Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT] 2.6

तस्मात् पूर्वसर्गोक्तात् हेतोः । प्राक्पौरुषं प्राक्तनं पौरुषं । दैवम् भवति । अन्यत् पौरुषाद् भिन्नं किंचिद् दैवम् । न भवति । अतः पुरुषः तत् दैवं । दूरतः प्रोज्झ्य अर्थात् अद्यतनं शुभं पौरुषम् आश्रित्य । साधुसङ्गमसच्छास्त्रैः हेतुभूतैः । जीवम् बलात् हठेन । उत्तारयेत् । संसाराद् इति शेषः

tasmāt pūrvasargoktāt hetoḥ | prākpauruṣaṃ prāktanaṃ pauruṣaṃ | daivam bhavati | anyat pauruṣād bhinnaṃ kiṃcid daivam | na bhavati | ataḥ puruṣaḥ tat daivaṃ | dūrataḥ projjhya arthāt adyatanaṃ śubhaṃ pauruṣam āśritya | sādhusaṅgamasacchāstraiḥ hetubhūtaiḥ | jīvam balāt haṭhena | uttārayet | saṃsārād iti śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयत्नः पौरुषम् । तत् युष्माभिः अङ्गीकृतं दैवम् । वः एव युष्माकम् एवास्तु

prayatnaḥ pauruṣam | tat yuṣmābhiḥ aṅgīkṛtaṃ daivam | vaḥ eva yuṣmākam evāstu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा हा कष्टम् इतिवत् हा दैवम् इति दीनानाम् एवोक्तिर् अस्तीति भावः

tathā hā kaṣṭam itivat hā daivam iti dīnānām evoktir astīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राक्स्वकर्मणः प्राक्तनस्वकर्मणः । इतराकारम् दैवं नाम न विद्यते । प्राक्तनात् स्वकर्मणः पृथक्सत्तां न भजते इत्य् अर्थः । अतः पुंसा तत् दैवं । जेतुं शक्यते केनेव । प्रबलपुंसा इव । यथा तेन बालो जेतुं शक्यते तथेत्य् अर्थः

prāksvakarmaṇaḥ prāktanasvakarmaṇaḥ | itarākāram daivaṃ nāma na vidyate | prāktanāt svakarmaṇaḥ pṛthaksattāṃ na bhajate ity arthaḥ | ataḥ puṃsā tat daivaṃ | jetuṃ śakyate keneva | prabalapuṃsā iva | yathā tena bālo jetuṃ śakyate tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्याचारेण अद्य कृतेनाचारेण । तथा तद्वत् । प्राक्तनं कुकृतम् अद्यतनेन सुकृतेन शुभतां याति

adyācāreṇa adya kṛtenācāreṇa | tathā tadvat | prāktanaṃ kukṛtam adyatanena sukṛtena śubhatāṃ yāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तज्जयाय कुवासनारूपप्राक्तनाशुभपौरुषजयाय । लाभलवे सांसारिकपदार्थाप्तिरूपे लाभलेशे । लंपटाह् लोभयुक्ताः । प्राकृताः नीचाः

tajjayāya kuvāsanārūpaprāktanāśubhapauruṣajayāya | lābhalave sāṃsārikapadārthāptirūpe lābhaleśe | laṃpaṭāh lobhayuktāḥ | prākṛtāḥ nīcāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाशयितुः नाशकस्य कालादेः

nāśayituḥ nāśakasya kālādeḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्मिन् वृन्ते स्थितौ फलौ एकवृन्तफलौ । तयोः अपि मध्यात् एकफलं शून्यकोटरम् साररहितमध्यं यत् भवति । अर्थात् द्वितीयं सारभरितमध्यं ज्ञेयम् । तत्र तस्मिन् स्थाने । तद्रससंविदः तयोः फलयोः या रसरूपा संवित् । तस्याः तद्रसस्येति यावत् । तथा तेन प्रकारेण । यत्नः पौरुषं स्फुरितः । रसेनेव तादृशं पौरुषं कृतं येनैकं फलं साररहितं संपन्नं । न त्व् अन्यशङ्कितस्य दैवस्यात्र कापि शक्तिर् अस्तीति भावः

ekasmin vṛnte sthitau phalau ekavṛntaphalau | tayoḥ api madhyāt ekaphalaṃ śūnyakoṭaram sārarahitamadhyaṃ yat bhavati | arthāt dvitīyaṃ sārabharitamadhyaṃ jñeyam | tatra tasmin sthāne | tadrasasaṃvidaḥ tayoḥ phalayoḥ yā rasarūpā saṃvit | tasyāḥ tadrasasyeti yāvat | tathā tena prakāreṇa | yatnaḥ pauruṣaṃ sphuritaḥ | raseneva tādṛśaṃ pauruṣaṃ kṛtaṃ yenaikaṃ phalaṃ sārarahitaṃ saṃpannaṃ | na tv anyaśaṅkitasya daivasyātra kāpi śaktir astīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षयकारकस्य नाशकर्तुः कालस्य । यः यत्नः पौरुषम् । तस्य

kṣayakārakasya nāśakartuḥ kālasya | yaḥ yatnaḥ pauruṣam | tasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मङ्गलेभेन मङ्गलहस्तिना । भिक्षुकः नृपः राजा । बलात् यत् क्रियते अमात्येभपौराणां राज्यप्रदातॄणां मन्त्रिमङ्गलहस्तिनागराणां । प्रयत्नस्य तद्राज्यदानरूपस्य पौरुषस्य सहफलं भवति । न दैवस्य

maṅgalebhena maṅgalahastinā | bhikṣukaḥ nṛpaḥ rājā | balāt yat kriyate amātyebhapaurāṇāṃ rājyapradātṝṇāṃ mantrimaṅgalahastināgarāṇāṃ | prayatnasya tadrājyadānarūpasya pauruṣasya sahaphalaṃ bhavati | na daivasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा दन्तैः पौरुषेण अन्नम् आक्रम्य स्ववशीकृत्य । चूर्ण्यते । तथा शूरेणाद्यतनपौरुषयुक्तेन पुरुषेण । अल्पं प्राक्तनत्वेन जीर्णप्रायं । पौरुषं आक्रम्य चूर्ण्यते

yathā dantaiḥ pauruṣeṇa annam ākramya svavaśīkṛtya | cūrṇyate | tathā śūreṇādyatanapauruṣayuktena puruṣeṇa | alpaṃ prāktanatvena jīrṇaprāyaṃ | pauruṣaṃ ākramya cūrṇyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हि यस्मात् । अस्माभिः यत्नशालिनां पौरुषशालिनां । महतां लाघवं चातुर्यम् । अनुभूतं प्रत्यक्षं दृष्टम् । कथं अनुभूतम् इत्य् । अत्राह । यथेष्टम् इति । यतः तैः यत्नशालिभिः । ते अर्थात् पौरुषरहिताः पुरुषाः । यथेष्टं स्वेच्छानुसारेण । लोष्टवत् कर्मसु विनियुज्यन्ते

hi yasmāt | asmābhiḥ yatnaśālināṃ pauruṣaśālināṃ | mahatāṃ lāghavaṃ cāturyam | anubhūtaṃ pratyakṣaṃ dṛṣṭam | kathaṃ anubhūtam ity | atrāha | yatheṣṭam iti | yataḥ taiḥ yatnaśālibhiḥ | te arthāt pauruṣarahitāḥ puruṣāḥ | yatheṣṭaṃ svecchānusāreṇa | loṣṭavat karmasu viniyujyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तस्य महता पौरुषेण युक्तस्य । दृश्यस्य पुरुषादेर् अदृश्यस्य कालादेश् च । दृश्यम् अदृश्यं वा यत् पौरुषं भवेत् । अबुद्धिना सम्यग्ज्ञानरहितेन । अशक्तेन तदपेक्षया शक्तिरहितेन पुरुषेण । तत् शक्तस्य पौरुषम् । आत्मनि स्वस्मिन् विषये । दैवं बुद्धम् ज्ञातम् । अन्यथा दैवेन मे कृतम् इति न ब्रूयात्

śaktasya mahatā pauruṣeṇa yuktasya | dṛśyasya puruṣāder adṛśyasya kālādeś ca | dṛśyam adṛśyaṃ vā yat pauruṣaṃ bhavet | abuddhinā samyagjñānarahitena | aśaktena tadapekṣayā śaktirahitena puruṣeṇa | tat śaktasya pauruṣam | ātmani svasmin viṣaye | daivaṃ buddham jñātam | anyathā daivena me kṛtam iti na brūyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलवद्भूतयत्नः । भूतानाम् क्षुद्रभूतानां उपरि । दैवम् इति स्थितम् भवति । पुरुषो हि यत्र न पर्याप्तो भवति तत्रैव दैवेन मे कृतम् इति कथयति । न केवलम् एतन् मयैव ज्ञातं किंत्व् अन्यैर् अपीत्य् आह । तस्थुषाम् इति । अपिशब्दः समुच्चये । मिथः अन्योऽन्यम् । अधिष्ठातृवतां तस्थुषाम् प्रेरकयुक्तानां स्थितानाम् पुरुषाणाम् अपि । एतत् मया उक्तः अर्थः । स्फुटं प्रकटो भवति । ते हि परस्परं क्षुद्रतरतमादिभेदेनाधिष्ठेयाः भवन्ति । उत्कृष्टतरतमादिभेदेन त्व् अधिष्ठातारः । अधिष्ठाता एव चाधिष्ठेयं प्रति दैवम् । अतः एतेषु मदुक्तो ऽर्थः स्फुट एव भवति इति भावः

balavadbhūtayatnaḥ | bhūtānām kṣudrabhūtānāṃ upari | daivam iti sthitam bhavati | puruṣo hi yatra na paryāpto bhavati tatraiva daivena me kṛtam iti kathayati | na kevalam etan mayaiva jñātaṃ kiṃtv anyair apīty āha | tasthuṣām iti | apiśabdaḥ samuccaye | mithaḥ anyo'nyam | adhiṣṭhātṛvatāṃ tasthuṣām prerakayuktānāṃ sthitānām puruṣāṇām api | etat mayā uktaḥ arthaḥ | sphuṭaṃ prakaṭo bhavati | te hi parasparaṃ kṣudrataratamādibhedenādhiṣṭheyāḥ bhavanti | utkṛṣṭataratamādibhedena tv adhiṣṭhātāraḥ | adhiṣṭhātā eva cādhiṣṭheyaṃ prati daivam | ataḥ eteṣu madukto 'rthaḥ sphuṭa eva bhavati iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्ता पुरोहितः । स च अमात्यश् च । इभश् च मङ्गलहस्ती च । पौराश् च । तेषाम् । सा स्वभावधीः स्वभावात् उत्थिता भिक्षुराज्यदानरूपा बुद्धिः । अविकल्प्या नाशयितुम् अशक्याशक्ता इति यावत् भवति । सा का । या भिक्षुकराज्यस्य कर्त्री भवति । तद्द्वारेण प्रजास्थितेः धर्त्री च भवति । अतो ऽत्राप्य् अयम् एव न्याय इति भावः । इयं हि रीतिः । यत्र देशे राजा म्रियते । तस्य पुत्रश् च न स्यात् । तत्र मङ्गलहस्ती यं नमति । तम् एव राजानं कुर्वन्तीति

śāstā purohitaḥ | sa ca amātyaś ca | ibhaś ca maṅgalahastī ca | paurāś ca | teṣām | sā svabhāvadhīḥ svabhāvāt utthitā bhikṣurājyadānarūpā buddhiḥ | avikalpyā nāśayitum aśakyāśaktā iti yāvat bhavati | sā kā | yā bhikṣukarājyasya kartrī bhavati | taddvāreṇa prajāsthiteḥ dhartrī ca bhavati | ato 'trāpy ayam eva nyāya iti bhāvaḥ | iyaṃ hi rītiḥ | yatra deśe rājā mriyate | tasya putraś ca na syāt | tatra maṅgalahastī yaṃ namati | tam eva rājānaṃ kurvantīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषस्पन्दः पौरुषम् । तत्र द्वयोः पौरुषयोः मध्ये । अनुद्वेगवान् उद्वेगरहितः । लक्षणया अतिबल इत्य् अर्थः

puruṣaspandaḥ pauruṣam | tatra dvayoḥ pauruṣayoḥ madhye | anudvegavān udvegarahitaḥ | lakṣaṇayā atibala ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षात् प्रत्यक्षप्रमाणेन । दृश्यते हि अद्यतनः शुभाचारः ह्यस्तनम् अशुभं नाशयन् । फलितम् आह । दैवम् इति । अतः यत्नैः अद्यतनैः पौरुषैः । दैवं प्राक्तनं पौरुषं । जेतुम् शक्यते । केनेव । यूनेव । यथा यूना बालः जेतुं शक्यते तथेत्य् अर्थः

pratyakṣāt pratyakṣapramāṇena | dṛśyate hi adyatanaḥ śubhācāraḥ hyastanam aśubhaṃ nāśayan | phalitam āha | daivam iti | ataḥ yatnaiḥ adyatanaiḥ pauruṣaiḥ | daivaṃ prāktanaṃ pauruṣaṃ | jetum śakyate | keneva | yūneva | yathā yūnā bālaḥ jetuṃ śakyate tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रापि न दैवस्य काचिच् छक्तिर् अस्तीति भावः

atrāpi na daivasya kācic chaktir astīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलम् पौरुषम् । न हि जनः अशक्यः राज्यादिवस्तुप्राप्त्यर्थं प्रत्यहं परिदेवनायुक्तो भवतीति भावः

balam pauruṣam | na hi janaḥ aśakyaḥ rājyādivastuprāptyarthaṃ pratyahaṃ paridevanāyukto bhavatīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमानितमृत्योः तावद् मृत्युपातम् अपि अनङ्गीकुर्वतः

amānitamṛtyoḥ tāvad mṛtyupātam api anaṅgīkurvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावाः मृत्य्वादिरूपाः पदार्थाः

bhāvāḥ mṛtyvādirūpāḥ padārthāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमलताम् रागादिमलराहित्यम्

amalatām rāgādimalarāhityam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलोत्पादकौ द्रुमौ फलद्रुमौ

phalotpādakau drumau phaladrumau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्म पौरुषम् । अनीशः असमर्थः । वाङ्मनःसुखदुःखौ अप्य् असौ नाशयितुं न शक्नोति । शरीरदुःखनाशे तु का कथेति भावः

karma pauruṣam | anīśaḥ asamarthaḥ | vāṅmanaḥsukhaduḥkhau apy asau nāśayituṃ na śaknoti | śarīraduḥkhanāśe tu kā katheti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदाचारेण साध्वाचारेण । विहारः विद्यते यस्य । तादृशः । स इति । स एव शुभपौरुषभाजनम् इति भावः

sadācāreṇa sādhvācāreṇa | vihāraḥ vidyate yasya | tādṛśaḥ | sa iti | sa eva śubhapauruṣabhājanam iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टम् प्रत्यक्षदृष्टफलं पौरुषम्

dṛṣṭam pratyakṣadṛṣṭaphalaṃ pauruṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाशास्त्रम् स्वशास्त्रानतिक्रमेण । विहर्तव्यं विहारः कार्यः

yathāśāstram svaśāstrānatikrameṇa | vihartavyaṃ vihāraḥ kāryaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाम् स्वजात्यनुसारिणीम् । उपतिष्ठन्ति समीपम् आगच्छन्ति । सर्वाणि सकलानि श्रेयांसि

svām svajātyanusāriṇīm | upatiṣṭhanti samīpam āgacchanti | sarvāṇi sakalāni śreyāṃsi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वार्थप्रापके स्वप्रयोजनसाधके कार्ये । एकम् अत्यन्तं । प्रयत्नपरता शास्त्रयन्त्रिता शास्त्रबुद्धा

svārthaprāpake svaprayojanasādhake kārye | ekam atyantaṃ | prayatnaparatā śāstrayantritā śāstrabuddhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पन्दधर्मिण्याः स्पन्दस्वरूपायाः क्रियायाः । स्वार्थसाधकता स्वयम् अन्यनिरपेक्षं भवति । साधुसङ्गमशास्त्रार्थतीक्ष्णया धिया सम्बन्धिनी स्वार्थसाधकता अभ्यूह्यते विवेच्यते । का स्वार्थसाधकता । शुभा । का शुभेति व्यवस्थाप्यते इत्य् अर्थः

spandadharmiṇyāḥ spandasvarūpāyāḥ kriyāyāḥ | svārthasādhakatā svayam anyanirapekṣaṃ bhavati | sādhusaṅgamaśāstrārthatīkṣṇayā dhiyā sambandhinī svārthasādhakatā abhyūhyate vivecyate | kā svārthasādhakatā | śubhā | kā śubheti vyavasthāpyate ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्र समदर्शित्वं समता । तद्रूपः आनन्दः समतानन्दः । परमार्थम् परमोपादेयं । सः समतानन्दः । पौरुषम् आश्रित्योपास्यः

sarvatra samadarśitvaṃ samatā | tadrūpaḥ ānandaḥ samatānandaḥ | paramārtham paramopādeyaṃ | saḥ samatānandaḥ | pauruṣam āśrityopāsyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् प्रसिद्धं । प्राक्तनं पौरुषं दैवशब्देन चेत् यदि । कथ्यते । युष्माभिर् इति शेषः । तत् कथनं । युक्तं भवति । यत एतत् समतानन्दप्राप्त्युपायत्वम् । एतस्मिन् नास्ति । अतः वयं नापवदामहे तदपवादं न कुर्मः । उपेक्षाविषयत्वाद् इति भावः

tat prasiddhaṃ | prāktanaṃ pauruṣaṃ daivaśabdena cet yadi | kathyate | yuṣmābhir iti śeṣaḥ | tat kathanaṃ | yuktaṃ bhavati | yata etat samatānandaprāptyupāyatvam | etasmin nāsti | ataḥ vayaṃ nāpavadāmahe tadapavādaṃ na kurmaḥ | upekṣāviṣayatvād iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यत् प्राक्तनपौरुषात् । क्षयम् अनुद्योगकृतं नाशम्

anyat prāktanapauruṣāt | kṣayam anudyogakṛtaṃ nāśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्यतनयेति शेषः । यथा अद्यतनया सत्क्रियया ह्यस्तनी दुष्क्रिया शोभां अभ्येति । एवम् तथा । प्राक्तनी प्राग्जन्मभवा वासनारूपा दुष्क्रिया । अद्य अद्यतनया सच्छास्त्रसेवनादिरूपया सत्क्रियया । शोभाम् शुद्धत्वम् अभ्येति । अतः त्वम् सत्कार्यवान् भव

adyatanayeti śeṣaḥ | yathā adyatanayā satkriyayā hyastanī duṣkriyā śobhāṃ abhyeti | evam tathā | prāktanī prāgjanmabhavā vāsanārūpā duṣkriyā | adya adyatanayā sacchāstrasevanādirūpayā satkriyayā | śobhām śuddhatvam abhyeti | ataḥ tvam satkāryavān bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूढः दैवात् फलवादी अज्ञानी । प्रत्यक्षम् प्रत्यक्षप्रमाणसिद्धं पौरुषम् उत्सृज्य । दैवमोहे दैवरूपे भ्रमे मज्जति । कुतः तत् । तत् कुतः यत् यतः । अस्माभिः फलम् करामलकवत् पौरुषाद् एव दृष्टम् प्रत्यक्षम् अनुभूतम्

mūḍhaḥ daivāt phalavādī ajñānī | pratyakṣam pratyakṣapramāṇasiddhaṃ pauruṣam utsṛjya | daivamohe daivarūpe bhrame majjati | kutaḥ tat | tat kutaḥ yat yataḥ | asmābhiḥ phalam karāmalakavat pauruṣād eva dṛṣṭam pratyakṣam anubhūtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकलानि यानि कार्यकारणानि । तैः वर्जितम् । अत्यन्तासत्स्वरूपम् इत्य् अर्थः । अत एव निजविकल्पबलात् उपकल्पितम् संपादितं । तत् असन्मयं दैवम् अनपेक्ष्य । हे शुभाशय । त्वम् आत्मनः पौरुषं आश्रय । दैववशो मा भवेति भावः

sakalāni yāni kāryakāraṇāni | taiḥ varjitam | atyantāsatsvarūpam ity arthaḥ | ata eva nijavikalpabalāt upakalpitam saṃpāditaṃ | tat asanmayaṃ daivam anapekṣya | he śubhāśaya | tvam ātmanaḥ pauruṣaṃ āśraya | daivavaśo mā bhaveti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रैः सच्छास्त्रैः । सतां साधूनां । यत् आचरितं आचारः । तेन प्रवृत्तः । अविच्छिन्नप्रवाहेणागताः ये देशधर्माः । तैः चातीव चिरप्ररूढं अत्यन्तबहुकालात् प्रभृति प्रसिद्धं । यत् फलं कल्पितम् साध्यत्वेन निश्चितं भवति । तस्मिन् फले । हृदि स्फुरति संपादनीयतया विलसति सति । चित्तम् अपरम् प्रोक्तफलेतरं वस्तु यत् । नो एति न गच्छति । तद् अनु चित्तानन्तरं । अङ्गावली हस्ताद्यवयवपङ्क्तिर् । अपि अपरं यत् । नो एति । अपि तु तत्साधनैकपरं भवति । पण्डिताः एतत् पौरुषम् आहुः कथयन्ति । न तु यथा तथा हस्तादिचालनम् इति भावः

śāstraiḥ sacchāstraiḥ | satāṃ sādhūnāṃ | yat ācaritaṃ ācāraḥ | tena pravṛttaḥ | avicchinnapravāheṇāgatāḥ ye deśadharmāḥ | taiḥ cātīva ciraprarūḍhaṃ atyantabahukālāt prabhṛti prasiddhaṃ | yat phalaṃ kalpitam sādhyatvena niścitaṃ bhavati | tasmin phale | hṛdi sphurati saṃpādanīyatayā vilasati sati | cittam aparam proktaphaletaraṃ vastu yat | no eti na gacchati | tad anu cittānantaraṃ | aṅgāvalī hastādyavayavapaṅktir | api aparaṃ yat | no eti | api tu tatsādhanaikaparaṃ bhavati | paṇḍitāḥ etat pauruṣam āhuḥ kathayanti | na tu yathā tathā hastādicālanam iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषेण एतत् स्वेनानुभूयमानं । पुरुषत्वम् पुरुषभावम् । पौरुषफलं । पौरुषं पूर्वश्लोकोक्तस्वरूपपौरुषं । फलं यस्य । तादृक् । बुद्ध्वा एव । आत्मप्रयत्नपरता पौरुषनिर्वृत्तत्वम् । सदा एव कार्या । ततः करणानन्तरं । पुरुषेणासौ आत्मप्रयत्नपरता । सच्छास्त्रसाधुजनपण्डितसेवनेन परमाम् उत्कृष्टाम् । सफलताम् मोक्षाख्यफलयुक्तताम् नेया । अथशब्दः पादपूरणार्थः

puruṣeṇa etat svenānubhūyamānaṃ | puruṣatvam puruṣabhāvam | pauruṣaphalaṃ | pauruṣaṃ pūrvaślokoktasvarūpapauruṣaṃ | phalaṃ yasya | tādṛk | buddhvā eva | ātmaprayatnaparatā pauruṣanirvṛttatvam | sadā eva kāryā | tataḥ karaṇānantaraṃ | puruṣeṇāsau ātmaprayatnaparatā | sacchāstrasādhujanapaṇḍitasevanena paramām utkṛṣṭām | saphalatām mokṣākhyaphalayuktatām neyā | athaśabdaḥ pādapūraṇārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषैः आर्यजनसेवनोद्यमः कार्यः । कथंभूतैः । दैवपौरुषयोः यः विचारः स्वरूपविवेचनं । तेन चारुभिः । पुनः कथंभूतैः । मनसा इति एवम् । भावितैः निश्चितैः इति । किम् इति । चरितम् अनुष्ठितम् । आत्मपौरुषम् नित्यम् सदा जयति । सर्वफलजनकत्वात् सर्वोत्कर्षेण वर्तत इति

puruṣaiḥ āryajanasevanodyamaḥ kāryaḥ | kathaṃbhūtaiḥ | daivapauruṣayoḥ yaḥ vicāraḥ svarūpavivecanaṃ | tena cārubhiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaiḥ | manasā iti evam | bhāvitaiḥ niścitaiḥ iti | kim iti | caritam anuṣṭhitam | ātmapauruṣam nityam sadā jayati | sarvaphalajanakatvāt sarvotkarṣeṇa vartata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवः पुरुषः । ऐहिकं इह लोके शक्यत्वेन स्थितं पौरुषं । सिद्ध्यै सिद्ध्यर्थं बुद्ध्वा । ततः तदाश्रयणेनानुष्ठितेन तुष्टिपरपण्डितसेवनेन हेतुना । पृष्टेन तस्माद् एव पण्डितात् पृष्टेन । अवितथेन सफलेन । वरौषधेन सम्यग्ज्ञानाख्यवरौषधेन । जन्मप्रबन्धमयम् जन्मसन्तानरूपं । आमयम् रोगं । शान्तिं नयतु । इति शिवम्

jīvaḥ puruṣaḥ | aihikaṃ iha loke śakyatvena sthitaṃ pauruṣaṃ | siddhyai siddhyarthaṃ buddhvā | tataḥ tadāśrayaṇenānuṣṭhitena tuṣṭiparapaṇḍitasevanena hetunā | pṛṣṭena tasmād eva paṇḍitāt pṛṣṭena | avitathena saphalena | varauṣadhena samyagjñānākhyavarauṣadhena | janmaprabandhamayam janmasantānarūpaṃ | āmayam rogaṃ | śāntiṃ nayatu | iti śivam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.