Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT]·3·3.5
भगवन् मुनिशार्दूल हे भगवन् मुनिश्रेष्ठ । इह भ्रमे अस्मिन् जगद्रूपे भ्रमे । मनः किम् इव विद्यते किंस्वरूपम् इवास्ति । तथा कथम् उत्पन्नम् केन प्रकारेण प्रादुर्भूतम् । मनः मायामयं मायास्वरूपं कुतः भवति
bhagavan muniśārdūla he bhagavan muniśreṣṭha | iha bhrame asmin jagadrūpe bhrame | manaḥ kim iva vidyate kiṃsvarūpam ivāsti | tathā katham utpannam kena prakāreṇa prādurbhūtam | manaḥ māyāmayaṃ māyāsvarūpaṃ kutaḥ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे प्रभो । त्वम् । मे इति उत्पत्तिम् मनोनिष्ठाम् उत्पत्तिम् । मत्पृष्टं शिष्टं स्यात् । तत् प्रवक्ष्यसि कथयिष्यसि । स्वयम् एव शिष्टत्वाद् इति भावः
he prabho | tvam | me iti utpattim manoniṣṭhām utpattim | matpṛṣṭaṃ śiṣṭaṃ syāt | tat pravakṣyasi kathayiṣyasi | svayam eva śiṣṭatvād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाप्रलयस्य तुर्याख्यस्यावस्थाविशेषस्य महाकल्पान्तसमयस्य वा । सम्पत्तौ पूर्णतायां सत्यां । सर्गादौ अशेषदृश्ये सृष्टिसंहारतत्संस्काररूपे समस्ते दृश्ये । असत्ताम् अदर्शनम् । समुपागते सति । शान्तम् एव शनैः शनैः सर्गादिनाशसाक्षिताख्यात् क्षोभाद् अपि निष्क्रान्तम् किम् अप्य् अनिर्वाच्यं तत्त्वम् एवावशिष्यते शिष्टम् भवति । अत्र सर्गः स्वविषयं पदार्थजातसाक्षि प्रति । संहारः स्वसाध्यम् पदार्थाभावं । संस्कारः पदार्थसंस्कारं पदार्थाभावं । तयोः संस्कारः पदार्थसंस्कारं पदार्थाभावसंस्कारं चेति विभागो ज्ञातव्यः
mahāpralayasya turyākhyasyāvasthāviśeṣasya mahākalpāntasamayasya vā | sampattau pūrṇatāyāṃ satyāṃ | sargādau aśeṣadṛśye sṛṣṭisaṃhāratatsaṃskārarūpe samaste dṛśye | asattām adarśanam | samupāgate sati | śāntam eva śanaiḥ śanaiḥ sargādināśasākṣitākhyāt kṣobhād api niṣkrāntam kim apy anirvācyaṃ tattvam evāvaśiṣyate śiṣṭam bhavati | atra sargaḥ svaviṣayaṃ padārthajātasākṣi prati | saṃhāraḥ svasādhyam padārthābhāvaṃ | saṃskāraḥ padārthasaṃskāraṃ padārthābhāvaṃ | tayoḥ saṃskāraḥ padārthasaṃskāraṃ padārthābhāvasaṃskāraṃ ceti vibhāgo jñātavyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमात्मा सर्वेषां परमार्थतः अहन्ताविषयतया भासमानम् किम् अप्य् आन्तरं तत्त्वम् । आस्ते तिष्ठति । प्रथमम् महाप्रलयसाक्षिभावेन तदनन्तरम् अपि यथा तथा कल्प्यमानानां स्वाभावानां साक्षिभावेन स्थितत्वात् । अत्र सर्वदा स्थितस्यात्मनः स्थितिवर्तमानताकथनं प्रमात्रपेक्षया प्रयुक्तत्वात् न दोषावहम् । कथम्भूतः असौ परमात्मेत्य् अपेक्षायां विशेषणानि कथयति अनस्तमित इति । अनस्तमितः यथा तथा कल्पितस्य स्वास्तस्यापि ग्राहकत्वेन स्थितत्वात् फलतः अस्तरहितः । भास्वान् साक्षितया सर्वप्रकाशकत्वात् सूर्यस्वरूपः । आश्चर्यं च भास्वतः अनस्तमितत्वम् । अजः जन्मरहितः । प्रादुर्भूतिः हि जन्म । सा च तस्य न युक्ता । आत्मत्वेन सदा प्रादुर्भूतत्वात् । न ह्य् आत्मनः अप्रादुर्भूतत्वं कदापि युक्तम् । स्वाप्रादुर्भूतेर् अपि ग्राहकतया स्थितत्वात् । देवः क्रीडाशीलः । अन्यथा एतादृशं जगत् कथं प्रादुर्भवेत् । अक्रीडाशीलो हि हस्तचालनमात्राद् अपि पराङ्मुखो भवति । निरामयः मायाख्यरोगात् निष्क्रान्तः । अन्यथा मायाख्यामयग्रस्तत्वात् मायाप्रेरकत्वम् अयुक्तम् स्यात् । न हि आमयग्रस्तः आमयप्रेरको भवति । सर्वदा सर्वकृत् सर्वेषु देशेषु कालेषु च सर्वकारी । अन्यथा अनुभूयमानः सर्वदा सर्वोद्भवः अयुक्तः स्यात् । सर्वः सर्वस्वरूपः । अन्यथा पदार्थानां किंमयत्वं स्यात् । महेश्वरः परमनियन्ता । अन्यथा सर्वे स्वस्वभावे नियताः न स्युः
paramātmā sarveṣāṃ paramārthataḥ ahantāviṣayatayā bhāsamānam kim apy āntaraṃ tattvam | āste tiṣṭhati | prathamam mahāpralayasākṣibhāvena tadanantaram api yathā tathā kalpyamānānāṃ svābhāvānāṃ sākṣibhāvena sthitatvāt | atra sarvadā sthitasyātmanaḥ sthitivartamānatākathanaṃ pramātrapekṣayā prayuktatvāt na doṣāvaham | kathambhūtaḥ asau paramātmety apekṣāyāṃ viśeṣaṇāni kathayati anastamita iti | anastamitaḥ yathā tathā kalpitasya svāstasyāpi grāhakatvena sthitatvāt phalataḥ astarahitaḥ | bhāsvān sākṣitayā sarvaprakāśakatvāt sūryasvarūpaḥ | āścaryaṃ ca bhāsvataḥ anastamitatvam | ajaḥ janmarahitaḥ | prādurbhūtiḥ hi janma | sā ca tasya na yuktā | ātmatvena sadā prādurbhūtatvāt | na hy ātmanaḥ aprādurbhūtatvaṃ kadāpi yuktam | svāprādurbhūter api grāhakatayā sthitatvāt | devaḥ krīḍāśīlaḥ | anyathā etādṛśaṃ jagat kathaṃ prādurbhavet | akrīḍāśīlo hi hastacālanamātrād api parāṅmukho bhavati | nirāmayaḥ māyākhyarogāt niṣkrāntaḥ | anyathā māyākhyāmayagrastatvāt māyāprerakatvam ayuktam syāt | na hi āmayagrastaḥ āmayaprerako bhavati | sarvadā sarvakṛt sarveṣu deśeṣu kāleṣu ca sarvakārī | anyathā anubhūyamānaḥ sarvadā sarvodbhavaḥ ayuktaḥ syāt | sarvaḥ sarvasvarūpaḥ | anyathā padārthānāṃ kiṃmayatvaṃ syāt | maheśvaraḥ paramaniyantā | anyathā sarve svasvabhāve niyatāḥ na syuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाचः समस्ताः लौकिकाः वैदिकाश् च वाचः । यतः यस्मात् परमात्मनः । निवर्तन्ते । वाक् हि सङ्केतं पुरस्कृत्य वस्तुनि प्रवर्तते । सङ्केतश् च परमात्मनि कर्तुम् अशक्यः । बाह्यान्तःकरणागोचरत्वात् । इन्द्रियगोचरे एव वस्तुनि हस्तग्राहिकया सङ्केतकरणं दृश्यते । तर्हि असौ नास्तीत्य् । अत्राह यो मुक्तैर् इति । मुक्तैः एव दृश्यानासक्तचित्तैः एव । न तु लौकिकैः । यः अवगम्यते आत्मतया ज्ञायते । मुक्ताः हि शुद्धं किम् अपि तत्त्वं आत्मतया जानन्ति । अन्यथा मुक्तत्वायोगात् । तथा चासत्ता अस्य न युक्तेति भावः । ननु वाचां ततः निवर्तनकथनम् अयुक्तं आत्मादिशब्दानां तद्वाचकत्वात् इत्य् । अत्राह यस्य चेति । तत्त्वज्ञैर् इति शेषः । कल्पिताः प्रवृत्तिनिमित्तम् अनपेक्ष्यैव तैलपायिकादिसञ्ज्ञावत् कल्पनया स्थापिताः
vācaḥ samastāḥ laukikāḥ vaidikāś ca vācaḥ | yataḥ yasmāt paramātmanaḥ | nivartante | vāk hi saṅketaṃ puraskṛtya vastuni pravartate | saṅketaś ca paramātmani kartum aśakyaḥ | bāhyāntaḥkaraṇāgocaratvāt | indriyagocare eva vastuni hastagrāhikayā saṅketakaraṇaṃ dṛśyate | tarhi asau nāstīty | atrāha yo muktair iti | muktaiḥ eva dṛśyānāsaktacittaiḥ eva | na tu laukikaiḥ | yaḥ avagamyate ātmatayā jñāyate | muktāḥ hi śuddhaṃ kim api tattvaṃ ātmatayā jānanti | anyathā muktatvāyogāt | tathā cāsattā asya na yukteti bhāvaḥ | nanu vācāṃ tataḥ nivartanakathanam ayuktaṃ ātmādiśabdānāṃ tadvācakatvāt ity | atrāha yasya ceti | tattvajñair iti śeṣaḥ | kalpitāḥ pravṛttinimittam anapekṣyaiva tailapāyikādisañjñāvat kalpanayā sthāpitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साङ्ख्यदृष्टीनां साङ्ख्यदर्शनरतानाम् । साङ्ख्याः हि प्रकृतिव्यतिरिक्तम् जीवापरपर्यायं पुरुषम् एव शेषत्वेन कथयन्ति । स च विचार्यमाणः उक्तपरमात्मरूपत्वे एव विश्राम्यतीति युक्तम् उक्तं यः पुमान् साङ्ख्यदृष्टीनाम् इति । एवं सर्वत्र योज्यम् । तथा च नामभेदस्यैव स्थितत्वान् नोक्तदोषप्रसङ्ग इति भावः । ननु श्रीवसिष्ठेन किं दर्शनम् आश्रित्येदं शास्त्रम् उक्तम् इति चेत् । सत्यम् । सर्वेषां दर्शनानां सारम् आश्रित्य एतेनेदं शास्त्रं कृतम् । अन्यथा सर्वमताङ्गीकारः अयुक्तः स्यात् । बाहुल्येन वेदान्तशास्त्रचर्चा अत्र दृश्यते । तदपेक्षया स्तोकेन महारहस्यभूतस्य शिवशास्त्रस्यापि इत्य् अलम् अप्रकृतचिन्तनेन । ब्रह्म अज्ञानाश्रयविषयीभूतम् शान्तम् चित्तत्त्वम् । विज्ञानमात्रम् घटपटादिविषयं निराकारं ज्ञानम्
sāṅkhyadṛṣṭīnāṃ sāṅkhyadarśanaratānām | sāṅkhyāḥ hi prakṛtivyatiriktam jīvāparaparyāyaṃ puruṣam eva śeṣatvena kathayanti | sa ca vicāryamāṇaḥ uktaparamātmarūpatve eva viśrāmyatīti yuktam uktaṃ yaḥ pumān sāṅkhyadṛṣṭīnām iti | evaṃ sarvatra yojyam | tathā ca nāmabhedasyaiva sthitatvān noktadoṣaprasaṅga iti bhāvaḥ | nanu śrīvasiṣṭhena kiṃ darśanam āśrityedaṃ śāstram uktam iti cet | satyam | sarveṣāṃ darśanānāṃ sāram āśritya etenedaṃ śāstraṃ kṛtam | anyathā sarvamatāṅgīkāraḥ ayuktaḥ syāt | bāhulyena vedāntaśāstracarcā atra dṛśyate | tadapekṣayā stokena mahārahasyabhūtasya śivaśāstrasyāpi ity alam aprakṛtacintanena | brahma ajñānāśrayaviṣayībhūtam śāntam cittattvam | vijñānamātram ghaṭapaṭādiviṣayaṃ nirākāraṃ jñānam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शून्यम् सुषुप्तौ अनुभूयमानं न किञ्चित्त्वं । उपलक्षणं चैतत् । तेन सर्वेषां दर्शनानां यत् वस्तु विश्रान्तिस्थानं भवति तद् असाव् एवेति ज्ञेयम् । पुनः कथम्भूतो ऽसौ भवतीत्य् । अत्राह भासक इति । यः अर्कतेजसाम् अर्कादिस्वरूपाणां तेजसां । भासकः नेत्राख्याधिष्ठानविशेषाधिश्रयणेन प्रकाशकः भवति । तथा यः सदा एव नित्यम् एव । ऋतम् सत्यतया । परमार्थतः इति यावत् । वक्ता स्मर्ता भोक्ता द्रष्टा कर्ता भवति । समस्तवक्त्राद्यात्मत्वेन स्थितत्वात् । ऋतम् इति क्रियाविशेषणम्
śūnyam suṣuptau anubhūyamānaṃ na kiñcittvaṃ | upalakṣaṇaṃ caitat | tena sarveṣāṃ darśanānāṃ yat vastu viśrāntisthānaṃ bhavati tad asāv eveti jñeyam | punaḥ kathambhūto 'sau bhavatīty | atrāha bhāsaka iti | yaḥ arkatejasām arkādisvarūpāṇāṃ tejasāṃ | bhāsakaḥ netrākhyādhiṣṭhānaviśeṣādhiśrayaṇena prakāśakaḥ bhavati | tathā yaḥ sadā eva nityam eva | ṛtam satyatayā | paramārthataḥ iti yāvat | vaktā smartā bhoktā draṣṭā kartā bhavati | samastavaktrādyātmatvena sthitatvāt | ṛtam iti kriyāviśeṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः आत्मा । सद् अपि एतावतः जगद्भ्रमस्याधिष्ठानतया स्थितत्वात् सत्स्वरूपम् अपि । असत् भवति । बाह्यान्तःकरणागोचरत्वात् । यः आत्मा । देहस्थः अपि पाषाणरूपस्य देहस्यान्यथा चेष्टाश्रयत्वायोगात् तत्रस्थो ऽपि । दूरगः भवति । अन्यथाकाशस्थितानां सूर्यादीनां ग्रहणं न स्यात् । हि निश्चये । अयं चित्प्रकाशः पदार्थचेतनरूपः प्रकाशः । यस्मात् भवति । क इव । आलोक इव । यथा आलोकः पदार्थदर्शनम् । भास्वतः सूर्याद् । भवति । तथेत्य् अर्थः
yaḥ ātmā | sad api etāvataḥ jagadbhramasyādhiṣṭhānatayā sthitatvāt satsvarūpam api | asat bhavati | bāhyāntaḥkaraṇāgocaratvāt | yaḥ ātmā | dehasthaḥ api pāṣāṇarūpasya dehasyānyathā ceṣṭāśrayatvāyogāt tatrastho 'pi | dūragaḥ bhavati | anyathākāśasthitānāṃ sūryādīnāṃ grahaṇaṃ na syāt | hi niścaye | ayaṃ citprakāśaḥ padārthacetanarūpaḥ prakāśaḥ | yasmāt bhavati | ka iva | āloka iva | yathā ālokaḥ padārthadarśanam | bhāsvataḥ sūryād | bhavati | tathety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवाश् चाध्यात्मिकाः आधिदैविकाश् चेति द्विविधाः ज्ञेयाः । तत्र आधिदैविकाः प्रसिद्धाः । आध्यात्मिका यथा । मनः ब्रह्मा । बुद्धिः विष्णुः । अहङ्कारः रुद्रः । इन्द्रियादयः देवा इति । जगन्त्य् अपि एवं द्विविधानि ज्ञेयानि । तान्य् अपि आधिदैविकानि प्रसिद्धानि । आध्यात्मिकानि तु मानसिकाः सङ्कल्पाः ज्ञेयाः
devāś cādhyātmikāḥ ādhidaivikāś ceti dvividhāḥ jñeyāḥ | tatra ādhidaivikāḥ prasiddhāḥ | ādhyātmikā yathā | manaḥ brahmā | buddhiḥ viṣṇuḥ | ahaṅkāraḥ rudraḥ | indriyādayaḥ devā iti | jaganty api evaṃ dvividhāni jñeyāni | tāny api ādhidaivikāni prasiddhāni | ādhyātmikāni tu mānasikāḥ saṅkalpāḥ jñeyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृश्यवृन्दानि यम् द्रष्टृरूपम् यं । यान्ति यस्मिन् लयीभवन्तीत्य् अर्थः । यः शुद्धचित्स्वरूपः यः । आत्मानम् चिन्मात्रस्वरूपम् स्वात्मानम् । तथा पदार्थं जातौ एकवचनम् । पदार्थांश् च दीपवत् प्रकाशयति प्रकटीकरोति
dṛśyavṛndāni yam draṣṭṛrūpam yaṃ | yānti yasmin layībhavantīty arthaḥ | yaḥ śuddhacitsvarūpaḥ yaḥ | ātmānam cinmātrasvarūpam svātmānam | tathā padārthaṃ jātau ekavacanam | padārthāṃś ca dīpavat prakāśayati prakaṭīkaroti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः आत्मा । आकाशे शरीरे च । तथा दृशत्सु शिलासु । अप्सु लतासु च पांसुषु रजस्सु । अद्रिषु पर्वतेषु । वातेषु पातालेषु च संस्थितः भवति । उपलक्षणं चैतत् । तेन सर्वत्र स्थावरे स्थित इति ज्ञेयम् । स्थावरेषु स्थितत्वं आत्मनः कथम् अस्तीति चेत् । सत्यम् । सर्वे स्थावराः तावत् विचार्यमाणाः अनिर्वाच्यतायाम् एव विश्राम्यन्ति । अनिर्वाच्यता एव च आत्मनः स्वरूपम् इति न कश्चिद् विरोधः । अथ वा स्थावराः तावत् आत्मयुक्ताः निरात्मकाः वा । निरात्मकत्वे किंरूपत्वं तेषां स्यात् । सात्मकत्वे तु स्फुटम् एव तेष्व् आत्मनः अवस्थानम् इति योज्यम्
yaḥ ātmā | ākāśe śarīre ca | tathā dṛśatsu śilāsu | apsu latāsu ca pāṃsuṣu rajassu | adriṣu parvateṣu | vāteṣu pātāleṣu ca saṃsthitaḥ bhavati | upalakṣaṇaṃ caitat | tena sarvatra sthāvare sthita iti jñeyam | sthāvareṣu sthitatvaṃ ātmanaḥ katham astīti cet | satyam | sarve sthāvarāḥ tāvat vicāryamāṇāḥ anirvācyatāyām eva viśrāmyanti | anirvācyatā eva ca ātmanaḥ svarūpam iti na kaścid virodhaḥ | atha vā sthāvarāḥ tāvat ātmayuktāḥ nirātmakāḥ vā | nirātmakatve kiṃrūpatvaṃ teṣāṃ syāt | sātmakatve tu sphuṭam eva teṣv ātmanaḥ avasthānam iti yojyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः आत्मा । पुर्यष्टकम् अन्तःकरणत्रयं तन्मात्रपञ्चकम् इतिस्वरूपं पुर्यष्टकं । अर्थाच् चेतनवर्गम् । इतः ततः प्लावयति यत्र तत्र गमयति । चेष्टां कारयतीति यावत् । मूढाः जडाः । येन सारतया स्थितेन आत्मना । मूकीकृताः विमर्शासमर्थाः कृताः सन्तः । शिलाध्यानम् शिलावत् ध्यानम् । आस्थिताः इव भवन्ति । अत्यन्तजडा इव भवन्तीति यावत् । मूढानाम् अपि परमार्थतः शुद्धचिन्मात्ररूपत्वात् इवशब्दप्रयोगः
yaḥ ātmā | puryaṣṭakam antaḥkaraṇatrayaṃ tanmātrapañcakam itisvarūpaṃ puryaṣṭakaṃ | arthāc cetanavargam | itaḥ tataḥ plāvayati yatra tatra gamayati | ceṣṭāṃ kārayatīti yāvat | mūḍhāḥ jaḍāḥ | yena sāratayā sthitena ātmanā | mūkīkṛtāḥ vimarśāsamarthāḥ kṛtāḥ santaḥ | śilādhyānam śilāvat dhyānam | āsthitāḥ iva bhavanti | atyantajaḍā iva bhavantīti yāvat | mūḍhānām api paramārthataḥ śuddhacinmātrarūpatvāt ivaśabdaprayogaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येन सर्वशक्तित्वात् निस्तत्त्वरूपताम् आश्रितेन येनात्मना । व्योम व्याप्यतया स्थितम् आकाशम् । शून्यम् निस्तत्त्वस्वरूपं । कृतम् । तथा येन मृच्छिलाभावं श्रितेन येनात्मना । शैलाः स्वव्याप्याः पर्वताः । घनीकृताः निबिडाः सम्पादिताः । तथा येन द्रवत्वभावं गतेन येनात्मना । आपः स्वव्याप्यानि जलानि । द्रुताः द्रवत्वाख्यगुणयुक्ताः । कृताः । तथा रविः व्याप्यभावेन स्थितः सूर्यः । यस्य वशात् दीपनशीलतेजोभावं गतस्य यस्यात्मनः वशेन । दीप्तो भवति । उपलक्षणं चैतत्
yena sarvaśaktitvāt nistattvarūpatām āśritena yenātmanā | vyoma vyāpyatayā sthitam ākāśam | śūnyam nistattvasvarūpaṃ | kṛtam | tathā yena mṛcchilābhāvaṃ śritena yenātmanā | śailāḥ svavyāpyāḥ parvatāḥ | ghanīkṛtāḥ nibiḍāḥ sampāditāḥ | tathā yena dravatvabhāvaṃ gatena yenātmanā | āpaḥ svavyāpyāni jalāni | drutāḥ dravatvākhyaguṇayuktāḥ | kṛtāḥ | tathā raviḥ vyāpyabhāvena sthitaḥ sūryaḥ | yasya vaśāt dīpanaśīlatejobhāvaṃ gatasya yasyātmanaḥ vaśena | dīpto bhavati | upalakṣaṇaṃ caitat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्षयम् नाशरहितम् । यत् अमृतम् आनन्दरसः । तेन सम्पूर्णात् निर्भरात् । यतः यस्मात् आत्मनः । संसारासारवृष्टयः संसाररूपाः धारासारवृष्टयः । प्रसरन्ति सञ्चरं यान्ति । का इव । वृष्टयः इव । यथा अक्षयामृतसम्पूर्णात् अविनाशिजलपूर्णात् । अम्भोदात् मेघात् । वृष्टयः प्रसरन्ति । तथेत्य् अर्थः
akṣayam nāśarahitam | yat amṛtam ānandarasaḥ | tena sampūrṇāt nirbharāt | yataḥ yasmāt ātmanaḥ | saṃsārāsāravṛṣṭayaḥ saṃsārarūpāḥ dhārāsāravṛṣṭayaḥ | prasaranti sañcaraṃ yānti | kā iva | vṛṣṭayaḥ iva | yathā akṣayāmṛtasampūrṇāt avināśijalapūrṇāt | ambhodāt meghāt | vṛṣṭayaḥ prasaranti | tathety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आविर्भावतिरोभावमय्यः आविर्भावतिरोभावयुक्ताः । त्रिभुवनोर्मयः । यस्मिन् अर्थात् समुद्ररूपे । यस्मिन् अविरतम् स्फुरन्ति । का इव । मरीचयः इव । यथा घृणौ सूर्ये । मरीचयः स्फुरन्ति । तथेत्य् अर्थः
āvirbhāvatirobhāvamayyaḥ āvirbhāvatirobhāvayuktāḥ | tribhuvanormayaḥ | yasmin arthāt samudrarūpe | yasmin aviratam sphuranti | kā iva | marīcayaḥ iva | yathā ghṛṇau sūrye | marīcayaḥ sphuranti | tathety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविनाशात्मा यथा तथा सम्भावितस्य स्वनाशस्यापि साक्षितया स्थितत्वात् विनाशरहितः । यः आत्मा । नाशरूपः भवति । नाशभावेनापि स्थितत्वात् । अन्यथा आत्मरहितस्य नाशस्य केन रूपेण भानं स्यात् । तथा व्यतिरिक्तः अपि शुद्धचिन्मात्ररूपत्वेन समस्तपदार्थोत्तीर्णस्वरूपः अपि । यः आत्मा । सर्वभावेषु संस्थितः भवति । सारतया स्थितत्वात् । विरुद्धं च अविनाशिनः विनाशरूपत्वम् सर्वभावव्यतिरिक्तस्य सर्वभावेषु संस्थितत्वम् । यः आत्मा कथम्भूतः । सर्ववस्तुषु अन्तःस्थः । अन्तः नियामकत्वेन स्थितः । अत एव गुप्तः बहिः अदृश्यः
avināśātmā yathā tathā sambhāvitasya svanāśasyāpi sākṣitayā sthitatvāt vināśarahitaḥ | yaḥ ātmā | nāśarūpaḥ bhavati | nāśabhāvenāpi sthitatvāt | anyathā ātmarahitasya nāśasya kena rūpeṇa bhānaṃ syāt | tathā vyatiriktaḥ api śuddhacinmātrarūpatvena samastapadārthottīrṇasvarūpaḥ api | yaḥ ātmā | sarvabhāveṣu saṃsthitaḥ bhavati | sāratayā sthitatvāt | viruddhaṃ ca avināśinaḥ vināśarūpatvam sarvabhāvavyatiriktasya sarvabhāveṣu saṃsthitatvam | yaḥ ātmā kathambhūtaḥ | sarvavastuṣu antaḥsthaḥ | antaḥ niyāmakatvena sthitaḥ | ata eva guptaḥ bahiḥ adṛśyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतिः जगन्मूलकारणभूतं किम् अपि तत्त्वम् । सा एव व्रततिः लता । येन वायुना येनात्मरूपेण वातेन । नृत्यति कार्यभावेन परिणामे कर्तृत्वं भजति । अन्यथा कार्यवर्गगतजडत्वान्यथानुपपत्त्या जडरूपायाः तस्याः कार्यभावेन परिणामं प्रति कर्तृत्वायोगात् । प्रकृतिव्रततिः कथम्भूता । व्योम्नि न किञ्चिद्रूपतया आकाशस्वरूपे चिन्मात्रे । जाता प्रादुर्भूता । तथा ब्रह्माण्डम् एव सत्फलं यस्याः । सा । तादृशी । तथा चित्तम् एव मूलं यस्याः । सा । तादृशी । तथा इन्द्रियाण्य् एव दलाणि यस्याः । सा । तादृशी । चित्तमूलत्वेन प्रकृतेः प्रतीतिमात्रसिद्धत्वमात्रम् उक्तम् इति ब्रह्माण्डमूलकारणभूतायाः प्रकृतेः कथं तदन्तर्गतपुरुषचिन्मात्रमूलत्वम् उक्तम् इति न पर्यनुयोज्यम्
prakṛtiḥ jaganmūlakāraṇabhūtaṃ kim api tattvam | sā eva vratatiḥ latā | yena vāyunā yenātmarūpeṇa vātena | nṛtyati kāryabhāvena pariṇāme kartṛtvaṃ bhajati | anyathā kāryavargagatajaḍatvānyathānupapattyā jaḍarūpāyāḥ tasyāḥ kāryabhāvena pariṇāmaṃ prati kartṛtvāyogāt | prakṛtivratatiḥ kathambhūtā | vyomni na kiñcidrūpatayā ākāśasvarūpe cinmātre | jātā prādurbhūtā | tathā brahmāṇḍam eva satphalaṃ yasyāḥ | sā | tādṛśī | tathā cittam eva mūlaṃ yasyāḥ | sā | tādṛśī | tathā indriyāṇy eva dalāṇi yasyāḥ | sā | tādṛśī | cittamūlatvena prakṛteḥ pratītimātrasiddhatvamātram uktam iti brahmāṇḍamūlakāraṇabhūtāyāḥ prakṛteḥ kathaṃ tadantargatapuruṣacinmātramūlatvam uktam iti na paryanuyojyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिन्मणिः चिद् एव मणिः । प्रकाशकत्वात् रत्नम् । तत्स्वरूपः यः आत्मा । प्रतिदेहसमुद्गकम् सर्वेषु देहसमुद्गेषु । प्रकचति जीवभावेन स्फुर-ति । अन्यथा देहान्तर्गतानां जीवानां किंरूपत्वं स्यात् । युक्तं च समुद्गके रत्नप्रकचनम् । एताः पुरः दृश्यमानाः । जगज्जालमरीचयः । यस्मिन् इन्दौ स्फुरन्ति । अन्यथा किमाधारम् आसां भानं स्यात् । न हि निराधारस्य जगज्जालस्य स्फुरणं बुद्धिम् आरोहति । मरीचित्वं च जगज्जालस्य चित्प्रकाशविषयत्वेन चित्प्रकाशतानपायाज् ज्ञेयम् । अचिद्रूपो हि चिद्विषयतायोग्यो न भवति । विरुद्धत्वेन तत्सान्निध्ये तस्य सन्निधानासम्भवात्
cinmaṇiḥ cid eva maṇiḥ | prakāśakatvāt ratnam | tatsvarūpaḥ yaḥ ātmā | pratidehasamudgakam sarveṣu dehasamudgeṣu | prakacati jīvabhāvena sphura-ti | anyathā dehāntargatānāṃ jīvānāṃ kiṃrūpatvaṃ syāt | yuktaṃ ca samudgake ratnaprakacanam | etāḥ puraḥ dṛśyamānāḥ | jagajjālamarīcayaḥ | yasmin indau sphuranti | anyathā kimādhāram āsāṃ bhānaṃ syāt | na hi nirādhārasya jagajjālasya sphuraṇaṃ buddhim ārohati | marīcitvaṃ ca jagajjālasya citprakāśaviṣayatvena citprakāśatānapāyāj jñeyam | acidrūpo hi cidviṣayatāyogyo na bhavati | viruddhatvena tatsānnidhye tasya sannidhānāsambhavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमृतवर्षिणि आनन्दवर्षिणि । प्रशान्तचिद्घने यस्मिन् निरपेक्षशुद्धचिदाख्यमेघस्वरूपे यस्मिन् आत्मनि । भूतानि समस्ताः पदार्थाः । धाराजलानि । दृष्टयः तद्विषयाणि ज्ञानानि । स्फुटाः प्रकटाः । तडितः स्फुरन्ति । युक्तं च जलवर्षिणि मेघे धाराजलानां तडितां च स्फुरणम् । आनन्दवर्षित्वं चात्मनः परप्रेमास्पदत्वेन ज्ञेयम् । न हि आनन्दावर्षी परप्रेमास्पदो भवति । आनन्दवर्षिणि पुत्रादौ एव प्रेमास्पदत्वदर्शनात् । आत्मनः परप्रेमास्पदत्वं च सर्वेषु स्वसाक्षिकम् एवेति नायस्तम्
amṛtavarṣiṇi ānandavarṣiṇi | praśāntacidghane yasmin nirapekṣaśuddhacidākhyameghasvarūpe yasmin ātmani | bhūtāni samastāḥ padārthāḥ | dhārājalāni | dṛṣṭayaḥ tadviṣayāṇi jñānāni | sphuṭāḥ prakaṭāḥ | taḍitaḥ sphuranti | yuktaṃ ca jalavarṣiṇi meghe dhārājalānāṃ taḍitāṃ ca sphuraṇam | ānandavarṣitvaṃ cātmanaḥ parapremāspadatvena jñeyam | na hi ānandāvarṣī parapremāspado bhavati | ānandavarṣiṇi putrādau eva premāspadatvadarśanāt | ātmanaḥ parapremāspadatvaṃ ca sarveṣu svasākṣikam eveti nāyastam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वस्तूनि भोक्तृभोग्यरूपाणि भावजातानि । मिथः अन्योऽन्यस्मिन् । यदालोकनया यद्दर्शनेन । यद्दर्शनभावेनेति यावत् । चमत्कुर्वन्ति आनन्दम् अनुभवन्ति । यद्दर्शनम् एव तेषां चमत्कारकारणम् अस्तीति यावत् । मिथ्या इति सामान्याक्षेपेणोक्तम् । अयं भावः । भोक्तारः तावत् इष्टानिष्टान् भोग्यान् अनुभूय भोग्यान्तरनिरपेक्षा जायन्ते । अन्यथा तत्कालं विषयीकृतस्य भोग्यस्य भोगः समाप्तिं न व्रजेत् । तत्कालं भोग्यान्तरनिरपेक्षत्वं च तत्र तेषां चमत्कारानुभवनं विना न सिध्यति । एकस्मिन् विषये अनुभूयमानेन चमत्कारेणैव हि पुरुषः अन्येषु विषयेषु निरपेक्षो भवति । स च चमत्कारः विचार्यमाणः नैरपेक्ष्यकारणत्वात् आत्मस्वरूप एव भवति । परमविश्रान्तिपदस्वरूपस्य आत्मन एव नैरपेक्ष्यकारणत्वात् इति युक्तम् एव भोक्तुः भोग्येषु यद्दर्शनरूपं चमत्कारकारणम् इति । अनुभवमात्रगम्ये ऽस्मिन् वस्तुनि प्रतिभावद्भिः स्वयम् अपि यतनीयम् इत्य् अलं प्रपञ्चेन । तथा येन साक्षितया स्थितेन येनात्मना । असत् असत् जातम् । तथा येन तादृशेन येनात्मना । सत् सत्त्वम् आगतम् । साक्षिणं विना सदसद्गतयोः सत्त्वासत्त्वयोः असङ्कल्पत्वात्
vastūni bhoktṛbhogyarūpāṇi bhāvajātāni | mithaḥ anyo'nyasmin | yadālokanayā yaddarśanena | yaddarśanabhāveneti yāvat | camatkurvanti ānandam anubhavanti | yaddarśanam eva teṣāṃ camatkārakāraṇam astīti yāvat | mithyā iti sāmānyākṣepeṇoktam | ayaṃ bhāvaḥ | bhoktāraḥ tāvat iṣṭāniṣṭān bhogyān anubhūya bhogyāntaranirapekṣā jāyante | anyathā tatkālaṃ viṣayīkṛtasya bhogyasya bhogaḥ samāptiṃ na vrajet | tatkālaṃ bhogyāntaranirapekṣatvaṃ ca tatra teṣāṃ camatkārānubhavanaṃ vinā na sidhyati | ekasmin viṣaye anubhūyamānena camatkāreṇaiva hi puruṣaḥ anyeṣu viṣayeṣu nirapekṣo bhavati | sa ca camatkāraḥ vicāryamāṇaḥ nairapekṣyakāraṇatvāt ātmasvarūpa eva bhavati | paramaviśrāntipadasvarūpasya ātmana eva nairapekṣyakāraṇatvāt iti yuktam eva bhoktuḥ bhogyeṣu yaddarśanarūpaṃ camatkārakāraṇam iti | anubhavamātragamye 'smin vastuni pratibhāvadbhiḥ svayam api yatanīyam ity alaṃ prapañcena | tathā yena sākṣitayā sthitena yenātmanā | asat asat jātam | tathā yena tādṛśena yenātmanā | sat sattvam āgatam | sākṣiṇaṃ vinā sadasadgatayoḥ sattvāsattvayoḥ asaṅkalpatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिच्छस्य इच्छाधारमते रहितत्वात् इच्छारहितस्य । अत एवात्मनि शान्ते । तिष्ठतश् चलनेच्छाख्यक्षोभरहितं तिष्ठतः । यस्य परमरत्नस्य सन्निधौ जडं ग्राह्यैकरूपत्वेन अचेतनम् । इदं कायायः शरीराख्यम् अयः । चलति चेष्टां करोति । कायचेष्टाकारणत्वेनाभिमतस्य प्राणस्यापि आत्मशक्तियुक्तत्वेन परमार्थतः कायचलनकारणत्वायोगात् । बाह्यरत्नगतजडत्वराहित्यद्योतनार्थं परमपदोपादानम् । युक्तम् च अयसः अयस्कान्ताख्यरत्नसन्निधाने चलनम्
anicchasya icchādhāramate rahitatvāt icchārahitasya | ata evātmani śānte | tiṣṭhataś calanecchākhyakṣobharahitaṃ tiṣṭhataḥ | yasya paramaratnasya sannidhau jaḍaṃ grāhyaikarūpatvena acetanam | idaṃ kāyāyaḥ śarīrākhyam ayaḥ | calati ceṣṭāṃ karoti | kāyaceṣṭākāraṇatvenābhimatasya prāṇasyāpi ātmaśaktiyuktatvena paramārthataḥ kāyacalanakāraṇatvāyogāt | bāhyaratnagatajaḍatvarāhityadyotanārthaṃ paramapadopādānam | yuktam ca ayasaḥ ayaskāntākhyaratnasannidhāne calanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नियतिः पदार्थेषु नियमादायकः शक्तिविशेषः । देशः पदार्थाधारभूतः वस्तुविशेषः । कालः सूर्यचाराद्यनुमेयः कलनामात्रस्वरूपः पदार्थपरिवर्तिकारकः को ऽपि वस्तुविशेषः । चलनम् सामान्यचलनम् । स्पन्दनं क्रियाविषया चेष्टा । क्रिया पाकादिरूपं कर्म । उपलक्षणं चैतत् । इति एतत् । सर्वसत्त्वाभिगामिना समस्तसत्ताविषयपदार्थव्यापकेन । येनात्मना । सत्तां गतम् । व्यापकेनैव हि व्याप्यं सत्तां लभते
niyatiḥ padārtheṣu niyamādāyakaḥ śaktiviśeṣaḥ | deśaḥ padārthādhārabhūtaḥ vastuviśeṣaḥ | kālaḥ sūryacārādyanumeyaḥ kalanāmātrasvarūpaḥ padārthaparivartikārakaḥ ko 'pi vastuviśeṣaḥ | calanam sāmānyacalanam | spandanaṃ kriyāviṣayā ceṣṭā | kriyā pākādirūpaṃ karma | upalakṣaṇaṃ caitat | iti etat | sarvasattvābhigāminā samastasattāviṣayapadārthavyāpakena | yenātmanā | sattāṃ gatam | vyāpakenaiva hi vyāpyaṃ sattāṃ labhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुद्धसंविन्मयत्वात् । शुद्धा केनापि रूपेण निष्ठां न गता । या संवित् संवेदनं । तत्स्वरूपत्वात् । अनिष्ठितः केनापि रूपेण निष्ठां न गतः । यः । व्योमवित्तया व्योमाहम् इति संविद्युक्तत्वेन । खं व्योम । भवति । पदार्थाभावरूपं भवतीत्य् अर्थः । पदार्थवित्तया पदार्थो ऽहम् इति संविद्युक्तत्वेन । अर्थत्वम् पदार्थभावम् । अवतिष्ठति आश्रयति । उपसर्गसामर्थ्यात् तिष्ठतेर् आश्रयणम् अर्थः । घटत्वे निष्ठितः घटः पटतां न यातीति अनिष्ठित इत्य् उक्तम्
śuddhasaṃvinmayatvāt | śuddhā kenāpi rūpeṇa niṣṭhāṃ na gatā | yā saṃvit saṃvedanaṃ | tatsvarūpatvāt | aniṣṭhitaḥ kenāpi rūpeṇa niṣṭhāṃ na gataḥ | yaḥ | vyomavittayā vyomāham iti saṃvidyuktatvena | khaṃ vyoma | bhavati | padārthābhāvarūpaṃ bhavatīty arthaḥ | padārthavittayā padārtho 'ham iti saṃvidyuktatvena | arthatvam padārthabhāvam | avatiṣṭhati āśrayati | upasargasāmarthyāt tiṣṭhater āśrayaṇam arthaḥ | ghaṭatve niṣṭhitaḥ ghaṭaḥ paṭatāṃ na yātīti aniṣṭhita ity uktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
य इति शेषः । यः आत्मा महताम् जगताम् अनन्तस्पन्दम् कुर्वन् अपि इव जगत्प्रादुर्भावान्यथानुपपत्त्या महाजगद्विषयम् अनन्तं स्पन्दं कुर्वन्न् अपीव । कदाचन किञ्चन न करोति अतिशुद्धेन कर्तृत्वाभिमानाभावात् । अन्यथा इवशब्दप्रयोगायोगात् । यः कथम्भूतः । अनस्तमयसंविदि । अनस्तमया यथा तथा कल्पितस्य स्वास्तमयस्यापि साक्षित्वेनावस्थानात् परमार्थतः अस्तमयरहिता । या संवित् । तत्स्वरूपे । तथा निर्विकारे रागद्वेषादिरूपेभ्यः विकारेभ्यः निष्क्रान्ते । स्वात्मनि स्वस्वरूपे । स्थितः । पुनः कथम्भूतः । त्यक्ता उदयस्थित्योः जगद्विषयोः उदयस्थित्योः । मतिः येन । सः । तादृशः । जगतः उदये स्थितौ अर्थात् संहारे च निरपेक्ष इत्य् अर्थः । इति शिवम्
ya iti śeṣaḥ | yaḥ ātmā mahatām jagatām anantaspandam kurvan api iva jagatprādurbhāvānyathānupapattyā mahājagadviṣayam anantaṃ spandaṃ kurvann apīva | kadācana kiñcana na karoti atiśuddhena kartṛtvābhimānābhāvāt | anyathā ivaśabdaprayogāyogāt | yaḥ kathambhūtaḥ | anastamayasaṃvidi | anastamayā yathā tathā kalpitasya svāstamayasyāpi sākṣitvenāvasthānāt paramārthataḥ astamayarahitā | yā saṃvit | tatsvarūpe | tathā nirvikāre rāgadveṣādirūpebhyaḥ vikārebhyaḥ niṣkrānte | svātmani svasvarūpe | sthitaḥ | punaḥ kathambhūtaḥ | tyaktā udayasthityoḥ jagadviṣayoḥ udayasthityoḥ | matiḥ yena | saḥ | tādṛśaḥ | jagataḥ udaye sthitau arthāt saṃhāre ca nirapekṣa ity arthaḥ | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.