- अवरुद्ध-सुधांशु-वैभवं विनुदन्तं सखि सर्वतो-मुखम् । इह कृष्ण-घनं प्रगृह्य तं ललिता-प्रावृड् इयं समागता
kṛṣṇasyābhisāraṇaṃ, yathā- avaruddha-sudhāṃśu-vaibhavaṃ vinudantaṃ sakhi sarvato-mukham | iha kṛṣṇa-ghanaṃ pragṛhya taṃ lalitā-prāvṛḍ iyaṃ samāgatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सख्या अभिसारणं, यथा श्री-गीत-गोविन्दे (५।१८)- त्वद्-वाम्येन समं समग्रम् अधुना तिग्मांशुर् अस्तं गतो गोविन्दस्य मनोरथेन च समं प्राप्तं तमः सान्द्रताम् । कोकानां करुण-स्वनेन सदृशी दीर्घ-मद्-अभ्यर्थना तन् मुग्धे विफलं विलम्बनम् असौ रम्योऽभिसार-क्षणः
sakhyā abhisāraṇaṃ, yathā śrī-gīta-govinde (5.18)- tvad-vāmyena samaṃ samagram adhunā tigmāṃśur astaṃ gato govindasya manorathena ca samaṃ prāptaṃ tamaḥ sāndratām | kokānāṃ karuṇa-svanena sadṛśī dīrgha-mad-abhyarthanā tan mugdhe viphalaṃ vilambanam asau ramyo'bhisāra-kṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्णे सख्याः समर्पणं, यथा- तद्-अन्तरम् उपासितुं कमल-योनिम् ईजुर् गुणा यद् अङ्गम् उपसेवितुं तरुणिमापि चक्रे तपः । नव-प्रणय-माधुरी-प्रमद-मेदुरेयं सखी मयाद्य भवतः करे मुरहरोपहारीकृता
kṛṣṇe sakhyāḥ samarpaṇaṃ, yathā- tad-antaram upāsituṃ kamala-yonim ījur guṇā yad aṅgam upasevituṃ taruṇimāpi cakre tapaḥ | nava-praṇaya-mādhurī-pramada-medureyaṃ sakhī mayādya bhavataḥ kare muraharopahārīkṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नर्म, यथा विदग्ध-माधवे (१।३३)- देहं ते भुवनान्तराल-विरल-च्छाया-विलासास्पदं मा कौतूहल-चञ्चलाक्षि लतिका-जाले प्रवेशं कृथाः । नव्याम् अञ्जन-पुञ्ज-मञ्जुल-रुचिः कुञ्जेचरी देवता कान्तां कान्तिभिर् अङ्किताम् इह वने निःशङ्कम् आकर्षति
narma, yathā vidagdha-mādhave (1.33)- dehaṃ te bhuvanāntarāla-virala-cchāyā-vilāsāspadaṃ mā kautūhala-cañcalākṣi latikā-jāle praveśaṃ kṛthāḥ | navyām añjana-puñja-mañjula-ruciḥ kuñjecarī devatā kāntāṃ kāntibhir aṅkitām iha vane niḥśaṅkam ākarṣati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आश्वासनं, यथा- मा गाः क्लमं सखि मुहुर् वृषभानु-पुत्रि भानुं प्रतीहि चरमाचल-चङ्क्रमोत्कम् । आनन्दयन्-नयनम् उद्धुर-धेनु-धूली- ध्वान्तं विधूय विधुर् एष पुरोज्जिहीते
āśvāsanaṃ, yathā- mā gāḥ klamaṃ sakhi muhur vṛṣabhānu-putri bhānuṃ pratīhi caramācala-caṅkramotkam | ānandayan-nayanam uddhura-dhenu-dhūlī- dhvāntaṃ vidhūya vidhur eṣa purojjihīte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नेपथ्यं, यथा- हृदयोद्घाट-पाटवं, यथा- यथा वा- छिद्र-संवृतिर्, यथा विदग्ध-माधवे (६।१)- मुदा क्षिप्तैः पर्वोत्तरल-हृदयाभिर् युवतिभिः पयः-पूयैः पीतीकृतम् अतिहरिद्रा-द्रव-मयैः । दुकूलं दोर्-मूलोपरि परिदधानां प्रिय-सखीं कथं राधाम् आर्ये कुटिलित-दृगन्तं कलयसि
nepathyaṃ, yathā- hṛdayodghāṭa-pāṭavaṃ, yathā- yathā vā- chidra-saṃvṛtir, yathā vidagdha-mādhave (6.1)- mudā kṣiptaiḥ parvottarala-hṛdayābhir yuvatibhiḥ payaḥ-pūyaiḥ pītīkṛtam atiharidrā-drava-mayaiḥ | dukūlaṃ dor-mūlopari paridadhānāṃ priya-sakhīṃ kathaṃ rādhām ārye kuṭilita-dṛgantaṃ kalayasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पत्य्-आदेः परिवञ्चना, यथा- शिक्षा, यथा- यथा वा- अथ काले सङ्गमनं, यथा- अथ व्यजनादिना सेवा, यथा- अथ तयोर् द्वयोर् उपालम्भः । तत्र हरेर् उपालम्भो, यथा- सख्या उपालम्भो, यथा- अथ सन्देश-प्रेषणं, यथा हंसदूते (७५)- त्वया गोष्ठं गोष्ठीतिलक किल चेद्विस्मृतमिदं न तूर्णं धूमोर्णापतिरपि विधत्ते यदि कृपाम् । अहर्वृन्दं वृन्दावनकुसुमपालीपरिमलैर् दरालोकं शोकास्पदमिव कथं नेष्यति सखी
paty-ādeḥ parivañcanā, yathā- śikṣā, yathā- yathā vā- atha kāle saṅgamanaṃ, yathā- atha vyajanādinā sevā, yathā- atha tayor dvayor upālambhaḥ | tatra harer upālambho, yathā- sakhyā upālambho, yathā- atha sandeśa-preṣaṇaṃ, yathā haṃsadūte (75)- tvayā goṣṭhaṃ goṣṭhītilaka kila cedvismṛtamidaṃ na tūrṇaṃ dhūmorṇāpatirapi vidhatte yadi kṛpām | aharvṛndaṃ vṛndāvanakusumapālīparimalair darālokaṃ śokāspadamiva kathaṃ neṣyati sakhī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ नायिका-प्राण-संरक्षा-प्रयत्नो, यथा- त्वाम् आयान्तं कथयसि मृषा कुर्वती दिव्यम् उग्रं मूर्च्छारम्भे तव मणिमयीं दर्शयत्य् आशु मूर्तिम् । वन्ये वेणौ ध्वन्ति मरुता कर्ण-रोधं विधत्ते रक्षत्य् अस्याः कथम् अपि तनुं माधवी यादवेन्द्र
atha nāyikā-prāṇa-saṃrakṣā-prayatno, yathā- tvām āyāntaṃ kathayasi mṛṣā kurvatī divyam ugraṃ mūrcchārambhe tava maṇimayīṃ darśayaty āśu mūrtim | vanye veṇau dhvanti marutā karṇa-rodhaṃ vidhatte rakṣaty asyāḥ katham api tanuṃ mādhavī yādavendra
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति सखी-क्रिया-प्रकरणम् । अथासाम् अपरः कोऽपि विशेषः पुनर् उच्यते । असमं च समं चेति स्नेहं सख्यं स्वपक्षगाः । कृष्णे यूथाधिपायां च वहन्त्यो द्विविधा मताः
iti sakhī-kriyā-prakaraṇam | athāsām aparaḥ ko'pi viśeṣaḥ punar ucyate | asamaṃ ca samaṃ ceti snehaṃ sakhyaṃ svapakṣagāḥ | kṛṣṇe yūthādhipāyāṃ ca vahantyo dvividhā matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ असम-स्नेहाः- अधिकं प्रिय-सख्यास् तु हरौ तस्यां ततस् तथा । वहन्त्यः स्नेहम् असम-स्नेहास् तु द्विविधा मताः
atha asama-snehāḥ- adhikaṃ priya-sakhyās tu harau tasyāṃ tatas tathā | vahantyaḥ sneham asama-snehās tu dvividhā matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र हरौ स्नेहाधिकाः- अहं हरेर् इति स्वान्ते गूढानभिमतिं गताः । अन्यत्र क्वाप्य् अनासक्त्या स्वेष्टां यूथेश्वरीं श्रिताः
tatra harau snehādhikāḥ- ahaṃ harer iti svānte gūḍhānabhimatiṃ gatāḥ | anyatra kvāpy anāsaktyā sveṣṭāṃ yūtheśvarīṃ śritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनाग् एवाधिकं स्नेहं वहन्त्यस् तत्र माधवे । तद् दूत्यादि-रताश् चेमा हरौ स्नेहाधिका मताः
manāg evādhikaṃ snehaṃ vahantyas tatra mādhave | tad dūtyādi-ratāś cemā harau snehādhikā matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा- न मे चेतस्य् अन्यद्-वचसि पुनर् अन्यं कथम् अपि स्थवीयान् मानस् ते सखि मयि सुखं प्रथयति । रवेस् तापेनेव क्षणम् उदयता येन जनितो बकारेर् वक्त्रेन्दु-च्छवि-शवलिमा मां ग्लपयति
yathā- na me cetasy anyad-vacasi punar anyaṃ katham api sthavīyān mānas te sakhi mayi sukhaṃ prathayati | raves tāpeneva kṣaṇam udayatā yena janito bakārer vaktrendu-cchavi-śavalimā māṃ glapayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा वा- सुर-कुलम् अखिलं प्रणम्य मूर्ध्ना प्रवरम् अमुं वरम् अर्थये वराङ्गि । मुहुर् अभिमत-सेवया यथाहं सुबल-सखं सुखयामि राधिकां च
yathā vā- sura-kulam akhilaṃ praṇamya mūrdhnā pravaram amuṃ varam arthaye varāṅgi | muhur abhimata-sevayā yathāhaṃ subala-sakhaṃ sukhayāmi rādhikāṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
याः पूर्वं सख्य इत्य् उक्तास् तास् तु स्नेहाधिका हरौ
yāḥ pūrvaṃ sakhya ity uktās tās tu snehādhikā harau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.