Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT]·2·2.12
हे राघव । परिपूर्णम् भोगाशाराहित्येन तृप्तं । मनः यस्य । तादृशः । अत एव मान्यः त्वम् । प्रष्टुं जानासि । उक्तं मदुक्तं । वेत्सि च । तेनाहं तव वक्तुम् आदरात् प्रवृत्तः । अन्यथा न ब्रूयाम् इति भावः
he rāghava | paripūrṇam bhogāśārāhityena tṛptaṃ | manaḥ yasya | tādṛśaḥ | ata eva mānyaḥ tvam | praṣṭuṃ jānāsi | uktaṃ maduktaṃ | vetsi ca | tenāhaṃ tava vaktum ādarāt pravṛttaḥ | anyathā na brūyām iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मनि न तु बाह्यवस्तुषु । संस्थाप्य सम्यक् स्थापयित्वा
ātmani na tu bāhyavastuṣu | saṃsthāpya samyak sthāpayitvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्तवान् असि वैराग्यं विवेकात् सङ्गजं मुनेः । चन्द्रकान्त इवार्द्रत्वं लग्नचन्द्रकरोत्करः आत्तवान् गृहीतवान् । असि त्वम्
āttavān asi vairāgyaṃ vivekāt saṅgajaṃ muneḥ | candrakānta ivārdratvaṃ lagnacandrakarotkaraḥ āttavān gṛhītavān | asi tvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणैः वैराग्यादिभिः । तन्तुभिश् च । अतिसंततैः अतिशयेनाविच्छिन्नैः
guṇaiḥ vairāgyādibhiḥ | tantubhiś ca | atisaṃtataiḥ atiśayenāvicchinnaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथां ब्रह्मोक्तां स्वतःस्फुरितां वा मोक्षकथां । इतः परं ब्रह्मोक्तम् एवोपदेशं श्रीवसिष्ठः श्रीरामाय करोतीति ज्ञेयम्
kathāṃ brahmoktāṃ svataḥsphuritāṃ vā mokṣakathāṃ | itaḥ paraṃ brahmoktam evopadeśaṃ śrīvasiṣṭhaḥ śrīrāmāya karotīti jñeyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पदे चिन्मात्राख्ये । दृष्टे स्वात्मतया अनुभूते । वै निश्चये । शमम् शान्तिम्
pade cinmātrākhye | dṛṣṭe svātmatayā anubhūte | vai niścaye | śamam śāntim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भव्यचेतसः साधोः । यदि विज्ञानविश्रान्तिः विज्ञाने विज्ञानस्वरूपे आत्मनि । विश्रान्तिः संसारदृष्टिनाशद्वारेण विश्रामः । न भवेत् । तत् तदा । अस्यां एतादृग्दुःखरूपायां । संसृतौ संसारे । कः साधुः चिन्तां विश्रामानासादनाव्यभिचारिणीं संसारचिन्तां सहेत । न को ऽपीत्य् अर्थः । अस्मदादिवद् इति शेषः । विश्रामासादनेन तस्य चिन्ता एव नास्ति येनासौ इह तिष्ठतीति भावः
bhavyacetasaḥ sādhoḥ | yadi vijñānaviśrāntiḥ vijñāne vijñānasvarūpe ātmani | viśrāntiḥ saṃsāradṛṣṭināśadvāreṇa viśrāmaḥ | na bhavet | tat tadā | asyāṃ etādṛgduḥkharūpāyāṃ | saṃsṛtau saṃsāre | kaḥ sādhuḥ cintāṃ viśrāmānāsādanāvyabhicāriṇīṃ saṃsāracintāṃ saheta | na ko 'pīty arthaḥ | asmadādivad iti śeṣaḥ | viśrāmāsādanena tasya cintā eva nāsti yenāsau iha tiṣṭhatīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परस्य परमात्मनः प्राप्त्या । सर्वाः मननवृत्तयः मनोमननव्यापाराः चिन्ता इति यावत् । भव्यस्य विलीयन्ते । अत्र दृष्टान्तम् आह । कल्पान्तेति
parasya paramātmanaḥ prāptyā | sarvāḥ mananavṛttayaḥ manomananavyāpārāḥ cintā iti yāvat | bhavyasya vilīyante | atra dṛṣṭāntam āha | kalpānteti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसार एव विषावेशकृता विषूचिका विषूचिकाख्यो रोगविशेषः । सा संसारविषावेशविषूचिका । गारुडमन्त्रेण हि विषावेशः नश्यति
saṃsāra eva viṣāveśakṛtā viṣūcikā viṣūcikākhyo rogaviśeṣaḥ | sā saṃsāraviṣāveśaviṣūcikā | gāruḍamantreṇa hi viṣāveśaḥ naśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लभ्यत एवेत्यन्तं । टीका । सः मननवृत्तिविलयहेतुः योगः सुजनेन सह शास्त्रार्थविचारात् लभ्यत एव । न तु न लभ्यते । सः कथंभूतः । परमार्थस्य चिन्मात्रतत्त्वस्य । यत् ज्ञानं तन्मयः । न तु प्राणरोधनादिरूपः
labhyata evetyantaṃ | ṭīkā | saḥ mananavṛttivilayahetuḥ yogaḥ sujanena saha śāstrārthavicārāt labhyata eva | na tu na labhyate | saḥ kathaṃbhūtaḥ | paramārthasya cinmātratattvasya | yat jñānaṃ tanmayaḥ | na tu prāṇarodhanādirūpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्तव्यम् इत्यन्तं । स्पष्टम्
mantavyam ityantaṃ | spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्यग्दर्शनवतेत्यन्तं । टीका । यतः परमार्थतत्त्वं विचाराद् एव लभ्यते अतः विचारदृष्टयः विचाराख्याः दृष्टयः । अवहेलया अनादरेण । न द्रष्टव्याः । ननु किं विचारेण सेत्स्यतीत्य् । अत्राह । विचारेति । विचारवशतः सम्यग्दर्शनवता सम्यग्दर्शनयुक्तेन सता पुरुषेण । अखिलम् बाह्यम् आभ्यन्तरं च सर्वं । जगत् विनोद इव क्रीडा इवालोक्यते । तद्भावाभावप्रयुक्तहर्षशोकरहितत्वात् । पुरुषेण कथंभूतेन । सकलम् इदम् अनुभूयमानम् । आधिपञ्जरम् विकल्पाख्यं पञ्जरम् । सर्पेण परिपक्वां त्वचम् इव परित्यज्य विगतज्वरेण तापरहितेनात एव शीतलान्तःकरणेन
samyagdarśanavatetyantaṃ | ṭīkā | yataḥ paramārthatattvaṃ vicārād eva labhyate ataḥ vicāradṛṣṭayaḥ vicārākhyāḥ dṛṣṭayaḥ | avahelayā anādareṇa | na draṣṭavyāḥ | nanu kiṃ vicāreṇa setsyatīty | atrāha | vicāreti | vicāravaśataḥ samyagdarśanavatā samyagdarśanayuktena satā puruṣeṇa | akhilam bāhyam ābhyantaraṃ ca sarvaṃ | jagat vinoda iva krīḍā ivālokyate | tadbhāvābhāvaprayuktaharṣaśokarahitatvāt | puruṣeṇa kathaṃbhūtena | sakalam idam anubhūyamānam | ādhipañjaram vikalpākhyaṃ pañjaram | sarpeṇa paripakvāṃ tvacam iva parityajya vigatajvareṇa tāparahitenāta eva śītalāntaḥkaraṇena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राप्नोतीत्यन्तं । टीका । परम् अग्रकोटिं यातम् । ननु केन कृतं दुःखम् अस्यासम्यग्दर्शनवतः स्याद् इत्य् । अत्राह । विषम इति । वेधयति ताडयति । विशेषेण कथनम् अशक्यं ज्ञात्वा सामान्येन कथयति । न तद् इति । संसारी संसारयुक्तः । अतः संसारकृतम् एवेहासम्यग्दर्शनवतो दुःखम् अस्तीति भावः
prāpnotītyantaṃ | ṭīkā | param agrakoṭiṃ yātam | nanu kena kṛtaṃ duḥkham asyāsamyagdarśanavataḥ syād ity | atrāha | viṣama iti | vedhayati tāḍayati | viśeṣeṇa kathanam aśakyaṃ jñātvā sāmānyena kathayati | na tad iti | saṃsārī saṃsārayuktaḥ | ataḥ saṃsārakṛtam evehāsamyagdarśanavato duḥkham astīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महान् उपचय इत्यन्तं । टीका । दुरन्ता नाशयितुम् अशक्या । विषयाः संसारिकाः भोगाः । ते एव विषमविषविषूचिका । सा यदि न चिकित्स्यते । तत् तदा । अतितराम् नरकनगराणां यः निकरः समूहः । स एव फलं । तस्य अनुबन्धः प्रवाहेन प्रवर्तनं । सः अस्याम् अस्तीति तादृशी सती सा । तत् तत् तादृशं तादृशं दुःखं करोति । तत् किम् इत्य् अपेक्षायाम् आह । यत्रेति । यत्र यस्मिन् दुःखे सति । यद्दुःखम् अपेक्ष्येति यावत् । घूर्णन् स्फुरन् यः वातः । तस्यान्तः मध्ये । परिपेषः चूर्णीभावः । अङ्गपरिमालनम् अङ्गकोमलतापादकं मर्दनं भवति । वातमध्ये चूर्णीभावाद् अपि तत्कष्टतरम् इति भावः । अनवरताः याः अनलज्वालाः । ता एव विचलितचामराणि यस्मिन् । तादृशः यः नाराचनिकरः । तस्य निपातः । निदाघस्य अर्थात् निदाघकृततापस्य । विनोदनार्थं दूरीकरणार्थं यानि धारागृहाणि । तेषां ये शीकराः । तेषां वर्षणं भवति । पाटवमुद्राः पाटवस्य चातुर्यस्य । मुद्रा संकोचः । कृशतेति यावत् । महान् उपचयः वृद्धिः भवति
mahān upacaya ityantaṃ | ṭīkā | durantā nāśayitum aśakyā | viṣayāḥ saṃsārikāḥ bhogāḥ | te eva viṣamaviṣaviṣūcikā | sā yadi na cikitsyate | tat tadā | atitarām narakanagarāṇāṃ yaḥ nikaraḥ samūhaḥ | sa eva phalaṃ | tasya anubandhaḥ pravāhena pravartanaṃ | saḥ asyām astīti tādṛśī satī sā | tat tat tādṛśaṃ tādṛśaṃ duḥkhaṃ karoti | tat kim ity apekṣāyām āha | yatreti | yatra yasmin duḥkhe sati | yadduḥkham apekṣyeti yāvat | ghūrṇan sphuran yaḥ vātaḥ | tasyāntaḥ madhye | paripeṣaḥ cūrṇībhāvaḥ | aṅgaparimālanam aṅgakomalatāpādakaṃ mardanaṃ bhavati | vātamadhye cūrṇībhāvād api tatkaṣṭataram iti bhāvaḥ | anavaratāḥ yāḥ analajvālāḥ | tā eva vicalitacāmarāṇi yasmin | tādṛśaḥ yaḥ nārācanikaraḥ | tasya nipātaḥ | nidāghasya arthāt nidāghakṛtatāpasya | vinodanārthaṃ dūrīkaraṇārthaṃ yāni dhārāgṛhāṇi | teṣāṃ ye śīkarāḥ | teṣāṃ varṣaṇaṃ bhavati | pāṭavamudrāḥ pāṭavasya cāturyasya | mudrā saṃkocaḥ | kṛśateti yāvat | mahān upacayaḥ vṛddhiḥ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचारणीयम् इत्यन्तं । टीका । तत् ततो हेतोः । हे राघव । एवंविधे पूर्वोक्तमहाकठिनदुःखदायिनि । अत एव कष्टचेष्टासहस्रदारुणे अस्मिन् अनुभूयमाने । संसार एव चपलयन्त्रम् तस्मिन् । अवहेला किं ममायं करोतीति अनादरः । न कर्तव्या । पुनः किं कार्यम् इत्य् । अत्राहावश्यम् इति । पण्डितैः अवश्यम् इदम् अयं संसारः । विचारणीयम् । किम् अयम् । इदम् इति विचारविषयतां नयेत्
vicāraṇīyam ityantaṃ | ṭīkā | tat tato hetoḥ | he rāghava | evaṃvidhe pūrvoktamahākaṭhinaduḥkhadāyini | ata eva kaṣṭaceṣṭāsahasradāruṇe asmin anubhūyamāne | saṃsāra eva capalayantram tasmin | avahelā kiṃ mamāyaṃ karotīti anādaraḥ | na kartavyā | punaḥ kiṃ kāryam ity | atrāhāvaśyam iti | paṇḍitaiḥ avaśyam idam ayaṃ saṃsāraḥ | vicāraṇīyam | kim ayam | idam iti vicāraviṣayatāṃ nayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतीत्यन्तं । टीका । पुरुषेणैवं च बोद्धव्यम् निश्चेयम् । एवं कथं । यथा किल निश्चये । विचारात् श्रेयोऽवाप्तिः मोक्षप्राप्तिर् अस्तीति
itītyantaṃ | ṭīkā | puruṣeṇaivaṃ ca boddhavyam niśceyam | evaṃ kathaṃ | yathā kila niścaye | vicārāt śreyo'vāptiḥ mokṣaprāptir astīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिष्ठन्तीत्यन्तं । टीका । हे रघुकुलेन्दो । अहम् अन्यच् च । ब्रवीमीति शेषः । यदि एते पुरःस्थाः । महान्तः मुनयः महर्षयश् च विप्राश् च राजानश् च ज्ञानकवचेन विवेकाख्यकवचेनावगुण्ठितानि वलितानि । शरीराणि येषां ते । तादृशाः ज्ञानयुक्ता इति यावत् । न भवन्ति । तत् तदा । एते मुन्यादयः अदुःखक्षमाः अपि कथम् दुःखमयीं । तथा तमोवृत्तिपूर्विका तमोवृत्तिकारणा । या संसारकदर्थना संसारक्लेशः । ताम् अनुभवन्तः । सततम् एव न तु अभिमतप्राप्त्या कदाचिद् एव । मुदितमनसः तिष्ठन्ति । अतः अस्त्य् एवैषां विवेक इति भावः
tiṣṭhantītyantaṃ | ṭīkā | he raghukulendo | aham anyac ca | bravīmīti śeṣaḥ | yadi ete puraḥsthāḥ | mahāntaḥ munayaḥ maharṣayaś ca viprāś ca rājānaś ca jñānakavacena vivekākhyakavacenāvaguṇṭhitāni valitāni | śarīrāṇi yeṣāṃ te | tādṛśāḥ jñānayuktā iti yāvat | na bhavanti | tat tadā | ete munyādayaḥ aduḥkhakṣamāḥ api katham duḥkhamayīṃ | tathā tamovṛttipūrvikā tamovṛttikāraṇā | yā saṃsārakadarthanā saṃsārakleśaḥ | tām anubhavantaḥ | satatam eva na tu abhimataprāptyā kadācid eva | muditamanasaḥ tiṣṭhanti | ataḥ asty evaiṣāṃ viveka iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पद्यान्तं । टीका । हि यस्मात् । इह जगति । नरोत्तमाः नरेभ्यः समस्तमनुष्येभ्यः तेषां मध्ये वा उत्तमाः श्रेष्ठाः । तथा समधिगतः विवेकविभवेन सम्यग् अनुभूतः । आत्मा एव परमात्मा एव । दीपः यैः ते । तादृशाः विबुद्धबुद्धयः विवेकयुक्तबुद्धयः पूर्वोक्ताः मुन्यादयः । तथा तिष्ठन्ति । तथा कथम् इत्य् अपेक्षायाम् आह । विकौतुका इति । विकौतुकाः विषयाकाङ्क्षारहिताः । आदिशब्देनेन्द्रादीनां ग्रहणम्
padyāntaṃ | ṭīkā | hi yasmāt | iha jagati | narottamāḥ narebhyaḥ samastamanuṣyebhyaḥ teṣāṃ madhye vā uttamāḥ śreṣṭhāḥ | tathā samadhigataḥ vivekavibhavena samyag anubhūtaḥ | ātmā eva paramātmā eva | dīpaḥ yaiḥ te | tādṛśāḥ vibuddhabuddhayaḥ vivekayuktabuddhayaḥ pūrvoktāḥ munyādayaḥ | tathā tiṣṭhanti | tathā katham ity apekṣāyām āha | vikautukā iti | vikautukāḥ viṣayākāṅkṣārahitāḥ | ādiśabdenendrādīnāṃ grahaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पद्यान्तं । टीका । तथा च सति । वै निश्चये । आर्यैः सद्भिः सार्धम् । विचार्य संसारम् आत्मतत्त्वं च विचार्य । मोहे अज्ञानकार्ये सावधानत्वे परिगलिते सति । ततः घने निबिडे । अज्ञानजलदे अज्ञानम् एव च । गलति सति । ततः सदसतोः सदसद्बुद्धिविषयीभूतयोः अर्थयोः । सदसद्बुद्धिपरिगलनेन गलितवपुषोः सतोः । ततः अभिमते परमोपादेये । आत्मनि तत्त्वे जीवाख्ये तत्त्वे । परिज्ञाते देहादिव्यतिरिक्ततया सम्यक् निश्चिते सति । न केवलं परिज्ञाते किं तु समधिगते देहादित्यागेन स्वात्मतया सम्यग् अनुभूते सति । ततः तत्त्वे जीवादिसाक्षितया स्थिते शुद्धचिन्मात्रतत्त्वे । धिया गलनोन्मुखया बुद्ध्या । दृष्टे जीवसत्ताप्रदत्वेन दृष्टे सति । इदम् क्रियमाणम् । जागतं जगत्संबन्धि । अटनम् शरीरयात्रानिमित्तं व्यवहरणम् । रमणम् क्रीडा भवति । पदार्थनिष्टभावाभावकृतहर्षशोकस्पर्शकारित्वाभावाद् इति भावः
padyāntaṃ | ṭīkā | tathā ca sati | vai niścaye | āryaiḥ sadbhiḥ sārdham | vicārya saṃsāram ātmatattvaṃ ca vicārya | mohe ajñānakārye sāvadhānatve parigalite sati | tataḥ ghane nibiḍe | ajñānajalade ajñānam eva ca | galati sati | tataḥ sadasatoḥ sadasadbuddhiviṣayībhūtayoḥ arthayoḥ | sadasadbuddhiparigalanena galitavapuṣoḥ satoḥ | tataḥ abhimate paramopādeye | ātmani tattve jīvākhye tattve | parijñāte dehādivyatiriktatayā samyak niścite sati | na kevalaṃ parijñāte kiṃ tu samadhigate dehādityāgena svātmatayā samyag anubhūte sati | tataḥ tattve jīvādisākṣitayā sthite śuddhacinmātratattve | dhiyā galanonmukhayā buddhyā | dṛṣṭe jīvasattāpradatvena dṛṣṭe sati | idam kriyamāṇam | jāgataṃ jagatsaṃbandhi | aṭanam śarīrayātrānimittaṃ vyavaharaṇam | ramaṇam krīḍā bhavati | padārthaniṣṭabhāvābhāvakṛtaharṣaśokasparśakāritvābhāvād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पद्यान्तं । टीका । हे राघवाहम् अन्यच् च ब्रवीमि । किं ब्रवीषीत्य् । अत्राह । प्रसन्ने इति । परे उत्तीर्णे । चित्तत्त्वे शुद्धचिन्मात्राख्ये तत्त्वे । प्रसन्ने स्वप्रकाशनपरतया प्रसादोन्मुखे सति । अत एव तस्मिन् परे चित्तत्त्वे सविभवे शक्तिसहिते । हृदि सत्त्वभावेन स्थिते । हृदि वल्गति स्फुरति सति । विमर्शविषयताम् आयाते सतीति यावत् । ततः अखिलकलनादृष्टिषु समस्तजीवादिकलनारूपासु दृष्टिषु । समाभोगीभूतासु सतीषु । व्यापकचिन्मात्रस्वरूपतासादनेन विस्ताररहितास्व् अपि विस्तारयुक्तासु संपन्नासु सतीषु । ततः अन्तःकरणघटनासु अन्तःकरणरचनासु । आहितरसं स्वेच्छया । शमं चिन्मात्रस्वरूपे लयं । पुरः अग्रे यान्तीषु । ततश् च धिया गलनोन्मुखया बुद्ध्या । तत्त्वे शुद्धचिन्मात्राख्ये तत्त्वे । दृष्टे आत्मतयानुभूते सति । इदं जागतम् अटनं रमणं भवति
padyāntaṃ | ṭīkā | he rāghavāham anyac ca bravīmi | kiṃ bravīṣīty | atrāha | prasanne iti | pare uttīrṇe | cittattve śuddhacinmātrākhye tattve | prasanne svaprakāśanaparatayā prasādonmukhe sati | ata eva tasmin pare cittattve savibhave śaktisahite | hṛdi sattvabhāvena sthite | hṛdi valgati sphurati sati | vimarśaviṣayatām āyāte satīti yāvat | tataḥ akhilakalanādṛṣṭiṣu samastajīvādikalanārūpāsu dṛṣṭiṣu | samābhogībhūtāsu satīṣu | vyāpakacinmātrasvarūpatāsādanena vistārarahitāsv api vistārayuktāsu saṃpannāsu satīṣu | tataḥ antaḥkaraṇaghaṭanāsu antaḥkaraṇaracanāsu | āhitarasaṃ svecchayā | śamaṃ cinmātrasvarūpe layaṃ | puraḥ agre yāntīṣu | tataś ca dhiyā galanonmukhayā buddhyā | tattve śuddhacinmātrākhye tattve | dṛṣṭe ātmatayānubhūte sati | idaṃ jāgatam aṭanaṃ ramaṇaṃ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गान्तश्लोकं तावत् । टीका । देहः स्थूलदेहः । स्फारः सर्वत्र स्फुरणशीलः । रथः भवति । इन्द्रियगतिः इन्द्रियरचना तुरगरचना भवति । हेयोपादेयरूपादिप्राप्तिपरिहारार्थं दर्शनादिद्वारेण देहरथचालकत्वात् । परिस्पन्दः तुरगरचनाभूतानां इन्द्रियगतीनां चेष्टा देहं प्रति प्रेरणसामर्थ्यं वातात् भवति । वातेन हि इन्द्रियाणि दर्शनादिक्रियाभाञ्जि सन्ति देहं चालयन्ति । वा पक्षान्तरे । देही देहाभिमानी जीवः । अर्वा तुरगः भवति । पर्यन्ततः तस्यैव देहचालकत्वात् । पुरः देहादिभ्यः उत्तीर्णशुद्धचिन्मात्ररूपः अहम् जगति विहरामि विहारं करोमि । अहं कथंभूतः । अकलितानि स्वात्मत्वनिश्चयेन दुःखदत्वेनानिश्चितानि । अनन्तानि विषमानि सुखदुःखरूपाः संकटाः येन । तादृशः । राजा हि रथादिभ्यः परः सन् अकलितानन्तनिम्नोन्नतश् च भवति । इति अनेन निश्चयेन । अनघया स्वस्मिन् बद्धत्वज्ञानादिदोषरहितया । धिया गलनोन्मुखया बुद्ध्या । तत्त्वे प्रोक्तस्वरूपे तत्त्वे । दृष्टे सति । इदम् जागतम् अटनं रमणं भवति । इति शिवम्
sargāntaślokaṃ tāvat | ṭīkā | dehaḥ sthūladehaḥ | sphāraḥ sarvatra sphuraṇaśīlaḥ | rathaḥ bhavati | indriyagatiḥ indriyaracanā turagaracanā bhavati | heyopādeyarūpādiprāptiparihārārthaṃ darśanādidvāreṇa deharathacālakatvāt | parispandaḥ turagaracanābhūtānāṃ indriyagatīnāṃ ceṣṭā dehaṃ prati preraṇasāmarthyaṃ vātāt bhavati | vātena hi indriyāṇi darśanādikriyābhāñji santi dehaṃ cālayanti | vā pakṣāntare | dehī dehābhimānī jīvaḥ | arvā turagaḥ bhavati | paryantataḥ tasyaiva dehacālakatvāt | puraḥ dehādibhyaḥ uttīrṇaśuddhacinmātrarūpaḥ aham jagati viharāmi vihāraṃ karomi | ahaṃ kathaṃbhūtaḥ | akalitāni svātmatvaniścayena duḥkhadatvenāniścitāni | anantāni viṣamāni sukhaduḥkharūpāḥ saṃkaṭāḥ yena | tādṛśaḥ | rājā hi rathādibhyaḥ paraḥ san akalitānantanimnonnataś ca bhavati | iti anena niścayena | anaghayā svasmin baddhatvajñānādidoṣarahitayā | dhiyā galanonmukhayā buddhyā | tattve proktasvarūpe tattve | dṛṣṭe sati | idam jāgatam aṭanaṃ ramaṇaṃ bhavati | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.