अस्य प्रोक्तस्वरूपस्य । देवातिदेवस्य निरतिशयक्रीडाशीलस्य द्योतनशीलस्य च निरतिशयपरमात्मनः । ज्ञानाद् एव ज्ञानाख्याद् उपायाद् एव । सिद्धिः प्राप्तिरूपा सिद्धिः । भवति । अस्य सिद्धिः अनुष्ठानखेददा । अनुष्ठानेन यः खेदः । तं ददातीति तादृशी । न भवति
asya proktasvarūpasya | devātidevasya niratiśayakrīḍāśīlasya dyotanaśīlasya ca niratiśayaparamātmanaḥ | jñānād eva jñānākhyād upāyād eva | siddhiḥ prāptirūpā siddhiḥ | bhavati | asya siddhiḥ anuṣṭhānakhedadā | anuṣṭhānena yaḥ khedaḥ | taṃ dadātīti tādṛśī | na bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र अस्यां आत्मप्राप्तिरूपायां सिद्धौ । ज्ञानम् अनुष्ठानं सिद्धेः कार्यसाधकः प्रयत्नः । भवति । अन्यत् ज्ञानाख्यानुष्ठानव्यतिरिक्तं कायव्यापाराख्यं । अनुष्ठानं नोपयुज्यते । तत् ज्ञानम् । मृगतृष्णायां या जलभ्रान्तिः । तस्याः शान्तिः । येन । तत् । तादृशं यत् वेदनम् । तद्वत् रूपम् । अस्यास्तीति तादृशं भवति । सम्यग्ज्ञानरूपं भवतीत्य् अर्थः
atra asyāṃ ātmaprāptirūpāyāṃ siddhau | jñānam anuṣṭhānaṃ siddheḥ kāryasādhakaḥ prayatnaḥ | bhavati | anyat jñānākhyānuṣṭhānavyatiriktaṃ kāyavyāpārākhyaṃ | anuṣṭhānaṃ nopayujyate | tat jñānam | mṛgatṛṣṇāyāṃ yā jalabhrāntiḥ | tasyāḥ śāntiḥ | yena | tat | tādṛśaṃ yat vedanam | tadvat rūpam | asyāstīti tādṛśaṃ bhavati | samyagjñānarūpaṃ bhavatīty arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषः आत्मा । दूरे न च भवति । स्वशरीरान्तर्वर्तित्वात् । एतेन दूरस्थमहातीर्थाश्रयत्वशङ्का निवारिता । एषः आत्मा । आकाशे न भवति । एतेन उपरिस्थभुवनाश्रयत्वशङ्का निवारिता । एषः आत्मा । अलभ्यः लब्धुम् अशक्यः । न भवति । सदा लब्धत्वात् । अन्यथा आत्मत्वायोग्यत्वात् । एतेन दुर्लभत्वशङ्का निवारिता । एषः आत्मा । विषमः कठिनः । न च भवति । परप्रेमास्पदत्वात् । न हि कठिने प्रेमास्पदत्वं युक्तम् । परत्वविशेषितस्य तु प्रेम्नः का कथा । एतेन ऐश्वर्यलेशमदग्रस्तराजादिवत् क्रौर्याशङ्का निवारिता । पुरुषेण स्वानन्दभासरूपः भोगादिविषयनिरपेक्षस्वयम्भातानन्दप्रतिभासस्वरूपः । असौ आत्मा । स्वदेहाद् एव लभ्यते । स्वानन्दभासरूप इत्य् अनेन विषमत्वनिरासः । स्वदेहाद् इत्य् अनेन दूरस्थत्वाकाशस्थत्वयोः निरासः । लभ्यते इत्य् अनेन अलभ्यत्वनिरासः
eṣaḥ ātmā | dūre na ca bhavati | svaśarīrāntarvartitvāt | etena dūrasthamahātīrthāśrayatvaśaṅkā nivāritā | eṣaḥ ātmā | ākāśe na bhavati | etena uparisthabhuvanāśrayatvaśaṅkā nivāritā | eṣaḥ ātmā | alabhyaḥ labdhum aśakyaḥ | na bhavati | sadā labdhatvāt | anyathā ātmatvāyogyatvāt | etena durlabhatvaśaṅkā nivāritā | eṣaḥ ātmā | viṣamaḥ kaṭhinaḥ | na ca bhavati | parapremāspadatvāt | na hi kaṭhine premāspadatvaṃ yuktam | paratvaviśeṣitasya tu premnaḥ kā kathā | etena aiśvaryaleśamadagrastarājādivat krauryāśaṅkā nivāritā | puruṣeṇa svānandabhāsarūpaḥ bhogādiviṣayanirapekṣasvayambhātānandapratibhāsasvarūpaḥ | asau ātmā | svadehād eva labhyate | svānandabhāsarūpa ity anena viṣamatvanirāsaḥ | svadehād ity anena dūrasthatvākāśasthatvayoḥ nirāsaḥ | labhyate ity anena alabhyatvanirāsaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र अस्यां आत्मप्राप्तिरूपायां सिद्धौ । तपोदानव्रतादिकम् किञ्चित् नोपकरोति लेशेनापि उपकारं न करोति । बाह्याङ्गत्वेन आरादुपकारकत्वात् । तपःप्रभृतिना हि सत्त्वशुद्धिर् एव भवति । नात्मप्राप्तिः । अत्र अस्यां आत्मप्राप्तौ । स्वभावविश्रान्तिम् ऋते स्वरूपविश्रान्तिं विहाय । साधनं न भवति
atra asyāṃ ātmaprāptirūpāyāṃ siddhau | tapodānavratādikam kiñcit nopakaroti leśenāpi upakāraṃ na karoti | bāhyāṅgatvena ārādupakārakatvāt | tapaḥprabhṛtinā hi sattvaśuddhir eva bhavati | nātmaprāptiḥ | atra asyāṃ ātmaprāptau | svabhāvaviśrāntim ṛte svarūpaviśrāntiṃ vihāya | sādhanaṃ na bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र अस्याम् आत्मप्राप्तौ । शास्त्रं च अध्यात्मशास्त्रं । तच् च सत्सङ्गसद्योगिनः च शास्त्रसत्सङ्गसद्योगिनः । तत्र परता एकनिष्ठत्वम् । एव । न तु तपःप्रभृतिकम् । साधनं उपायः । भवति । साधनं किं । यत् मोहजालस्य जगति जगत्त्वज्ञानाख्यस्य मिथ्याज्ञानप्रपञ्चस्य । लक्षणया जगति जगत्त्वज्ञानाख्यस्य मोहजालयुक्तस्य पुरुषस्याकृत्रिमं सहजं । बोधनं ब्रह्मैवेदम् इत्य् । एवंबोधकारि भवति
atra asyām ātmaprāptau | śāstraṃ ca adhyātmaśāstraṃ | tac ca satsaṅgasadyoginaḥ ca śāstrasatsaṅgasadyoginaḥ | tatra paratā ekaniṣṭhatvam | eva | na tu tapaḥprabhṛtikam | sādhanaṃ upāyaḥ | bhavati | sādhanaṃ kiṃ | yat mohajālasya jagati jagattvajñānākhyasya mithyājñānaprapañcasya | lakṣaṇayā jagati jagattvajñānākhyasya mohajālayuktasya puruṣasyākṛtrimaṃ sahajaṃ | bodhanaṃ brahmaivedam ity | evaṃbodhakāri bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयम् अहन्तया इदन्तया च पुरःस्फुरणशीलः अहङ्कारादिकः संसारः । सः सर्वेषां परमार्थतः आत्मभावेन स्थितत्वात् प्रसिद्धः । देवः द्योतनशीलं क्रीडाशीलं च चित्तत्त्वं भवति । इत्य् एव एतावन्मात्रेणैव । सम्परिज्ञानमात्रतः सम्यग्ज्ञानमात्रेण । जन्तोः दुःखं न जायते । प्रवाहागतस्य दुःखस्यापि चिन्मात्रत्वज्ञानात् । सः जन्तुः जीवन्मुक्तत्वं चैति प्राप्नोति । शरीरसान्निध्ये ऽपि मुक्तत्वात्
ayam ahantayā idantayā ca puraḥsphuraṇaśīlaḥ ahaṅkārādikaḥ saṃsāraḥ | saḥ sarveṣāṃ paramārthataḥ ātmabhāvena sthitatvāt prasiddhaḥ | devaḥ dyotanaśīlaṃ krīḍāśīlaṃ ca cittattvaṃ bhavati | ity eva etāvanmātreṇaiva | samparijñānamātrataḥ samyagjñānamātreṇa | jantoḥ duḥkhaṃ na jāyate | pravāhāgatasya duḥkhasyāpi cinmātratvajñānāt | saḥ jantuḥ jīvanmuktatvaṃ caiti prāpnoti | śarīrasānnidhye 'pi muktatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मनि स्वस्मिन् । सम्परिज्ञातमात्रेण अहमादिजगदधिष्ठानतया सम्यङ्निश्चितेन । अनेन आत्मना मरणाद्याः दोषाः न बाधन्ते । न हि चिन्मात्रतां गतस्य देहगताः मरणाद्याः बाधां कर्तुं समर्थाः भवन्ति
ātmani svasmin | samparijñātamātreṇa ahamādijagadadhiṣṭhānatayā samyaṅniścitena | anena ātmanā maraṇādyāḥ doṣāḥ na bādhante | na hi cinmātratāṃ gatasya dehagatāḥ maraṇādyāḥ bādhāṃ kartuṃ samarthāḥ bhavanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्माभिः एषः देवदेवः कुतः दूरात् कियतः दूरात् । अवाप्यते । तथा केन तीव्रेण तपसा अवाप्यत अथ वा कियता क्लेशेन प्राणरोधनादिरूपेण क्लेशेन । अवाप्यते । न हि ईदृशस्य देवदेवस्य तपआदिकं प्राणरोधनादिकं च विना प्राप्तिः युज्यते । सर्वेषां तत्प्राप्तिप्रसङ्गात् । न हि सर्वे तत्प्राप्तिभाजः दृश्यन्ते । न चानवाप्तस्य ज्ञानविषयत्वं युक्तं । प्राप्तस्य घटादेर् एव तद्विषयतादर्शनाद् इति भावः
asmābhiḥ eṣaḥ devadevaḥ kutaḥ dūrāt kiyataḥ dūrāt | avāpyate | tathā kena tīvreṇa tapasā avāpyata atha vā kiyatā kleśena prāṇarodhanādirūpeṇa kleśena | avāpyate | na hi īdṛśasya devadevasya tapaādikaṃ prāṇarodhanādikaṃ ca vinā prāptiḥ yujyate | sarveṣāṃ tatprāptiprasaṅgāt | na hi sarve tatprāptibhājaḥ dṛśyante | na cānavāptasya jñānaviṣayatvaṃ yuktaṃ | prāptasya ghaṭāder eva tadviṣayatādarśanād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे राम । स्वपौरुषप्रयत्नेन निजमानसिकपौरुषाख्यप्रयत्नस्वरूपेण । तथा विकासिना विकासयुक्तेन विचारेण । को ऽहम् इदं जगच् च किम् इत्य् एवंरूपेण विवेकेन । पुरुषेण स देवः ज्ञायते । तपःस्नानकर्मभिः न ज्ञायते । चित्तादिशोधनमात्रपरत्वात् तेषाम् । ज्ञायते इत्य् अनेन ज्ञानमात्रम् एवात्र साधनीयं । नावाप्तिः । न हि पुरःस्थायां शुक्तौ रजतभ्रमयुक्तस्य शुक्त्यवाप्तिं काङ्क्षमाणस्यापि शुक्त्यवाप्तिः सधनीया । शुक्तिर् एवेयम् इत्य् एवंरूपस्य ज्ञानमात्रस्यैव साधनीयत्वात् इति द्योतितम् । कुतो दूराद् इत्य् अस्यात्यन्तासङ्गतत्त्वेनोत्तराकथनम्
he rāma | svapauruṣaprayatnena nijamānasikapauruṣākhyaprayatnasvarūpeṇa | tathā vikāsinā vikāsayuktena vicāreṇa | ko 'ham idaṃ jagac ca kim ity evaṃrūpeṇa vivekena | puruṣeṇa sa devaḥ jñāyate | tapaḥsnānakarmabhiḥ na jñāyate | cittādiśodhanamātraparatvāt teṣām | jñāyate ity anena jñānamātram evātra sādhanīyaṃ | nāvāptiḥ | na hi puraḥsthāyāṃ śuktau rajatabhramayuktasya śuktyavāptiṃ kāṅkṣamāṇasyāpi śuktyavāptiḥ sadhanīyā | śuktir eveyam ity evaṃrūpasya jñānamātrasyaiva sādhanīyatvāt iti dyotitam | kuto dūrād ity asyātyantāsaṅgatattvenottarākathanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तपश् च दानं च तत् तपोदानं । वास्तवम् सहजभावकृतं
tapaś ca dānaṃ ca tat tapodānaṃ | vāstavam sahajabhāvakṛtaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः तस्य धनस्य । सार्वविभक्तिकः तसिल्
tataḥ tasya dhanasya | sārvavibhaktikaḥ tasil
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाशब्दः पक्षान्तरे
vāśabdaḥ pakṣāntare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आहरेत् अर्जयेत् । कुर्याद् इति यावत् । संसृतिव्याधिनाशने संसृत्याख्यव्याधिनाशनार्थम्
āharet arjayet | kuryād iti yāvat | saṃsṛtivyādhināśane saṃsṛtyākhyavyādhināśanārtham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रास्याम् आत्मप्राप्तौ । पौरुषं यत्नम् सच्छास्त्रविचारादिरूपं । गतिः उपायः । सर्वदुःखक्षयप्राप्तौ समस्तदुःखक्षयप्राप्तिरूपायां
atrāsyām ātmaprāptau | pauruṣaṃ yatnam sacchāstravicārādirūpaṃ | gatiḥ upāyaḥ | sarvaduḥkhakṣayaprāptau samastaduḥkhakṣayaprāptirūpāyāṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वं शृणु । कीदृक् कीदृशं । तत् पौरुषं आत्मज्ञानस्य लब्धये भवति । येन पौरुषेण । रागद्वेषविषूचिकाः अशेषेण शाम्यन्ति । अन्यथा आत्मज्ञानलब्धिहेतुत्वं तस्य न स्याद् इति भावः
tvaṃ śṛṇu | kīdṛk kīdṛśaṃ | tat pauruṣaṃ ātmajñānasya labdhaye bhavati | yena pauruṣeṇa | rāgadveṣaviṣūcikāḥ aśeṣeṇa śāmyanti | anyathā ātmajñānalabdhihetutvaṃ tasya na syād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथासम्भवया सम्भवानुसरिण्या । न तु प्रयत्नसाधितया । वृत्त्या जीविकया । भोगगर्धं भोगलोभम्
yathāsambhavayā sambhavānusariṇyā | na tu prayatnasādhitayā | vṛttyā jīvikayā | bhogagardhaṃ bhogalobham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गर्हितम् अन्यायागतम् धनादिकम्
garhitam anyāyāgatam dhanādikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचारणया साधुसङ्गादिप्रभावसिद्धेन विचारेण । परिज्ञातः देहादिव्यतिरिक्तत्वेन निश्चितः । स्वभावः स्वरूपं । येन । सः । तादृशस्य महामतेः बुद्धियुक्तस्य पुरुषस्य । एते ब्रह्मविष्ण्विन्द्रशङ्कराः अनुकम्प्याः । कीदृशाः । एषां जगज्जननादिव्यापारपरतारूपा विपद् अस्तीत्य् एवंरूपानुकम्पाविषयाः भवन्ति । किम् उ वक्तव्यं तस्य शीघ्रं मोक्षः कथं स्याद् इति भावः
vicāraṇayā sādhusaṅgādiprabhāvasiddhena vicāreṇa | parijñātaḥ dehādivyatiriktatvena niścitaḥ | svabhāvaḥ svarūpaṃ | yena | saḥ | tādṛśasya mahāmateḥ buddhiyuktasya puruṣasya | ete brahmaviṣṇvindraśaṅkarāḥ anukampyāḥ | kīdṛśāḥ | eṣāṃ jagajjananādivyāpāraparatārūpā vipad astīty evaṃrūpānukampāviṣayāḥ bhavanti | kim u vaktavyaṃ tasya śīghraṃ mokṣaḥ kathaṃ syād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुजनप्रायम् बाहुल्येन सुजनम् । प्रायपदेनासाधुत्वे ऽपि । प्रयोजनवशाद् बान्धवैः उक्तसुजनत्वे पुरुषे साधुत्वे ऽपि परनिन्दैकरसिकखलजनप्रोक्तासाधुजनत्वे पुरुषे साधुत्वासाधुत्वयोः निरासः
sujanaprāyam bāhulyena sujanam | prāyapadenāsādhutve 'pi | prayojanavaśād bāndhavaiḥ uktasujanatve puruṣe sādhutve 'pi paranindaikarasikakhalajanaproktāsādhujanatve puruṣe sādhutvāsādhutvayoḥ nirāsaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्यानाम् समस्तज्ञानानां मध्ये । अध्यात्मविद्या आत्मज्ञानं । प्रधानं भवति । अतः पण्डिताः तत्कथाश्रयम् अध्यात्मविद्याकथावाचकम् । शास्त्रम् सच्छास्त्रम् इत्य् आहुः । तद्विचारवान् प्रोक्तसच्छास्त्रविचारयुक्तः पुरुषः । मुच्यते संसारकृतात् बन्धनात् मुक्तो भवति । अतः अध्यात्मशास्त्रम् एवात्रोपयुक्तम् अस्तीति भावः
vidyānām samastajñānānāṃ madhye | adhyātmavidyā ātmajñānaṃ | pradhānaṃ bhavati | ataḥ paṇḍitāḥ tatkathāśrayam adhyātmavidyākathāvācakam | śāstram sacchāstram ity āhuḥ | tadvicāravān proktasacchāstravicārayuktaḥ puruṣaḥ | mucyate saṃsārakṛtāt bandhanāt mukto bhavati | ataḥ adhyātmaśāstram evātropayuktam astīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मलानि रागादिरूपाणि । जनपक्षे रजोरूपाणि । कतकम् जलशुद्धिकारी द्रव्यविशेषः । द्वितीयं दृष्टान्तं कथयति । यथा जडानाम् इति । जडानां स्वविवेकहीनानाम् । अभयोपयोगात् । अभयेन केनचिद् दत्तेनाभयेन । कृतः यः उपयोगः समाश्वासनाख्यः उपयोगः । तस्मात् मलानि रज्जुसर्पादिकृतभयरूपाणि मलानि । विनश्यन्ति । तथेत्य् अर्थः । विवेकिनां अभयं स्वविचारेण विनश्यन्तीति जडानाम् इत्य् उक्तम् । इति शिवम्
malāni rāgādirūpāṇi | janapakṣe rajorūpāṇi | katakam jalaśuddhikārī dravyaviśeṣaḥ | dvitīyaṃ dṛṣṭāntaṃ kathayati | yathā jaḍānām iti | jaḍānāṃ svavivekahīnānām | abhayopayogāt | abhayena kenacid dattenābhayena | kṛtaḥ yaḥ upayogaḥ samāśvāsanākhyaḥ upayogaḥ | tasmāt malāni rajjusarpādikṛtabhayarūpāṇi malāni | vinaśyanti | tathety arthaḥ | vivekināṃ abhayaṃ svavicāreṇa vinaśyantīti jaḍānām ity uktam | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.