Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 5.1

ब्रह्मणस् त्वः (*५,१।१३६) इति वक्ष्यति । आ एतस्मात् त्वसंशब्दनाद् यानित ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामः, तत्र त्वतलौ प्रत्ययावधिकृतौ वेदितव्यौ । वक्ष्यति - पृथ्वादिभ्य इमनिज् वा (*५,१।१२२) इति । प्रथिमा, पार्थवम्, पृथुत्वम्, पृथुता । म्रदिमा, मार्दवम्, मृदुत्वम्, मृदुता । अपवादैः सह समावेशार्थं वचनम् । कर्मणि च विधानार्थं गुणवचन-ब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च (*५,१।१२४) इति । चकारो नञ्स्नञ्भ्याम् अपि समावेश-अर्थः । स्त्रियाः भावः स्त्रैणम्, स्त्रीत्वम्, स्त्रीता । पुंसो भावः पुंस्त्वम्, पुंस्ता, पौंस्नम् ॥ न नञ्पूर्वात् तत्पुरुषाद् अचतुर-सङ्गतल्-अवण-वट-बुध-कत-रस-लसेभ्यः

brahmaṇas tvaḥ (*5,1.136) iti vakṣyati / ā etasmāt tvasaṃśabdanād yānita ūrdhvam anukramiṣyāmaḥ, tatra tvatalau pratyayāvadhikṛtau veditavyau / vakṣyati - pṛthvādibhya imanij vā (*5,1.122) iti / prathimā, pārthavam, pṛthutvam, pṛthutā / mradimā, mārdavam, mṛdutvam, mṛdutā / apavādaiḥ saha samāveśārthaṃ vacanam / karmaṇi ca vidhānārthaṃ guṇavacana-brāhmaṇādibhyaḥ karmaṇi ca (*5,1.124) iti / cakāro nañsnañbhyām api samāveśa-arthaḥ / striyāḥ bhāvaḥ straiṇam, strītvam, strītā / puṃso bhāvaḥ puṃstvam, puṃstā, pauṃsnam // na nañpūrvāt tatpuruṣād acatura-saṅgatal-avaṇa-vaṭa-budha-kata-rasa-lasebhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथ्व्-आदिभ्य इमनिज् वा

pṛthv-ādibhya imanij vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वावचनम् अणादेः समावेश-अर्थम् । पृथोर् भावः प्रथिमा, पार्थवम् । म्रदिमा, मार्दवम् । तुर् इष्ठ-इम-ईयःसु (*६,४।१५४), टेः (*६,४।१५५) इति टिलोपः । र ऋतो हलदेर् लघोः (*६,४।१६१) इति रेफादेशः । त्वतलौ सर्वत्र भवत एव । पृथुत्वम्, पृथुता । मृदुत्वम्, मुदुता । पृथु । मृदु । महत् । पटु । तनु । ल्घु । बहु । साधु । वेणु । आशु । बहुल । गुरु । दण्ड । ऊरु । खण्ड । चण्ड । बाल । अकिंचन । होड । पाक । वत्स । मन्द । स्वादु । ह्रस्व । दीर्घ । प्रिय । वृष । ऋजु । क्षिप्र । क्षुप्र । क्षुद्र । पृथ्वादिः ॥ वर्ण-दृढ-आदिभ्यः ष्यञ् च

vāvacanam aṇādeḥ samāveśa-artham / pṛthor bhāvaḥ prathimā, pārthavam / mradimā, mārdavam / tur iṣṭha-ima-īyaḥsu (*6,4.154), ṭeḥ (*6,4.155) iti ṭilopaḥ / ra ṛto halader laghoḥ (*6,4.161) iti rephādeśaḥ / tvatalau sarvatra bhavata eva / pṛthutvam, pṛthutā / mṛdutvam, mudutā / pṛthu / mṛdu / mahat / paṭu / tanu / lghu / bahu / sādhu / veṇu / āśu / bahula / guru / daṇḍa / ūru / khaṇḍa / caṇḍa / bāla / akiṃcana / hoḍa / pāka / vatsa / manda / svādu / hrasva / dīrgha / priya / vṛṣa / ṛju / kṣipra / kṣupra / kṣudra / pṛthvādiḥ // varṇa-dṛḍha-ādibhyaḥ ṣyañ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णविशेष-वाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो दृढ-आदिभ्यश् च ष्यञ् प्रत्ययो भवति, चकारात् इमनिच् च, तस्य भावः इत्य् एतस्मिन् विषये । शुक्लस्य भावः शौक्ल्यम्, शुक्लिमा, शुक्लत्वम्, शुक्लता । कार्ष्ण्यम्, कृष्णिमा, कृष्णत्वम्, कृष्णता । दृढादिभ्यः - दार्ढ्यम्, द्रढिमा, दृढत्वम्, दृढता । षकारो ङीषर्थः । औचिती । याथाकामी । दृढ । परिवृढ । भृश । कृश । चक्र । आम्र । लवण । ताम्र । अम्ल । शीत । उष्ण । जड । बधिर । पण्डित । मधुर । मूर्ख । मूक । वेर्यातलाभमतिमनः शारदानाम् । समो मतिमनसोः ॥ गुणवचन-ब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च

varṇaviśeṣa-vācibhyaḥ prātipadikebhyo dṛḍha-ādibhyaś ca ṣyañ pratyayo bhavati, cakārāt imanic ca, tasya bhāvaḥ ity etasmin viṣaye / śuklasya bhāvaḥ śauklyam, śuklimā, śuklatvam, śuklatā / kārṣṇyam, kṛṣṇimā, kṛṣṇatvam, kṛṣṇatā / dṛḍhādibhyaḥ - dārḍhyam, draḍhimā, dṛḍhatvam, dṛḍhatā / ṣakāro ṅīṣarthaḥ / aucitī / yāthākāmī / dṛḍha / parivṛḍha / bhṛśa / kṛśa / cakra / āmra / lavaṇa / tāmra / amla / śīta / uṣṇa / jaḍa / badhira / paṇḍita / madhura / mūrkha / mūka / veryātalābhamatimanaḥ śāradānām / samo matimanasoḥ // guṇavacana-brāhmaṇādibhyaḥ karmaṇi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तोनाद् यन् नलोपश् च

stonād yan nalopaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तोन-शब्दात् षष्ठीसमर्थाद् भावकर्मणोः यत् प्रत्ययो भवति, न-शब्दस्य लोपश् च भवति । स्तोनस्य भावः कर्म वा स्तोयम् । स्तोनात् इति केचिद् योगविभागं कुर्वन्ति । स्तोनात् ष्यञ् भवति । स्तौन्यम् । ततो यन् नलोपश् च । स्तोयम् ॥ सख्युर् यः

stona-śabdāt ṣaṣṭhīsamarthād bhāvakarmaṇoḥ yat pratyayo bhavati, na-śabdasya lopaś ca bhavati / stonasya bhāvaḥ karma vā stoyam / stonāt iti kecid yogavibhāgaṃ kurvanti / stonāt ṣyañ bhavati / staunyam / tato yan nalopaś ca / stoyam // sakhyur yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सखिशब्दात् यः प्रत्ययो भवति भावकर्मणोर् अर्थयोः । सख्युः भावः कर्म वा सख्यम् । दूतवणिग्भ्यां च+इति वक्तव्यम् । दूत्यम् । वणिज्यम् । कथं वाणिज्यम् ? ब्राह्मणादित्वात् ॥ कपि-ज्ञात्योर् ढक्

sakhiśabdāt yaḥ pratyayo bhavati bhāvakarmaṇor arthayoḥ / sakhyuḥ bhāvaḥ karma vā sakhyam / dūtavaṇigbhyāṃ ca+iti vaktavyam / dūtyam / vaṇijyam / kathaṃ vāṇijyam ? brāhmaṇāditvāt // kapi-jñātyor ḍhak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपि-ज्ञाति-शब्दाभ्यां ढक् प्रययो भवति भावकर्मणोर् अर्थयोः । कपेर् भावः कर्म वा कापेयम् । ज्ञातेयम् । यथासङ्ख्यम् अर्थयोः सर्वत्र+एव अत्र प्रकरणे न+इष्यते ॥ पत्यन्तपुरोहितादिभ्यो यक्

kapi-jñāti-śabdābhyāṃ ḍhak prayayo bhavati bhāvakarmaṇor arthayoḥ / kaper bhāvaḥ karma vā kāpeyam / jñāteyam / yathāsaṅkhyam arthayoḥ sarvatra+eva atra prakaraṇe na+iṣyate // patyantapurohitādibhyo yak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पत्यन्तात् प्रातिपदिकात् पुरोहितादिभ्यश् च यक् प्रत्ययो भवति भावकर्मणोर् अर्थयोः । सेनापतेः भावः कर्म वा सैनापत्यम् । गार्हपत्यम् । प्राजापत्यम् । पौरोहित्यम् । राज्यम् । पुरोहित । राजन् । संग्रामिक । एषिक । वर्मित । खण्डिक । दण्डिक । छत्रिक । मिलिक । पिण्डिक । बाल । मन्द । स्तनिक । चूडितिक । कृषिक । पूतिक । पत्रिक । प्रतिक । अजानिक । सलनिक । सूचिक । शाक्वर । सूचक । पक्षिक । सारथिक । जलिक । सूतिक । अञ्जलिक । राजासे । पुरोहितादिः ॥ प्राणभृज्जाति-वयोवचन-उद्गात्रादिभ्यो ऽञ्

patyantāt prātipadikāt purohitādibhyaś ca yak pratyayo bhavati bhāvakarmaṇor arthayoḥ / senāpateḥ bhāvaḥ karma vā saināpatyam / gārhapatyam / prājāpatyam / paurohityam / rājyam / purohita / rājan / saṃgrāmika / eṣika / varmita / khaṇḍika / daṇḍika / chatrika / milika / piṇḍika / bāla / manda / stanika / cūḍitika / kṛṣika / pūtika / patrika / pratika / ajānika / salanika / sūcika / śākvara / sūcaka / pakṣika / sārathika / jalika / sūtika / añjalika / rājāse / purohitādiḥ // prāṇabhṛjjāti-vayovacana-udgātrādibhyo 'ñ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हायनान्त-युवादिभ्यो ऽण्

hāyanānta-yuvādibhyo 'ṇ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हायनान्तेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः युवादिभश् च अण् प्रत्ययो भवति भावकर्मणोर् अर्थयोः । द्विहायनस्य भावः कर्म ना द्वैहायनम् । त्रैहायनम् । युवादिभ्यः - यौवनम् स्थाविरम् । श्रोत्रियस्य यलोपश् च वाच्यः । श्रोत्रियस्य भावः कर्म वा श्रौत्रम् । युवन् । स्थविर । होतृ । यजमान । कमण्डलु । पुरुषासे । सुहृत् । यातृ । श्रवण । कुस्त्री । सुस्त्रि । मुहृदय । सुभ्रातृ । वृषल । दुर्भ्रातृ । हृदयासे । क्षेत्रज्ञ । कृतक । परिव्राजक । कुशल । चपल । निपुण । पिशुन । सब्रह्मचारिन् । कुतूहल । अनृशंस । युवादिः ॥ इग्-अन्ताश् च लघु-पूर्वात्

hāyanāntebhyaḥ prātipadikebhyaḥ yuvādibhaś ca aṇ pratyayo bhavati bhāvakarmaṇor arthayoḥ / dvihāyanasya bhāvaḥ karma nā dvaihāyanam / traihāyanam / yuvādibhyaḥ - yauvanam sthāviram / śrotriyasya yalopaś ca vācyaḥ / śrotriyasya bhāvaḥ karma vā śrautram / yuvan / sthavira / hotṛ / yajamāna / kamaṇḍalu / puruṣāse / suhṛt / yātṛ / śravaṇa / kustrī / sustri / muhṛdaya / subhrātṛ / vṛṣala / durbhrātṛ / hṛdayāse / kṣetrajña / kṛtaka / parivrājaka / kuśala / capala / nipuṇa / piśuna / sabrahmacārin / kutūhala / anṛśaṃsa / yuvādiḥ // ig-antāś ca laghu-pūrvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इगन्ताच् च लघुपूर्वात् अण् प्रत्ययो भवति भावकर्मणोः । लघुपूर्व-ग्रहणेन प्रातिपदिक-समुदायो विशेष्यते । लघुः पूर्वो ऽवयवो ऽस्य इति लघुपूर्वः । कुतः पुनर् असौ लघुः पूर्वः । इक्-सन्निधानादिकः इति वज्ञायते । लघुः पूर्वो यस्माद् इकः तदन्तान् प्रातिपदिकाद् इत्य् अयम् अर्थो विवक्षितः । अपरे तत्पुरुष-कर्मधारयं वर्णयन्ति । इक् चासावन्तश् च इति इगन्तः । लघुपूर्व-ग्रहनेन स एव विशेष्यते, पश्चात् तेन प्रातिपदिकस्य तदन्तविधिः इति । अस्मिन् व्याख्याने ऽन्त-ग्रहणम् अतिरिच्यते । लघुपुर्वादिकः इत्य् एतावदेव वाच्यं स्यात् । शुचेर् भावः कर्म वा शौचम् । मौनम् । नागरम् हारीतकम् । पाटवम् । लाघवम् । इगन्तात् इति किम् ? पटत्वम् । घटत्वम् । लघुपूर्वात् इति किम् ? कण्डूत्वम् । पाण्डुत्वम् । कथं काव्यम् इति ? ब्राह्मणादिषु कविशब्दो द्रष्तव्यः ॥ य-उपधाद् गुरु-उपोत्तमाद् वुञ्

igantāc ca laghupūrvāt aṇ pratyayo bhavati bhāvakarmaṇoḥ / laghupūrva-grahaṇena prātipadika-samudāyo viśeṣyate / laghuḥ pūrvo 'vayavo 'sya iti laghupūrvaḥ / kutaḥ punar asau laghuḥ pūrvaḥ / ik-sannidhānādikaḥ iti vajñāyate / laghuḥ pūrvo yasmād ikaḥ tadantān prātipadikād ity ayam artho vivakṣitaḥ / apare tatpuruṣa-karmadhārayaṃ varṇayanti / ik cāsāvantaś ca iti igantaḥ / laghupūrva-grahanena sa eva viśeṣyate, paścāt tena prātipadikasya tadantavidhiḥ iti / asmin vyākhyāne 'nta-grahaṇam atiricyate / laghupurvādikaḥ ity etāvadeva vācyaṃ syāt / śucer bhāvaḥ karma vā śaucam / maunam / nāgaram hārītakam / pāṭavam / lāghavam / igantāt iti kim ? paṭatvam / ghaṭatvam / laghupūrvāt iti kim ? kaṇḍūtvam / pāṇḍutvam / kathaṃ kāvyam iti ? brāhmaṇādiṣu kaviśabdo draṣtavyaḥ // ya-upadhād guru-upottamād vuñ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वन्द्व-मनोज्ञ-आदिभ्यश् च

dvandva-manojña-ādibhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वन्द्व-सञ्ज्ञकेभ्यः मनोज्ञ-आदिभ्यश् च वुञ् प्रत्ययो भवति भावकर्मणोः । गोपालपशुपालानां भावः कर्म वा गौपालपशुपालिका । शैष्योपाध्यायिका । कौत्सकुशिकिका । मनोज्ञाद्भ्यः - मानोज्ञकम् । काल्याणकम् । मनोज्ञ । कल्याण । प्रियरूप । छान्दस । छात्र । मेधाविन् । अभिरूप । आढ्य । कुलपुत्र । श्रोत्रिय । चोर । धूर्त । वैश्वदेव । युवन् । ग्रामपुत्र । ग्रामखण्ड । ग्रामकुमार । अमुष्यपुत्र । अमुष्यकुल । शतपत्र । कुशल । मनोज्ञादिः ॥ गोत्रचरणाच् छ्लाघा-अत्याकार-तदवेतेषु

dvandva-sañjñakebhyaḥ manojña-ādibhyaś ca vuñ pratyayo bhavati bhāvakarmaṇoḥ / gopālapaśupālānāṃ bhāvaḥ karma vā gaupālapaśupālikā / śaiṣyopādhyāyikā / kautsakuśikikā / manojñādbhyaḥ - mānojñakam / kālyāṇakam / manojña / kalyāṇa / priyarūpa / chāndasa / chātra / medhāvin / abhirūpa / āḍhya / kulaputra / śrotriya / cora / dhūrta / vaiśvadeva / yuvan / grāmaputra / grāmakhaṇḍa / grāmakumāra / amuṣyaputra / amuṣyakula / śatapatra / kuśala / manojñādiḥ // gotracaraṇāc chlāghā-atyākāra-tadaveteṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोत्रवाचिनः चरनवाचिनः च प्रातिपदिकात् वुञ् प्रत्ययो भवति, प्रत्येकं भावकर्मणोर् अर्थयोः श्लाघादिषु विषयभूतेषु । तत्र श्लाघा विकत्थनम् । अत्याकारः पराधिक्षेपः । तदवेतः तत्प्राप्तः तज्ज्ञो वा । तद् इति गोत्रचरणयोः भावकर्मणी निर्दिश्येते । तत्प्राप्तः तदवगतवान् दवेत इत्य् उच्यते । श्लाघायां तावत् - गार्गिकया श्लाघते । काठिकया श्लाघते । गार्ग्यत्वेन कठत्वेन च विकत्थते इत्य् अर्थः । अत्याकारे - गार्गिकया अत्याकुरुते । काठिकया अत्याकुरुते । गार्ग्यत्वेन कठत्वेन च परानधिक्षिपति इत्य् अर्थः । तद्वेतः - गार्गिकामवेतः । काठिकामवेतः । गार्ग्यत्वं कठत्वं च प्राप्तः इत्य् अर्थः । तद् वा अवगतवान् इत्य् अर्थः । श्लाघादिषु इति किम् ? गार्ग्यत्वम् । कठत्वम् ॥ होत्राभ्यश् छः

gotravācinaḥ caranavācinaḥ ca prātipadikāt vuñ pratyayo bhavati, pratyekaṃ bhāvakarmaṇor arthayoḥ ślāghādiṣu viṣayabhūteṣu / tatra ślāghā vikatthanam / atyākāraḥ parādhikṣepaḥ / tadavetaḥ tatprāptaḥ tajjño vā / tad iti gotracaraṇayoḥ bhāvakarmaṇī nirdiśyete / tatprāptaḥ tadavagatavān daveta ity ucyate / ślāghāyāṃ tāvat - gārgikayā ślāghate / kāṭhikayā ślāghate / gārgyatvena kaṭhatvena ca vikatthate ity arthaḥ / atyākāre - gārgikayā atyākurute / kāṭhikayā atyākurute / gārgyatvena kaṭhatvena ca parānadhikṣipati ity arthaḥ / tadvetaḥ - gārgikāmavetaḥ / kāṭhikāmavetaḥ / gārgyatvaṃ kaṭhatvaṃ ca prāptaḥ ity arthaḥ / tad vā avagatavān ity arthaḥ / ślāghādiṣu iti kim ? gārgyatvam / kaṭhatvam // hotrābhyaś chaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोत्रा-शब्दः ऋत्विग्विशेष-वचनः । ऋत्विग्विशेष-वाचिभ्यः छः प्रत्ययो भवति भावकर्मणोः । अच्छावाकस्य भावः कर्म वा अच्छावादीयम् । मित्रावरुणीयम् । ब्राह्मणाच्छंसीयम् । आग्नीध्रीयम् । प्रतिप्रस्थीत्रियम् । त्वष्ट्रीयम् । पोत्रीयम् । बहुवचनं स्वरूपविधिनिरासार्थम् ॥ ब्रह्मणस् त्वः

gotrā-śabdaḥ ṛtvigviśeṣa-vacanaḥ / ṛtvigviśeṣa-vācibhyaḥ chaḥ pratyayo bhavati bhāvakarmaṇoḥ / acchāvākasya bhāvaḥ karma vā acchāvādīyam / mitrāvaruṇīyam / brāhmaṇācchaṃsīyam / āgnīdhrīyam / pratiprasthītriyam / tvaṣṭrīyam / potrīyam / bahuvacanaṃ svarūpavidhinirāsārtham // brahmaṇas tvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.