Simhabhupala: Rasarnavasudhakara 3

अत्र गूढार्थ-पद-पर्याय-रहित-प्रश्नोत्तर-क्रमेण नट-सूत्रधारयोः संलापात् प्रकृत-कवि-वर्णनोपयुक्तम् इदम् उद्घात्यकम् । अथ अवलगितम्- द्विधावलगितं प्रोक्तम् अर्थावलगनात्मकम् । अन्य-प्रसङ्गाद् अन्यस्य संसिद्धिः प्रकृतस्य व ॥स्र्स् ३।३६३॥ १७४ अन्य-प्रसङ्गाद् अन्यस्य सिद्ध्या अवलगितं, यथा अभिराम-राघवे अनपोत-नायकीये- हन्त सारस्वतं चक्षुः कवीनां क्रान्त-दर्शिनाम् । अतिशय्य प्रवर्तेत नियतार्थेषु वस्तुषु

atra gūḍhārtha-pada-paryāya-rahita-praśnottara-krameṇa naṭa-sūtradhārayoḥ saṃlāpāt prakṛta-kavi-varṇanopayuktam idam udghātyakam | atha avalagitam- dvidhāvalagitaṃ proktam arthāvalaganātmakam | anya-prasaṅgād anyasya saṃsiddhiḥ prakṛtasya va ||SRs 3.363|| 174 anya-prasaṅgād anyasya siddhyā avalagitaṃ, yathā abhirāma-rāghave anapota-nāyakīye- hanta sārasvataṃ cakṣuḥ kavīnāṃ krānta-darśinām | atiśayya pravarteta niyatārtheṣu vastuṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र सूत्रधारेण कवीनां सारस्वतं चक्षुर् इति कवि-सामान्य-वर्णनेन स्वाभिलषित-कवि-विशेषोत्कर्ष-साधन-रूपात् प्रकृताएर्थावलगनाद् अवलगितम् इदम् । अन्य-प्रसङ्गेन प्रकृतस्य सिद्धिर्, यथा अनर्घ-राघवे- सूत्रधारः-मारिष, स्थाने खलु भवतः कुतूहलम् । ईदृशम् एवैतत् । तत् तादृग् उज्ज्वलककुत्स्थ-कुल-प्रशस्ति- सौरभ्य-निर्भर-गभीर-मनोहराणि । वाल्मीकि-वाग्-अमृत-कूप-निपान-लक्ष्मीम् एतानि बिभ्रति मुरारि-कवेर् वचांसि ॥स्र्स् ३।३६५॥ [अरा। १।१२] अत्राप्रकृत-वाल्मीकि-वर्णन-प्रसङ्गेन प्रकृत-मारिष-कुतूहलोत्कर्ष-संसाधन-रूपात् प्रकृत-नाट्यावलगनाद् इदं द्वितीयम् अवलगितम् । अथ प्रपञ्चः- प्रपञ्चस् तु मिथः स्तोत्रम् असद्-भूतं च हास्य-कृत् ॥स्र्स् ३।३६६॥ १७५अ यथा वीरभद्र-विजृम्भणे- नाट्याचार्यस् त्वम् असि सुहृदां त्वादृशानां प्रसादात् कोऽ यं गीत-श्रम-विधिर् अहो भिन्न-कण्ठोऽ द्य जातः । ज्ञातं ज्ञातं परिहससि मां भाषितैर् भाव-गर्भैर् मैवं वाच्यं त्वम् असि हि गुरुस् तत्र चेष्टिः प्रमाणम्

atra sūtradhāreṇa kavīnāṃ sārasvataṃ cakṣur iti kavi-sāmānya-varṇanena svābhilaṣita-kavi-viśeṣotkarṣa-sādhana-rūpāt prakṛtāerthāvalaganād avalagitam idam | anya-prasaṅgena prakṛtasya siddhir, yathā anargha-rāghave- sūtradhāraḥ-māriṣa, sthāne khalu bhavataḥ kutūhalam | īdṛśam evaitat | tat tādṛg ujjvalakakutstha-kula-praśasti- saurabhya-nirbhara-gabhīra-manoharāṇi | vālmīki-vāg-amṛta-kūpa-nipāna-lakṣmīm etāni bibhrati murāri-kaver vacāṃsi ||SRs 3.365|| [a.rā. 1.12] atrāprakṛta-vālmīki-varṇana-prasaṅgena prakṛta-māriṣa-kutūhalotkarṣa-saṃsādhana-rūpāt prakṛta-nāṭyāvalaganād idaṃ dvitīyam avalagitam | atha prapañcaḥ- prapañcas tu mithaḥ stotram asad-bhūtaṃ ca hāsya-kṛt ||SRs 3.366|| 175a yathā vīrabhadra-vijṛmbhaṇe- nāṭyācāryas tvam asi suhṛdāṃ tvādṛśānāṃ prasādāt ko' yaṃ gīta-śrama-vidhir aho bhinna-kaṇṭho' dya jātaḥ | jñātaṃ jñātaṃ parihasasi māṃ bhāṣitair bhāva-garbhair maivaṃ vācyaṃ tvam asi hi gurus tatra ceṣṭiḥ pramāṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र नट-सूत्रधारयोर् अन्यथार्थस्यान्योन्य-स्तोत्रस्य हास्यायैव प्रवृत्तत्वात् प्रपञ्चः । अथ त्रिगतम्- श्रुति-साम्याद् अनेकार्थ-योजनं त्रिगतं भवेत् ॥स्र्स् ३।३६८॥ १७५ब् यथाभिराम-राघवे, पारिपार्श्विकः- वाणी-मुरज-क्वणितं श्रुति-सुभगं किं सुधा-मुचः स्तनितम् । जलदस्य किम् आ ज्ञातं तव मधुर-गभीर-वाग्-विलासोऽ यम्

atra naṭa-sūtradhārayor anyathārthasyānyonya-stotrasya hāsyāyaiva pravṛttatvāt prapañcaḥ | atha trigatam- śruti-sāmyād anekārtha-yojanaṃ trigataṃ bhavet ||SRs 3.368|| 175b yathābhirāma-rāghave, pāripārśvikaḥ- vāṇī-muraja-kvaṇitaṃ śruti-subhagaṃ kiṃ sudhā-mucaḥ stanitam | jaladasya kim ā jñātaṃ tava madhura-gabhīra-vāg-vilāso' yam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र सूत्रधार-वाग्-विलासे मुरज-जलद-ध्वनि-वितर्क-सम्भावनात् त्रिगतम् । अथ छलम्- प्रोक्तं छलं ससोत्प्रासैः प्रियाभासैर् विलोभनम् ॥स्र्स् ३।३७०॥ १७६अ यथा अभिराम-राघवे- विद्वान् असौ कलावान् अपि रसिको बहु-विध-प्रयोगज्ञः । इति च भवन्तं विद्मो निर्व्यूढं साधु तत् त्वया सर्वम्

atra sūtradhāra-vāg-vilāse muraja-jalada-dhvani-vitarka-sambhāvanāt trigatam | atha chalam- proktaṃ chalaṃ sasotprāsaiḥ priyābhāsair vilobhanam ||SRs 3.370|| 176a yathā abhirāma-rāghave- vidvān asau kalāvān api rasiko bahu-vidha-prayogajñaḥ | iti ca bhavantaṃ vidmo nirvyūḍhaṃ sādhu tat tvayā sarvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र विपरीत-लक्षणया प्रहेलिकार्थम् अजानतः पारिपार्श्विकस्योपालम्भनात् छलम् । अथ वाक्केलिः- साकाङ्क्षस्यैव वाक्यस्य वाक्केलिः स्यात् समाप्तितः ॥स्र्स् ३।३७२॥ १७६ यथा महेश्वरानन्दे- कुल-शोक-हरं कुमारम् एकं कुहना-भैरव-पारणोन्मुखाभ्याम् । उपहूय कृतादरं पितृभ्याम् उपरि प्रस्तुतम् ॐ नमः शिवाय

atra viparīta-lakṣaṇayā prahelikārtham ajānataḥ pāripārśvikasyopālambhanāt chalam | atha vākkeliḥ- sākāṅkṣasyaiva vākyasya vākkeliḥ syāt samāptitaḥ ||SRs 3.372|| 176 yathā maheśvarānande- kula-śoka-haraṃ kumāram ekaṃ kuhanā-bhairava-pāraṇonmukhābhyām | upahūya kṛtādaraṃ pitṛbhyām upari prastutam oṃ namaḥ śivāya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र वाक्ये साकाङ्क्षे विशेषांशम् अनुक्त्वा नमः शिवायेति समाप्ति-कथनाद् वाक्-केलिः । अथ अधिबलम्- स्पर्धयान्योन्य-सामर्थ्य-व्यक्तिस् त्व् अधिबलं भवेत् ॥स्र्स् ३।३७४॥ १७७अ यथा वीरभद्र-विजृम्भणे- मा भूच् चिन्ता तवेयं मयि सति कुशले दुष्करः किं प्रयोगो मानिन् जानासि किं त्वं किम् अपि न विदिता चातुरी मे त्वया किम् । आस्तां स्व-स्तोत्र-कन्था कृतम् इह कथैतैर् भूत-पूर्वैः प्रसङ्गैः पत्न्याहं वश्य-कर्मा सपदि नटविधाव् एष सज्जीभवामि

atra vākye sākāṅkṣe viśeṣāṃśam anuktvā namaḥ śivāyeti samāpti-kathanād vāk-keliḥ | atha adhibalam- spardhayānyonya-sāmarthya-vyaktis tv adhibalaṃ bhavet ||SRs 3.374|| 177a yathā vīrabhadra-vijṛmbhaṇe- mā bhūc cintā taveyaṃ mayi sati kuśale duṣkaraḥ kiṃ prayogo mānin jānāsi kiṃ tvaṃ kim api na viditā cāturī me tvayā kim | āstāṃ sva-stotra-kanthā kṛtam iha kathaitair bhūta-pūrvaiḥ prasaṅgaiḥ patnyāhaṃ vaśya-karmā sapadi naṭavidhāv eṣa sajjībhavāmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र नट-सूत्रधारयोः परस्पर-स्पर्धया स्व-स्व-प्रयोग-सामर्थ्य-प्रकाशनाद् अधिबलम् । अथ गण्डम्- गण्डं प्रस्तुत-सम्बन्धि भिन्नार्थं सहसोदितम् ॥स्र्स् ३।३७६॥ १७७ब् यथा वेणी-संहारे- निर्वाण-वैर-दहनाः प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाण्डु-तनयाः सह माधवेन । रक्त-प्रसाधित-भुवः क्षत-विग्रहाश् च स्वस्था भवन्तु कुरु-राज-सुताः स-भृत्याः ॥ [वेसं। १।७] तत्र सूत्रधारेण निरुपद्रव-लक्षणेऽ र्थे विवक्षितेऽ पि स्वर्ग-स्थिति-लक्षणार्थ-सूचकस्य रक्त-प्रसाधितअ-भुव इत्य् आदि-श्लिष्ट-वाक्यस्य सहसा प्रस्तुत-सम्बन्धितया भाषितत्वाद् गण्डम् । अथ अवस्यन्दितम्- पूर्वोक्तस्यान्यथा व्याख्या यत्रावस्यन्दितं हि तत् ॥स्र्स् ३।३७७॥ १७८अ यथा वेणी-संहारे, सूत्रधारः- सत्-पक्षा मधुर-गिरः प्रसाधिताशा मदोद्धतारम्भाः । निपतन्ति धार्तराष्ट्राः काल-वशान् मेदिनी-पृष्ठे ॥स्र्स् ३।३७८॥ [वेसं। १।६] पारिपार्श्विकः (प्रविश्य सम्भ्रान्तः)-शान्तं पापम् । प्रतिहतम् अमङ्गलम् । सूत्रधारः-मा भैषीः । ननु शरत्-समय-वर्णनाशंसया हंसान् धार्तराष्ट्रा इति व्यपदिशामि । अत्र पूर्वोक्तस्य सुयोधनादि-निपातस्य हंस-पातत्वेन व्याख्यानाद् इदम् अवस्यन्दितम् । अथ नालिका- प्रहेलिका निगूढार्था हास्यार्थं नालिका स्मृता । १७८ अन्तर्-लापा बहिर्-लापेत्य् एषा द्वेधा समीरिता

atra naṭa-sūtradhārayoḥ paraspara-spardhayā sva-sva-prayoga-sāmarthya-prakāśanād adhibalam | atha gaṇḍam- gaṇḍaṃ prastuta-sambandhi bhinnārthaṃ sahasoditam ||SRs 3.376|| 177b yathā veṇī-saṃhāre- nirvāṇa-vaira-dahanāḥ praśamādarīṇāṃ nandantu pāṇḍu-tanayāḥ saha mādhavena | rakta-prasādhita-bhuvaḥ kṣata-vigrahāś ca svasthā bhavantu kuru-rāja-sutāḥ sa-bhṛtyāḥ || [ve.saṃ. 1.7] tatra sūtradhāreṇa nirupadrava-lakṣaṇe' rthe vivakṣite' pi svarga-sthiti-lakṣaṇārtha-sūcakasya rakta-prasādhitaa-bhuva ity ādi-śliṣṭa-vākyasya sahasā prastuta-sambandhitayā bhāṣitatvād gaṇḍam | atha avasyanditam- pūrvoktasyānyathā vyākhyā yatrāvasyanditaṃ hi tat ||SRs 3.377|| 178a yathā veṇī-saṃhāre, sūtradhāraḥ- sat-pakṣā madhura-giraḥ prasādhitāśā madoddhatārambhāḥ | nipatanti dhārtarāṣṭrāḥ kāla-vaśān medinī-pṛṣṭhe ||SRs 3.378|| [ve.saṃ. 1.6] pāripārśvikaḥ (praviśya sambhrāntaḥ)-śāntaṃ pāpam | pratihatam amaṅgalam | sūtradhāraḥ-mā bhaiṣīḥ | nanu śarat-samaya-varṇanāśaṃsayā haṃsān dhārtarāṣṭrā iti vyapadiśāmi | atra pūrvoktasya suyodhanādi-nipātasya haṃsa-pātatvena vyākhyānād idam avasyanditam | atha nālikā- prahelikā nigūḍhārthā hāsyārthaṃ nālikā smṛtā | 178 antar-lāpā bahir-lāpety eṣā dvedhā samīritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूत्रधारः-अये प्रश्नोत्तरम् । सेयम् अस्मत्-प्रीतिर् इति देवादेशः । तत् स्वयम् एव वाचयामि- निर्भय-गुरुर् व्यधत्त च वाल्मीकि-कथां किम् अनुसृत्य ॥स्र्स् ३।३८१॥ [बारा। १।५] इत्य् अत्र बाल-रामायणम् इत्य् उत्तरस्य बहिर् एव मृग्यत्वाद् बहिर्-लापा नाम नालिकेयम् । अथ असत्-प्रलापः- असम्बद्ध-कथालापोऽ सत्-प्रलाप इतीरितः ॥स्र्स् ३।३८२॥ १७९ब् यथा वीरभद्र-विजृम्भणे, नटः- पत्नी परिलम्बि-कुचा तनया मम दन्तुरापि तरुण-वयाः । क्रीडा-कपिर् अस्ति गृहे तद् अहं नाट्य-प्रयोग-मर्मज्ञः

sūtradhāraḥ-aye praśnottaram | seyam asmat-prītir iti devādeśaḥ | tat svayam eva vācayāmi- nirbhaya-gurur vyadhatta ca vālmīki-kathāṃ kim anusṛtya ||SRs 3.381|| [bā.rā. 1.5] ity atra bāla-rāmāyaṇam ity uttarasya bahir eva mṛgyatvād bahir-lāpā nāma nālikeyam | atha asat-pralāpaḥ- asambaddha-kathālāpo' sat-pralāpa itīritaḥ ||SRs 3.382|| 179b yathā vīrabhadra-vijṛmbhaṇe, naṭaḥ- patnī parilambi-kucā tanayā mama danturāpi taruṇa-vayāḥ | krīḍā-kapir asti gṛhe tad ahaṃ nāṭya-prayoga-marmajñaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र नटेन स्वकीय-नाट्य-प्रयोग-मर्मज्ञत्वे हेतुतया कथितानां क्रीडा-कपि-सद्-भावादीनाम् असम्बद्धत्वाद् अयम् असत्-प्रलापः । अथ व्याहारः- अन्यार्थं वचनं हास्य-करं व्याहार उच्यते ॥स्र्स् ३।३८४॥ १८०अ यथा आनन्द-कोश-नामनि प्रहसने-(प्रविश्य) नटी-अय्य को णिओओ ? [आर्य, को नियोगः ?] सूत्रधारः-आर्ये गर्गरिके नूनम् आनन्द-कोश-नाभिलाषिणी परिषद् इयम् । नटी-ता दंसेदु अय्यो । तदो किं बिलंबेण । [तद् दर्शयतु आर्यः । ततः किं विलम्बेन ?] सूत्रधारः-अयि गायिके गर्गरिके भवत्या मुख-व्यापारेण बीजोत्थापनानुसन्धायिना भवितव्यम् । नटी (स-हर्षम्)-कीरिसो सो मुह-बाबारो । [कीदृशः स मुख्य-व्यापारः ?] सूत्रधारः-नन्व् अमुम् एव शिशिरम् अधिकृत्य ध्रुवा-गान-रूपः । इत्य् अत्र आनन्द-कोश-बीजोत्थापन-मुख-व्यापाराणां रूपक-बीजोत्थापन-ध्रुवा-गानार्थानाम् अपि अन्यार्थ-प्रतीत्या हास्यकरत्वाद् अयं व्याहारः । अथ मृदवम्- दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर् मृदवं हि तत् ॥स्र्स् ३।३८५॥ १८०ब् यथा- नार्हाः केवल-वेद-पाठ-विधिना कीरा इव छान्दसाः शास्त्रीयाभ्यसनाच् छुनाम् इव नृणाम् अन्योन्य-कोलाहलः । व्यर्थं काव्यम् असत्य-वस्तु-घटनात् स्वप्नेन्द्रजालादिवद् व्याकीर्ण-व्यवहार-निर्णय-कृते त्व् एकैव कार्या स्मृतिः

atra naṭena svakīya-nāṭya-prayoga-marmajñatve hetutayā kathitānāṃ krīḍā-kapi-sad-bhāvādīnām asambaddhatvād ayam asat-pralāpaḥ | atha vyāhāraḥ- anyārthaṃ vacanaṃ hāsya-karaṃ vyāhāra ucyate ||SRs 3.384|| 180a yathā ānanda-kośa-nāmani prahasane-(praviśya) naṭī-ayya ko ṇioo ? [ārya, ko niyogaḥ ?] sūtradhāraḥ-ārye gargarike nūnam ānanda-kośa-nābhilāṣiṇī pariṣad iyam | naṭī-tā daṃsedu ayyo | tado kiṃ bilaṃbeṇa | [tad darśayatu āryaḥ | tataḥ kiṃ vilambena ?] sūtradhāraḥ-ayi gāyike gargarike bhavatyā mukha-vyāpāreṇa bījotthāpanānusandhāyinā bhavitavyam | naṭī (sa-harṣam)-kīriso so muha-bābāro | [kīdṛśaḥ sa mukhya-vyāpāraḥ ?] sūtradhāraḥ-nanv amum eva śiśiram adhikṛtya dhruvā-gāna-rūpaḥ | ity atra ānanda-kośa-bījotthāpana-mukha-vyāpārāṇāṃ rūpaka-bījotthāpana-dhruvā-gānārthānām api anyārtha-pratītyā hāsyakaratvād ayaṃ vyāhāraḥ | atha mṛdavam- doṣā guṇā guṇā doṣā yatra syur mṛdavaṃ hi tat ||SRs 3.385|| 180b yathā- nārhāḥ kevala-veda-pāṭha-vidhinā kīrā iva chāndasāḥ śāstrīyābhyasanāc chunām iva nṛṇām anyonya-kolāhalaḥ | vyarthaṃ kāvyam asatya-vastu-ghaṭanāt svapnendrajālādivad vyākīrṇa-vyavahāra-nirṇaya-kṛte tv ekaiva kāryā smṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र काव्यादिषु गुण-भूतेष्व् अपि दोषत्व-कथनाद् मृदवम् इदम् । एवम् आमुखम् आयोज्य सूत्रधारे सहानुगे । निष्क्रान्तेऽ थत् तद्-आक्षिप्तैः पात्रैर् वस्तु प्रपञ्चयेत् ॥स्र्स् ३।३८७॥ १८१ वस्तु सर्वं द्विधा सूच्यम् असूच्यम् इति भेदतः । रस-हीनं भवेद् अत्र वस्तु तत् सूच्यम् उच्यते ॥स्र्स् ३।३८८॥ १८२ यद् वस्तु नीरसं तत् तु सूचयेत् सूचकास् त्व् अमी । विष्कम्भ-चूलिकाङ्कास्याङ्कावतार-प्रवेशकाः ॥स्र्स् ३।३८९॥ १८३ तत्र विष्कम्भो भूत-भावि-वस्त्व्-अंश-सूचकः । अमुख्य-पात्र-रचितः सङ्क्षेपैक-प्रयोजनः ॥स्र्स् ३।३९०॥ १८४ स शुद्धो मिश्र इत्य् उक्तो मिश्रः स्यान् नीच-मध्यमैः । सोऽ यं चेटी-नटाचार्य-संलाप-परिकल्पितः ॥स्र्स् ३।३९१॥ १८५ मालविकाग्निमित्रस्य प्रथमाङ्के निरूप्यताम् । शुद्धः केवल-मध्योऽ यम् एकानेक-कृतो द्विधा ॥स्र्स् ३।३९२॥ १८६ रत्नावल्याम् एक-शुद्धः प्राप्त-यौगन्धरायणः । अनेक-शुद्धो विष्कम्भः षष्ठाङ्केऽ नर्घ-राघवे । १८७ निरूप्यतां सम्प्रयुक्तो माल्यवच्छुक-सारणैः

atra kāvyādiṣu guṇa-bhūteṣv api doṣatva-kathanād mṛdavam idam | evam āmukham āyojya sūtradhāre sahānuge | niṣkrānte' that tad-ākṣiptaiḥ pātrair vastu prapañcayet ||SRs 3.387|| 181 vastu sarvaṃ dvidhā sūcyam asūcyam iti bhedataḥ | rasa-hīnaṃ bhaved atra vastu tat sūcyam ucyate ||SRs 3.388|| 182 yad vastu nīrasaṃ tat tu sūcayet sūcakās tv amī | viṣkambha-cūlikāṅkāsyāṅkāvatāra-praveśakāḥ ||SRs 3.389|| 183 tatra viṣkambho bhūta-bhāvi-vastv-aṃśa-sūcakaḥ | amukhya-pātra-racitaḥ saṅkṣepaika-prayojanaḥ ||SRs 3.390|| 184 sa śuddho miśra ity ukto miśraḥ syān nīca-madhyamaiḥ | so' yaṃ ceṭī-naṭācārya-saṃlāpa-parikalpitaḥ ||SRs 3.391|| 185 mālavikāgnimitrasya prathamāṅke nirūpyatām | śuddhaḥ kevala-madhyo' yam ekāneka-kṛto dvidhā ||SRs 3.392|| 186 ratnāvalyām eka-śuddhaḥ prāpta-yaugandharāyaṇaḥ | aneka-śuddho viṣkambhaḥ ṣaṣṭhāṅke' nargha-rāghave | 187 nirūpyatāṃ samprayukto mālyavacchuka-sāraṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ चूलिका- वन्दि-मागध-सूताद्यैः प्रतिसीरान्तर-स्थितैः । १८८ अर्थोपक्षेपणं यत् तु क्रियते सा हि चूलिका

atha cūlikā- vandi-māgadha-sūtādyaiḥ pratisīrāntara-sthitaiḥ | 188 arthopakṣepaṇaṃ yat tu kriyate sā hi cūlikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा द्विधा चूलिका खण्ड-चूलिका चेति भेदतः । १८९ पात्रैर् यवनिकान्तःस्थैः केवलं या तु निर्मिता

sā dvidhā cūlikā khaṇḍa-cūlikā ceti bhedataḥ | 189 pātrair yavanikāntaḥsthaiḥ kevalaṃ yā tu nirmitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदाव् अङ्कस्य मध्ये वा चूलिका नाम सा स्मृता । १९० प्रवेश-निर्गमाभावाद् इयम् अङ्काद् बहिर् गता

ādāv aṅkasya madhye vā cūlikā nāma sā smṛtā | 190 praveśa-nirgamābhāvād iyam aṅkād bahir gatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाणिं दातुर् गङ्गा-तरलित-शशिनः पर्वती-वल्लभस्य । चापं चण्डाभिशिञ्जा-रव-भरित-नभः कर्षणारुद्ध-मध्यं यत् भग्नं तस्य शब्दो निःश्रूयते भुवने विस्तरन् न माति ॥] अत्र प्रविष्टेन कर्पूर-चण्डेन यवनिकान्तर्गतेन चन्दन-चण्डेन च पर्याय-प्रवृत्त-वाग्-विलासैस् ताटकावधादि-विभीषणाभय-प्रदानान्तस्य रामभद्र-चरितस्य बाहुल्यात् प्रयोगानुचितस्य सूचनाद् इयं खण्ड-चूलिका । एनां विष्कम्भम् एवान्ये प्राहुर् नैतन् मतं मम । अप्रविष्टस्य संलापो विष्कम्भे न हि युज्यते । १९३ तद् विष्कम्भ-शिरस्कत्वान् मतेयं खण्ड-चूलिका

pāṇiṃ dātur gaṅgā-taralita-śaśinaḥ parvatī-vallabhasya | cāpaṃ caṇḍābhiśiñjā-rava-bharita-nabhaḥ karṣaṇāruddha-madhyaṃ yat bhagnaṃ tasya śabdo niḥśrūyate bhuvane vistaran na māti ||] atra praviṣṭena karpūra-caṇḍena yavanikāntargatena candana-caṇḍena ca paryāya-pravṛtta-vāg-vilāsais tāṭakāvadhādi-vibhīṣaṇābhaya-pradānāntasya rāmabhadra-caritasya bāhulyāt prayogānucitasya sūcanād iyaṃ khaṇḍa-cūlikā | enāṃ viṣkambham evānye prāhur naitan mataṃ mama | apraviṣṭasya saṃlāpo viṣkambhe na hi yujyate | 193 tad viṣkambha-śiraskatvān mateyaṃ khaṇḍa-cūlikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ अङ्कास्यम्- पूर्वाङ्कान्ते सम्प्रविष्टैः पात्रैर् भाव्य्-अङ्क-वस्तुनः । १९४ सूचनं तद्-अविच्छित्यै यत् तद् अङ्कास्यम् ईरितम्

atha aṅkāsyam- pūrvāṅkānte sampraviṣṭaiḥ pātrair bhāvy-aṅka-vastunaḥ | 194 sūcanaṃ tad-avicchityai yat tad aṅkāsyam īritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा हि वीर-चरिते द्वितीयाङ्कावसानके । १९५ प्रविष्टेन सुमन्त्रेण सूचितं राम-विग्रहे

yathā hi vīra-carite dvitīyāṅkāvasānake | 195 praviṣṭena sumantreṇa sūcitaṃ rāma-vigrahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसिष्ठ-विश्वामित्रादि-समाभाषण-लक्षणम् । १९६ वस्तूत्तराङ्के पूर्वार्थाविच्छेदेनैव कल्पितम्

vasiṣṭha-viśvāmitrādi-samābhāṣaṇa-lakṣaṇam | 196 vastūttarāṅke pūrvārthāvicchedenaiva kalpitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाङ्कावतारः- अङ्कावतारः पात्राणां पूर्व-कार्यानुवर्तिनाम् । १९७ अविभागेन सर्वेषां भाविन्य् अङ्के प्रवेशनम्

athāṅkāvatāraḥ- aṅkāvatāraḥ pātrāṇāṃ pūrva-kāryānuvartinām | 197 avibhāgena sarveṣāṃ bhāviny aṅke praveśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयाङ्के मालविकाग्निमित्रे स निरूप्यताम् । १९८ पात्रेणाङ्क-प्रविष्टेन केवलं सूचितत्वतः । भवेद् अङ्काद् अबाह्यत्वम् अङ्कास्याङ्कावतारयोः ॥स्र्स् ३।४०७॥ १९९ अथ प्रवेशकः- यन् नीचैः केवलं पात्रैर् भावि-भूतार्थ-सूचनम् । अङ्कयोर् उभयोर् मध्ये स विज्ञेयः प्रवेशकः ॥स्र्स् ३।४०८॥ २०० सोऽ यं चेटि-द्वयालाप-संविधानोपकल्पितः । मालती-माधवे प्राज्ञैर् द्वितीयाङ्के निरूप्यताम् ॥स्र्स् ३।४०९॥ २०१ असूच्यं तु शुभोदात्त-रस-भाव-निरन्तरम् । प्रारम्भे यद्य् असूच्यं स्याद् अङ्कम् एवात्र कल्पयेत् ॥स्र्स् ३।४१०॥ २०२ रसालङ्कार-वस्तूनाम् उपलालन-काङ्क्षिणाम् । जनन्य्-अङ्कवदाधार-भूतत्वाद् अङ्क उच्यते ॥स्र्स् ३।४११॥ २०३ अङ्कस् तु पञ्चषैर् द्वित्रैर् अङ्गिनोऽ ङ्गस्य वस्तुनः । रसस्य वा समालम्ब-भूतैः पात्रैर् मनोहरः । २०४ संविधान-विशेषः स्यात् तत्रासूच्यं प्रपञ्चयेत्

dvitīyāṅke mālavikāgnimitre sa nirūpyatām | 198 pātreṇāṅka-praviṣṭena kevalaṃ sūcitatvataḥ | bhaved aṅkād abāhyatvam aṅkāsyāṅkāvatārayoḥ ||SRs 3.407|| 199 atha praveśakaḥ- yan nīcaiḥ kevalaṃ pātrair bhāvi-bhūtārtha-sūcanam | aṅkayor ubhayor madhye sa vijñeyaḥ praveśakaḥ ||SRs 3.408|| 200 so' yaṃ ceṭi-dvayālāpa-saṃvidhānopakalpitaḥ | mālatī-mādhave prājñair dvitīyāṅke nirūpyatām ||SRs 3.409|| 201 asūcyaṃ tu śubhodātta-rasa-bhāva-nirantaram | prārambhe yady asūcyaṃ syād aṅkam evātra kalpayet ||SRs 3.410|| 202 rasālaṅkāra-vastūnām upalālana-kāṅkṣiṇām | janany-aṅkavadādhāra-bhūtatvād aṅka ucyate ||SRs 3.411|| 203 aṅkas tu pañcaṣair dvitrair aṅgino' ṅgasya vastunaḥ | rasasya vā samālamba-bhūtaiḥ pātrair manoharaḥ | 204 saṃvidhāna-viśeṣaḥ syāt tatrāsūcyaṃ prapañcayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ असूच्यविभागः- असूच्यं तद् द्विधा दृश्यं श्राव्यं चाद्यं तु दर्शयेत् । २०५ द्वेधा द्वितीयं स्वगतं प्रकाशं चेति भेदतः

atha asūcyavibhāgaḥ- asūcyaṃ tad dvidhā dṛśyaṃ śrāvyaṃ cādyaṃ tu darśayet | 205 dvedhā dvitīyaṃ svagataṃ prakāśaṃ ceti bhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वगतं स्वैक-विज्ञेयं प्रकाशं तद् द्विधा भवेत् । २०६ सर्व-प्रकाशं नियत-प्रकाशं चेति भेदतः

svagataṃ svaika-vijñeyaṃ prakāśaṃ tad dvidhā bhavet | 206 sarva-prakāśaṃ niyata-prakāśaṃ ceti bhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्व-प्रकाशं सर्वेषां स्थितानां श्रवणोचितम् । २०७ द्वितीयं तु स्थितेष्व् अप्य् एष्व् एकस्य श्रवणोचितम्

sarva-prakāśaṃ sarveṣāṃ sthitānāṃ śravaṇocitam | 207 dvitīyaṃ tu sthiteṣv apy eṣv ekasya śravaṇocitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विधा विभाव्यतेऽ न्यच् च जनान्तम् अपवारितम् । २०८ त्रिपताका-करेणान्यान् अपवार्यान्तरा कथाम्

dvidhā vibhāvyate' nyac ca janāntam apavāritam | 208 tripatākā-kareṇānyān apavāryāntarā kathām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्येनामन्त्रणं यत् स्यात् तज् जनान्तिकम् उच्यते । २०९ रहस्यं कथ्यतेऽ न्यस्य परावृत्यापवारितम्

anyenāmantraṇaṃ yat syāt taj janāntikam ucyate | 209 rahasyaṃ kathyate' nyasya parāvṛtyāpavāritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं श्राव्यं च दृश्यं च प्रयुज्य सुसमाहितैः । २१०। पात्रैर् निष्क्रमणं कार्यम् अङ्कान्ते समम् एव हि

itthaṃ śrāvyaṃ ca dṛśyaṃ ca prayujya susamāhitaiḥ | 210| pātrair niṣkramaṇaṃ kāryam aṅkānte samam eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्क-च्छेदश् च कर्तव्यः कालावस्थानुरोधतः । २११ दिनार्ध-दिनयोर् योग्यम् अङ्के वस्तु प्रवर्तयेत्

aṅka-cchedaś ca kartavyaḥ kālāvasthānurodhataḥ | 211 dinārdha-dinayor yogyam aṅke vastu pravartayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ गर्भाङ्कः- अङ्क-प्रसङ्गाद् गर्भाङ्क-लक्षणं वक्ष्यते मया । २१२ रसनायक-वस्तूनां महोत्कर्षाय कोविदैः

atha garbhāṅkaḥ- aṅka-prasaṅgād garbhāṅka-lakṣaṇaṃ vakṣyate mayā | 212 rasanāyaka-vastūnāṃ mahotkarṣāya kovidaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्कस्य मध्ये योऽ ङ्कः स्याद् असौ गर्भाङ्क ईरितः । २१३ वस्तु-सूचक-नान्दीको दिङ्-मात्र-मुख-सङ्गतः

aṅkasya madhye yo' ṅkaḥ syād asau garbhāṅka īritaḥ | 213 vastu-sūcaka-nāndīko diṅ-mātra-mukha-saṅgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थोपक्षेपकैर् हीनश् चूलिका-परिवर्जितैः । २१४ अनेष्यद्-वस्तु-विषयः पात्रैश् त्रि-चतुरैर् युतः

arthopakṣepakair hīnaś cūlikā-parivarjitaiḥ | 214 aneṣyad-vastu-viṣayaḥ pātraiś tri-caturair yutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नातिप्रपञ्चेतिवृत्तः स्वाधाराङ्काङ्ग-शोभितः । २१५ प्रस्तुतार्थानुबन्धी च पात्र-निष्क्रमणावधिः

nātiprapañcetivṛttaḥ svādhārāṅkāṅga-śobhitaḥ | 215 prastutārthānubandhī ca pātra-niṣkramaṇāvadhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथमाङ्के न कर्तव्यः सोऽ यं काव्य-विशारदैः । २१६ सोऽ यम् उत्तर-रामे तु रसोत्कर्षाय कथ्यताम्

prathamāṅke na kartavyaḥ so' yaṃ kāvya-viśāradaiḥ | 216 so' yam uttara-rāme tu rasotkarṣāya kathyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेतुर् उत्कर्षको ज्ञेयो बाल-रामायणे त्व् अयम् । २१७ अमोघ-राघवे सोऽ यं वस्तूत्कर्षैक-कारणम्

netur utkarṣako jñeyo bāla-rāmāyaṇe tv ayam | 217 amogha-rāghave so' yaṃ vastūtkarṣaika-kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाटके अङ्क-नियमः- नाटकेऽ ङ्का न कर्तव्याः पञ्च-न्यूना दशाधिकाः । २१८ तद् ईदृश-गुणोपेतं नाटकं भुक्ति-मुक्तिदम्

nāṭake aṅka-niyamaḥ- nāṭake' ṅkā na kartavyāḥ pañca-nyūnā daśādhikāḥ | 218 tad īdṛśa-guṇopetaṃ nāṭakaṃ bhukti-muktidam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुनिनानादृतत्वाच् च तान् उद्देष्टुम् उदास्महे ॥स्र्स् ३।४२८॥ २२० अथ प्रकरणम्- यत्रेतिवृत्तम् उत्पाद्यं धीर-शान्तश् च नायकः । रसः प्रधानं शृङ्गारः शेषं नाटकवद् भवेत् ॥स्र्स् ३।४२९॥ २२१ तद् धि प्रकरणं शुद्धं धूर्तं मिश्रं च तत् त्रिधा । कुल-स्त्री-नायकं शुद्धं मालती-माधवादिकम् ॥स्र्स् ३।४३०॥ २२२ गणिका-नायिकं धूर्तं कामदत्ताह्वयादिकम् । कितव-ध्य्पुतकारादि-व्यापारं त्व् अत्र कल्पयेत् ॥स्र्स् ३।४३१॥ २२३ मिश्रं तत् कुलजा-वेश्ये कल्पिते यत्र नायिके । धूर्त-शुद्ध-क्रमोपेतं तन् मृच्छकटिकादिकम् ॥स्र्स् ३।४३२॥ २२४ नाटिकायाः न पृथग्-रूपत्वम्- नाटिका त्व् अनयोर् भेदो न पृथग् रूपकं भवेत् । प्रख्यातं नृपतेर् वृत्तं नाटकाद् आहृतं यतः ॥स्र्स् ३।४३३॥ २२५ बुद्धि-कल्पित-वस्तुत्वं तथा प्रकरणाद् अपि । विमर्श-सन्धि-राहित्यं भेदकं चेन् न तन् मतम् ॥स्र्स् ३।४३४॥ २२६ रत्नावल्यादिके लक्ष्ये तत्-सन्धेर् अपि दर्शनात् । स्त्री-प्राय-चतुरङ्कादि-भेदकं चेन् न तन् मतम् ॥स्र्स् ३।४३५॥ २२७ एक-द्वि-त्र्य्-अङ्क-पात्रादि-भेदेनानन्तता यतः । देवी-वशात् सङ्गमेन भेदश् चेत् तन् न युज्यते । मालविकाग्नि-मित्रादौ नाटिकात्व-प्रसङ्गतः ॥स्र्स् ३।४३६॥ २२८ प्रकरणिका-नाटिकयोर् अनुसरणीया हि नाटिका-सरणिः । अत एव भरत-मुनिना नाट्यं दशधा निरूपितं पूर्वम् ॥स्र्स् ३।४३७॥ २२९ अथ उतृष्टिकाङ्कः- ख्यातेन वा कल्पितेन वस्तुना प्राकृतैर् नरैः । अन्वितः कैशिकी-हीनः सात्त्वत्यारभटी-मृदुः ॥स्र्स् ३।४३८॥ २३० स्त्रीणां विलाप-व्यापारैर् उपेतः करुणाश्रयः । नाना-सङ्ग्राम-संनाह-प्रहारमरणोत्कटः ॥स्र्स् ३।४३९॥ २३१ मुख-निर्वाहवान् यः स्याद् एक-द्वि-त्र्य्-अङ्क इच्छया । उत्सृष्टिकाङ्कः स ज्ञेयः स-विष्कम्भ-प्रवेशकः ॥स्र्स् ३।४४०॥ २३२ अस्मिन्न् अमङ्गल-प्राये कुर्यान् मङ्गलम् अन्ततः । प्रयोज्यस्य वधः कार्यः पुनर् उज्जीवनावधिः ॥स्र्स् ३।४४१॥ २३३ उज्जीवनाद् अप्य् अधिकं मनोरथ-फलोऽ पि वा । विज्ञेयम् अस्य लक्ष्यं तु करुणाकन्दलादिकम् ॥स्र्स् ३।४४२॥ २३४ अथ व्यायोगः- खातेतिवृत्त-सम्पन्नो निःसहायक-नायकः । युक्तो दशावरैह् ख्यातैर् उद्धतैः प्रतिनायकैः ॥स्र्स् ३।४४३॥ २३५ विमर्श-गर्भ-रहितो भारत्य्-आरभटी-स्फुटः । हास्य-शृङ्गार-रहित एकाङ्को रौद्र-संश्रयः ॥स्र्स् ३।४४४॥ २३६ एक-वासर-वृत्तान्तः प्राप्त-विष्कम्भ-चूलिकः । अस्त्री-निमित्त-समरो व्यायोगः कथितो बुधैः । २३७ विज्ञेयम् अस्य लक्ष्यं तु धनञ्जय-जयादिकम्

muninānādṛtatvāc ca tān uddeṣṭum udāsmahe ||SRs 3.428|| 220 atha prakaraṇam- yatretivṛttam utpādyaṃ dhīra-śāntaś ca nāyakaḥ | rasaḥ pradhānaṃ śṛṅgāraḥ śeṣaṃ nāṭakavad bhavet ||SRs 3.429|| 221 tad dhi prakaraṇaṃ śuddhaṃ dhūrtaṃ miśraṃ ca tat tridhā | kula-strī-nāyakaṃ śuddhaṃ mālatī-mādhavādikam ||SRs 3.430|| 222 gaṇikā-nāyikaṃ dhūrtaṃ kāmadattāhvayādikam | kitava-dhyputakārādi-vyāpāraṃ tv atra kalpayet ||SRs 3.431|| 223 miśraṃ tat kulajā-veśye kalpite yatra nāyike | dhūrta-śuddha-kramopetaṃ tan mṛcchakaṭikādikam ||SRs 3.432|| 224 nāṭikāyāḥ na pṛthag-rūpatvam- nāṭikā tv anayor bhedo na pṛthag rūpakaṃ bhavet | prakhyātaṃ nṛpater vṛttaṃ nāṭakād āhṛtaṃ yataḥ ||SRs 3.433|| 225 buddhi-kalpita-vastutvaṃ tathā prakaraṇād api | vimarśa-sandhi-rāhityaṃ bhedakaṃ cen na tan matam ||SRs 3.434|| 226 ratnāvalyādike lakṣye tat-sandher api darśanāt | strī-prāya-caturaṅkādi-bhedakaṃ cen na tan matam ||SRs 3.435|| 227 eka-dvi-try-aṅka-pātrādi-bhedenānantatā yataḥ | devī-vaśāt saṅgamena bhedaś cet tan na yujyate | mālavikāgni-mitrādau nāṭikātva-prasaṅgataḥ ||SRs 3.436|| 228 prakaraṇikā-nāṭikayor anusaraṇīyā hi nāṭikā-saraṇiḥ | ata eva bharata-muninā nāṭyaṃ daśadhā nirūpitaṃ pūrvam ||SRs 3.437|| 229 atha utṛṣṭikāṅkaḥ- khyātena vā kalpitena vastunā prākṛtair naraiḥ | anvitaḥ kaiśikī-hīnaḥ sāttvatyārabhaṭī-mṛduḥ ||SRs 3.438|| 230 strīṇāṃ vilāpa-vyāpārair upetaḥ karuṇāśrayaḥ | nānā-saṅgrāma-saṃnāha-prahāramaraṇotkaṭaḥ ||SRs 3.439|| 231 mukha-nirvāhavān yaḥ syād eka-dvi-try-aṅka icchayā | utsṛṣṭikāṅkaḥ sa jñeyaḥ sa-viṣkambha-praveśakaḥ ||SRs 3.440|| 232 asminn amaṅgala-prāye kuryān maṅgalam antataḥ | prayojyasya vadhaḥ kāryaḥ punar ujjīvanāvadhiḥ ||SRs 3.441|| 233 ujjīvanād apy adhikaṃ manoratha-phalo' pi vā | vijñeyam asya lakṣyaṃ tu karuṇākandalādikam ||SRs 3.442|| 234 atha vyāyogaḥ- khātetivṛtta-sampanno niḥsahāyaka-nāyakaḥ | yukto daśāvaraih khyātair uddhataiḥ pratināyakaiḥ ||SRs 3.443|| 235 vimarśa-garbha-rahito bhāraty-ārabhaṭī-sphuṭaḥ | hāsya-śṛṅgāra-rahita ekāṅko raudra-saṃśrayaḥ ||SRs 3.444|| 236 eka-vāsara-vṛttāntaḥ prāpta-viṣkambha-cūlikaḥ | astrī-nimitta-samaro vyāyogaḥ kathito budhaiḥ | 237 vijñeyam asya lakṣyaṃ tu dhanañjaya-jayādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ भाणः- स्वस्य वान्यस्य वा वृत्तं विटेन निपुणोक्तिना । २३८ शौर्य-सौभाग्य-संस्तुत्या वीर-शृङ्गार-सूचकम्

atha bhāṇaḥ- svasya vānyasya vā vṛttaṃ viṭena nipuṇoktinā | 238 śaurya-saubhāgya-saṃstutyā vīra-śṛṅgāra-sūcakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धि-कल्पितम् एकाङ्कं मुख-निर्वहणान्वितम् । २३९ वर्ण्यते भारती-वृत्त्या यत्र तं भाणम् ईरते

buddhi-kalpitam ekāṅkaṃ mukha-nirvahaṇānvitam | 239 varṇyate bhāratī-vṛttyā yatra taṃ bhāṇam īrate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एक-पात्र-प्रयोज्येऽ स्मिन् कुर्याद् आकाश-भाषितम् । २४० अन्येनानुक्तम् अप्य् अन्यो वचः श्रुत्वेव यद् वदेत्

eka-pātra-prayojye' smin kuryād ākāśa-bhāṣitam | 240 anyenānuktam apy anyo vacaḥ śrutveva yad vadet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति किं भणसीत्य् एतद् भवेद् आकाश-भाषितम् । २४१ लास्याङ्गानि दशैतस्मिन् संयोज्यान्यत्र तानि तु

iti kiṃ bhaṇasīty etad bhaved ākāśa-bhāṣitam | 241 lāsyāṅgāni daśaitasmin saṃyojyānyatra tāni tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गेय-पदं स्थित-पाठ्यम् आसीनं पुष्प-गन्धिका । २४२ प्रच्छेदकस् त्रिमूढं च सैन्धवाख्यं द्विमूढकम् । उत्तमोत्तमकं चान्यद् उक्त-प्रत्युक्तम् एव च ॥स्र्स् ३।४५०॥ २४३ अथ गेय-पदम्- वीणादि-वादनेनैव सहितं यत्र भाव्यते । ललितं नायिका-गीतं तद् गेय-पदम् उच्यते ॥स्र्स् ३।४५१॥ २४४ चञ्चत्-पुटादिना वाक्याभिनयो नायिका-कृतः । भूमि-चारी-प्रचारेण स्थित-पाठ्यं तद् उच्यते ॥स्र्स् ३।४५२॥ २४५ भ्रू-नेत्र-पाणि-चरण-विलासाभिनयान्वितम् । योज्यम् आसीनया पाठ्यम् आसीनं तद् उदाहृतम् ॥स्र्स् ३।४५३॥ २४६ नाना-विधेन वाद्येन नाना-ताल-लयान्वितम् । लास्यं प्रयुज्यते यत्र सा ज्ञेया पुष्प-गन्धिका ॥स्र्स् ३।४५४॥ २४७ अन्यासङ्गम-शङ्किन्या नायकस्यातिरोषया । प्रेम-च्छेद-प्रकटनं लास्यं प्रच्छेदकं विदुः ॥स्र्स् ३।४५५॥ २४८ अनिष्ठुर-श्लक्ष्ण-पदं सम-वृत्तैर् अलङ्कृतम् । नाट्यं पुरुष-भावाढ्यं त्रिमूढकम् उदाहृतम् ॥स्र्स् ३।४५६॥ २४९ देश-भाषा-विशेषेण चलद्-वलय-शृङ्खलम् । लास्यं प्रयुज्यते यत्र तत् सैन्धवम् इति स्मृतम् ॥स्र्स् ३।४५७॥ २५० चारीभिर् ललिताभिश् च चित्रार्थाभिनयान्वितम् । स्पष्ट-भाव-रसोपेतं लास्यं यत् तद् द्विमूढकम् ॥स्र्स् ३।४५८॥ २५१ अपरिज्ञात-पार्श्वस्थं गेय-भाव-विभूषितम् । लास्यं सोत्कण्ठ-वाक्यं तद् उत्तमोत्तमकं भवेत् ॥स्र्स् ३।४५९॥ २५२ कोप-प्रसाद-जनितं साधिक्षेप-पदाश्रयम् । वाक्यं तद् उक्त-प्रत्युक्तं यूनोः प्रश्नोत्तरात्मकम् ॥स्र्स् ३।४६०॥ २५३ शृङ्गार-मञ्जरी-मुख्यम् अस्योदाहरणं मतम् । लास्याङ्ग-दशकं तत्र लक्ष्यं लक्ष्य-विचक्षणैः ॥स्र्स् ३।४६१॥ २५४ अथ समवकारः- प्रख्यातेनेतिवृत्तेन नायकैर् अपि तद्-विधैः । पृथक्-प्रयोजनासक्तैर् मिलितैर् देव-दानवैः ॥स्र्स् ३।४६२॥ २५५ युक्तं द्वादशभिर् वीर-प्रधानं कैशिकी-मृदु । त्र्य्-अङ्कं विमर्श-हीनं च कपट-त्रय-संयुतम् ॥स्र्स् ३।४६३॥ २५६ त्रि-विद्रवं त्रि-शृङ्गारं विद्यात् समवकारकम् । मोहात्मको भ्रमः प्रोक्तः कपटस् त्रिविधस् त्व् अयम् ॥स्र्स् ३।४६४॥ २५७ सत्त्वजः शत्रुजो दैव-जनितश् चेति सत्त्वजः । क्रूर-प्राणि-समुत्पन्नः शत्रुजस् तु रणादिजः ॥स्र्स् ३।४६५॥ २५८ वात्यावर्षादि-सम्भूतो दैवजः कपटः स्मृतः । उदाहरणम् एतेषाम् आवेगे लक्ष्यतां बुधैः ॥स्र्स् ३।४६६॥ २५९ जीव-ग्राहोऽ पि मोहो वा कपटाद् विद्रवस् ततः । कपट-त्रय-सम्भूतेर् अयं च त्रिविधो मतः । २६० धर्मार्थ-काम-सम्बद्धस् त्रिधा शृङ्गार ईरितः

geya-padaṃ sthita-pāṭhyam āsīnaṃ puṣpa-gandhikā | 242 pracchedakas trimūḍhaṃ ca saindhavākhyaṃ dvimūḍhakam | uttamottamakaṃ cānyad ukta-pratyuktam eva ca ||SRs 3.450|| 243 atha geya-padam- vīṇādi-vādanenaiva sahitaṃ yatra bhāvyate | lalitaṃ nāyikā-gītaṃ tad geya-padam ucyate ||SRs 3.451|| 244 cañcat-puṭādinā vākyābhinayo nāyikā-kṛtaḥ | bhūmi-cārī-pracāreṇa sthita-pāṭhyaṃ tad ucyate ||SRs 3.452|| 245 bhrū-netra-pāṇi-caraṇa-vilāsābhinayānvitam | yojyam āsīnayā pāṭhyam āsīnaṃ tad udāhṛtam ||SRs 3.453|| 246 nānā-vidhena vādyena nānā-tāla-layānvitam | lāsyaṃ prayujyate yatra sā jñeyā puṣpa-gandhikā ||SRs 3.454|| 247 anyāsaṅgama-śaṅkinyā nāyakasyātiroṣayā | prema-ccheda-prakaṭanaṃ lāsyaṃ pracchedakaṃ viduḥ ||SRs 3.455|| 248 aniṣṭhura-ślakṣṇa-padaṃ sama-vṛttair alaṅkṛtam | nāṭyaṃ puruṣa-bhāvāḍhyaṃ trimūḍhakam udāhṛtam ||SRs 3.456|| 249 deśa-bhāṣā-viśeṣeṇa calad-valaya-śṛṅkhalam | lāsyaṃ prayujyate yatra tat saindhavam iti smṛtam ||SRs 3.457|| 250 cārībhir lalitābhiś ca citrārthābhinayānvitam | spaṣṭa-bhāva-rasopetaṃ lāsyaṃ yat tad dvimūḍhakam ||SRs 3.458|| 251 aparijñāta-pārśvasthaṃ geya-bhāva-vibhūṣitam | lāsyaṃ sotkaṇṭha-vākyaṃ tad uttamottamakaṃ bhavet ||SRs 3.459|| 252 kopa-prasāda-janitaṃ sādhikṣepa-padāśrayam | vākyaṃ tad ukta-pratyuktaṃ yūnoḥ praśnottarātmakam ||SRs 3.460|| 253 śṛṅgāra-mañjarī-mukhyam asyodāharaṇaṃ matam | lāsyāṅga-daśakaṃ tatra lakṣyaṃ lakṣya-vicakṣaṇaiḥ ||SRs 3.461|| 254 atha samavakāraḥ- prakhyātenetivṛttena nāyakair api tad-vidhaiḥ | pṛthak-prayojanāsaktair militair deva-dānavaiḥ ||SRs 3.462|| 255 yuktaṃ dvādaśabhir vīra-pradhānaṃ kaiśikī-mṛdu | try-aṅkaṃ vimarśa-hīnaṃ ca kapaṭa-traya-saṃyutam ||SRs 3.463|| 256 tri-vidravaṃ tri-śṛṅgāraṃ vidyāt samavakārakam | mohātmako bhramaḥ proktaḥ kapaṭas trividhas tv ayam ||SRs 3.464|| 257 sattvajaḥ śatrujo daiva-janitaś ceti sattvajaḥ | krūra-prāṇi-samutpannaḥ śatrujas tu raṇādijaḥ ||SRs 3.465|| 258 vātyāvarṣādi-sambhūto daivajaḥ kapaṭaḥ smṛtaḥ | udāharaṇam eteṣām āvege lakṣyatāṃ budhaiḥ ||SRs 3.466|| 259 jīva-grāho' pi moho vā kapaṭād vidravas tataḥ | kapaṭa-traya-sambhūter ayaṃ ca trividho mataḥ | 260 dharmārtha-kāma-sambaddhas tridhā śṛṅgāra īritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्म-शृङ्गारः- व्रतादि-जनितः कामो धर्म-शृङ्गार ईरितः । २६१ पार्वती-शिव-सम्भोगस् तद् उदाहरणं मतम्

dharma-śṛṅgāraḥ- vratādi-janitaḥ kāmo dharma-śṛṅgāra īritaḥ | 261 pārvatī-śiva-sambhogas tad udāharaṇaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थ-शृङ्गारः- यत्र कामेन सम्बद्धैर् अर्थैर् अर्थानुबन्धिभिः । २६२ भुज्यमानैः सुख-प्राप्तिर् अर्थ-शृङ्गार ईरितः

artha-śṛṅgāraḥ- yatra kāmena sambaddhair arthair arthānubandhibhiḥ | 262 bhujyamānaiḥ sukha-prāptir artha-śṛṅgāra īritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सार्वभौम-फल-प्राप्ति-हेतुना वत्स-भूपतेः । २६३ रत्नावल्या समं भोगो विज्ञेया तद् उदाहृतिः

sārvabhauma-phala-prāpti-hetunā vatsa-bhūpateḥ | 263 ratnāvalyā samaṃ bhogo vijñeyā tad udāhṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काम-शृङ्गारः- दुरादर-सुरा-पान-पर-दारादि-केलिजः । २६४ तत्-तद्-आस्वाद-ललितः काम-शृङ्गार ईरितः

kāma-śṛṅgāraḥ- durādara-surā-pāna-para-dārādi-kelijaḥ | 264 tat-tad-āsvāda-lalitaḥ kāma-śṛṅgāra īritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् उदाहरणं प्रायो दृश्यं प्रसनादिषु । २६५ शृङ्गार-त्रितयं तत्र नात्र बिन्दु-प्रवेशकौ

tad udāharaṇaṃ prāyo dṛśyaṃ prasanādiṣu | 265 śṛṅgāra-tritayaṃ tatra nātra bindu-praveśakau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुख-प्रतिमुखे सन्धी वस्तु द्वादश-नाडिकम् । २६६ प्रथमे कल्पयेद् अङ्के नाडिका घटिका-द्वयम्

mukha-pratimukhe sandhī vastu dvādaśa-nāḍikam | 266 prathame kalpayed aṅke nāḍikā ghaṭikā-dvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखादि-सन्धि-त्रयवांश् चतुर्नाडिक-वस्तुकः । २६७ द्वितीयाङ्कस् तृतीयस् तु द्वि-नाडिक-कथाश्रयः

mukhādi-sandhi-trayavāṃś caturnāḍika-vastukaḥ | 267 dvitīyāṅkas tṛtīyas tu dvi-nāḍika-kathāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्विमर्श-चतुः-सन्धिर् एवम् अङ्कास् त्रयः स्मृताः । २६८ वीथी-प्रहसनाङ्गानि कुर्याद् अत्र समासतः

nirvimarśa-catuḥ-sandhir evam aṅkās trayaḥ smṛtāḥ | 268 vīthī-prahasanāṅgāni kuryād atra samāsataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रस्तावनायाः प्रस्तावे प्रोक्तो वीथ्य्-अङ्ग-विस्तरः । २६९ दश प्रहसनाङ्गानि तत्-प्रसङ्गे प्रचक्ष्महे । उदाहरणम् एतस्य पयोधि-मथनादिकम् ॥स्र्स् ३।४७६॥ २७० अथ वीथी- सूच्य-प्रधान-शृङ्गारा मुख-निर्वहणान्विता । एक-योज्या द्वियोज्या वा कैशिकी-वृत्ति-निर्मिता ॥स्र्स् ३।४७७॥ २७१ वीथ्य्-अङ्ग-सहितैकाङ्का वीथीति कथिता बुधैः । अस्यां प्रायेण लास्याङ्ग-दशकं योजयेन् न वा ॥स्र्स् ३।४७८॥ २७२ सामान्या परकीया वा नायिकात्रानुरागिणी । वीथ्य्-अङ्ग-प्राय-वृत्तित्वान् नोचिता कुल-पालिका । २७३ लक्ष्यम् अस्यास् तु विज्ञेयं माधवी-वीथिकादिकम्

prastāvanāyāḥ prastāve prokto vīthy-aṅga-vistaraḥ | 269 daśa prahasanāṅgāni tat-prasaṅge pracakṣmahe | udāharaṇam etasya payodhi-mathanādikam ||SRs 3.476|| 270 atha vīthī- sūcya-pradhāna-śṛṅgārā mukha-nirvahaṇānvitā | eka-yojyā dviyojyā vā kaiśikī-vṛtti-nirmitā ||SRs 3.477|| 271 vīthy-aṅga-sahitaikāṅkā vīthīti kathitā budhaiḥ | asyāṃ prāyeṇa lāsyāṅga-daśakaṃ yojayen na vā ||SRs 3.478|| 272 sāmānyā parakīyā vā nāyikātrānurāgiṇī | vīthy-aṅga-prāya-vṛttitvān nocitā kula-pālikā | 273 lakṣyam asyās tu vijñeyaṃ mādhavī-vīthikādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रहसनम्- वस्तु-सन्ध्य्-अङ्क-लास्याङ्ग-वृत्तयो यत्र भाणवत् । २७४ रसो हास्यः प्रधानं स्याद् एतत् प्रहसनं मतम्

atha prahasanam- vastu-sandhy-aṅka-lāsyāṅga-vṛttayo yatra bhāṇavat | 274 raso hāsyaḥ pradhānaṃ syād etat prahasanaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषेण दशाङ्गानि कल्पयेद् अत्र तानि तु । २७५ अवगलितावस्कन्दौ व्यवहारो विप्रलम्भ उपपत्तिः । भयम् अनृतं विभ्रान्तिर् गद्गद-वाक् च प्रलापश् च ॥स्र्स् ३।४८१॥ २७६ तत्र अवगलितम्- पूर्वम् आत्म-गृहीतस्य समाचारस्य मोहतः । दूषणं त्यजनं चात्र द्विधावगलितं मतम् ॥स्र्स् ३।४८२॥ २७७ यथा आनन्द-कोश-नामनि प्रहसने, मिथ्या-तीर्थः- यानि द्यन्ति गलाद् अधः सुकृतिनो लोम्नां च तेषां स्थितिं यान्य् ऊर्ध्वं परिपोषयन्ति पुरुषास् तेषां मुहुः खण्डनम् । कृत्वा सर्व-जगद्-विरुद्ध-विधिना सञ्चारिणां मादृशां श्री-गीता च हरीतकी च हरतो हन्तोपभोग्यं वयः

viśeṣeṇa daśāṅgāni kalpayed atra tāni tu | 275 avagalitāvaskandau vyavahāro vipralambha upapattiḥ | bhayam anṛtaṃ vibhrāntir gadgada-vāk ca pralāpaś ca ||SRs 3.481|| 276 tatra avagalitam- pūrvam ātma-gṛhītasya samācārasya mohataḥ | dūṣaṇaṃ tyajanaṃ cātra dvidhāvagalitaṃ matam ||SRs 3.482|| 277 yathā ānanda-kośa-nāmani prahasane, mithyā-tīrthaḥ- yāni dyanti galād adhaḥ sukṛtino lomnāṃ ca teṣāṃ sthitiṃ yāny ūrdhvaṃ paripoṣayanti puruṣās teṣāṃ muhuḥ khaṇḍanam | kṛtvā sarva-jagad-viruddha-vidhinā sañcāriṇāṃ mādṛśāṃ śrī-gītā ca harītakī ca harato hantopabhogyaṃ vayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र केनापि यति-भ्रष्टेन स्व-गृहीतस्य यत्य्-आश्रमस्य दूषणाद् इदम् अवगलितम् । त्यजनाद्, यथा प्रबोध-चन्द्रोदये, क्षपणकः- अयि पीण-घणत्थण-सोहणि पलितत्थकुलंग-विलोअणि । जै लमसि कावालिणी-भावेहिं साबका किं कलिस्संदि

atra kenāpi yati-bhraṣṭena sva-gṛhītasya yaty-āśramasya dūṣaṇād idam avagalitam | tyajanād, yathā prabodha-candrodaye, kṣapaṇakaḥ- ayi pīṇa-ghaṇatthaṇa-sohaṇi palitatthakulaṃga-viloaṇi | jai lamasi kāvāliṇī-bhāvehiṃ sābakā kiṃ kalissaṃdi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि रमसे कापालिनी-भावैः श्रावकाः किं करिष्यन्ति । अहो कापालिनी-दर्शनम् एव एकं सौख्य-मोक्ष-साधनम् । (प्रकाशम्) भो कापालिक अहं तव सम्प्रतं दासः संवृत्तः । माम् अपि महा-भैरवानुशासने दिक्षय ।] इत्य् आदौ क्षपणकस्य स्व-मार्ग-परिभ्रंश अवगलितम् । अथ अवस्कन्दः- अवस्कन्दस् त्व् अनेकेषाम् अयोग्यस्यैक-वस्तुनः । सम्बन्धाभास-कथनात् स्व-स्व-योग्यत्व-योजना ॥स्र्स् ३।४८५॥ २७८ यथा प्रहसने (आनन्द-कोश-नामनि)- यतिः-साक्षाद् भूतं वदति कुचयोर् अन्तरं द्वैत-वादं बौद्धः-दृष्ट्योर् भेदः क्षणिक-महिमा सौगते दत्त-पादः । जैनः-बाह्वोर् मूले नयति शुचिताम् अर्हती कापि दीक्षा सर्वे-नाभेर् मूलं प्रथयति फलं सर्व-सिद्धान्त-सारम्

yadi ramase kāpālinī-bhāvaiḥ śrāvakāḥ kiṃ kariṣyanti | aho kāpālinī-darśanam eva ekaṃ saukhya-mokṣa-sādhanam | (prakāśam) bho kāpālika ahaṃ tava samprataṃ dāsaḥ saṃvṛttaḥ | mām api mahā-bhairavānuśāsane dikṣaya |] ity ādau kṣapaṇakasya sva-mārga-paribhraṃśa avagalitam | atha avaskandaḥ- avaskandas tv anekeṣām ayogyasyaika-vastunaḥ | sambandhābhāsa-kathanāt sva-sva-yogyatva-yojanā ||SRs 3.485|| 278 yathā prahasane (ānanda-kośa-nāmani)- yatiḥ-sākṣād bhūtaṃ vadati kucayor antaraṃ dvaita-vādaṃ bauddhaḥ-dṛṣṭyor bhedaḥ kṣaṇika-mahimā saugate datta-pādaḥ | jainaḥ-bāhvor mūle nayati śucitām arhatī kāpi dīkṣā sarve-nābher mūlaṃ prathayati phalaṃ sarva-siddhānta-sāram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र यति-बौद्ध-जैनानां गणिकायां स्व-स्व-सिद्धान्त-धर्म-सम्बन्ध-कथनेन स्व-स्व-पक्ष-परिग्रह-योग्यत्व-योजनाद् अवस्कन्दः । अथ व्यवहारः- व्यवहारस् तु संवादो द्वित्राणां हास्य-कारणम् ॥स्र्स् ३।४८७॥ २७९अ यथा तत्रैव प्रहसने (आनन्द-कोश-नामनि) बौद्धः (यतिं विलोक्य)-कुतो मण्ड एक-दण्डी । मिथ्या-तीर्थः (विलोक्य दृष्टिम् अपकर्षन् आत्म-गतम्)-क्षणिकवादी न सम्भाषणीय एव । तथापि दण्डम् अन्तर्धाय निरुत्तरं करोमि । (प्रकाशम्) अये शून्य-वादिन् ! अदण्डः अमुण्डोऽ हम् आगलाद् अस्मि । जैनः (आत्म-गतम्)-नूनम् असौ मायावादी । भवतु । अहम् अपि किम् अप्य् अन्तर्धाय प्रस्तुतं पृच्छामि । (प्रकाशम्) अये महा-परिणाम-वादिन् ! बृहद्-बीज लोम्नां समान-जातीयत्वेऽ पि केषाञ्चित् सङ्कर्तनम् अन्येषां संरक्षणम् इति व्यवस्थितौ किं प्रमाणम् ? मिथ्या-तीर्थः-जीवद् अमेध्यं जङ्गम-नरको नर-पिशाचोऽ यम् अन्तर्धायापि न सम्भाषणीयः । निष्कच्छ-कीर्तिः (सादरम्)-सखे ! आर्हत-मुने वादे त्वया अयम् अप्रतिपत्तिं नाम निग्रह-स्थानम् आरोपितो मायावादी । मिथ्या-तीर्थः (आत्म-गतम्)-नूनम् इमाव् अपि मादृशाव् एव लिङ्ग-धारण-मात्रेण कुक्षिम्भरई स्याताम् । (इति पिप्पल-मूल-वेदिकायां निषीदति ।) इत्य् अत्र यति-बौद्ध-जैनानां संवादो व्यवहारः । अथ विप्रलम्भः- विप्रलम्भो वञ्चना स्याद् भूतावेशादि-कैतवात् ॥स्र्स् ३।४८८॥ २७९ब् यथा प्रहसने (आनन्द-कोश-नामनि तत्रैव)- प्रियाम् अहं पूर्व-भृतां नाम्ना स्वच्छन्द-भक्षिणी । गृह्णाम्य् एनां यदि त्रातुं कृपा वः श्रूयताम् इदम्

atra yati-bauddha-jainānāṃ gaṇikāyāṃ sva-sva-siddhānta-dharma-sambandha-kathanena sva-sva-pakṣa-parigraha-yogyatva-yojanād avaskandaḥ | atha vyavahāraḥ- vyavahāras tu saṃvādo dvitrāṇāṃ hāsya-kāraṇam ||SRs 3.487|| 279a yathā tatraiva prahasane (ānanda-kośa-nāmani) bauddhaḥ (yatiṃ vilokya)-kuto maṇḍa eka-daṇḍī | mithyā-tīrthaḥ (vilokya dṛṣṭim apakarṣan ātma-gatam)-kṣaṇikavādī na sambhāṣaṇīya eva | tathāpi daṇḍam antardhāya niruttaraṃ karomi | (prakāśam) aye śūnya-vādin ! adaṇḍaḥ amuṇḍo' ham āgalād asmi | jainaḥ (ātma-gatam)-nūnam asau māyāvādī | bhavatu | aham api kim apy antardhāya prastutaṃ pṛcchāmi | (prakāśam) aye mahā-pariṇāma-vādin ! bṛhad-bīja lomnāṃ samāna-jātīyatve' pi keṣāñcit saṅkartanam anyeṣāṃ saṃrakṣaṇam iti vyavasthitau kiṃ pramāṇam ? mithyā-tīrthaḥ-jīvad amedhyaṃ jaṅgama-narako nara-piśāco' yam antardhāyāpi na sambhāṣaṇīyaḥ | niṣkaccha-kīrtiḥ (sādaram)-sakhe ! ārhata-mune vāde tvayā ayam apratipattiṃ nāma nigraha-sthānam āropito māyāvādī | mithyā-tīrthaḥ (ātma-gatam)-nūnam imāv api mādṛśāv eva liṅga-dhāraṇa-mātreṇa kukṣimbharaī syātām | (iti pippala-mūla-vedikāyāṃ niṣīdati |) ity atra yati-bauddha-jainānāṃ saṃvādo vyavahāraḥ | atha vipralambhaḥ- vipralambho vañcanā syād bhūtāveśādi-kaitavāt ||SRs 3.488|| 279b yathā prahasane (ānanda-kośa-nāmani tatraiva)- priyām ahaṃ pūrva-bhṛtāṃ nāmnā svacchanda-bhakṣiṇī | gṛhṇāmy enāṃ yadi trātuṃ kṛpā vaḥ śrūyatām idam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुराघटानां सप्तत्या विंशत्या दृप्त-गड्डुरैः । छागैश् च दशभिः कार्या चिरण्टी-तर्पण-क्रिया

surāghaṭānāṃ saptatyā viṃśatyā dṛpta-gaḍḍuraiḥ | chāgaiś ca daśabhiḥ kāryā ciraṇṭī-tarpaṇa-kriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्य कर्तुम् अशक्यं चेत् तत्-पर्याप्ततमं धनम् । आस्थाप्यम् अस्याः साक्षिण्याः जरठायाः पटाञ्चले

adya kartum aśakyaṃ cet tat-paryāptatamaṃ dhanam | āsthāpyam asyāḥ sākṣiṇyāḥ jaraṭhāyāḥ paṭāñcale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्कच्छ-कीर्तिः-हे व्रतिनौ ! किम् अत्र विधेयम् ? मिथ्या-तीर्थः-भोः अहिंसा-वादिन् ! म्रियमाणः प्राणी न रक्षणीय इति किं युष्मद्-धर्मः ? अरूपाम्बरः (साक्षेपम्)-एकेन सुखम् उपादेयम् । अन्येन धनं प्रदेयम् इति किं युष्मद्-धर्मः ? निष्कच्छ-कीर्तिः सान्तर्हासं स्व-धनं यति-धनं च जरठायाः पटाञ्चले बद्ध्वा सबलात्कारं जैनस्य कटकं तस्याः पाद-मूलेऽ र्पयति ।) मधुमल्लिका (साङ्ग-भङ्गं सस्म्रण-भयम् इव)-अम्मो देवदा विलम्बेण कुप्पिस्सदि । ता चिरंटि-आतप्पणं कादुं गच्छेमि । [अम्हो ! देवता विलम्बेन कोपिष्यति । तत् चिरण्टिका-तर्पणं कर्तुं गच्छामि ।] (इति कटकम् आदाय निष्क्रान्ता ।) इत्य् आदौ भूतावेश-कैतवेन जैन-बौद्ध-संन्यासिनो विलोभ्य धनं कयापि गणिकया गृहीतम् इत्य् अयं विप्रलम्भः । अथ उपपत्तिः- उपपत्तिस् तु सा प्रोक्ता यत् प्रसिद्धस्य वस्तुनः । लोक-प्रसिद्धया युक्त्या साधनं हास्य-हेतुना ॥स्र्स् ३।४९२॥ २८० यथा तत्रैव प्रहसने (आनन्द-कोश-नामनि) मिथ्या-तीर्थः (पुरोऽ वलोक्य)-अये उपसरित्-तीरे पिप्पल-नामा वनस्पतिः । यश् च गीतासु भगवता निज-विभूतितया निर्दिष्टः । (विचिन्त्य) कथम् अस्य तरोर् इयती महिम-सम्भावना । (विमृश्य) उपपद्यत एव- तत् पदं तनु-मध्याया येनाश्वत्थ-दलोपमम् । तद्-अश्वत्थोऽ स्मि वृक्षाणाम् इत्य् ऊचे भगवान् हरिः ॥स्र्स् ३।४९३॥ इति । अत्र लोक-प्रसिद्धेन अश्वत्थ-दलोरु-मूलयोः साम्येन हेतुना लोक-प्रसिद्धस्यैव भगवद्-अश्वत्थयोर् ऐक्यस्य साधनं हास्य-कारणम् उपपत्तिः । अथ भयम्- स्मृतं भयं तु नगर-शोधकादि-कृतो दरः ॥स्र्स् ३।४९४॥ २८१अ यथा तत्रैव प्रहसने (आनन्द-कोश-नामनि) जैनः-अहो अराजकोऽ यं विषयः यत् नगर-परिसराश्रित-तपस्विनां धनं चोर्यते (इत्य् उद्वाहुर् आक्रोशति) । नगर-रक्षकाः-अये किम् अपहृतं धनम् । कियत् (इति तं परितः प्रविश्य परिसर्पन्ति ।) अरूपाम्बरः-धिक् कष्टम् । नगर-शीघ्रकाः समायान्ति । (इत्य् ऊर्ध्व-बाहुर् ओष्ठ-स्पन्दनं करोति । मिथ्या-तीर्थो गणिकाम् आक्षिप्य समाधिं नाटयति । निष्कच्छ-कीर्तिर् एक-पादेनावतिष्ठमानः कराङ्गुलीर् गणयति) इत्य् आदौ जैनादीनां भय-कथनाद् भयम् । अथ अनृतम्- अनृतं तु भवेद् वाक्यम् असभ्य-स्तुति-गुम्फितम् । २८१ तद् एवानृतम् इत्य् आहुर् अपरे स्व-मत-स्तुतेः

niṣkaccha-kīrtiḥ-he vratinau ! kim atra vidheyam ? mithyā-tīrthaḥ-bhoḥ ahiṃsā-vādin ! mriyamāṇaḥ prāṇī na rakṣaṇīya iti kiṃ yuṣmad-dharmaḥ ? arūpāmbaraḥ (sākṣepam)-ekena sukham upādeyam | anyena dhanaṃ pradeyam iti kiṃ yuṣmad-dharmaḥ ? niṣkaccha-kīrtiḥ sāntarhāsaṃ sva-dhanaṃ yati-dhanaṃ ca jaraṭhāyāḥ paṭāñcale baddhvā sabalātkāraṃ jainasya kaṭakaṃ tasyāḥ pāda-mūle' rpayati |) madhumallikā (sāṅga-bhaṅgaṃ sasmraṇa-bhayam iva)-ammo devadā vilambeṇa kuppissadi | tā ciraṃṭi-ātappaṇaṃ kāduṃ gacchemi | [amho ! devatā vilambena kopiṣyati | tat ciraṇṭikā-tarpaṇaṃ kartuṃ gacchāmi |] (iti kaṭakam ādāya niṣkrāntā |) ity ādau bhūtāveśa-kaitavena jaina-bauddha-saṃnyāsino vilobhya dhanaṃ kayāpi gaṇikayā gṛhītam ity ayaṃ vipralambhaḥ | atha upapattiḥ- upapattis tu sā proktā yat prasiddhasya vastunaḥ | loka-prasiddhayā yuktyā sādhanaṃ hāsya-hetunā ||SRs 3.492|| 280 yathā tatraiva prahasane (ānanda-kośa-nāmani) mithyā-tīrthaḥ (puro' valokya)-aye upasarit-tīre pippala-nāmā vanaspatiḥ | yaś ca gītāsu bhagavatā nija-vibhūtitayā nirdiṣṭaḥ | (vicintya) katham asya taror iyatī mahima-sambhāvanā | (vimṛśya) upapadyata eva- tat padaṃ tanu-madhyāyā yenāśvattha-dalopamam | tad-aśvattho' smi vṛkṣāṇām ity ūce bhagavān hariḥ ||SRs 3.493|| iti | atra loka-prasiddhena aśvattha-daloru-mūlayoḥ sāmyena hetunā loka-prasiddhasyaiva bhagavad-aśvatthayor aikyasya sādhanaṃ hāsya-kāraṇam upapattiḥ | atha bhayam- smṛtaṃ bhayaṃ tu nagara-śodhakādi-kṛto daraḥ ||SRs 3.494|| 281a yathā tatraiva prahasane (ānanda-kośa-nāmani) jainaḥ-aho arājako' yaṃ viṣayaḥ yat nagara-parisarāśrita-tapasvināṃ dhanaṃ coryate (ity udvāhur ākrośati) | nagara-rakṣakāḥ-aye kim apahṛtaṃ dhanam | kiyat (iti taṃ paritaḥ praviśya parisarpanti |) arūpāmbaraḥ-dhik kaṣṭam | nagara-śīghrakāḥ samāyānti | (ity ūrdhva-bāhur oṣṭha-spandanaṃ karoti | mithyā-tīrtho gaṇikām ākṣipya samādhiṃ nāṭayati | niṣkaccha-kīrtir eka-pādenāvatiṣṭhamānaḥ karāṅgulīr gaṇayati) ity ādau jainādīnāṃ bhaya-kathanād bhayam | atha anṛtam- anṛtaṃ tu bhaved vākyam asabhya-stuti-gumphitam | 281 tad evānṛtam ity āhur apare sva-mata-stuteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा तत्रैव प्रहसने (आनन्द-कोश-नामनि)- बालातपेन परिमृष्टम् इवारविन्दं माञ्जिष्ठ-चेलम् इव मान्मथम् आतपत्रम् । सालक्त-लेखम् इव सौख्य-करण्डम् अद्य यूनां मुदे तरुणि तत् पदम् आर्तवं ते

yathā tatraiva prahasane (ānanda-kośa-nāmani)- bālātapena parimṛṣṭam ivāravindaṃ māñjiṣṭha-celam iva mānmatham ātapatram | sālakta-lekham iva saukhya-karaṇḍam adya yūnāṃ mude taruṇi tat padam ārtavaṃ te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद्यं मांसं पीयते खाद्यते च । भिक्षा भोज्यं चर्म-खण्डं च शय्या कौलो धर्मः कस्य नो भाति रम्यः ॥] अथ विभ्रान्तिः- वस्तु-साम्य-कृतो मोहो विभ्रान्तिर् इति गीयते ॥स्र्स् ३।४९८॥ २८२ब् यथा तत्रैव प्रहसने (आनन्द-कोश-नामनि) बौद्धः (पुरोऽ वलोक्य)- हेम-कुम्भवती रम्य-तोरणा चारु-दर्पणा । कापि गन्धर्व-नगरी दृश्यते भूमि-चारिणी

madyaṃ māṃsaṃ pīyate khādyate ca | bhikṣā bhojyaṃ carma-khaṇḍaṃ ca śayyā kaulo dharmaḥ kasya no bhāti ramyaḥ ||] atha vibhrāntiḥ- vastu-sāmya-kṛto moho vibhrāntir iti gīyate ||SRs 3.498|| 282b yathā tatraiva prahasane (ānanda-kośa-nāmani) bauddhaḥ (puro' valokya)- hema-kumbhavatī ramya-toraṇā cāru-darpaṇā | kāpi gandharva-nagarī dṛśyate bhūmi-cāriṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जैनः-अये क्षण-भङ्ग-वादिन् एतद् उत्पात-फलं प्रथम-दर्शिनो भवत एव परिणमेत् । (इति लोचने निमीलयति ।) बौद्धः (पुनर् निर्वर्ण्य)-हन्त किम् अपदे भ्रान्तोऽ स्मि । न पुरीयं विशालाक्षी न तोरणम् इमे भ्रुवौ । न दर्पणम् इमौ गण्डौ न च कुम्भाव् इमौ स्तनौ

jainaḥ-aye kṣaṇa-bhaṅga-vādin etad utpāta-phalaṃ prathama-darśino bhavata eva pariṇamet | (iti locane nimīlayati |) bauddhaḥ (punar nirvarṇya)-hanta kim apade bhrānto' smi | na purīyaṃ viśālākṣī na toraṇam ime bhruvau | na darpaṇam imau gaṇḍau na ca kumbhāv imau stanau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् अत्र बौद्धस्य मोहो विभ्रान्तिः । अथ गद्गद-वाक्- असत्य-रुदितोन्मिश्रं वाक्यं गद्गद-वाग् भवेत् ॥स्र्स् ३।५०१॥ २८३अ यथा तत्रैव प्रहसने (आनन्द-कोश-नामनि) (भगिन्यौ परस्परम् आश्लिष्य रुदित इव) गुह्यग्राही (आत्मगतम्)- अनुपात्त-बाष्प-कणिकं गद्गद-निःश्वास-कलितम् अव्यक्तम् । अनयोर् असत्य-रुदितं सुरतान्त-दशां व्यनक्तीव

ity atra bauddhasya moho vibhrāntiḥ | atha gadgada-vāk- asatya-ruditonmiśraṃ vākyaṃ gadgada-vāg bhavet ||SRs 3.501|| 283a yathā tatraiva prahasane (ānanda-kośa-nāmani) (bhaginyau parasparam āśliṣya rudita iva) guhyagrāhī (ātmagatam)- anupātta-bāṣpa-kaṇikaṃ gadgada-niḥśvāsa-kalitam avyaktam | anayor asatya-ruditaṃ suratānta-daśāṃ vyanaktīva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र गद्गद-वाक्त्वं स्पष्टम् । अथ प्रलापः- प्रलापः स्याद् अयोग्यस्य योग्यत्वेनानुमोदनम् ॥स्र्स् ३।५०३॥ २८३ब् यथा तत्रैव प्रहसने (आनन्द-कोश-नामनि) राजा (सौदार्योद्रेकम्)-अये विडालाक्ष अस्मदीये नगरे विषये च- पति-हीना च या नारी जाया-हीनश् च यः पुमान् । तौ दम्पती यथा-कामं भवेताम् इति घुष्यताम्

atra gadgada-vāktvaṃ spaṣṭam | atha pralāpaḥ- pralāpaḥ syād ayogyasya yogyatvenānumodanam ||SRs 3.503|| 283b yathā tatraiva prahasane (ānanda-kośa-nāmani) rājā (saudāryodrekam)-aye viḍālākṣa asmadīye nagare viṣaye ca- pati-hīnā ca yā nārī jāyā-hīnaś ca yaḥ pumān | tau dampatī yathā-kāmaṃ bhavetām iti ghuṣyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विडालाक्षः-देवः प्रमाणम् । (इति सानुचरो निष्क्रान्तः ।) गुह्य-ग्राही (स-श्लाघा-गौरवम्)- नष्टाश्व-भग्न-शकट-न्यायेन प्रतिपादितम् । उचिता ते महाराज सेयं कारुण्य-घोषणा

viḍālākṣaḥ-devaḥ pramāṇam | (iti sānucaro niṣkrāntaḥ |) guhya-grāhī (sa-ślāghā-gauravam)- naṣṭāśva-bhagna-śakaṭa-nyāyena pratipāditam | ucitā te mahārāja seyaṃ kāruṇya-ghoṣaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च- मन्वादयो महीपालाः शतशो गाम् अपालयन् । न केनापि कृतो मार्ग एवम् आश्चर्य-शौख्यदः

api ca- manvādayo mahīpālāḥ śataśo gām apālayan | na kenāpi kṛto mārga evam āścarya-śaukhyadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र अयोग्यस्यापि राजादेशस्य धर्माधिकारिणा गुह्य-ग्राहिणा न्याय-परिकल्पनया योग्यत्वेनानुमोदनाद् अयं प्रलापः । प्रहसनस्य शुद्धादि-भेदाः- शुद्धं कीर्णं वैकृतं च तच् च प्रहसनं त्रिधा । शुद्धं श्रोत्रिय-शाखादेर् वेष-भाषादि-संयुतम् ॥स्र्स् ३।५०७॥ २८४ चेट-चेटी-जन-व्याप्तं तल् लक्ष्यं तु निरूप्यताम् । आनन्द-कोश-प्रमुखं तथा भगवद्-अज्जुकम् ॥स्र्स् ३।५०८॥ २८५ कीर्णं तु सर्वैर् वीथ्य्-अङ्गैः सङ्कीर्णं धूर्त-सङ्कुलम् । तस्योदाहरणं ज्ञेयं बृहत्-सौभद्रकादिकम् ॥स्र्स् ३।५०९॥ २८६ यच् चेदं कामुकादीनां वेष-भाषादि-सङ्गतैः । षण्डताप-सवृद्धाद्यैर् युतं तद् वैकृतं भवेत् । २८७ कलिकेलि-प्रहसन-प्रमुखं तद् उदाहृतम्

atra ayogyasyāpi rājādeśasya dharmādhikāriṇā guhya-grāhiṇā nyāya-parikalpanayā yogyatvenānumodanād ayaṃ pralāpaḥ | prahasanasya śuddhādi-bhedāḥ- śuddhaṃ kīrṇaṃ vaikṛtaṃ ca tac ca prahasanaṃ tridhā | śuddhaṃ śrotriya-śākhāder veṣa-bhāṣādi-saṃyutam ||SRs 3.507|| 284 ceṭa-ceṭī-jana-vyāptaṃ tal lakṣyaṃ tu nirūpyatām | ānanda-kośa-pramukhaṃ tathā bhagavad-ajjukam ||SRs 3.508|| 285 kīrṇaṃ tu sarvair vīthy-aṅgaiḥ saṅkīrṇaṃ dhūrta-saṅkulam | tasyodāharaṇaṃ jñeyaṃ bṛhat-saubhadrakādikam ||SRs 3.509|| 286 yac cedaṃ kāmukādīnāṃ veṣa-bhāṣādi-saṅgataiḥ | ṣaṇḍatāpa-savṛddhādyair yutaṃ tad vaikṛtaṃ bhavet | 287 kalikeli-prahasana-pramukhaṃ tad udāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ डिमः- ख्यातेतिवृत्तं निर्हास्य-शृङ्गारं रौद्र-मुद्रितम् । २८८ सात्त्वती-वृत्ति-विरलं भारत्य्-आरभटी-स्फुटम्

atha ḍimaḥ- khyātetivṛttaṃ nirhāsya-śṛṅgāraṃ raudra-mudritam | 288 sāttvatī-vṛtti-viralaṃ bhāraty-ārabhaṭī-sphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नायकैर् उद्धतैर् देव-यक्ष-राक्षस-पन्नगैः । २८९ गन्धर्व-भूत-वेताल-सिद्ध-विद्याधरादिभिः

nāyakair uddhatair deva-yakṣa-rākṣasa-pannagaiḥ | 289 gandharva-bhūta-vetāla-siddha-vidyādharādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समन्वितं षोडशभिर् न्याय-मार्गण-नायकम् । २९० चतुर्भिर् आङ्कैर् अन्वीतं निर्विमर्शक-सन्धिभिः

samanvitaṃ ṣoḍaśabhir nyāya-mārgaṇa-nāyakam | 290 caturbhir āṅkair anvītaṃ nirvimarśaka-sandhibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्घातोल्कोपरागादि-घोर-क्रूराजि-सम्भ्रमम् । २९१ स-प्रवेशक-विष्कम्भ-चूलिकं हि डिमं विदुः । अस्योदाहरणं ज्ञेयं वीरभद्र-विजृम्भितम् ॥स्र्स् ३।५१४॥ २९२ अथ ईहामृगः- यत्रेतिवृत्तं मिश्रं स्यात् स-विष्कम्भ-प्रवेशकम् । चत्वारोऽ ङ्का निर्विमर्श-गर्भाः स्युः सन्धयस् त्रयः ॥स्र्स् ३।५१५॥ २९३ धीरोद्धत्तश् च प्रख्यातो दिव्यो मर्त्योऽ पि नायकः । दिव्य-स्त्रियम् अनिच्छन्तीं कन्यां वाहर्तुम् उद्यतः ॥स्र्स् ३।५१६॥ २९४ स्त्री-निमित्ताजि-संरम्भः पञ्चषाः प्रतिनायकाः । रसा निर्भय-बीभत्सा वृत्तयः कैशिकीं विना ॥स्र्स् ३।५१७॥ २९५ स्वल्पस् तस्याः प्रवेशो वा सोऽ यम् ईहामृगो मतः । व्याजान् निवारयेद् अत्र सङ्ग्रामं भीषण-क्रमम् ॥स्र्स् ३।५१८॥ २९६ तस्योदाहरणं ज्ञेयं प्राज्ञैर् माया-कुरङ्गिका । इत्थं श्री-सिंह-भूपेन सर्व-लक्षण-शालिना । २९७ सर्व-लक्षण-सम्पूर्णो लक्षितो रूपक-क्रमः

nirghātolkoparāgādi-ghora-krūrāji-sambhramam | 291 sa-praveśaka-viṣkambha-cūlikaṃ hi ḍimaṃ viduḥ | asyodāharaṇaṃ jñeyaṃ vīrabhadra-vijṛmbhitam ||SRs 3.514|| 292 atha īhāmṛgaḥ- yatretivṛttaṃ miśraṃ syāt sa-viṣkambha-praveśakam | catvāro' ṅkā nirvimarśa-garbhāḥ syuḥ sandhayas trayaḥ ||SRs 3.515|| 293 dhīroddhattaś ca prakhyāto divyo martyo' pi nāyakaḥ | divya-striyam anicchantīṃ kanyāṃ vāhartum udyataḥ ||SRs 3.516|| 294 strī-nimittāji-saṃrambhaḥ pañcaṣāḥ pratināyakāḥ | rasā nirbhaya-bībhatsā vṛttayaḥ kaiśikīṃ vinā ||SRs 3.517|| 295 svalpas tasyāḥ praveśo vā so' yam īhāmṛgo mataḥ | vyājān nivārayed atra saṅgrāmaṃ bhīṣaṇa-kramam ||SRs 3.518|| 296 tasyodāharaṇaṃ jñeyaṃ prājñair māyā-kuraṅgikā | itthaṃ śrī-siṃha-bhūpena sarva-lakṣaṇa-śālinā | 297 sarva-lakṣaṇa-sampūrṇo lakṣito rūpaka-kramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ नाटक-परिभाषा- अथ रूपक-निर्माण-परिज्ञानोपयोगिनी । २९८ श्री-सिंह-धरणीशेन परिभाषा निरूप्यते

atha nāṭaka-paribhāṣā- atha rūpaka-nirmāṇa-parijñānopayoginī | 298 śrī-siṃha-dharaṇīśena paribhāṣā nirūpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिभाषात्र मर्यादा पूर्वाचार्योपकल्पिता । २९९ सा हि नौर् अतिगम्भीरं विविक्षोर् नाट्य-सागरम्

paribhāṣātra maryādā pūrvācāryopakalpitā | 299 sā hi naur atigambhīraṃ vivikṣor nāṭya-sāgaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषा च भाषा-निर्देश-नामभिस् त्रिविधा मता । ३०० तत्र भाषा द्विधा भाषा विभाषा चेति भेदतः

eṣā ca bhāṣā-nirdeśa-nāmabhis trividhā matā | 300 tatra bhāṣā dvidhā bhāṣā vibhāṣā ceti bhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्दश विभाषाः स्युः प्राच्याद्या वाक्य-वृत्तयः । ३०१ आसां संस्कार-राहित्याद् विनियोगो न कथ्यते

caturdaśa vibhāṣāḥ syuḥ prācyādyā vākya-vṛttayaḥ | 301 āsāṃ saṃskāra-rāhityād viniyogo na kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तमादिषु तद्-देश-व्यवहारात् प्रतीयताम् । ३०२ भाषा द्विधा संस्कृता च प्राकृती चेति भेदतः

uttamādiṣu tad-deśa-vyavahārāt pratīyatām | 302 bhāṣā dvidhā saṃskṛtā ca prākṛtī ceti bhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौमार-पाणिनीयादि-संस्कृता संस्कृता मता । ३०३ इयं तु देवतादीनां मुनीनां नायकस्य च । लिङ्गिनां च विटादीन्म् अनीचानां प्रयुज्यते ॥स्र्स् ३।५२५॥ ३०४ अथ प्राकृती- प्रकृतेः संस्कृतायास् तु विकृतिः प्राकृती मता । ३०५ षड्-विधा सा प्राकृतं च शौरसेनी च मागधी

kaumāra-pāṇinīyādi-saṃskṛtā saṃskṛtā matā | 303 iyaṃ tu devatādīnāṃ munīnāṃ nāyakasya ca | liṅgināṃ ca viṭādīnm anīcānāṃ prayujyate ||SRs 3.525|| 304 atha prākṛtī- prakṛteḥ saṃskṛtāyās tu vikṛtiḥ prākṛtī matā | 305 ṣaḍ-vidhā sā prākṛtaṃ ca śaurasenī ca māgadhī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पैशाची चूलिका पैशाच्य् अपभ्रंश इति क्रमात् । ३०६ अत्र तु प्राकृतं स्त्रीणां सर्वासां नियतं भवेत्

paiśācī cūlikā paiśācy apabhraṃśa iti kramāt | 306 atra tu prākṛtaṃ strīṇāṃ sarvāsāṃ niyataṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचिच् च देवी गणिका मन्त्रिजा चेति योषिताम् । ३०७ योगिन्य्-अप्सरसोः शिल्प-कारिण्या अपि संस्कृतम्

kvacic ca devī gaṇikā mantrijā ceti yoṣitām | 307 yoginy-apsarasoḥ śilpa-kāriṇyā api saṃskṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये नीचाः कर्मणा जात्या तेषां प्राकृतम् उच्यते । ३०८ छद्म-लिङ्गवतां तद्वज् जैनानाम् इति केचन

ye nīcāḥ karmaṇā jātyā teṣāṃ prākṛtam ucyate | 308 chadma-liṅgavatāṃ tadvaj jainānām iti kecana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधमे मध्यमे चापि शौरसेनी प्रयुज्यते । ३०९ धीवराद्य्-अतिनीचेषु मागधी च नियुज्यते

adhame madhyame cāpi śaurasenī prayujyate | 309 dhīvarādy-atinīceṣu māgadhī ca niyujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्षः-पिशाच-नीचेषु पैशाची-द्वितयं भवेत् । ३१० अपभ्रंशस् तु चण्डाल-यवनादिषु युज्यते

rakṣaḥ-piśāca-nīceṣu paiśācī-dvitayaṃ bhavet | 310 apabhraṃśas tu caṇḍāla-yavanādiṣu yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाटकादाव् अपभ्रंश-विन्यासस्यासहिष्णवः । ३११ अन्ये चण्डालकादीनां मागध्य्-आदीन् प्रयुञ्जते

nāṭakādāv apabhraṃśa-vinyāsasyāsahiṣṇavaḥ | 311 anye caṇḍālakādīnāṃ māgadhy-ādīn prayuñjate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषां कारण-वशात् कार्यो भाषा-व्यतिक्रमः । ३१२ माहात्म्यस्य परिभ्रंशं मदस्यातिशयं तथा

sarveṣāṃ kāraṇa-vaśāt kāryo bhāṣā-vyatikramaḥ | 312 māhātmyasya paribhraṃśaṃ madasyātiśayaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रच्छादनं च विभ्रान्तिं यथालिखित-वाचनम् । ३१३ कदाचिद् अनुवादं च कारणानि प्रचक्षते

pracchādanaṃ ca vibhrāntiṃ yathālikhita-vācanam | 313 kadācid anuvādaṃ ca kāraṇāni pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ निर्देश-परिभाषा- साक्षाद् अनाम-ग्राह्याणां जनानां प्रतिसंज्ञया । ३१४ आह्वान-भङ्गी नाट्यज्ञैर् निर्देश इति गीयते

atha nirdeśa-paribhāṣā- sākṣād anāma-grāhyāṇāṃ janānāṃ pratisaṃjñayā | 314 āhvāna-bhaṅgī nāṭyajñair nirdeśa iti gīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स त्रिधा पूज्य-सदृश-कनिष्ठ-विषयत्वतः । ३१५ पूज्यास् तु देवो मुनयो लिङ्गिनस् तत्-समास्त्रियः

sa tridhā pūjya-sadṛśa-kaniṣṭha-viṣayatvataḥ | 315 pūjyās tu devo munayo liṅginas tat-samāstriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुश्रुताश् च भगवच्-छब्द-वाच्या भवन्ति हि । ३१६ आर्येति ब्राह्मणो वाच्यो वृद्धस् तातेति भाष्यते

bahuśrutāś ca bhagavac-chabda-vācyā bhavanti hi | 316 āryeti brāhmaṇo vācyo vṛddhas tāteti bhāṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपाध्यायेति चाचार्यो गणिका त्व् अज्जुकाख्यया । ३१७ महाराजेति भूपालो विद्वान् भाव इतीर्यते

upādhyāyeti cācāryo gaṇikā tv ajjukākhyayā | 317 mahārājeti bhūpālo vidvān bhāva itīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दतो नामभिर् वाच्या ब्राह्मणैस् तु नराधिपाः । ३१८ देवेति नृपतिर् वाच्यो भृत्यैः प्रकृतिभिस् तथा

chandato nāmabhir vācyā brāhmaṇais tu narādhipāḥ | 318 deveti nṛpatir vācyo bhṛtyaiḥ prakṛtibhis tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सार्वभौमः परिजनैर् भट्ट-भट्टारकेति च । ३१९ वाच्यो राजेति मुनिभिर् अपत्य-प्रत्ययेन वा

sārvabhaumaḥ parijanair bhaṭṭa-bhaṭṭāraketi ca | 319 vācyo rājeti munibhir apatya-pratyayena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदूषकेण तु प्रायः सखे राजन् नितीच्छया । ३२० ब्राह्मणैः सचिवो वाच्यो ह्य् अमात्य सचिवेति च

vidūṣakeṇa tu prāyaḥ sakhe rājan nitīcchayā | 320 brāhmaṇaiḥ sacivo vācyo hy amātya saciveti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शैषाइर् आर्येत्य् अथायुष्मन् इति सारथिना रथी । ३२१ तपस्वि-साधु-शब्दाभ्यां प्रशान्तः परिभाष्यते

śaiṣāir āryety athāyuṣman iti sārathinā rathī | 321 tapasvi-sādhu-śabdābhyāṃ praśāntaḥ paribhāṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वामीति युव-राजस् तु कुमारो भर्तृ-दारकः । ३२२ आवुत्तेति स्वसुर् भर्ता स्यालेति पृतना-पतिः

svāmīti yuva-rājas tu kumāro bhartṛ-dārakaḥ | 322 āvutteti svasur bhartā syāleti pṛtanā-patiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भट्टिनी स्वामिनी देवी तथा भट्टारिकेति च । ३२३ परिचारजनैर् वाच्या योषितो राज-वल्लभाः

bhaṭṭinī svāminī devī tathā bhaṭṭāriketi ca | 323 paricārajanair vācyā yoṣito rāja-vallabhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्ञा तु महिषी वाच्या देवीत्य् अन्याः प्रिया इति । ३२४ सर्वेण पत्नी त्व् आर्येति पितुर् नाम्ना सुतस्य वा

rājñā tu mahiṣī vācyā devīty anyāḥ priyā iti | 324 sarveṇa patnī tv āryeti pitur nāmnā sutasya vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तात-पादा इति पिता माताम्बेति सुतेन तु । ३२५ ज्येष्ठास् त्व् आर्या इति भ्रात्रा तथा स्युर् मातुलादयः

tāta-pādā iti pitā mātāmbeti sutena tu | 325 jyeṣṭhās tv āryā iti bhrātrā tathā syur mātulādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सदृश-निर्देशः- सदृशः सदृशो वाच्यो वयस्येत्य् आह्वयेन वा । ३२६ हलेति सख्या तु सखी कथनीया सखीति वा

atha sadṛśa-nirdeśaḥ- sadṛśaḥ sadṛśo vācyo vayasyety āhvayena vā | 326 haleti sakhyā tu sakhī kathanīyā sakhīti vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कनिष्ठ-निर्देशः- सुत-शिष्य-कनीयांसो वाच्या गुरु-जनेन हि । ३२७ वत्स-पुत्रक-दीर्घायुस्-तात-जातेति संज्ञया

atha kaniṣṭha-nirdeśaḥ- suta-śiṣya-kanīyāṃso vācyā guru-janena hi | 327 vatsa-putraka-dīrghāyus-tāta-jāteti saṃjñayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यः कनीयान् आर्येण जनेन परिभाष्यते । ३२८ शिल्पाधिकार-नामभ्यां भद्र भद्र-मुखेति

anyaḥ kanīyān āryeṇa janena paribhāṣyate | 328 śilpādhikāra-nāmabhyāṃ bhadra bhadra-mukheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाच्ये नीचातिनीचे तु हण्डे हञ्जे इति क्रमात् । ३२९ भर्त्रा वाच्याः स्व-स्व-नाम्ना भृत्याः शिल्पोचितेन वा

vācye nīcātinīce tu haṇḍe hañje iti kramāt | 329 bhartrā vācyāḥ sva-sva-nāmnā bhṛtyāḥ śilpocitena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् आदि प्रकारेण योज्या निर्देश-योजना । ३३० लोक-शास्त्राविरोधेन विज्ञेया काव्य-कोविदैः

evam ādi prakāreṇa yojyā nirdeśa-yojanā | 330 loka-śāstrāvirodhena vijñeyā kāvya-kovidaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ नाम-परिभाषा- अनुक्त-नाम्नः प्रख्याते कञ्चुकि-प्रभृतेर् अपि । ३३१ इतिवृत्ते कल्पिते तु नायकादेर् अपि स्फुटम्

atha nāma-paribhāṣā- anukta-nāmnaḥ prakhyāte kañcuki-prabhṛter api | 331 itivṛtte kalpite tu nāyakāder api sphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रस-वस्तूपयोगीनि कविर् नामानि कल्पयेत् । ३३२ विनयन्धर-बाभ्रव्य-जयन्धर-जयादिकम्

rasa-vastūpayogīni kavir nāmāni kalpayet | 332 vinayandhara-bābhravya-jayandhara-jayādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यं कञ्चुकिनां नाम प्रायो विश्वास-सूचकम् । ३३३ लतालङ्कार-पुष्पादि-वस्तूनां ललितात्मनाम्

kāryaṃ kañcukināṃ nāma prāyo viśvāsa-sūcakam | 333 latālaṅkāra-puṣpādi-vastūnāṃ lalitātmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नामभिर् गुण-सिद्धैर् चेटीनां नाम कल्पयेत् । ३३४ करभः कलहंसश् चेत्य् आदि नामानुजीविनाम्

nāmabhir guṇa-siddhair ceṭīnāṃ nāma kalpayet | 334 karabhaḥ kalahaṃsaś cety ādi nāmānujīvinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्पूर-चण्ड-काम्पिल्येत्य् आदिकं नाम वन्दिनाम् । ३३५ सुबुद्धि-वसुभूत्यादि-मन्त्रिणां नाम कल्पयेत्

karpūra-caṇḍa-kāmpilyety ādikaṃ nāma vandinām | 335 subuddhi-vasubhūtyādi-mantriṇāṃ nāma kalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवरातः सोमरात इति नाम पुरोधसः । ३३६ श्रीवत्सो गौतमः कौत्सो गार्ग्यो मौद्गल्य इत्य् अपि

devarātaḥ somarāta iti nāma purodhasaḥ | 336 śrīvatso gautamaḥ kautso gārgyo maudgalya ity api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसन्तकः कापिलेय इत्य् आख्येयो विदूषकः । ३३७ प्रताप-वीर-विजय-मान-विक्रम-साहसैः

vasantakaḥ kāpileya ity ākhyeyo vidūṣakaḥ | 337 pratāpa-vīra-vijaya-māna-vikrama-sāhasaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसन्त-भूषणोत्तंस-शेखराङ्क-पदोत्तरैः । ३३८ धीरोत्तराणां नेतॄणां नाम कुर्वीत कोविदः

vasanta-bhūṣaṇottaṃsa-śekharāṅka-padottaraiḥ | 338 dhīrottarāṇāṃ netṝṇāṃ nāma kurvīta kovidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्द्रापीडः कामपाल इत्य् आद्यं ललितात्मनाम् । ३३९ उग्रवर्मा चण्डसेन इत्य् आद्य्-उद्धत-चेतसाम्

candrāpīḍaḥ kāmapāla ity ādyaṃ lalitātmanām | 339 ugravarmā caṇḍasena ity ādy-uddhata-cetasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दत्त-सेनान्त-नामानि वैश्यानां कल्पयेत् सुधीः । ३४० कर्पूर-मञ्जरी चन्द्रलेखा रागतरङ्गिका

datta-senānta-nāmāni vaiśyānāṃ kalpayet sudhīḥ | 340 karpūra-mañjarī candralekhā rāgataraṅgikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्मावतीति प्रायेण नाम्ना वाच्या हि नायिका । ३४१ देव्यस् तु धारिणी-लक्ष्मी-वसुमत्यादि-नामभिः

padmāvatīti prāyeṇa nāmnā vācyā hi nāyikā | 341 devyas tu dhāriṇī-lakṣmī-vasumatyādi-nāmabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोगवती कान्तिमती कमला कामवल्लरी । ३४२ इरावती हंसपदीत्य् आदि-नाम्ना तु भोगिनी

bhogavatī kāntimatī kamalā kāmavallarī | 342 irāvatī haṃsapadīty ādi-nāmnā tu bhoginī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रक्षत्र-विशः शर्म-वर्म-दत्तान्त-नामभिः । ३४३ शिखण्डाङ्गद-चूडान्त-नाम्ना विद्याधराधिपाः

viprakṣatra-viśaḥ śarma-varma-dattānta-nāmabhiḥ | 343 śikhaṇḍāṅgada-cūḍānta-nāmnā vidyādharādhipāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुण्डलानन्द-घण्टान्त-नाम्ना कापालिका जनाः । ३४४ योगसुन्दरिका वंशप्रभा विकटमुद्रिका

kuṇḍalānanda-ghaṇṭānta-nāmnā kāpālikā janāḥ | 344 yogasundarikā vaṃśaprabhā vikaṭamudrikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शङ्ख-केयूरिकेत्य् आदि-नाम्ना कापालिक-स्त्रियः । ३४५ आनन्दिनी सिद्धिमती श्रीमती सर्वमङ्गला

śaṅkha-keyūrikety ādi-nāmnā kāpālika-striyaḥ | 345 ānandinī siddhimatī śrīmatī sarvamaṅgalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यशोवती पुत्रवतीत्य् आदि-नाम्ना सुवासिनी । ३४६ इत्य् आदि सर्वम् आलोच्य लक्षणं कृत-बुद्धिना

yaśovatī putravatīty ādi-nāmnā suvāsinī | 346 ity ādi sarvam ālocya lakṣaṇaṃ kṛta-buddhinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कविना कल्पितं काव्यम् आचन्द्रार्कं प्रकाशते । ३४७ लक्ष्य-लक्षण-निर्माण-विज्ञान-कृत-बुद्धिभिः

kavinā kalpitaṃ kāvyam ācandrārkaṃ prakāśate | 347 lakṣya-lakṣaṇa-nirmāṇa-vijñāna-kṛta-buddhibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.