Samkara: Upadesasahasri 2.2

सुखम् आसीनं ब्राह्मणं ब्रह्मनिष्ठं कश्चिद् ब्रह्मचारी जन्ममरणलक्षणात् संसारान् निर्विण्णो मुमुक्षुर् विधिवद् उपसन्नः पप्रच्छ -- भगवन्, कथम् अहं संसारान् मोक्षिष्ये । शरीरेन्द्रियविषयवेदनावान् जागरिते दुःखम् अनुभवामि तथा स्वप्ने ऽनुभवामि पुनः पुनः सुषुप्तिप्रतिपत्त्या विश्रम्य । किम् अयम् एव मम स्वभावः, किं वान्यस्वभावस्य सतो नैमित्तिक इति । यदि स्वभावो न मे मोक्षाशा स्वभावस्यावर्जनीयत्वात् । अथ नैमित्तिको निमित्तपरिहारे स्यान् मोक्षोपपत्तिः

sukham āsīnaṃ brāhmaṇaṃ brahmaniṣṭhaṃ kaścid brahmacārī janmamaraṇalakṣaṇāt saṃsārān nirviṇṇo mumukṣur vidhivad upasannaḥ papraccha -- bhagavan, katham ahaṃ saṃsārān mokṣiṣye / śarīrendriyaviṣayavedanāvān jāgarite duḥkham anubhavāmi tathā svapne 'nubhavāmi punaḥ punaḥ suṣuptipratipattyā viśramya / kim ayam eva mama svabhāvaḥ, kiṃ vānyasvabhāvasya sato naimittika iti / yadi svabhāvo na me mokṣāśā svabhāvasyāvarjanīyatvāt / atha naimittiko nimittaparihāre syān mokṣopapattiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं गुरुर् उवाच -- शृणु वत्स, न तवायं स्वभावः । नैमित्तिकः

taṃ gurur uvāca -- śṛṇu vatsa, na tavāyaṃ svabhāvaḥ / naimittikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्तः शिष्य उवाच -- किं निमित्तम्, किं वा तस्य निवर्तकम्, को वा मम स्वभावः, यस्मिन् निमित्ते निवर्तिते नैमित्तिकाभावो रोगनिमित्तनिवृत्ताव् इव रोगी स्वभावं प्रतिपद्येयेति

ity uktaḥ śiṣya uvāca -- kiṃ nimittam, kiṃ vā tasya nivartakam, ko vā mama svabhāvaḥ, yasmin nimitte nivartite naimittikābhāvo roganimittanivṛttāv iva rogī svabhāvaṃ pratipadyeyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुर् उवाच -- अविद्या निमित्तम्, विद्या तस्या निवर्तिका, अविद्यायां निवृत्तायां तन्निमित्ताभावान् मोक्ष्यसे जन्ममरणलक्षणात् संसारात्, स्वप्नजाग्रद्दुःखं च नानुभविष्यसीति

gurur uvāca -- avidyā nimittam, vidyā tasyā nivartikā, avidyāyāṃ nivṛttāyāṃ tannimittābhāvān mokṣyase janmamaraṇalakṣaṇāt saṃsārāt, svapnajāgradduḥkhaṃ ca nānubhaviṣyasīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिष्य उवाच -- का साविद्या, किंविषया वा, विद्या च काविद्यानिवर्तिका यया स्वभावं प्रतिपद्येयेति

śiṣya uvāca -- kā sāvidyā, kiṃviṣayā vā, vidyā ca kāvidyānivartikā yayā svabhāvaṃ pratipadyeyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुर् उवाच-- त्वं परमात्मानं सन्तम् असंसारिणं संसार्य् अहम् अस्मीति विपरीतं प्रतिपद्यसे, अकर्तारं सन्तं कर्तेति, अभोक्तारं सन्तं भोक्तेति, विद्यमानं चाविद्यमानम् इति, इयम् अविद्या

gurur uvāca-- tvaṃ paramātmānaṃ santam asaṃsāriṇaṃ saṃsāry aham asmīti viparītaṃ pratipadyase, akartāraṃ santaṃ karteti, abhoktāraṃ santaṃ bhokteti, vidyamānaṃ cāvidyamānam iti, iyam avidyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिष्य उवाच -- यद्य् अप्य् अहं विद्यमानस् तथापि न परमात्मा । कर्तृत्वभोक्तृत्वलक्षणः संसारो मम स्वभावः, प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणैर् अनुभूयमानत्वात् । नाविद्यानिमित्तः, अविद्यायाः स्वात्मविषयत्वानुपपत्तेः । अविद्या नामान्यस्मिन्न् अन्यधर्माध्यारोपणा । यथा प्रसिद्धं रजतं प्रसिद्धायां शुक्तिकायाम्, यथा प्रसिद्धं पुरुषं स्थाणाव् अध्यारोपयति, प्रसिद्धं वा स्थाणुं पुरुषे । नाप्रसिद्धं प्रसिद्धे, प्रसिद्धं वाप्रसिद्धे । न चात्मन्य् अनात्मानम् अध्यारोपयति, आत्मनो ऽप्रसिद्धत्वात् । तथात्मानम् अनात्मनि, आत्मनो ऽप्रसिद्धत्वाद् एव

śiṣya uvāca -- yady apy ahaṃ vidyamānas tathāpi na paramātmā / kartṛtvabhoktṛtvalakṣaṇaḥ saṃsāro mama svabhāvaḥ, pratyakṣādibhiḥ pramāṇair anubhūyamānatvāt / nāvidyānimittaḥ, avidyāyāḥ svātmaviṣayatvānupapatteḥ / avidyā nāmānyasminn anyadharmādhyāropaṇā / yathā prasiddhaṃ rajataṃ prasiddhāyāṃ śuktikāyām, yathā prasiddhaṃ puruṣaṃ sthāṇāv adhyāropayati, prasiddhaṃ vā sthāṇuṃ puruṣe / nāprasiddhaṃ prasiddhe, prasiddhaṃ vāprasiddhe / na cātmany anātmānam adhyāropayati, ātmano 'prasiddhatvāt / tathātmānam anātmani, ātmano 'prasiddhatvād eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं गुरुर् उवाच -- न, व्यभिचारात् । न हि वत्स, प्रसिद्धं प्रसिद्ध एवाध्यारोपयतीति नियन्तुं शक्यम् । आत्मन्य् अध्यारोपणदर्शनात् । गौरो ऽहं कृष्णो ऽहम् इति देहधर्मस्याहंप्रत्ययविषय आत्मन्य् अहंप्रत्ययविषयस्य च देहे ऽयम् अहम् अस्मीति

taṃ gurur uvāca -- na, vyabhicārāt / na hi vatsa, prasiddhaṃ prasiddha evādhyāropayatīti niyantuṃ śakyam / ātmany adhyāropaṇadarśanāt / gauro 'haṃ kṛṣṇo 'ham iti dehadharmasyāhaṃpratyayaviṣaya ātmany ahaṃpratyayaviṣayasya ca dehe 'yam aham asmīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिष्य आह -- प्रसिद्ध एव तर्ह्य् आत्माहंप्रत्ययविषयतया देहश् चायम् इति । तत्रैवं सति प्रसिद्धयोर् एव देहात्मनोर् इतरेतराध्यारोपणा[त्] स्थाणुपुरुषयोः शुक्तिकारजतयोर् इव । तत्र कं विसेषम् आश्रित्य भगवतोक्तं प्रसिद्धयोर् इतरेतराध्यारोपणेति नियन्तुं न शक्यत इति

śiṣya āha -- prasiddha eva tarhy ātmāhaṃpratyayaviṣayatayā dehaś cāyam iti / tatraivaṃ sati prasiddhayor eva dehātmanor itaretarādhyāropaṇā[t] sthāṇupuruṣayoḥ śuktikārajatayor iva / tatra kaṃ viseṣam āśritya bhagavatoktaṃ prasiddhayor itaretarādhyāropaṇeti niyantuṃ na śakyata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुर् उवाच -- शृणु । सत्यं प्रसिद्धौ देहात्मानौ न तु स्थाणुपुरुषाव् इव विविक्तप्रत्ययविषयतया सर्वलोकप्रसिद्धौ । कथं तर्हि । नित्यम् एव निरन्तराविविक्तप्रत्ययविषयतया । न ह्य् अयं देहो ऽयम् आत्मेति विविक्ताभ्यां प्रत्ययाभ्यां देहात्मानौ गृह्णाति यतः कश्चित् । अत एव हि मोमुह्यते लोक आत्मानात्मविषये, एवम् आत्मा नैवम् आत्मेति । इमं विशेषम् आश्रित्यावोचं नैवं शक्यम् इति

gurur uvāca -- śṛṇu / satyaṃ prasiddhau dehātmānau na tu sthāṇupuruṣāv iva viviktapratyayaviṣayatayā sarvalokaprasiddhau / kathaṃ tarhi / nityam eva nirantarāviviktapratyayaviṣayatayā / na hy ayaṃ deho 'yam ātmeti viviktābhyāṃ pratyayābhyāṃ dehātmānau gṛhṇāti yataḥ kaścit / ata eva hi momuhyate loka ātmānātmaviṣaye, evam ātmā naivam ātmeti / imaṃ viśeṣam āśrityāvocaṃ naivaṃ śakyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् अविद्याध्यारोपितं [यत्र] यत् तद् असत् [तत्र] दृष्टम्, यथा रजतं शुक्तिकायाम्, स्थाणौ पुरुषः, रज्ज्वां सर्पः, आकाशे तलमलिनत्वम् इत्यादि । तथा देहात्मनोर् अपि नित्यम् एवो निरन्तराविविक्तप्रत्ययतयेतरेतराध्यारोपणा कृता स्यात्, तद् इतरेतरयोर् नित्यम् एवासत्त्वं स्यात् । यथा शुक्तिकादिष्व् अविद्याध्यारोपितानां रजतादीनां नित्यम् एवात्यन्तासत्त्वम्, तद्विपरीतानां च विपरीतेषु, तद्वद् देहात्मनोर् अविद्ययैवेतरेतराध्यारोपणा कृता स्यात् । तत्रैवं सति देहात्मनोर् असत्त्वं प्रसज्येत । तच् चानिष्टम्, वैनाशिकपक्षत्वात् । अथ तद्विपर्ययेण देह आत्मन्य् अविद्ययाध्यारोपितः, देहस्यात्मनि सति असत्त्वं प्रसज्येत । तच् चानिष्टम्, प्रत्यक्षादिविरोधात् । तस्माद् देहात्मानौ नाविद्ययेतरेतरस्मिन्न् अध्यारोपितौ । कथं तर्हि । वंशस्तम्भवन् नित्यसंयुक्तौ

nanv avidyādhyāropitaṃ [yatra] yat tad asat [tatra] dṛṣṭam, yathā rajataṃ śuktikāyām, sthāṇau puruṣaḥ, rajjvāṃ sarpaḥ, ākāśe talamalinatvam ityādi / tathā dehātmanor api nityam evo nirantarāviviktapratyayatayetaretarādhyāropaṇā kṛtā syāt, tad itaretarayor nityam evāsattvaṃ syāt / yathā śuktikādiṣv avidyādhyāropitānāṃ rajatādīnāṃ nityam evātyantāsattvam, tadviparītānāṃ ca viparīteṣu, tadvad dehātmanor avidyayaivetaretarādhyāropaṇā kṛtā syāt / tatraivaṃ sati dehātmanor asattvaṃ prasajyeta / tac cāniṣṭam, vaināśikapakṣatvāt / atha tadviparyayeṇa deha ātmany avidyayādhyāropitaḥ, dehasyātmani sati asattvaṃ prasajyeta / tac cāniṣṭam, pratyakṣādivirodhāt / tasmād dehātmānau nāvidyayetaretarasminn adhyāropitau / kathaṃ tarhi / vaṃśastambhavan nityasaṃyuktau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न । अनित्यत्वपरार्थत्वप्रसङ्गात् । संहतत्वात् [परार्थत्वम् अनित्यत्वं च] वंशस्तम्भादिवद् एव । किं च यस् तु परैर् देहेन संहतः कल्पित आत्मा स संहतत्वात् परार्थः । तेनासंहतः परो ऽन्यो नित्यः सिद्धस् तावत्

na / anityatvaparārthatvaprasaṅgāt / saṃhatatvāt [parārthatvam anityatvaṃ ca] vaṃśastambhādivad eva / kiṃ ca yas tu parair dehena saṃhataḥ kalpita ātmā sa saṃhatatvāt parārthaḥ / tenāsaṃhataḥ paro 'nyo nityaḥ siddhas tāvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यासंहतस्य देहे देहमात्रतयाध्यारोपितत्वेनासत्त्वानित्यत्वादिदोषप्रसङ्गो भवति । तत्र निरात्मको देह इति वैनाशिकपक्षप्राप्तिदोषः स्यात्

tasyāsaṃhatasya dehe dehamātratayādhyāropitatvenāsattvānityatvādidoṣaprasaṅgo bhavati / tatra nirātmako deha iti vaināśikapakṣaprāptidoṣaḥ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न । स्वत एवात्मन आकाशस्येवासंहतत्वाभ्युपगमात् । सर्वेणासंहतः सन्न् आत्मेति न निरात्मको देहादिः सर्वः स्यात् । यथा चाकाशं सर्वेणासंहतम् इति सर्वं न निराकाशं भवति, एवम् । तस्मान् न वैनाशिकपक्षप्राप्तिदोषः स्यात्

na / svata evātmana ākāśasyevāsaṃhatatvābhyupagamāt / sarveṇāsaṃhataḥ sann ātmeti na nirātmako dehādiḥ sarvaḥ syāt / yathā cākāśaṃ sarveṇāsaṃhatam iti sarvaṃ na nirākāśaṃ bhavati, evam / tasmān na vaināśikapakṣaprāptidoṣaḥ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् पुनर् उक्तम्, देहस्यात्मन्य् असत्त्वे प्रत्यक्षादिविरोधः स्याद् इति । तन् न । प्रत्यक्षादिभिर् आत्मनि देहस्य सत्त्वानुपलब्धेः । न ह्य् आत्मनि, कुण्डे बदरम्, क्षीरे सर्पिः, तिले तैलम्, भित्तौ चित्रम् इव च, प्रत्यक्षादिभिर् देह उपलभ्यते । तस्मान् न प्रत्यक्षादिविरोधः

yat punar uktam, dehasyātmany asattve pratyakṣādivirodhaḥ syād iti / tan na / pratyakṣādibhir ātmani dehasya sattvānupalabdheḥ / na hy ātmani, kuṇḍe badaram, kṣīre sarpiḥ, tile tailam, bhittau citram iva ca, pratyakṣādibhir deha upalabhyate / tasmān na pratyakṣādivirodhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं तर्हि प्रत्यक्षाद्यप्रसिद्धात्मनि देहाध्यारोपण, देहे चात्मारोपणा

kathaṃ tarhi pratyakṣādyaprasiddhātmani dehādhyāropaṇa, dehe cātmāropaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नायं दोषः । स्वभाव[प्र]सिद्धत्वाद् आत्मनः । न हि कादाचित्कसिद्धाव् एवाध्यारोपणा न नित्यसिद्धाव् इति नियन्तुं शक्यम्, आकाशे तलमलाद्यध्यारोपणदर्शनात्

nāyaṃ doṣaḥ / svabhāva[pra]siddhatvād ātmanaḥ / na hi kādācitkasiddhāv evādhyāropaṇā na nityasiddhāv iti niyantuṃ śakyam, ākāśe talamalādyadhyāropaṇadarśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं भगवन्, देहात्मनोर् इतरेतराध्यारोपणा देहादिसंघाटकृताथवात्मकृतेति

kiṃ bhagavan, dehātmanor itaretarādhyāropaṇā dehādisaṃghāṭakṛtāthavātmakṛteti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुर् उवाच -- यदि देहादिसंघातकृता, यदि वात्मकृता, किं तव स्यात्

gurur uvāca -- yadi dehādisaṃghātakṛtā, yadi vātmakṛtā, kiṃ tava syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्तः शिष्य आह -- यद्य् अहं देहादिसंघातमात्रः, ततो ममाचेतनत्वात् परार्थत्वम् इति न मत्कृता देहात्मनोर् इतरेतराध्यारोपणा । अथाहम् आत्मा परो ऽन्यः संघातात्, चितिमत्त्वात् स्वार्थ इति मयैव चितिमतात्मन्य् अध्यारोपणा क्रियते सर्वानर्थबीजभूता

ity uktaḥ śiṣya āha -- yady ahaṃ dehādisaṃghātamātraḥ, tato mamācetanatvāt parārthatvam iti na matkṛtā dehātmanor itaretarādhyāropaṇā / athāham ātmā paro 'nyaḥ saṃghātāt, citimattvāt svārtha iti mayaiva citimatātmany adhyāropaṇā kriyate sarvānarthabījabhūtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्तो गुरुर् उवाच -- अनर्थबीजभूतां चेन् मिथ्याध्यारोपणां जानीषे, मा कार्षीस् तर्हि

ity ukto gurur uvāca -- anarthabījabhūtāṃ cen mithyādhyāropaṇāṃ jānīṣe, mā kārṣīs tarhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैव भगवन्, शक्नोमि न कर्तुम् । अन्येन केनचित् प्रयुक्तो ऽहं न स्वतन्त्र इति

naiva bhagavan, śaknomi na kartum / anyena kenacit prayukto 'haṃ na svatantra iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तर्ह्य् अचितिमत्त्वात् स्वार्थस् त्वम् । येन प्रयुक्तो ऽस्वतन्त्रः प्रवर्तसे, स चितिमान् स्वार्थः, संघाट एव त्वम्

na tarhy acitimattvāt svārthas tvam / yena prayukto 'svatantraḥ pravartase, sa citimān svārthaḥ, saṃghāṭa eva tvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्य् अचेतनो ऽहम्, कथं सुखदुःखवेदनां भवदुक्तं च जानामि

yady acetano 'ham, kathaṃ sukhaduḥkhavedanāṃ bhavaduktaṃ ca jānāmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुर् उवाच -- किं सुखदुःखवेदनाया मदुक्ताच् चान्यस् त्वं किं वानन्य एवेति

gurur uvāca -- kiṃ sukhaduḥkhavedanāyā maduktāc cānyas tvaṃ kiṃ vānanya eveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिष्य उवाच -- नाहं तावद् अनन्यः । कस्मात् । यस्मात् तदुभयं कर्मभूतं गटादिम् इव जानामि । यदि अनन्यो ऽहम्, तेन तदुभयं न जानीयाम्, किं तु जानामि, तस्माद् अन्यः । सुखदुःखवेदनाविक्रिया च स्वार्थैव प्राप्नोति, त्वदुक्तं च स्यात्, अनन्यत्वे, न च तयोः स्वार्थता युक्ता । न हि चन्दनकण्टककृते सुखदुःखे चन्दनकण्टकार्थे, घटोपयोगो वा घटार्थः । तस्मात् तद्विज्ञातुर् मम चन्दनादिकृतो ऽर्थः । अहं हि ततो ऽन्यः समस्तम् अर्थं जानामि बुद्ध्यारूढम्

śiṣya uvāca -- nāhaṃ tāvad ananyaḥ / kasmāt / yasmāt tadubhayaṃ karmabhūtaṃ gaṭādim iva jānāmi / yadi ananyo 'ham, tena tadubhayaṃ na jānīyām, kiṃ tu jānāmi, tasmād anyaḥ / sukhaduḥkhavedanāvikriyā ca svārthaiva prāpnoti, tvaduktaṃ ca syāt, ananyatve, na ca tayoḥ svārthatā yuktā / na hi candanakaṇṭakakṛte sukhaduḥkhe candanakaṇṭakārthe, ghaṭopayogo vā ghaṭārthaḥ / tasmāt tadvijñātur mama candanādikṛto 'rthaḥ / ahaṃ hi tato 'nyaḥ samastam arthaṃ jānāmi buddhyārūḍham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं गुरुर् उवाच -- एवं तर्हि स्वार्थस् त्वं चितिमत्त्वान् न परेण प्रयुज्यसे । न हि चितिमान् परतन्त्रः परेण प्रयुज्यते, चितिमतश् चितिमदर्थत्वानुपपत्तेः, समत्वात्, प्रकाशयोर् इव । नाप्य् अचितिमदर्थत्वं चितिमतो भवति, अचितिमतो ऽचितिमत्त्वाद् एव स्वार्थसंबन्धानुपपत्तेः । नाप्य् अचितिमतोर् अन्योन्यार्थत्वं दृष्टम् । न हि काष्ठकुड्ये ऽन्योन्यार्थं कुर्वाते

taṃ gurur uvāca -- evaṃ tarhi svārthas tvaṃ citimattvān na pareṇa prayujyase / na hi citimān paratantraḥ pareṇa prayujyate, citimataś citimadarthatvānupapatteḥ, samatvāt, prakāśayor iva / nāpy acitimadarthatvaṃ citimato bhavati, acitimato 'citimattvād eva svārthasaṃbandhānupapatteḥ / nāpy acitimator anyonyārthatvaṃ dṛṣṭam / na hi kāṣṭhakuḍye 'nyonyārthaṃ kurvāte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु चितिमत्त्वे समे ऽपि भृत्यस्वामिनोर् अन्योन्यार्थत्वं दृष्टम्

nanu citimattve same 'pi bhṛtyasvāminor anyonyārthatvaṃ dṛṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैवम्, अग्नेर् उष्णप्रकाशवत् तव चितिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । दर्शितश् च दृष्टान्तः प्रकाशयोर् इवेति । तत्रैवं सति स्वबुद्ध्यारूढम् एव सर्वम् उपलभसे ऽग्न्युष्णप्रकाशतुल्येन कूटस्थनित्यचैतन्यस्वरूपेण । यदि चैवम् आत्मनः सर्वदा निर्विशेषत्वम् अभ्युपगच्छसि । किम् इत्य् ऊचिवान्, सुषुप्ते विश्रम्य विश्रम्य जाग्रत्स्वप्नयोर् दुःखम् अनुभवामि । किम् अयम् एव मम स्वभावः, किं वा नैमित्तिक इति च । किम् असौ व्यामोहो ऽपगतः, किं वा न

naivam, agner uṣṇaprakāśavat tava citimattvasya vivakṣitatvāt / darśitaś ca dṛṣṭāntaḥ prakāśayor iveti / tatraivaṃ sati svabuddhyārūḍham eva sarvam upalabhase 'gnyuṣṇaprakāśatulyena kūṭasthanityacaitanyasvarūpeṇa / yadi caivam ātmanaḥ sarvadā nirviśeṣatvam abhyupagacchasi / kim ity ūcivān, suṣupte viśramya viśramya jāgratsvapnayor duḥkham anubhavāmi / kim ayam eva mama svabhāvaḥ, kiṃ vā naimittika iti ca / kim asau vyāmoho 'pagataḥ, kiṃ vā na

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्तः शिष्य उवाच -- भगवन्, अपगतस् त्वत्प्रसादाद् व्यामोहः, किं तु मम कूटस्थतायां संशयः । कथम् । शब्दादीनां स्वतःसिद्धिर् नास्ति, अचेतनत्वात् । शब्दाद्याकारप्रत्ययोत्पत्तेस् तु तेषाम् । प्रत्ययानाम् इतरेतरव्यावृत्तविशेषणानां नीलपीताद्याकारवतां स्वतःसिद्ध्यसंभवात् । तस्माद् बाह्याकारनिमित्तत्वं गम्यत इति बाह्याकारवच्छब्दाद्याकारत्वसिद्धिः । तथा प्रत्ययानाम् अप्य् अहंप्रत्ययालम्बनवस्तुभेदानां संहतत्वाद् अचैतन्योपपत्तेः स्वार्थत्वासंभवात् स्वरूपव्यतिरिक्तग्राहकग्राह्यत्वेन सिद्धिः शब्दादिवद् एव । असंहतत्वे सति चैतन्यात्मकत्वात् स्वार्थो ऽप्य् अहं प्रत्ययानां नीलपीताद्याकाराणाम् उपलब्धेति विक्रियावान् एव, कूटस्थ इति संशयः

ity uktaḥ śiṣya uvāca -- bhagavan, apagatas tvatprasādād vyāmohaḥ, kiṃ tu mama kūṭasthatāyāṃ saṃśayaḥ / katham / śabdādīnāṃ svataḥsiddhir nāsti, acetanatvāt / śabdādyākārapratyayotpattes tu teṣām / pratyayānām itaretaravyāvṛttaviśeṣaṇānāṃ nīlapītādyākāravatāṃ svataḥsiddhyasaṃbhavāt / tasmād bāhyākāranimittatvaṃ gamyata iti bāhyākāravacchabdādyākāratvasiddhiḥ / tathā pratyayānām apy ahaṃpratyayālambanavastubhedānāṃ saṃhatatvād acaitanyopapatteḥ svārthatvāsaṃbhavāt svarūpavyatiriktagrāhakagrāhyatvena siddhiḥ śabdādivad eva / asaṃhatatve sati caitanyātmakatvāt svārtho 'py ahaṃ pratyayānāṃ nīlapītādyākārāṇām upalabdheti vikriyāvān eva, kūṭastha iti saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं गुरुर् उवाच -- न युक्तस् तव संशयः । यतस् तेषां प्रत्ययानां नियमेनाशेषत उपलब्धेर् एवापरिणामित्वात् कूटस्थत्वसिद्धौ निश्चयहेतुम् एवाशेषचित्तप्रचारोपलब्धिं संशयहेतुम् आत्थ । यदि हि तव परिणामित्वं स्यात्, अशेषस्वविषयचित्तप्रचारोपलब्धिर् न स्यात्, चित्तस्येव स्वविषये यथा चेन्द्रियाणां स्वविषयेषु । न च तथात्मनस् तव स्वविषयैकदेशोपलब्धिः । अतः कूटस्थतैव तवेति

taṃ gurur uvāca -- na yuktas tava saṃśayaḥ / yatas teṣāṃ pratyayānāṃ niyamenāśeṣata upalabdher evāpariṇāmitvāt kūṭasthatvasiddhau niścayahetum evāśeṣacittapracāropalabdhiṃ saṃśayahetum āttha / yadi hi tava pariṇāmitvaṃ syāt, aśeṣasvaviṣayacittapracāropalabdhir na syāt, cittasyeva svaviṣaye yathā cendriyāṇāṃ svaviṣayeṣu / na ca tathātmanas tava svaviṣayaikadeśopalabdhiḥ / ataḥ kūṭasthataiva taveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राह -- उपलब्धिर् नाम धात्वर्थो विक्रियैव, उपलब्धुः कूटस्थ्[आत्म्]अता चेति विरुद्धम्

tatrāha -- upalabdhir nāma dhātvartho vikriyaiva, upalabdhuḥ kūṭasth[ātm]atā ceti viruddham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न । धात्वर्थविक्रियायाम् उपलब्ध्युपचारात् । यो हि बौद्धः प्रत्ययः स धात्वर्थो विक्रियात्मक आत्मन उपलब्ध्याभासफलावसान इत्य् उपलब्धिशब्देनोपचर्यते । यथा छिदिक्रिया द्वैधीभावफलावसानेति धात्वर्थत्वेनोपचर्यते, तद्वत्

na / dhātvarthavikriyāyām upalabdhyupacārāt / yo hi bauddhaḥ pratyayaḥ sa dhātvartho vikriyātmaka ātmana upalabdhyābhāsaphalāvasāna ity upalabdhiśabdenopacaryate / yathā chidikriyā dvaidhībhāvaphalāvasāneti dhātvarthatvenopacaryate, tadvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्तः शिष्य आह -- ननु भगवन्, मम कूटस्थत्वप्रतिपादनं प्रत्य् असमर्थो दृष्टान्तः । कथम् । छिदिश् छेद्यविक्रियावसानोपचर्यते यथा धात्वर्थत्वेन, तथोपलब्धिशब्दोपचरितो ऽपि धात्वर्थो बौद्धप्रत्यय आत्मन उपलब्धिविक्रियावसानश् चेन् नात्मनः कूटस्थतां प्रतिपादयितुं समर्थः

ity uktaḥ śiṣya āha -- nanu bhagavan, mama kūṭasthatvapratipādanaṃ praty asamartho dṛṣṭāntaḥ / katham / chidiś chedyavikriyāvasānopacaryate yathā dhātvarthatvena, tathopalabdhiśabdopacarito 'pi dhātvartho bauddhapratyaya ātmana upalabdhivikriyāvasānaś cen nātmanaḥ kūṭasthatāṃ pratipādayituṃ samarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुर् उवाच -- सत्यम् एवं स्यात्, यद्य् उपलब्ध्युपलब्ध्रोर् विशेषः । नित्योपलब्धिमात्र एव ह्य् उपलब्धा । न तु तार्किकसमय इवान्योपलब्धिर् अन्य च उपलब्धा च

gurur uvāca -- satyam evaṃ syāt, yady upalabdhyupalabdhror viśeṣaḥ / nityopalabdhimātra eva hy upalabdhā / na tu tārkikasamaya ivānyopalabdhir anya ca upalabdhā ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननूपलब्धिफलावसानो धात्वर्थः कथम् इति

nanūpalabdhiphalāvasāno dhātvarthaḥ katham iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्यते -- शृणु, उपलब्ध्याभासफलावसान इत्य् उक्तम्, किं न श्रुतं त्वया । न त्व् आत्मनो विक्रियोत्पादनावसान इति मयोक्तम्

ucyate -- śṛṇu, upalabdhyābhāsaphalāvasāna ity uktam, kiṃ na śrutaṃ tvayā / na tv ātmano vikriyotpādanāvasāna iti mayoktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिष्य आह -- कथं तर्हि कूटस्थे मय्य् अशेषस्वविषयचित्तप्रचारोपलब्धृत्वम् इत्य् आत्थ

śiṣya āha -- kathaṃ tarhi kūṭasthe mayy aśeṣasvaviṣayacittapracāropalabdhṛtvam ity āttha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं गुरुर् उवाच -- सत्यम् एवावोचम्, तेनैव कूटस्थताम् अब्रुवं तव

taṃ gurur uvāca -- satyam evāvocam, tenaiva kūṭasthatām abruvaṃ tava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्य् एवं भगवन्, कूटस्थनित्योपलब्धिस्वरूपे मयि शब्दाद्याकारबौद्धप्रत्ययेषु मत्स्वरूपोपलब्ध्याभासफलावसानवत्सूत्पद्यामनेषु, कस् त्व् अपराधो मम

yady evaṃ bhagavan, kūṭasthanityopalabdhisvarūpe mayi śabdādyākārabauddhapratyayeṣu matsvarūpopalabdhyābhāsaphalāvasānavatsūtpadyāmaneṣu, kas tv aparādho mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यम्, नास्त्य् अपराधः, किं त्व् अविद्यामात्रस् तु अपराध इति प्राग् एवावोचम्

satyam, nāsty aparādhaḥ, kiṃ tv avidyāmātras tu aparādha iti prāg evāvocam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि भगवन्, सुषुप्त इव मम विक्रिया नास्ति, कथं स्वप्नजागरिते

yadi bhagavan, suṣupta iva mama vikriyā nāsti, kathaṃ svapnajāgarite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं गुरुर् उवाच -- किं त्व् अनुभूयेते त्वया स[न्]ततम्

taṃ gurur uvāca -- kiṃ tv anubhūyete tvayā sa[n]tatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाढम् अनुभवामि, किं तु विच्छिद्य विच्छिद्य न तु सन्ततम्

bāḍham anubhavāmi, kiṃ tu vicchidya vicchidya na tu santatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

[तं] गुरुर् उवाच -- आगन्तुके त्व् एते न तवात्मभूते । यदि तवात्मभूते चैतन्यस्वरूपवत् स्वतःसिद्धे सन्तते एव स्याताम् । किं च स्वप्नजागरिते न तवात्मभूते, व्यभिचारित्वात्, वस्त्रादिवत् । न हि यस्य यत् स्वरूपं तत् तद्व्यभिचारि दृष्टम् । स्वप्नजागरिते तु चैतन्यमात्रत्वाद् व्यभिचरतः । सुषुप्ते चेत् स्वरूपं व्यभिचरेत्, तन् नष्टं नास्तीति वा बाध्यम् एव स्यात्, आगन्तुकानाम् अतद्धर्माणाम् उभयात्मकत्वदर्शनात्, यथा धनवस्त्रादीनां नाशो दृष्टः, स्वप्नभ्रान्तिलब्धानां त्व् अभावो दृष्टः

[taṃ] gurur uvāca -- āgantuke tv ete na tavātmabhūte / yadi tavātmabhūte caitanyasvarūpavat svataḥsiddhe santate eva syātām / kiṃ ca svapnajāgarite na tavātmabhūte, vyabhicāritvāt, vastrādivat / na hi yasya yat svarūpaṃ tat tadvyabhicāri dṛṣṭam / svapnajāgarite tu caitanyamātratvād vyabhicarataḥ / suṣupte cet svarūpaṃ vyabhicaret, tan naṣṭaṃ nāstīti vā bādhyam eva syāt, āgantukānām ataddharmāṇām ubhayātmakatvadarśanāt, yathā dhanavastrādīnāṃ nāśo dṛṣṭaḥ, svapnabhrāntilabdhānāṃ tv abhāvo dṛṣṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् एवं भगवन्, चैतन्यस्वरूपम् अप्य् आगन्तुकं प्राप्तम्, स्वप्नजागरितयोर् इव सुषुप्ते ऽनुपलब्धेः । अचैतन्यस्वरूपो वा स्याम् अहम्

nanv evaṃ bhagavan, caitanyasvarūpam apy āgantukaṃ prāptam, svapnajāgaritayor iva suṣupte 'nupalabdheḥ / acaitanyasvarūpo vā syām aham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न, पश्य, तदनुपपत्तेः । चैतन्यस्वरूपं चेद् आगन्तुकं पश्यसि, पश्य । नैतद् वर्शशतेनाप्य् उपपत्त्या कल्पयितुं शक्नुमो वयम्, अन्यो वाचैतन्यो ऽपि । [तस्य] संहतत्वात् पारार्थ्यम् अनेकत्वं नाशित्वं च न केनचिद् उपपत्त्या वारयितुं शक्यम् । अस्वार्थस्य स्वतःसिद्ध्यभावाद् इत्य् अवोचाम । चैतन्यस्वरूपस्य त्व् आत्मनः स्वतःसिद्धेर् अन्यानपेक्षत्वं न केनचिद् वारयितुं शक्यम्, अव्यभिचारात्

na, paśya, tadanupapatteḥ / caitanyasvarūpaṃ ced āgantukaṃ paśyasi, paśya / naitad varśaśatenāpy upapattyā kalpayituṃ śaknumo vayam, anyo vācaitanyo 'pi / [tasya] saṃhatatvāt pārārthyam anekatvaṃ nāśitvaṃ ca na kenacid upapattyā vārayituṃ śakyam / asvārthasya svataḥsiddhyabhāvād ity avocāma / caitanyasvarūpasya tv ātmanaḥ svataḥsiddher anyānapekṣatvaṃ na kenacid vārayituṃ śakyam, avyabhicārāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु व्यभिचारो दर्शितो मया सुषुप्ते न पश्यामीति

nanu vyabhicāro darśito mayā suṣupte na paśyāmīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न । व्याहतत्वात् । कथं व्याघातः । पश्यतस् तव न पश्यामीति व्याहतं वचनम् । न हि कदाचिद् भगवन्, सुषुप्ते मया चैतन्यम् अन्यद् वा किंचिद् दृष्टम् । पश्यंस् तर्हि सुषुप्ते त्वम् । यस्माद् दृष्टम् एव प्रतिषेधसि, न दृष्टिम् । या तव दृष्टिस् तच् चैतन्यम् इति मयोक्तम् । यया त्वं विद्यमानया न किंचिद् दृष्टम् इति प्रतिषेधसि, सा दृष्टिस् तच् चैतन्यम् । तर्हि सर्वत्राव्यभिचारात् कूटस्थनित्यत्वं सिद्धं स्वत एव, न प्रमाणापेक्षम् । स्वतःसिद्धस्य हि प्रमातुर् अन्यस्य प्रमेयस्य परिच्छित्तिं प्रति प्रमाणापेक्षा । या त्व् अन्या नित्या परिच्छित्तिर् अपेक्ष्यते ऽन्यस्यापरिच्छित्तिरूपस्य परिच्छेदाय, सा हि नित्यैव कूटस्था स्वयंज्योतिःस्वभावा । आत्मनि प्रमाणत्वे प्रमातृत्वे वा न तां प्रति प्रमाणापेक्षा, तत्स्वभावत्वात् । यथा प्रकाशनम् उष्णत्वं वा लोहोदकादिषु परतो ऽपेक्ष्यते ऽग्न्यादित्यादिभ्यः, अतत्स्वभावत्वात्, नाग्न्यादित्यादीनां तदपेक्षा, सर्वदा तत्स्वभावत्वात्

na / vyāhatatvāt / kathaṃ vyāghātaḥ / paśyatas tava na paśyāmīti vyāhataṃ vacanam / na hi kadācid bhagavan, suṣupte mayā caitanyam anyad vā kiṃcid dṛṣṭam / paśyaṃs tarhi suṣupte tvam / yasmād dṛṣṭam eva pratiṣedhasi, na dṛṣṭim / yā tava dṛṣṭis tac caitanyam iti mayoktam / yayā tvaṃ vidyamānayā na kiṃcid dṛṣṭam iti pratiṣedhasi, sā dṛṣṭis tac caitanyam / tarhi sarvatrāvyabhicārāt kūṭasthanityatvaṃ siddhaṃ svata eva, na pramāṇāpekṣam / svataḥsiddhasya hi pramātur anyasya prameyasya paricchittiṃ prati pramāṇāpekṣā / yā tv anyā nityā paricchittir apekṣyate 'nyasyāparicchittirūpasya paricchedāya, sā hi nityaiva kūṭasthā svayaṃjyotiḥsvabhāvā / ātmani pramāṇatve pramātṛtve vā na tāṃ prati pramāṇāpekṣā, tatsvabhāvatvāt / yathā prakāśanam uṣṇatvaṃ vā lohodakādiṣu parato 'pekṣyate 'gnyādityādibhyaḥ, atatsvabhāvatvāt, nāgnyādityādīnāṃ tadapekṣā, sarvadā tatsvabhāvatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनित्यत्व एव प्रमा स्यान् न नित्यत्व इति चेत्

anityatva eva pramā syān na nityatva iti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न । अवगतेर् नित्यत्वानित्यत्वयोर् विशेषानुपपत्तेः । न ह्य् अवगतेः प्रमात्वे ऽनित्यावगतिः प्रमा न नित्येति विशेषो ऽवगम्यते

na / avagater nityatvānityatvayor viśeṣānupapatteḥ / na hy avagateḥ pramātve 'nityāvagatiḥ pramā na nityeti viśeṣo 'vagamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यायां प्रमातुर् अपेक्षाभावः । अनित्यायां तु यत्नान्तरितत्वाद् अवगतिर् अपेक्ष्यत इति विशेषं स्याद् इति चेत्

nityāyāṃ pramātur apekṣābhāvaḥ / anityāyāṃ tu yatnāntaritatvād avagatir apekṣyata iti viśeṣaṃ syād iti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धा तर्ह्य् आत्मनः प्रमातुः स्वतःसिद्धिः, प्रनाणनिरपेक्षतयैवेति

siddhā tarhy ātmanaḥ pramātuḥ svataḥsiddhiḥ, pranāṇanirapekṣatayaiveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभावे ऽप्य् अपेक्षाभावः, नित्यत्वाद् इति चेत् । न । अवगतेर् एवात्मनि सद्भावाद् इति परिहृतम् एतत्

abhāve 'py apekṣābhāvaḥ, nityatvād iti cet / na / avagater evātmani sadbhāvād iti parihṛtam etat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमातुश् चेत् प्रमाणापेक्षासिद्धिः, कस्य प्रमित्सा स्यात् । यस्य प्रमित्सा स एव प्रमाताभ्युपगम्यते । तदीया च प्रमित्सा प्रमेयविषयैव, न प्रमातृविषया । प्रमातृविषयत्वे ऽनवस्थाप्रसङ्गात् प्रमातुस् तदिच्छायाश् च, तस्याप्य् अन्यः प्रमाता, तस्याप्य् अन्य इति । एवम् एवेच्छायाः प्रमातृविषयत्वे । प्रमातुर् आत्मनो ऽव्यवहितत्वाच् च प्रमेयत्वनुपपत्तिः । लोके हि प्रमेयं नाम प्रमातुर् इच्छास्मृतिप्रयत्नप्रमाणजन्मव्यवहितं सिद्ध्यति, नान्यथावगतिः प्रमेयविषया दृष्टा । न च प्रमातुः प्रमाता स्वस्य स्वयम् एव केनचिद् व्यवहितः कल्पयितुं शक्य इच्छादीनाम् अन्यतमेनापि । स्मृतिश् च स्मर्तव्यविषया, न स्मर्तृविषया । तथेच्छाया इष्टविषयत्वम् एव, नेच्छावद्विषयत्वम् । स्मर्त्रिच्छावद्विषयत्वे ऽपि ह्य् उभयोर् अनवस्था पूर्ववद् अपरिहार्या स्यात्

pramātuś cet pramāṇāpekṣāsiddhiḥ, kasya pramitsā syāt / yasya pramitsā sa eva pramātābhyupagamyate / tadīyā ca pramitsā prameyaviṣayaiva, na pramātṛviṣayā / pramātṛviṣayatve 'navasthāprasaṅgāt pramātus tadicchāyāś ca, tasyāpy anyaḥ pramātā, tasyāpy anya iti / evam evecchāyāḥ pramātṛviṣayatve / pramātur ātmano 'vyavahitatvāc ca prameyatvanupapattiḥ / loke hi prameyaṃ nāma pramātur icchāsmṛtiprayatnapramāṇajanmavyavahitaṃ siddhyati, nānyathāvagatiḥ prameyaviṣayā dṛṣṭā / na ca pramātuḥ pramātā svasya svayam eva kenacid vyavahitaḥ kalpayituṃ śakya icchādīnām anyatamenāpi / smṛtiś ca smartavyaviṣayā, na smartṛviṣayā / tathecchāyā iṣṭaviṣayatvam eva, necchāvadviṣayatvam / smartricchāvadviṣayatve 'pi hy ubhayor anavasthā pūrvavad aparihāryā syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु प्रमातृविषयावगत्यनुत्पत्ताव् अनवगत एव प्रमाता स्याद् इति चेत्

nanu pramātṛviṣayāvagatyanutpattāv anavagata eva pramātā syād iti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न, अवगन्तुर् अवगतेर् अवगन्तव्यविषयत्वात् । अवगन्तृविषयत्वे चानवस्था पूर्ववत् स्यात् । अवगतिश् चात्मनि कूटस्थनित्यात्मज्योतिर् अन्यतो ऽनपेक्षैव सिद्धा, अग्न्यादित्याद्युष्णप्रकाशवद् इति पूर्वम् एव प्रसाधितम् । अवगतेश् चैतन्यात्मज्योतिषः स्वात्मन्य् अनित्यत्व आत्मनः स्वार्थतानुपपत्तिः, कार्यकरण[संघात]वत् संहतत्वात् पारार्थ्यं दोषवत्त्वं चावोचाम । कथम् । चैतन्यात्मज्योतिषः स्वात्मन्य् अनित्यत्वे स्मृत्यादिव्यवधानात् संहतत्वम् । ततश् च तस्य चैतन्यज्योतिषः प्राग् उत्पत्तेः प्रध्वंसाच् चोर्ध्वम् आत्मन्य् एवाभावात्, चक्षुरादीनाम् इव संहतत्वात्, पारार्थ्यं स्यात् । यदा च तद् उत्पन्नम् आत्मनि विद्यते, न तदात्मनः स्वार्थत्वम् । तद्भावाभावापेक्षा ह्य् आत्मानात्मनोः स्वार्थत्वपरार्थत्वसिद्धिः । तस्माद् आत्मनो ऽन्यनिरपेक्षम् एव नित्यचैतन्यज्योतिष्ट्वं सिद्धम्

na, avagantur avagater avagantavyaviṣayatvāt / avagantṛviṣayatve cānavasthā pūrvavat syāt / avagatiś cātmani kūṭasthanityātmajyotir anyato 'napekṣaiva siddhā, agnyādityādyuṣṇaprakāśavad iti pūrvam eva prasādhitam / avagateś caitanyātmajyotiṣaḥ svātmany anityatva ātmanaḥ svārthatānupapattiḥ, kāryakaraṇa[saṃghāta]vat saṃhatatvāt pārārthyaṃ doṣavattvaṃ cāvocāma / katham / caitanyātmajyotiṣaḥ svātmany anityatve smṛtyādivyavadhānāt saṃhatatvam / tataś ca tasya caitanyajyotiṣaḥ prāg utpatteḥ pradhvaṃsāc cordhvam ātmany evābhāvāt, cakṣurādīnām iva saṃhatatvāt, pārārthyaṃ syāt / yadā ca tad utpannam ātmani vidyate, na tadātmanaḥ svārthatvam / tadbhāvābhāvāpekṣā hy ātmānātmanoḥ svārthatvaparārthatvasiddhiḥ / tasmād ātmano 'nyanirapekṣam eva nityacaitanyajyotiṣṭvaṃ siddham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् एवं सति, असति प्रमातृत्वे कथं प्रमातुः प्रमातृत्वम्

nanv evaṃ sati, asati pramātṛtve kathaṃ pramātuḥ pramātṛtvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्यते -- प्रमाया नित्यत्वे ऽनित्यत्वे च रूपविशेषाभावात् । अवगतिर् हि प्रमा । तस्याः स्मृतीच्छादिपूर्विकाया अनित्यायः कूटस्थनित्याया वा, न [स्व]रूपविशेषो विद्यते । यथा धात्वर्थस्य तिष्ठत्यादेः फलस्य गत्यादिपूर्वकस्यानित्यस्यापूर्वस्य नित्यस्य वा, रूपविशेषो नास्तीति तुल्यो व्यपदेशो दृष्टः -- तिष्ठन्ति मनुष्याः, तिष्ठन्ति पर्वता इत्यादि । तथा नित्यावगतिस्वरूपे ऽपि प्रमातरि प्रमातृत्वव्यपदेशो न विरुध्यते, फलसामान्याद् इति

ucyate -- pramāyā nityatve 'nityatve ca rūpaviśeṣābhāvāt / avagatir hi pramā / tasyāḥ smṛtīcchādipūrvikāyā anityāyaḥ kūṭasthanityāyā vā, na [sva]rūpaviśeṣo vidyate / yathā dhātvarthasya tiṣṭhatyādeḥ phalasya gatyādipūrvakasyānityasyāpūrvasya nityasya vā, rūpaviśeṣo nāstīti tulyo vyapadeśo dṛṣṭaḥ -- tiṣṭhanti manuṣyāḥ, tiṣṭhanti parvatā ityādi / tathā nityāvagatisvarūpe 'pi pramātari pramātṛtvavyapadeśo na virudhyate, phalasāmānyād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राह शिष्यः -- नित्यावगतिस्वरूपस्यात्मनो ऽविक्रियत्वात् कार्यकरणैर् असंहत्य, तक्षादीनाम् इव वास्यादिभिः, कर्तृत्वं नोपपद्यते, असंहतस्वभावस्य च कार्यकरणोपादाने ऽनवस्था प्रसज्येत । तक्षादीनां तु कार्यकरणैर् नित्यम् एव संहतत्वम् इति वास्याद्युपादाने नानवस्था स्याद् इति

atrāha śiṣyaḥ -- nityāvagatisvarūpasyātmano 'vikriyatvāt kāryakaraṇair asaṃhatya, takṣādīnām iva vāsyādibhiḥ, kartṛtvaṃ nopapadyate, asaṃhatasvabhāvasya ca kāryakaraṇopādāne 'navasthā prasajyeta / takṣādīnāṃ tu kāryakaraṇair nityam eva saṃhatatvam iti vāsyādyupādāne nānavasthā syād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इह त्व् असंहतस्वभावस्य करणानुपादाने कर्तृत्वं नोपपद्यत इति करणम् उपादेयम्, तदुपादानम् अपि विक्रियैवेति तत्कर्तृत्वे करणान्तरम् उपादेयम्, तदुपादाने ऽप्य् अन्यद् इति प्रमातुः स्वातन्त्र्ये ऽनवस्थापरिहार्या स्यात् । न च क्रियैवात्मानं कारयति, अनिर्वर्तितायाः स्वरूपाभावात् । अथान्यद् आत्मानम् उपेत्य क्रियां कारयतीति चेत् । न । अन्यस्य स्वतःसिद्धत्वाविषयत्वाद्यनुपपत्तेः । न ह्य् आत्मनो ऽन्यद् अचेतनं वस्तु स्वप्रमाणकं दृष्टम् । शब्दादिसर्वम् एवावगतिफलावसानप्रत्ययप्रमितं सिद्धं स्यात् । अवगतिश् चेद् आत्मनो ऽन्यस्य स्यात्, सो ऽप्य् आत्मैवासंहतः स्वार्थः स्यान् न परार्थः । न च देहेन्द्रियविषयाणां स्वार्थताम् अवगन्तुं शक्नुमो ऽवगत्यवसानप्रत्ययापेक्षसिद्धिदर्शनात्

iha tv asaṃhatasvabhāvasya karaṇānupādāne kartṛtvaṃ nopapadyata iti karaṇam upādeyam, tadupādānam api vikriyaiveti tatkartṛtve karaṇāntaram upādeyam, tadupādāne 'py anyad iti pramātuḥ svātantrye 'navasthāparihāryā syāt / na ca kriyaivātmānaṃ kārayati, anirvartitāyāḥ svarūpābhāvāt / athānyad ātmānam upetya kriyāṃ kārayatīti cet / na / anyasya svataḥsiddhatvāviṣayatvādyanupapatteḥ / na hy ātmano 'nyad acetanaṃ vastu svapramāṇakaṃ dṛṣṭam / śabdādisarvam evāvagatiphalāvasānapratyayapramitaṃ siddhaṃ syāt / avagatiś ced ātmano 'nyasya syāt, so 'py ātmaivāsaṃhataḥ svārthaḥ syān na parārthaḥ / na ca dehendriyaviṣayāṇāṃ svārthatām avagantuṃ śaknumo 'vagatyavasānapratyayāpekṣasiddhidarśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु देहस्यावगतौ न कश्चित् प्रत्यक्षादिप्रत्ययान्तरम् अपेक्षते

nanu dehasyāvagatau na kaścit pratyakṣādipratyayāntaram apekṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाढम्, जाग्रत्य् एवं स्यात् । मृतिसुषुप्त्योस् तु देहस्यापि प्रत्यक्षादिप्रमाणापेक्षयैव सिद्धिः । तथैवेन्द्रियाणाम् । बाह्या एव हि शब्दादयो देहेन्द्रियाकारपरिणता इति प्रत्यक्षादिप्रमाणापेक्षयैव [हि] सिद्धिः । सिद्धिर् इति च प्रमाणफलम् अवगतिम् अवोचाम, सा चावगतिः कूटस्था स्वयंसिद्धात्मज्योतिःस्वरूपेति च

bāḍham, jāgraty evaṃ syāt / mṛtisuṣuptyos tu dehasyāpi pratyakṣādipramāṇāpekṣayaiva siddhiḥ / tathaivendriyāṇām / bāhyā eva hi śabdādayo dehendriyākārapariṇatā iti pratyakṣādipramāṇāpekṣayaiva [hi] siddhiḥ / siddhir iti ca pramāṇaphalam avagatim avocāma, sā cāvagatiḥ kūṭasthā svayaṃsiddhātmajyotiḥsvarūpeti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राह चोदकः -- अवगतिः प्रमाणानां फलं कूटस्थनित्यात्मज्योतिःस्वरूपेति च विप्रतिषिद्धम् । इत्य् उक्तवन्तम् आह -- न विप्रतिषिद्धम् । कथं तर्हि । कूटस्थनित्यापि सती प्रत्यक्षादिप्रत्ययान्ते लक्ष्यते, तादर्थ्यात् । प्रत्यक्षादिप्रत्ययस्यानित्यत्वे ऽनित्येव भवति । तेन प्रमाणानां फलम् इत्य् उपचर्यते

atrāha codakaḥ -- avagatiḥ pramāṇānāṃ phalaṃ kūṭasthanityātmajyotiḥsvarūpeti ca vipratiṣiddham / ity uktavantam āha -- na vipratiṣiddham / kathaṃ tarhi / kūṭasthanityāpi satī pratyakṣādipratyayānte lakṣyate, tādarthyāt / pratyakṣādipratyayasyānityatve 'nityeva bhavati / tena pramāṇānāṃ phalam ity upacaryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्य् एवं भगवन्, कूटस्थनित्यावगतिर् आत्मज्यतिःस्वरूपैव स्वयंसिद्धा, आत्मनि प्रमाणनिरपेक्षत्वात्, ततो ऽन्यद् अचेतनं संहत्यकारित्वात् परार्थम् । येन च सुखदुःखमोहप्रत्ययावगतिरूपेण पारार्थ्यं तेनैव स्वरूपेणानात्मनो ऽस्तित्वं नान्येन रूपान्तरेण, अतो नास्तित्वम् एव परमार्थतः । यथा हि लोके रज्जुसर्पमरीच्युदकादीनां तदवगतिव्यतिरेकेणाभावो दृष्टः, एवं जाग्रत्स्वप्नद्वैतभावस्यापि तदवगतिव्यतिरेकेणाभावो युक्तः । एवम् एव, भगवन्, अवगतेर् आत्मज्योतिषो नैरन्तर्यभावात् कूटस्थनित्यता, अद्वैतभावश् च सर्वप्रत्ययभेदेष्व् अव्यभिचारात् । प्रत्यभेदास् त्व् अवगतिं व्यभिचरन्ति । यथा स्वप्ने नीलपीताद्याकारभेदरूपाः प्रत्ययास् तदवगतिं व्यभिचरन्तः परमार्थतो न सन्तीत्य् उच्यन्ते, एवं जाग्रत्य् अपि नीलपीतादिप्रत्ययभेदास् ताम् एवावगतिं व्यभिचरन्तो ऽसत्यरूपा भवितुम् अर्हन्ति । तस्याश् चावगतेर् अन्यो ऽवगन्ता नास्तीति न स्वेन स्वरूपेण स्वयम् उपादातुं हातुं वा शक्यते, अन्यस्य चाभावात्

yady evaṃ bhagavan, kūṭasthanityāvagatir ātmajyatiḥsvarūpaiva svayaṃsiddhā, ātmani pramāṇanirapekṣatvāt, tato 'nyad acetanaṃ saṃhatyakāritvāt parārtham / yena ca sukhaduḥkhamohapratyayāvagatirūpeṇa pārārthyaṃ tenaiva svarūpeṇānātmano 'stitvaṃ nānyena rūpāntareṇa, ato nāstitvam eva paramārthataḥ / yathā hi loke rajjusarpamarīcyudakādīnāṃ tadavagativyatirekeṇābhāvo dṛṣṭaḥ, evaṃ jāgratsvapnadvaitabhāvasyāpi tadavagativyatirekeṇābhāvo yuktaḥ / evam eva, bhagavan, avagater ātmajyotiṣo nairantaryabhāvāt kūṭasthanityatā, advaitabhāvaś ca sarvapratyayabhedeṣv avyabhicārāt / pratyabhedās tv avagatiṃ vyabhicaranti / yathā svapne nīlapītādyākārabhedarūpāḥ pratyayās tadavagatiṃ vyabhicarantaḥ paramārthato na santīty ucyante, evaṃ jāgraty api nīlapītādipratyayabhedās tām evāvagatiṃ vyabhicaranto 'satyarūpā bhavitum arhanti / tasyāś cāvagater anyo 'vagantā nāstīti na svena svarūpeṇa svayam upādātuṃ hātuṃ vā śakyate, anyasya cābhāvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैवेति । एषाविद्या, यन्निमित्तः संसारो जाग्रत्स्वप्नलक्षणः । तस्या अविद्याया विद्या निवर्तिका । इत्येवं त्वम् अभयं प्राप्तो ऽसि । नातःपरं जाग्रत्स्वप्नदुःखम् अनुभविष्यसि, संसारदुःखान् मुक्तो ऽसीति

tathaiveti / eṣāvidyā, yannimittaḥ saṃsāro jāgratsvapnalakṣaṇaḥ / tasyā avidyāyā vidyā nivartikā / ityevaṃ tvam abhayaṃ prāpto 'si / nātaḥparaṃ jāgratsvapnaduḥkham anubhaviṣyasi, saṃsāraduḥkhān mukto 'sīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओम् इति

om iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.