Taittirīya Brāhmaṇa (unaccented text) 3.9

प्रजापतिरश्वमेधमसृजत । सोऽस्मात्सृष्टोऽपाक्रामत् । तमष्टादशिभिरनुप्रायुङ्क्त । तमाप्नोत् । तमाप्त्वाष्टादशिभिरवारुन्ध । यदष्टादशिन आलभ्यन्ते । यज्ञमेव तैराप्त्वा यजमानोऽवरुन्धे । संवत्सरस्य वा एषा प्रतिमा । यदष्टादशिनः । द्वादश मासाः पञ्चृतवः १ संवत्सरोऽष्टादशः । यदष्टादशिन आलभ्यन्ते । संवत्सरेमेव तैराप्त्वा यजमानोऽवरुन्धे । अग्निष्ठेऽन्यान्पशूनुपाकरोति । इतरेषु यूपेष्वष्टादशि-नोऽजामित्वाय । नवनवालभ्यन्ते सवीर्यत्वाय । यदारण्यैः सꣳ स्थापयेत् । व्यवस्येतां पितापुत्रौ । व्यध्वानः क्रामेयुः । विदूरं ग्रामयोर्ग्रामान्तौ स्याताम् २ ऋक्षीकाः पुरुषव्याघ्राः परिमोषिणि आव्याधिनीस्तस्करा अरण्येष्वाजायेरन् । तदाहुः । अपशवो वा एते । यदारण्याः । यदारण्यैः सꣳ स्थापयेत् । क्षिप्रे यजमानमरण्यं मृतꣳ हरेयुः । अरण्यायतना ह्यारण्याः पशव इति । यत्पशून्नालभेत । अनवरुद्धा अस्य पशवः स्युः । यत्पर्यग्निकृतानुत्सृजेत् ३ यज्ञवैशसं कुर्यात् । यत्पशूनालभते । तेनैव पशूनवरुन्धे । यत्पर्यग्नि-कृतानुत्सृजत्ययज्ञवैशसाय । अवरुद्धा अस्य पशवो भवन्ति । न यज्ञवैशसं भवति । न यजमानमरण्यं मृतꣳ हरन्ति । ग्राम्यैः सꣳ स्थापयति । एते वै पशवः क्षेमो नाम । सं पितापुत्राववस्यतः । समध्वानः क्रामन्ति । समन्तिकं ग्रामयोर्ग्रामातौ भवतः । नर्क्षीकाः पुरुषव्याघ्राः परिमोषिण आव्याधिनीस्तस्करा अरण्येष्वाजायन्ते ४

prajāpatiraśvamedhamasṛjata | so'smātsṛṣṭo'pākrāmat | tamaṣṭādaśibhiranuprāyuṅkta | tamāpnot | tamāptvāṣṭādaśibhiravārundha | yadaṣṭādaśina ālabhyante | yajñameva tairāptvā yajamāno'varundhe | saṃvatsarasya vā eṣā pratimā | yadaṣṭādaśinaḥ | dvādaśa māsāḥ pañcṛtavaḥ 1 saṃvatsaro'ṣṭādaśaḥ | yadaṣṭādaśina ālabhyante | saṃvatsaremeva tairāptvā yajamāno'varundhe | agniṣṭhe'nyānpaśūnupākaroti | itareṣu yūpeṣvaṣṭādaśi-no'jāmitvāya | navanavālabhyante savīryatvāya | yadāraṇyaiḥ sam̐ sthāpayet | vyavasyetāṃ pitāputrau | vyadhvānaḥ krāmeyuḥ | vidūraṃ grāmayorgrāmāntau syātām 2 ṛkṣīkāḥ puruṣavyāghrāḥ parimoṣiṇi āvyādhinīstaskarā araṇyeṣvājāyeran | tadāhuḥ | apaśavo vā ete | yadāraṇyāḥ | yadāraṇyaiḥ sam̐ sthāpayet | kṣipre yajamānamaraṇyaṃ mṛtam̐ hareyuḥ | araṇyāyatanā hyāraṇyāḥ paśava iti | yatpaśūnnālabheta | anavaruddhā asya paśavaḥ syuḥ | yatparyagnikṛtānutsṛjet 3 yajñavaiśasaṃ kuryāt | yatpaśūnālabhate | tenaiva paśūnavarundhe | yatparyagni-kṛtānutsṛjatyayajñavaiśasāya | avaruddhā asya paśavo bhavanti | na yajñavaiśasaṃ bhavati | na yajamānamaraṇyaṃ mṛtam̐ haranti | grāmyaiḥ sam̐ sthāpayati | ete vai paśavaḥ kṣemo nāma | saṃ pitāputrāvavasyataḥ | samadhvānaḥ krāmanti | samantikaṃ grāmayorgrāmātau bhavataḥ | narkṣīkāḥ puruṣavyāghrāḥ parimoṣiṇa āvyādhinīstaskarā araṇyeṣvājāyante 4

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजापतिरकामयतोभौ लोकाववरुन्धीयेति । स एतानुभयान्पशूनपश्यत् । ग्राम्याꣳ श्चारण्याꣳ श्च । तानालभत । तैर्वै स उभौ लोकाववारुन्ध । ग्राम्यैरेव पशुभिरिमं लोकमवारुन्ध । आरण्यैरमुम् । यद्ग्राम्यान्पशूनालभते । इममेव तैर्लोकमवरुन्धे । यदारण्यान् १ अमुं तैः । अनवरुद्धो वा एतस्य संवत्सर इत्याहुः । य इतेतश्चातुर्मास्यानि संवत्सरं प्रयुङ्क्त इति । एतावान्वै संवत्सरः । यच्चातुर्मास्यानि । यदेते चातुर्मास्याः पशव आलभ्यन्ते । प्रत्यक्षमेव तैः संवत्सरं यजमानोऽवरुन्धे । वि वा एष प्रजया पशुभिरृध्यते । यः संवत्सरं प्रयुङ्क्ते । संवत्सरः सुवर्गो लोकः २ सुवर्गं तु लोकं नापराध्नोति । प्रजा वै पशव एकादशिनी ।यदेत ऐकादशिनाः पशव आलभ्यन्ते । साक्षादेव प्रजां पशून्यजमानोऽवरुन्धे । प्रजापति-र्विराजमसृजत । सा सृष्टाश्वमेधं प्रविशत् । तां दशिभिरनु प्रायुङ्क्त । तामाप्नोत् । तामाप्त्वा दशिभिरवारुन्ध । यद्दशिन आलभ्यन्ते ३ विराजमेव तैराप्त्वा यजमानोऽवरुन्धे । एकादश दशत आलभ्यन्ते । एकादशाक्षरा त्रिष्टुप् । त्रैष्टुभाः पशवः । पशूनेवावरुन्धे । वैश्वदेवो वा अश्वः । नानादेवत्याः पशवो भवन्ति । अश्वस्य सर्वत्वाय । नानारूपा भवन्ति । तस्मान्नानारूपाः पशवः । बहुरूपा भवन्ति । तस्माद्बहुरूपाः पशवः समृद्ध्यै ४

prajāpatirakāmayatobhau lokāvavarundhīyeti | sa etānubhayānpaśūnapaśyat | grāmyām̐ ścāraṇyām̐ śca | tānālabhata | tairvai sa ubhau lokāvavārundha | grāmyaireva paśubhirimaṃ lokamavārundha | āraṇyairamum | yadgrāmyānpaśūnālabhate | imameva tairlokamavarundhe | yadāraṇyān 1 amuṃ taiḥ | anavaruddho vā etasya saṃvatsara ityāhuḥ | ya itetaścāturmāsyāni saṃvatsaraṃ prayuṅkta iti | etāvānvai saṃvatsaraḥ | yaccāturmāsyāni | yadete cāturmāsyāḥ paśava ālabhyante | pratyakṣameva taiḥ saṃvatsaraṃ yajamāno'varundhe | vi vā eṣa prajayā paśubhirṛdhyate | yaḥ saṃvatsaraṃ prayuṅkte | saṃvatsaraḥ suvargo lokaḥ 2 suvargaṃ tu lokaṃ nāparādhnoti | prajā vai paśava ekādaśinī |yadeta aikādaśināḥ paśava ālabhyante | sākṣādeva prajāṃ paśūnyajamāno'varundhe | prajāpati-rvirājamasṛjata | sā sṛṣṭāśvamedhaṃ praviśat | tāṃ daśibhiranu prāyuṅkta | tāmāpnot | tāmāptvā daśibhiravārundha | yaddaśina ālabhyante 3 virājameva tairāptvā yajamāno'varundhe | ekādaśa daśata ālabhyante | ekādaśākṣarā triṣṭup | traiṣṭubhāḥ paśavaḥ | paśūnevāvarundhe | vaiśvadevo vā aśvaḥ | nānādevatyāḥ paśavo bhavanti | aśvasya sarvatvāya | nānārūpā bhavanti | tasmānnānārūpāḥ paśavaḥ | bahurūpā bhavanti | tasmādbahurūpāḥ paśavaḥ samṛddhyai 4

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मै वै लोकाय ग्राम्याः पशव आलभ्यन्ते । अमुष्मा आरण्याः । यद्ग्राम्यान्पशूनालभते । इममेव तैर्लोकमवरुन्धे । यदारण्यान् । अमुं तैः । उभयान्पशूनालभते । ग्राम्याꣳ श्चारण्याꣳ श्च । उभयोर्लोकयोरवरुद्ध्यै । उभयान्पशूनालभते १ ग्राम्याꣳ श्चारण्याꣳ श्च । उभयस्यान्नाद्यस्यावरुद्ध्यै । उभयान्पशूनालभते । ग्राम्याꣳ श्चारण्याꣳ श्च । उभयेषां पशूनामवरुद्ध्यै । त्रयस्त्रयो भवन्ति । त्रय इमे लोकाः । एषां लोकानामाप्त्यै । ब्रह्मवादिनो वदन्ति । कस्मात्सत्यात् २ अस्मिꣳल्लोके बहवः कामा इति । यत्समानीभ्यो देवताभ्योऽन्येऽन्ये पशव आलभ्यन्ते । अस्मिन्नेव तल्लोके कामान्दधाति । तस्मादस्मिꣳ ल्लोके बहवः कामाः । त्रयाणांत्रयाणाꣳ सह वपा जुहोति । त्र्यावृतो वै देवाः । त्र्यावृत इमे लोकाः । एषां लोकानामाप्त्यै । एषां लोकानां क्ळ्प्त्यै । पर्यग्निकृ-तानारण्यानुत्सृजन्त्यहिꣳ सायै ३

asmai vai lokāya grāmyāḥ paśava ālabhyante | amuṣmā āraṇyāḥ | yadgrāmyānpaśūnālabhate | imameva tairlokamavarundhe | yadāraṇyān | amuṃ taiḥ | ubhayānpaśūnālabhate | grāmyām̐ ścāraṇyām̐ śca | ubhayorlokayoravaruddhyai | ubhayānpaśūnālabhate 1 grāmyām̐ ścāraṇyām̐ śca | ubhayasyānnādyasyāvaruddhyai | ubhayānpaśūnālabhate | grāmyām̐ ścāraṇyām̐ śca | ubhayeṣāṃ paśūnāmavaruddhyai | trayastrayo bhavanti | traya ime lokāḥ | eṣāṃ lokānāmāptyai | brahmavādino vadanti | kasmātsatyāt 2 asmim̐lloke bahavaḥ kāmā iti | yatsamānībhyo devatābhyo'nye'nye paśava ālabhyante | asminneva talloke kāmāndadhāti | tasmādasmim̐ lloke bahavaḥ kāmāḥ | trayāṇāṃtrayāṇām̐ saha vapā juhoti | tryāvṛto vai devāḥ | tryāvṛta ime lokāḥ | eṣāṃ lokānāmāptyai | eṣāṃ lokānāṃ kl̤ptyai | paryagnikṛ-tānāraṇyānutsṛjantyahim̐ sāyai 3

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युञ्जन्ति ब्रध्नमित्याह । असौ वा आदित्यो ब्रध्नः । आदित्यमेवास्मै युनक्ति । अरुषमित्याह । अग्निर्वा अरुषः । अग्निमेवास्मै युनक्ति । चरन्तमित्याह । वायुर्वै चरन् । वायुमेवास्मै युनक्ति । परितस्थुष इत्याह १ इमे वै लोकाः परितस्थुषः । इमनेवास्मै लोकान्युनक्ति । रोचन्ते रोचना दिवीत्याह । नक्षत्राणि वै रोचना दिवि । नक्षत्राण्येवास्मै रोचयति । युञ्जन्त्यस्य काम्येत्याह । कामानेवास्मै युनक्ति । हरी विपक्षसेत्याह । इमे वै हरी विपक्षसा । इमे एवास्मै युनक्ति २ शोणा धृष्णू नृवाहसेत्याह । अहोरात्रे वै नृवाहसा । अहोरात्रे एवास्मै युनक्ति । एता एवास्मै देवता युनक्ति । सुवर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै । केतुं कृण्वन्नकेतव इति ध्वजं प्रतिमुञ्चति । यश एवैनꣳ राज्ञां गमयति । जीमूतस्येव भवति प्रतीकमित्याह । यथायजुरेवैतत् । ये ते पन्थानः सवितः पूर्व्यास इत्यध्वर्युर्यजमानं वाचयत्यभिजित्यै ३ परा वा एतस्य यज्ञ एति । यस्य पशुरुपाकृतोऽन्यत्र वेद्या एति । एतꣳ स्तोतरेतेन पथा पुनरश्वमावर्तयासि न इत्याह । वायुर्वै स्तोता । वायुमेवास्य परस्ताद्दधात्यावृत्त्यै । यथा वै हविषो गृहीतस्य स्कन्दति । एवं वा एतदश्वस्य स्कन्दति । यदस्योपाकृतस्य लोमानि शीयन्ते । यद्वालेषु काचानावयन्ति । लोमान्येवास्य तत्संभरन्ति ४ भूर्भुवः सुवरिति प्राजापत्याभिरावयन्ति । प्राजापत्यो वा अश्वः । स्वयैवैनं देवतया समर्धयन्ति । भूरिति महिषी ।भुव इति वावाता । सुवरिति परिवृक्ती ।एषां लोकानामभिजित्यै । हिरण्ययाः काचा भवन्ति । ज्योतिर्वै हिरण्यम् । राष्ट्रमश्वमेधः ५ ज्योतिश्चैवास्मै राष्ट्रं च समीची दधाति । सहस्रं भवन्ति । सहस्रसंमितः सुवर्गो लोकः । सुवर्गस्य लोकस्याभिजित्यै । अप वा एतस्मात्तेज इन्द्रियं पशवः श्रीः क्रामन्ति । योऽश्वमेधेन यजते । वसवस्त्वाञ्जन्तु गायत्रेण छन्दसेति महिष्यभ्यनक्ति । तेजो वा आज्यम् । तेजो गायत्री ।तेजसैवास्मै तेजोऽवरुन्धे ६ रुद्रास्त्वाञ्जन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसेति वावाता । तेजो वा आज्यम् । इन्द्रियं त्रिष्टुप् । तेजसैवास्मा इन्द्रियमवरुन्धे । आदित्यास्त्वाञ्जन्तु जागतेन छन्दसेति परिवृक्ती । तेजो वा आज्यम् । पशवो जगती । तेजसैवास्मै पशूनवरुन्धे । पत्नयोऽभ्यञ्जन्ति । श्रिया वा एतद्रूपम् ७ यत्पत्नयः । श्रियमेवास्मिन्तद्दधति । नास्मात्तेज इन्द्रियं पशवः श्रीरपकामन्ति । लाजी३ञ्शाची३न्यशो ममा३ꣳ! इत्यतिरिक्तमन्नमश्वायोपाहरन्ति । प्रजामेवान्नादीं कुर्वते । एतद्देवा अन्नमत्तैतदन्नमद्धि प्रजापत इत्याह । प्रजा-यामेवान्नाद्यं दधते । यदि नावजिघ्रेत् । अग्निः पशुरासीदित्यवघ्रापयेत् । अव हैव जिघ्रति । आक्रान्वाजी क्रमैरत्यक्रमीद्वाजी द्यौस्ते पृष्ठं पृथिवी सधस्थमित्यश्वमनुमन्त्रयते । एषां लोकानामभिजित्यै । समिद्धो अञ्जन्कृदरं मतीनामित्यश्वस्याप्रियो भवन्ति सरूपत्वाय ८

yuñjanti bradhnamityāha | asau vā ādityo bradhnaḥ | ādityamevāsmai yunakti | aruṣamityāha | agnirvā aruṣaḥ | agnimevāsmai yunakti | carantamityāha | vāyurvai caran | vāyumevāsmai yunakti | paritasthuṣa ityāha 1 ime vai lokāḥ paritasthuṣaḥ | imanevāsmai lokānyunakti | rocante rocanā divītyāha | nakṣatrāṇi vai rocanā divi | nakṣatrāṇyevāsmai rocayati | yuñjantyasya kāmyetyāha | kāmānevāsmai yunakti | harī vipakṣasetyāha | ime vai harī vipakṣasā | ime evāsmai yunakti 2 śoṇā dhṛṣṇū nṛvāhasetyāha | ahorātre vai nṛvāhasā | ahorātre evāsmai yunakti | etā evāsmai devatā yunakti | suvargasya lokasya samaṣṭyai | ketuṃ kṛṇvannaketava iti dhvajaṃ pratimuñcati | yaśa evainam̐ rājñāṃ gamayati | jīmūtasyeva bhavati pratīkamityāha | yathāyajurevaitat | ye te panthānaḥ savitaḥ pūrvyāsa ityadhvaryuryajamānaṃ vācayatyabhijityai 3 parā vā etasya yajña eti | yasya paśurupākṛto'nyatra vedyā eti | etam̐ stotaretena pathā punaraśvamāvartayāsi na ityāha | vāyurvai stotā | vāyumevāsya parastāddadhātyāvṛttyai | yathā vai haviṣo gṛhītasya skandati | evaṃ vā etadaśvasya skandati | yadasyopākṛtasya lomāni śīyante | yadvāleṣu kācānāvayanti | lomānyevāsya tatsaṃbharanti 4 bhūrbhuvaḥ suvariti prājāpatyābhirāvayanti | prājāpatyo vā aśvaḥ | svayaivainaṃ devatayā samardhayanti | bhūriti mahiṣī |bhuva iti vāvātā | suvariti parivṛktī |eṣāṃ lokānāmabhijityai | hiraṇyayāḥ kācā bhavanti | jyotirvai hiraṇyam | rāṣṭramaśvamedhaḥ 5 jyotiścaivāsmai rāṣṭraṃ ca samīcī dadhāti | sahasraṃ bhavanti | sahasrasaṃmitaḥ suvargo lokaḥ | suvargasya lokasyābhijityai | apa vā etasmātteja indriyaṃ paśavaḥ śrīḥ krāmanti | yo'śvamedhena yajate | vasavastvāñjantu gāyatreṇa chandaseti mahiṣyabhyanakti | tejo vā ājyam | tejo gāyatrī |tejasaivāsmai tejo'varundhe 6 rudrāstvāñjantu traiṣṭubhena chandaseti vāvātā | tejo vā ājyam | indriyaṃ triṣṭup | tejasaivāsmā indriyamavarundhe | ādityāstvāñjantu jāgatena chandaseti parivṛktī | tejo vā ājyam | paśavo jagatī | tejasaivāsmai paśūnavarundhe | patnayo'bhyañjanti | śriyā vā etadrūpam 7 yatpatnayaḥ | śriyamevāsmintaddadhati | nāsmātteja indriyaṃ paśavaḥ śrīrapakāmanti | lājī3ñśācī3nyaśo mamā3m̐! ityatiriktamannamaśvāyopāharanti | prajāmevānnādīṃ kurvate | etaddevā annamattaitadannamaddhi prajāpata ityāha | prajā-yāmevānnādyaṃ dadhate | yadi nāvajighret | agniḥ paśurāsīdityavaghrāpayet | ava haiva jighrati | ākrānvājī kramairatyakramīdvājī dyauste pṛṣṭhaṃ pṛthivī sadhasthamityaśvamanumantrayate | eṣāṃ lokānāmabhijityai | samiddho añjankṛdaraṃ matīnāmityaśvasyāpriyo bhavanti sarūpatvāya 8

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेजसा वा एष ब्रह्मवर्चसेन व्यृध्यते । योऽश्वमेधेन यजते । होता च ब्रह्मा च ब्रह्मोद्यं वदतः । तेजसा चैवैनं ब्रह्मवर्चसेन च समर्धयतः । दक्षिणतो ब्रह्मा भवति । दक्षिणतआयतनो वै ब्रह्मा । बार्हस्पत्यो वै ब्रह्मा । ब्रह्मवर्चसमेवास्य दक्षिणतो दधाति । तस्माद्दक्षिणोऽर्धो ब्रह्मवर्चसितरः । उत्तरतो होता भवति १ उत्तरतआयतनो वै होता । आग्नेयो वै होता । तेजो वा अग्निः । तेज एवास्योत्तरतो दधाति । तस्मादुत्तरोऽर्धस्तेजस्वितरः । यूपमभितो वदतः । यजमानदेवत्यो वै यूपः । यजमानमेव तेजसा च ब्रह्मवर्चसेन च समर्धयतः । किꣳ स्विदासीत्पूर्वचित्तिरित्याह । द्यौर्वै वृष्टिः पूर्वचित्तिः २ दिवमेव वृष्टिमवरुन्धे । किꣳ स्विदासीद्बृहद्वय इत्याह । अश्वो वै बृहद्वयः । अश्वमेवावरुन्धे । किꣳ स्विदासीत्पिशङ्गिलेत्याह । रात्रिर्वै पिशङ्गिला । रात्रिमेवावरुन्धे । किꣳ स्विदासीत्पिलिप्पिलेत्याह । श्रीर्वै पिलिप्पिला । अन्नाद्यमेवावरुन्धे ३ कः स्विदेकाकी चरतीत्याह । असौ वा आदित्य एकाकी चरति । तेज एवावरुन्धे । क उ स्विज्जायते पुनरित्याह । चन्द्र मा वै जायते पुनः । आयुरेवावरुन्धे । किꣳ स्विद्धिमस्य भेषजमित्याह । अग्निर्वै हिमस्य भेषजम् । ब्रह्मवर्चसमेवावरुन्धे । किꣳ स्विदावपनं महदित्याह ४ अयं वै लोक आवपनं महत् । अस्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठति । पृच्छामि त्वा परमन्तं पृथिव्या इत्याह । वेदिर्वै परोऽन्तः पृथिव्याः । वेदिमेवावरुन्धे । पृच्छामि त्वा भुवनस्य नाभिमित्याह । यज्ञो वै भुवनस्य नाभिः । यज्ञमेवावरुन्धे । पृच्छामि त्वा वृष्णो अश्वस्य रेत इत्याह । सोमो वै वृष्णो अश्वस्य रेतः । सोमपीथमेवावरुन्धे । पृच्छामि वाचः परमं व्योमेत्याह । ब्रह्म वै वाचः परमं व्योम । ब्रहम्वर्चसमेवावरुन्धे ५

tejasā vā eṣa brahmavarcasena vyṛdhyate | yo'śvamedhena yajate | hotā ca brahmā ca brahmodyaṃ vadataḥ | tejasā caivainaṃ brahmavarcasena ca samardhayataḥ | dakṣiṇato brahmā bhavati | dakṣiṇataāyatano vai brahmā | bārhaspatyo vai brahmā | brahmavarcasamevāsya dakṣiṇato dadhāti | tasmāddakṣiṇo'rdho brahmavarcasitaraḥ | uttarato hotā bhavati 1 uttarataāyatano vai hotā | āgneyo vai hotā | tejo vā agniḥ | teja evāsyottarato dadhāti | tasmāduttaro'rdhastejasvitaraḥ | yūpamabhito vadataḥ | yajamānadevatyo vai yūpaḥ | yajamānameva tejasā ca brahmavarcasena ca samardhayataḥ | kim̐ svidāsītpūrvacittirityāha | dyaurvai vṛṣṭiḥ pūrvacittiḥ 2 divameva vṛṣṭimavarundhe | kim̐ svidāsīdbṛhadvaya ityāha | aśvo vai bṛhadvayaḥ | aśvamevāvarundhe | kim̐ svidāsītpiśaṅgiletyāha | rātrirvai piśaṅgilā | rātrimevāvarundhe | kim̐ svidāsītpilippiletyāha | śrīrvai pilippilā | annādyamevāvarundhe 3 kaḥ svidekākī caratītyāha | asau vā āditya ekākī carati | teja evāvarundhe | ka u svijjāyate punarityāha | candra mā vai jāyate punaḥ | āyurevāvarundhe | kim̐ sviddhimasya bheṣajamityāha | agnirvai himasya bheṣajam | brahmavarcasamevāvarundhe | kim̐ svidāvapanaṃ mahadityāha 4 ayaṃ vai loka āvapanaṃ mahat | asminneva loke pratitiṣṭhati | pṛcchāmi tvā paramantaṃ pṛthivyā ityāha | vedirvai paro'ntaḥ pṛthivyāḥ | vedimevāvarundhe | pṛcchāmi tvā bhuvanasya nābhimityāha | yajño vai bhuvanasya nābhiḥ | yajñamevāvarundhe | pṛcchāmi tvā vṛṣṇo aśvasya reta ityāha | somo vai vṛṣṇo aśvasya retaḥ | somapīthamevāvarundhe | pṛcchāmi vācaḥ paramaṃ vyometyāha | brahma vai vācaḥ paramaṃ vyoma | brahamvarcasamevāvarundhe 5

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप वा एतस्मात्प्राणाः क्रामन्ति । योऽश्वमेधेन यजते । प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहेति संज्ञप्यमान आहुतीर्जुहोति । प्राणानेवास्मिन्दधाति । नास्मात्प्राणा अपक्रामन्ति । अवन्तीः स्थावन्तीस्त्वावन्तु । प्रियं त्वा प्रियाणाम् । वर्षिष्ठमाप्यानाम् । निधीनां त्वा निधिपतिꣳ हवामहे वसो ममेत्याह । अपैवास्मै तद्ध्नुवते १ अथो धुवन्त्येवैनम् । अथो न्येवास्मै ह्नुवते । त्रिः परियन्ति त्रय इमे लोकाः । एभ्य एवैनं लोकेभ्यो धुवते । त्रिः पुनः परियन्ति । षट्संपद्यन्ते । षड्वा ऋतवः । ऋतुभिरेवैनं धुवते । अप वा एतेभ्यः प्राणाः क्रामन्ति २ ये यज्ञे धुवनं तन्वते । नवकृत्वः परियन्ति । नव वै पूरुषे प्राणाः । प्राणानेवात्मन्दधते । नैभ्यः प्राणा अपक्रामन्ति । अम्बे अम्बाल्यम्बिक इति पत्नीमुदानयति । अह्वतैवैनाम् । सुभगे काम्पीलवासिनीत्याह । तप एवैनामुपनयति । सुवर्गे लोके सं प्रोर्ण्वाथामित्याह ३ सुवर्गमेवैनां लोकं गमयति । आहमजानि गर्भधमा त्वमजासि गर्भधमित्याह । प्रजा वै पशवो गर्भः । प्रजामेव पशूनात्मन्धत्ते । देवा वा अश्वमेधे पवमाने । सुवर्गं लोकं न प्राजानन् । तमश्वः प्राजानात् । यत्सूचीभिरसिपथान्कल्पयन्ति । सुवर्गस्य लोकस्य प्रज्ञात्यै । गायत्री त्रिष्टुब्जगतीत्याह ४ यथायजुरेवैतत् । त्रय्यः सूच्यो भवन्ति । अयस्मय्यो रजता हरिण्यः । अस्य वै लोकस्य रूपमयस्मय्यः । अन्तरिक्षस्य रजताः । दिवो हरिण्यः । दिशो वा अयस्मय्यः । अवान्तरदिशा रजताः । ऊर्ध्वा हरिण्यः । दिश एवास्मै कल्पयति । कस्त्वा छ्यति कस्त्वा विशास्तीत्याहाहिꣳसायै ५

apa vā etasmātprāṇāḥ krāmanti | yo'śvamedhena yajate | prāṇāya svāhā vyānāya svāheti saṃjñapyamāna āhutīrjuhoti | prāṇānevāsmindadhāti | nāsmātprāṇā apakrāmanti | avantīḥ sthāvantīstvāvantu | priyaṃ tvā priyāṇām | varṣiṣṭhamāpyānām | nidhīnāṃ tvā nidhipatim̐ havāmahe vaso mametyāha | apaivāsmai taddhnuvate 1 atho dhuvantyevainam | atho nyevāsmai hnuvate | triḥ pariyanti traya ime lokāḥ | ebhya evainaṃ lokebhyo dhuvate | triḥ punaḥ pariyanti | ṣaṭsaṃpadyante | ṣaḍvā ṛtavaḥ | ṛtubhirevainaṃ dhuvate | apa vā etebhyaḥ prāṇāḥ krāmanti 2 ye yajñe dhuvanaṃ tanvate | navakṛtvaḥ pariyanti | nava vai pūruṣe prāṇāḥ | prāṇānevātmandadhate | naibhyaḥ prāṇā apakrāmanti | ambe ambālyambika iti patnīmudānayati | ahvataivainām | subhage kāmpīlavāsinītyāha | tapa evaināmupanayati | suvarge loke saṃ prorṇvāthāmityāha 3 suvargamevaināṃ lokaṃ gamayati | āhamajāni garbhadhamā tvamajāsi garbhadhamityāha | prajā vai paśavo garbhaḥ | prajāmeva paśūnātmandhatte | devā vā aśvamedhe pavamāne | suvargaṃ lokaṃ na prājānan | tamaśvaḥ prājānāt | yatsūcībhirasipathānkalpayanti | suvargasya lokasya prajñātyai | gāyatrī triṣṭubjagatītyāha 4 yathāyajurevaitat | trayyaḥ sūcyo bhavanti | ayasmayyo rajatā hariṇyaḥ | asya vai lokasya rūpamayasmayyaḥ | antarikṣasya rajatāḥ | divo hariṇyaḥ | diśo vā ayasmayyaḥ | avāntaradiśā rajatāḥ | ūrdhvā hariṇyaḥ | diśa evāsmai kalpayati | kastvā chyati kastvā viśāstītyāhāhim̐sāyai 5

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप वा एतस्माच्छ्री राष्ट्रं क्रामति । योऽश्वमेधेन यजते । ऊर्ध्वामेनामुच्छ्रयतादित्याह । श्रीर्वै राष्ट्रमश्वमेधः । श्रियमेवास्मै राष्ट्रमूर्ध्वमुच्छ्रयति । वेणुभारं गिराविवेत्याह । राष्ट्रं वै भारः । राष्ट्रमेवास्मै पर्यूहति । अथास्या मध्यमेधतामित्याह । श्रीर्वै राष्ट्रस्य मध्यम् १ श्रियमेवावरुन्धे । शीते वाते पुनन्निवेत्याह । क्षेमो वै राष्ट्रस्य शीतो वातः । क्षेममेवावरुन्धे । यद्धरिणी यवमत्तीत्याह । विड्वै हरिणी ।राष्ट्रं यवः । विशं चैवास्मै राष्ट्रं च समीची दधाति । न पुष्टं पशु मन्यत इत्याह । तस्माद्राजा पशून्न पुष्यति २ शूद्रा यदर्यजारा न पोषाय धनायतीत्याह । तस्माद्वैशीपूत्रं नाभिषिञ्चन्ते । इयं यका शकुन्तिकेत्याह । विड्वै शकुन्तिका । राष्ट्रमश्वमेधः । विशं चैवास्मै । राष्ट्रं च समीची दधाति । आहलमिति सर्पतीत्याह । तस्माद्राष्ट्राय विशः सर्पन्ति । आहतं गभे पस इत्याह । विड्वै गभः ३ राष्ट्रं पसः । राष्ट्रमेव विश्याहन्ति । तस्माद्राष्ट्रं विशं घातुकम् । माता च ते पिता च त इत्याह । इयं वै माता । असौ पिता । आभ्यामेवैनं परिददाति । अग्रं वृक्षस्य रोहत इत्याह । श्रीर्वै वृक्षस्याग्रम् । श्रियमेवावरुन्धे ४ प्रसुलामीति ते पिता गभे मुष्टिमतꣳसयदित्याह । विड्वै गभः । राष्ट्रं मुष्टिः । राष्ट्रमेव विश्याहन्ति । तस्माद्राष्ट्रं विश घातुकम् । अप वा एतेभ्यः प्राणाः क्रामन्ति । ये यज्ञेऽपूतं वदन्ति । दधिक्राव्णो अकारिषमिति सुरभिमतीमृचं वदन्ति । प्राणा वै सुरभयः । प्राणानेवात्मन्दधते । नैभ्यः प्राणा अपक्रामन्ति । आपो हि ष्ठा मयोभुव इत्यद्भिर्मार्जयन्ते । आपो वै सर्वा देवताः । देवताभिरेवात्मानं पवयन्ते ५

apa vā etasmācchrī rāṣṭraṃ krāmati | yo'śvamedhena yajate | ūrdhvāmenāmucchrayatādityāha | śrīrvai rāṣṭramaśvamedhaḥ | śriyamevāsmai rāṣṭramūrdhvamucchrayati | veṇubhāraṃ girāvivetyāha | rāṣṭraṃ vai bhāraḥ | rāṣṭramevāsmai paryūhati | athāsyā madhyamedhatāmityāha | śrīrvai rāṣṭrasya madhyam 1 śriyamevāvarundhe | śīte vāte punannivetyāha | kṣemo vai rāṣṭrasya śīto vātaḥ | kṣemamevāvarundhe | yaddhariṇī yavamattītyāha | viḍvai hariṇī |rāṣṭraṃ yavaḥ | viśaṃ caivāsmai rāṣṭraṃ ca samīcī dadhāti | na puṣṭaṃ paśu manyata ityāha | tasmādrājā paśūnna puṣyati 2 śūdrā yadaryajārā na poṣāya dhanāyatītyāha | tasmādvaiśīpūtraṃ nābhiṣiñcante | iyaṃ yakā śakuntiketyāha | viḍvai śakuntikā | rāṣṭramaśvamedhaḥ | viśaṃ caivāsmai | rāṣṭraṃ ca samīcī dadhāti | āhalamiti sarpatītyāha | tasmādrāṣṭrāya viśaḥ sarpanti | āhataṃ gabhe pasa ityāha | viḍvai gabhaḥ 3 rāṣṭraṃ pasaḥ | rāṣṭrameva viśyāhanti | tasmādrāṣṭraṃ viśaṃ ghātukam | mātā ca te pitā ca ta ityāha | iyaṃ vai mātā | asau pitā | ābhyāmevainaṃ paridadāti | agraṃ vṛkṣasya rohata ityāha | śrīrvai vṛkṣasyāgram | śriyamevāvarundhe 4 prasulāmīti te pitā gabhe muṣṭimatam̐sayadityāha | viḍvai gabhaḥ | rāṣṭraṃ muṣṭiḥ | rāṣṭrameva viśyāhanti | tasmādrāṣṭraṃ viśa ghātukam | apa vā etebhyaḥ prāṇāḥ krāmanti | ye yajñe'pūtaṃ vadanti | dadhikrāvṇo akāriṣamiti surabhimatīmṛcaṃ vadanti | prāṇā vai surabhayaḥ | prāṇānevātmandadhate | naibhyaḥ prāṇā apakrāmanti | āpo hi ṣṭhā mayobhuva ityadbhirmārjayante | āpo vai sarvā devatāḥ | devatābhirevātmānaṃ pavayante 5

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा प्रेणानुप्राविशत् । ताभ्यः पुनः संभवितुं नाशक्नोत् । सोऽब्रवीत् । ऋध्नवदित्सः । यो मेऽतः पुनः संभरदिति । तं देवा अश्वमेधेनैव समभरन् । ततो वै त आर्ध्नुवन् । योऽश्वमेधेन यजते । प्रजापतिमेव सम्भरत्यृध्नोति । पुरुषमालभते १ वैराजो वै पुरुषः । विराजमेवालभते । अथो अन्नं वै विराट् । अन्नमेवावरुन्धे । अश्वमालभते । प्राजापत्यो वा अश्वः । प्रजापतिमेवालभते । अथो श्रीर्वा एकशफम् । श्रियमेवावरुन्धे । गामालभते २ यज्ञो वै गौः । यज्ञमेवालभते । अथो अन्नं वै गौः । अन्नमेवावरुन्धे । अजावी आलभते भूम्ने । अथो पुष्टिर्वै भूमा । पुष्टिमेवावरुन्धे । पर्यग्निकृतं पुरुषं चारण्याꣳ श्चोत्सृजन्त्यहिꣳ सायै । उभौ वा एतौ पशू आलभ्येते । यश्चावमो यश्च परमः । तेऽस्योभये यज्ञे बद्धाः । अभीष्टा अभिप्रीताः । अभिजिता अभिहुता भवन्ति । नैनं दंक्ष्णवः पशवो यज्ञे बद्धाः । अभीष्टा अभिप्रीताः । अभिजिता अभिहुता हिꣳ सन्ति । योऽश्वमेधेन यजते । य उ चैनमेवं वेद ३

prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā preṇānuprāviśat | tābhyaḥ punaḥ saṃbhavituṃ nāśaknot | so'bravīt | ṛdhnavaditsaḥ | yo me'taḥ punaḥ saṃbharaditi | taṃ devā aśvamedhenaiva samabharan | tato vai ta ārdhnuvan | yo'śvamedhena yajate | prajāpatimeva sambharatyṛdhnoti | puruṣamālabhate 1 vairājo vai puruṣaḥ | virājamevālabhate | atho annaṃ vai virāṭ | annamevāvarundhe | aśvamālabhate | prājāpatyo vā aśvaḥ | prajāpatimevālabhate | atho śrīrvā ekaśapham | śriyamevāvarundhe | gāmālabhate 2 yajño vai gauḥ | yajñamevālabhate | atho annaṃ vai gauḥ | annamevāvarundhe | ajāvī ālabhate bhūmne | atho puṣṭirvai bhūmā | puṣṭimevāvarundhe | paryagnikṛtaṃ puruṣaṃ cāraṇyām̐ ścotsṛjantyahim̐ sāyai | ubhau vā etau paśū ālabhyete | yaścāvamo yaśca paramaḥ | te'syobhaye yajñe baddhāḥ | abhīṣṭā abhiprītāḥ | abhijitā abhihutā bhavanti | nainaṃ daṃkṣṇavaḥ paśavo yajñe baddhāḥ | abhīṣṭā abhiprītāḥ | abhijitā abhihutā him̐ santi | yo'śvamedhena yajate | ya u cainamevaṃ veda 3

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथमेन वा एष स्तोमेन राध्वा । चतुष्टोमेन कृतेनायानामुत्तरेऽहन् । एकविꣳ शे प्रतिष्ठायां प्रतितिष्ठति । एकविꣳ शात्प्रतिष्ठाया ऋतूनन्वारोहति । ऋतवो वै पृष्ठानि । ऋतवः संवत्सरः । ऋतुष्वेव संवत्सरे प्रतिष्ठाय । देवता अभ्यारोहति । शक्वरयः पृष्ठं भवन्त्यन्यदन्यच्छन्दः । अन्येऽन्ये वा एते पशव आलभ्यन्ते १ उतेव ग्राम्याः । उतेवारण्याः । अहरेव रूपेण समर्धयति । अथो अह्न एवैष बलिर्ह्रियते । तदाहुः । अपशवो वा एते । यदजावयश्चारण्याश्च । एते वै सर्वे पशवः । यद्गव्या इति । गव्यान्पशूनुत्तमेऽहन्नालभते २ तेनैवोभयान्पशूनवरुन्धे । प्राजापत्या भवन्ति । अनभिजितस्याभिजित्यै । सौरीर्नव श्वेता वशा अनूबन्धा भवन्ति । अन्तत एव ब्रह्मवर्चसमवरुन्धे । सोमाय स्वराज्ञेऽनोवाहावनड्वाहाविति द्वन्द्विनः पशूनालभते । अहोरात्राणामभिजित्यै । पशुभिर्वा एष व्यृध्यते । योऽश्वमेधेन यजते । छगलं कल्माषं किकिदीविं विदीगयमिति त्वाष्ट्रान्पशूनालभते । पशुभिरेवात्मानꣳ समर्धयति । ऋतुभिर्वा एष व्यृध्यते । योऽश्वमेधेन यजते । पिशङ्गास्त्रयो वासन्ता इत्यृतुपशूनालभते । ऋतुभिरेवात्मानꣳ समर्धयति । आ वा एष पशुभ्यो वृश्च्यते । योऽश्वमेधेन यजते । पर्यग्निकृता उत्सृजन्त्यनाव्रस्काय ३

prathamena vā eṣa stomena rādhvā | catuṣṭomena kṛtenāyānāmuttare'han | ekavim̐ śe pratiṣṭhāyāṃ pratitiṣṭhati | ekavim̐ śātpratiṣṭhāyā ṛtūnanvārohati | ṛtavo vai pṛṣṭhāni | ṛtavaḥ saṃvatsaraḥ | ṛtuṣveva saṃvatsare pratiṣṭhāya | devatā abhyārohati | śakvarayaḥ pṛṣṭhaṃ bhavantyanyadanyacchandaḥ | anye'nye vā ete paśava ālabhyante 1 uteva grāmyāḥ | utevāraṇyāḥ | ahareva rūpeṇa samardhayati | atho ahna evaiṣa balirhriyate | tadāhuḥ | apaśavo vā ete | yadajāvayaścāraṇyāśca | ete vai sarve paśavaḥ | yadgavyā iti | gavyānpaśūnuttame'hannālabhate 2 tenaivobhayānpaśūnavarundhe | prājāpatyā bhavanti | anabhijitasyābhijityai | saurīrnava śvetā vaśā anūbandhā bhavanti | antata eva brahmavarcasamavarundhe | somāya svarājñe'novāhāvanaḍvāhāviti dvandvinaḥ paśūnālabhate | ahorātrāṇāmabhijityai | paśubhirvā eṣa vyṛdhyate | yo'śvamedhena yajate | chagalaṃ kalmāṣaṃ kikidīviṃ vidīgayamiti tvāṣṭrānpaśūnālabhate | paśubhirevātmānam̐ samardhayati | ṛtubhirvā eṣa vyṛdhyate | yo'śvamedhena yajate | piśaṅgāstrayo vāsantā ityṛtupaśūnālabhate | ṛtubhirevātmānam̐ samardhayati | ā vā eṣa paśubhyo vṛścyate | yo'śvamedhena yajate | paryagnikṛtā utsṛjantyanāvraskāya 3

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजापतिरकामयत महानन्नादः स्यामिति । स एतावश्वमेधे महिमानावपश्यत् । तावगृह्णीत । ततो वै स महानन्नादोऽभवत् । यः कामयेत महानन्नादः स्यामिति । स एतवश्वमेधे महिमानौ गृह्णीत । महानेवान्नादो भवति । यजमानदेवत्या वै वपा । राजा महिमा । यद्वपां महिम्नोभयतः परियजति । यजमानमेव राज्येनोभयतः परिगृह्णाति । पुरस्तात्स्वाहाकारा वा अन्ये देवाः । उपरिष्टात्स्वाहाकारा अन्ये । ते वा एतेऽश्व एव मेध्य उभयेऽवरुध्यन्ते । यद्वपां महिम्नोभयतः परियजति । तानेवोभयान्प्रीणाति १

prajāpatirakāmayata mahānannādaḥ syāmiti | sa etāvaśvamedhe mahimānāvapaśyat | tāvagṛhṇīta | tato vai sa mahānannādo'bhavat | yaḥ kāmayeta mahānannādaḥ syāmiti | sa etavaśvamedhe mahimānau gṛhṇīta | mahānevānnādo bhavati | yajamānadevatyā vai vapā | rājā mahimā | yadvapāṃ mahimnobhayataḥ pariyajati | yajamānameva rājyenobhayataḥ parigṛhṇāti | purastātsvāhākārā vā anye devāḥ | upariṣṭātsvāhākārā anye | te vā ete'śva eva medhya ubhaye'varudhyante | yadvapāṃ mahimnobhayataḥ pariyajati | tānevobhayānprīṇāti 1

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैश्वदेवो वा अश्वः । तं यत्प्राजापत्यं कुर्यात् । या देवता अपिभागाः । ता भागधेयेन व्यर्धयेत् । देवताभ्यः समदं दध्यात् । स्तेगान्दꣳ ष्ट्राभ्यां मण्डूकाञ्जम्भ्येभिरिति । आज्यमवदानं कृत्वा प्रतिसंख्यायमाहुतीर्जुहोति । या एव देवता अपिभागाः । ता भागधेयेन समर्धयति । न देवताभ्यः समदं दधाति १ चतुर्दशैताननुवाकाञ्जुहोत्यनन्तरित्यै । प्रयासाय स्वाहेति पञ्चदशम् । पञ्चदश वा अर्धमासस्य रात्रयः । अर्धमासशः संवत्सर आप्यते । देवासुराः संयत्ता आसन् । तेऽब्रुवन्नग्नयः स्विष्टकृतः । अश्वस्य मेध्यस्य वयमुद्धारमुद्धरामहै । अथैतानभिभवामेति । ते लोहितमुदहरन्त । ततो देवा अभवन् २ परासुराः । यत्स्विष्टकृद्भ्यो लोहितं जुहोति भ्रातृव्याभिभूत्यै । भवत्यात्मना । परास्य भ्रातृव्यो भवति । गोमृगकण्ठेन प्रथमामाहुतिं जुहोति । पशवो वै गोमृगः । रुद्रो ऽग्निः स्विष्टकृत् । रुद्रा देव पशूनन्तर्दधाति । अथो यत्रैषाहुतिर्हूयते । न तत्र रुद्र ः! पशूनभिमन्यते ३ अश्वशफेन द्वितीयामाहुतिं जुहोति । पशवो वा एकशफम् । रुद्रो ऽग्निः स्विष्टकृत् । रुद्रा देव पशूनन्तर्दधाति । अथो यत्रैषाहुतिर्हूयते । न तत्र रुद्रः पशूनभिमन्यते । अयस्मयेन कमण्डलुना तृतीयामाहुतिं जुहोत्यायास्यो वै प्रजाः । रुद्रो ऽग्निः स्विष्टकृत् । रुद्रा देव प्रजा अन्तर्दधाति । अथो यत्रैषाहुतिर्हूयते । न तत्र रुद्र ः! प्रजा अभिमन्यते ४

vaiśvadevo vā aśvaḥ | taṃ yatprājāpatyaṃ kuryāt | yā devatā apibhāgāḥ | tā bhāgadheyena vyardhayet | devatābhyaḥ samadaṃ dadhyāt | stegāndam̐ ṣṭrābhyāṃ maṇḍūkāñjambhyebhiriti | ājyamavadānaṃ kṛtvā pratisaṃkhyāyamāhutīrjuhoti | yā eva devatā apibhāgāḥ | tā bhāgadheyena samardhayati | na devatābhyaḥ samadaṃ dadhāti 1 caturdaśaitānanuvākāñjuhotyanantarityai | prayāsāya svāheti pañcadaśam | pañcadaśa vā ardhamāsasya rātrayaḥ | ardhamāsaśaḥ saṃvatsara āpyate | devāsurāḥ saṃyattā āsan | te'bruvannagnayaḥ sviṣṭakṛtaḥ | aśvasya medhyasya vayamuddhāramuddharāmahai | athaitānabhibhavāmeti | te lohitamudaharanta | tato devā abhavan 2 parāsurāḥ | yatsviṣṭakṛdbhyo lohitaṃ juhoti bhrātṛvyābhibhūtyai | bhavatyātmanā | parāsya bhrātṛvyo bhavati | gomṛgakaṇṭhena prathamāmāhutiṃ juhoti | paśavo vai gomṛgaḥ | rudro 'gniḥ sviṣṭakṛt | rudrā deva paśūnantardadhāti | atho yatraiṣāhutirhūyate | na tatra rudra ḥ! paśūnabhimanyate 3 aśvaśaphena dvitīyāmāhutiṃ juhoti | paśavo vā ekaśapham | rudro 'gniḥ sviṣṭakṛt | rudrā deva paśūnantardadhāti | atho yatraiṣāhutirhūyate | na tatra rudraḥ paśūnabhimanyate | ayasmayena kamaṇḍalunā tṛtīyāmāhutiṃ juhotyāyāsyo vai prajāḥ | rudro 'gniḥ sviṣṭakṛt | rudrā deva prajā antardadhāti | atho yatraiṣāhutirhūyate | na tatra rudra ḥ! prajā abhimanyate 4

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्वस्य वा आलब्धस्य मेध उदक्रामत् । तदश्वस्तोमीयमभवत् । यदश्वस्तोमीयं जुहोति । समेधमेवैनमालभते । आज्येन जुहोति । मेधो वा आज्यम् । मेधोऽश्वस्तोमीयम् । मेधेनैवास्मिन्मेधं दधाति । षट्त्रिꣳ शतं जुहोति । षट्त्रिꣳ शदक्षरा बृहती १ बार्हताः पशवः । सा पशूनां मात्रा । पशूनेव मात्रया समर्धयति । ता यद्भूयसीर्वा कनीयसीर्वा जुहुयात् । पशून्मत्रया व्यर्धयेत् । षट्त्रिꣳ शतं जुहोति । षट्त्रिꣳ शदक्षरा बृहती । बार्हताः पशवः । सा पशूनां मात्रा । पशूनेव मात्रया समर्धयति २ अश्वस्तोमीयꣳ हुत्वा द्विपदा जुहोति । द्विपाद्वै पुरुषो द्विप्रतिष्ठः । तदेनं प्रतिष्ठया समर्धयति । तदाहुः । अश्वस्तोमीयं पूर्वꣳ होतव्या३ꣳ! द्विपदा३ इति । अश्वो वा अश्वस्तोमीयम् । पुरुषो द्विपदाः । अश्वस्तोमीयꣳ हुत्वा द्विपदा जुहोति । तस्माद्द्विपाच्चतुष्पादमत्ति । अथो द्विपद्येव चतुष्पदः प्रतिष्ठापयति । द्विपदा हुत्वा । नान्यामुत्तरामाहुतिं जुहुयात् । यदन्यामुत्तरामाहुतिं जुहुयात् । प्र प्रतिष्ठायाश्च्यवेत । द्विपदा अन्ततो जुहोति प्रतिष्ठित्यै ३

aśvasya vā ālabdhasya medha udakrāmat | tadaśvastomīyamabhavat | yadaśvastomīyaṃ juhoti | samedhamevainamālabhate | ājyena juhoti | medho vā ājyam | medho'śvastomīyam | medhenaivāsminmedhaṃ dadhāti | ṣaṭtrim̐ śataṃ juhoti | ṣaṭtrim̐ śadakṣarā bṛhatī 1 bārhatāḥ paśavaḥ | sā paśūnāṃ mātrā | paśūneva mātrayā samardhayati | tā yadbhūyasīrvā kanīyasīrvā juhuyāt | paśūnmatrayā vyardhayet | ṣaṭtrim̐ śataṃ juhoti | ṣaṭtrim̐ śadakṣarā bṛhatī | bārhatāḥ paśavaḥ | sā paśūnāṃ mātrā | paśūneva mātrayā samardhayati 2 aśvastomīyam̐ hutvā dvipadā juhoti | dvipādvai puruṣo dvipratiṣṭhaḥ | tadenaṃ pratiṣṭhayā samardhayati | tadāhuḥ | aśvastomīyaṃ pūrvam̐ hotavyā3m̐! dvipadā3 iti | aśvo vā aśvastomīyam | puruṣo dvipadāḥ | aśvastomīyam̐ hutvā dvipadā juhoti | tasmāddvipāccatuṣpādamatti | atho dvipadyeva catuṣpadaḥ pratiṣṭhāpayati | dvipadā hutvā | nānyāmuttarāmāhutiṃ juhuyāt | yadanyāmuttarāmāhutiṃ juhuyāt | pra pratiṣṭhāyāścyaveta | dvipadā antato juhoti pratiṣṭhityai 3

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजापतिरश्वमेधमसृजत । सोऽस्मात्सृष्टोऽपाक्रामत् । तं यज्ञक्रतुभिरन्वैच्छत् । तं यज्ञक्रतुभिर्नान्वविन्दत् । तमिष्टिभिरन्वैच्छत् । तमिष्टिभिरन्वविन्दत् । तदिष्टीनामिष्टित्वम् । यत्संवत्सरमिष्टिभिर्यजते । अश्वमेव तदन्विच्छति । सावित्रियो भवन्ति १ इयं वै सविता । यो वा अस्यां नश्यति यो निलयते । अस्यां वाव तं विन्दन्ति । न वा इमाम्कश्चनेत्याहुः । तिर्यङ्नोर्ध्वोऽत्येतुमर्हतीति । यत्सावित्रियो भवन्ति । सवितृप्रसूत एवैनमिच्छति । ईश्वरो वा अश्वः प्रमुक्तः परां परावतं गन्तोः । यत्सायं धृतीर्जुहोति । अश्वस्य यत्यै धृत्यै २ यत्प्रातरिष्टिभिर्यजते । अश्वमेव तदन्विच्छति । यत्सायं धृतीर्जुहोति । अश्वस्यैव यत्यै धृत्यै । तस्मात्सायं प्रजाः क्षेम्या भवन्ति । यत्प्रात-रिष्टिभिर्यजते । अश्वमेव तदन्विच्छति । तस्माद्दिवा नष्टैष एति । यत्प्रात-रिष्टिभिर्यजते सायं धृतीर्जुहोति । अहोरात्राभ्यामेवैनमन्विच्छति । अथो अहोरात्राभ्यामेवास्मै योगक्षेमं कल्पयति ३

prajāpatiraśvamedhamasṛjata | so'smātsṛṣṭo'pākrāmat | taṃ yajñakratubhiranvaicchat | taṃ yajñakratubhirnānvavindat | tamiṣṭibhiranvaicchat | tamiṣṭibhiranvavindat | tadiṣṭīnāmiṣṭitvam | yatsaṃvatsaramiṣṭibhiryajate | aśvameva tadanvicchati | sāvitriyo bhavanti 1 iyaṃ vai savitā | yo vā asyāṃ naśyati yo nilayate | asyāṃ vāva taṃ vindanti | na vā imāmkaścanetyāhuḥ | tiryaṅnordhvo'tyetumarhatīti | yatsāvitriyo bhavanti | savitṛprasūta evainamicchati | īśvaro vā aśvaḥ pramuktaḥ parāṃ parāvataṃ gantoḥ | yatsāyaṃ dhṛtīrjuhoti | aśvasya yatyai dhṛtyai 2 yatprātariṣṭibhiryajate | aśvameva tadanvicchati | yatsāyaṃ dhṛtīrjuhoti | aśvasyaiva yatyai dhṛtyai | tasmātsāyaṃ prajāḥ kṣemyā bhavanti | yatprāta-riṣṭibhiryajate | aśvameva tadanvicchati | tasmāddivā naṣṭaiṣa eti | yatprāta-riṣṭibhiryajate sāyaṃ dhṛtīrjuhoti | ahorātrābhyāmevainamanvicchati | atho ahorātrābhyāmevāsmai yogakṣemaṃ kalpayati 3

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप वा एतस्माच्छ्री राष्ट्रं क्रामति । योऽश्वमेधेन यजते । ब्राह्मणौ वीणागाथिनौ गायतः । श्रिया वा एतद्रू पम् । यद्वीणा । श्रियमेवास्मिन्तद्धत्तः । यदा खलु वै पुरुषः श्रियमश्नुते । वीणास्मै वाद्यते । तदाहुः । यदुभौ ब्राह्मणौ गायेताम् १ प्रभ्रꣳ शुकास्माच्छ्रीः स्यात् । न वै ब्राह्मणे श्री रमत इति । ब्राह्मणोऽन्यो गायेत् । राजन्योऽन्यः । ब्रह्म वै ब्राह्मणः । क्षत्रꣳ राजन्यः । तथा हास्य ब्रह्मणा च क्षत्रेण चोभयतः श्रीः परिगृहीता भवति । तदाहुः । यदुभौ दिवा गायेताम् । अपास्माद्रा ष्ट्रं क्रामेत् २ न वा ब्राह्मणे राष्ट्रꣳ रमत इति । यदा खलु वै राजा कामयते । अथ ब्राह्मणं जिनाति । दिवा ब्राह्मणो गायेत् । नक्तꣳ राजन्यः । ब्रह्मणो वै रूपमहः । क्षत्रस्य रात्रिः । तथा हास्य ब्रह्मणा च क्षत्रेण चोभयतो राष्ट्रं परिगृहीतं भवति । इत्यददा इत्ययजथा इत्यपच इति ब्राह्मणो गायेत् । इष्टापूर्तं वै ब्राह्मणस्य ३ इष्टापूर्तेनैवैनꣳ स समर्धयति । इत्यजिना इत्ययुध्यथा इत्यमुꣳ संग्राममहन्निति राजन्यः । युद्धं वै राजन्यस्य । युद्धेनैवैनꣳ स समर्धयति । अक्ळ्प्ता वा एतस्यर्तव इत्याहुः । योऽश्वमेधेन यजत इति । तिस्रोऽन्यो गायति तिस्रोऽन्यः । षट्त्सम्पद्यन्ते । षड्वा ऋतवः । ऋतूनेवास्मै कल्पयतः । ताभ्याꣳ सꣳ स्थायाम् । अनोयुक्ते च शते च ददाति । शतायुः पुरुषः शतेन्द्रि यः । आयुष्येवेन्द्रि ये प्रतितिष्ठति ४

apa vā etasmācchrī rāṣṭraṃ krāmati | yo'śvamedhena yajate | brāhmaṇau vīṇāgāthinau gāyataḥ | śriyā vā etadrū pam | yadvīṇā | śriyamevāsmintaddhattaḥ | yadā khalu vai puruṣaḥ śriyamaśnute | vīṇāsmai vādyate | tadāhuḥ | yadubhau brāhmaṇau gāyetām 1 prabhram̐ śukāsmācchrīḥ syāt | na vai brāhmaṇe śrī ramata iti | brāhmaṇo'nyo gāyet | rājanyo'nyaḥ | brahma vai brāhmaṇaḥ | kṣatram̐ rājanyaḥ | tathā hāsya brahmaṇā ca kṣatreṇa cobhayataḥ śrīḥ parigṛhītā bhavati | tadāhuḥ | yadubhau divā gāyetām | apāsmādrā ṣṭraṃ krāmet 2 na vā brāhmaṇe rāṣṭram̐ ramata iti | yadā khalu vai rājā kāmayate | atha brāhmaṇaṃ jināti | divā brāhmaṇo gāyet | naktam̐ rājanyaḥ | brahmaṇo vai rūpamahaḥ | kṣatrasya rātriḥ | tathā hāsya brahmaṇā ca kṣatreṇa cobhayato rāṣṭraṃ parigṛhītaṃ bhavati | ityadadā ityayajathā ityapaca iti brāhmaṇo gāyet | iṣṭāpūrtaṃ vai brāhmaṇasya 3 iṣṭāpūrtenaivainam̐ sa samardhayati | ityajinā ityayudhyathā ityamum̐ saṃgrāmamahanniti rājanyaḥ | yuddhaṃ vai rājanyasya | yuddhenaivainam̐ sa samardhayati | akl̤ptā vā etasyartava ityāhuḥ | yo'śvamedhena yajata iti | tisro'nyo gāyati tisro'nyaḥ | ṣaṭtsampadyante | ṣaḍvā ṛtavaḥ | ṛtūnevāsmai kalpayataḥ | tābhyām̐ sam̐ sthāyām | anoyukte ca śate ca dadāti | śatāyuḥ puruṣaḥ śatendri yaḥ | āyuṣyevendri ye pratitiṣṭhati 4

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषु वा एषु लोकेषु मृत्यवोऽन्वायत्ताः । तेभ्यो यदाहुतीर्न जुहुयात् । लोकेलोक एनं मृत्युर्विन्देत् । मृत्यवे स्वाहा मृत्यवे स्वाहेत्यभिपूर्वमा-हुतीर्जुहोति । लोकाल्लोकादेव मृत्युमवयजते । नैनं लोकेलोके मृत्यु-र्विन्दति । यदमुष्मै स्वाहामुष्मै स्वाहेति जुह्वत्संचक्षीत । बहुं मृत्युममित्रं कुर्वीत । मृत्यवे स्वाहेत्येकस्मा एवैकां जुहुयात् । एको वा अमुष्मिꣳ ल्लोके मृत्युः १ अशनयामृत्युरेव । तमेवामुष्मिꣳ ल्लोकेऽवयजते । भ्रूणहत्यायै स्वाहेत्यवभृथ आहुतिं जुहोति । भ्रूणहत्यामेवावयजते । तदाहुः । यद्भ्रूणहत्यापात्र्! याथ । कस्माद्यज्ञेऽपि क्रियत इति । अमृत्युर्वा अन्यो भ्रूणहत्याया इत्याहुः । भ्रूणहत्या वाव मृत्युरिति । यद्भ्रूणहत्यायै स्वाहेत्यवभृथ आहुतिं जुहोति २ मृत्युमेवाहुत्या तर्पयित्वा परिपाणं कृत्वा । भ्रूणघ्ने भेषजं करोति । एताꣳ ह वै मुण्डिभ औदन्यवः । भ्रूणहत्यायै प्रायश्चित्तिं विदां चकार । यो हास्यापि प्रजायां ब्राह्मणꣳ हन्ति । सर्वस्मै तस्मै भेषजं करोति । जुम्बकाय स्वाहेत्यवभृथ उत्तमामाहुतिं जुहोति । वरुणो वै जुम्बकः । अन्तत एव वरुणमवयजते । खलतेर्विक्लिधस्य शुक्लस्य पिङ्गाक्षस्य मूर्धन्जुहोति । एतद्वै वरुणस्य रूपं ।रूपेणैव वरुणमवयजते ३

sarveṣu vā eṣu lokeṣu mṛtyavo'nvāyattāḥ | tebhyo yadāhutīrna juhuyāt | lokeloka enaṃ mṛtyurvindet | mṛtyave svāhā mṛtyave svāhetyabhipūrvamā-hutīrjuhoti | lokāllokādeva mṛtyumavayajate | nainaṃ lokeloke mṛtyu-rvindati | yadamuṣmai svāhāmuṣmai svāheti juhvatsaṃcakṣīta | bahuṃ mṛtyumamitraṃ kurvīta | mṛtyave svāhetyekasmā evaikāṃ juhuyāt | eko vā amuṣmim̐ lloke mṛtyuḥ 1 aśanayāmṛtyureva | tamevāmuṣmim̐ lloke'vayajate | bhrūṇahatyāyai svāhetyavabhṛtha āhutiṃ juhoti | bhrūṇahatyāmevāvayajate | tadāhuḥ | yadbhrūṇahatyāpātr! yātha | kasmādyajñe'pi kriyata iti | amṛtyurvā anyo bhrūṇahatyāyā ityāhuḥ | bhrūṇahatyā vāva mṛtyuriti | yadbhrūṇahatyāyai svāhetyavabhṛtha āhutiṃ juhoti 2 mṛtyumevāhutyā tarpayitvā paripāṇaṃ kṛtvā | bhrūṇaghne bheṣajaṃ karoti | etām̐ ha vai muṇḍibha audanyavaḥ | bhrūṇahatyāyai prāyaścittiṃ vidāṃ cakāra | yo hāsyāpi prajāyāṃ brāhmaṇam̐ hanti | sarvasmai tasmai bheṣajaṃ karoti | jumbakāya svāhetyavabhṛtha uttamāmāhutiṃ juhoti | varuṇo vai jumbakaḥ | antata eva varuṇamavayajate | khalaterviklidhasya śuklasya piṅgākṣasya mūrdhanjuhoti | etadvai varuṇasya rūpaṃ |rūpeṇaiva varuṇamavayajate 3

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वारुणो वा अश्वः । तं देवतया व्यर्धयति । यत्प्राजापत्यं करोति । नमो राज्ञे नमो वरुणायेत्याह । वारुणो वा अश्वः । स्वयैवैनं देवतया समर्धयति । नमोऽश्वाय नमः प्रजापतय इत्याह । प्राजापत्यो वा अश्वः । स्वयैवैनं देवतया समर्धयति । नमोऽधिपतय इत्याह १ धर्मो वा अधिपतिः । धर्ममेवावरुन्धे । अधिपतिरस्यधिपतिं मा कुर्वधि-पतिरहं प्रजानां भूयासमित्याह । अधिपतिमेवैनꣳ समानानां करोति । मां धेहि मयि धेहीत्याह । आशिषमेवैतामाशास्ते । उपाकृताय स्वाहेत्युपाकृते जुहोति । आलब्धाय स्वाहेति नियुक्ते जुहोति । हुताय स्वाहेति हुते जुहोति । एषां लोकानामविजित्यै २ प्र वा एष एभ्यो लोकेभ्यश्च्यवते । योऽश्वमेधेन यजते । आग्नेयमैन्द्राग्नमाश्विनम् । तान्पशूनालभते प्रतिष्ठित्यै । यदाग्नेयो भवति । अग्निः सर्वा देवताः । देवता एवावरुन्धे । ब्रह्म वा अग्निः । क्षत्रमिन्द्रः । यदैन्द्राग्नो भवति ३ ब्रह्मक्षत्रे एवावरुन्धे । यदाश्विनो भवति । आशिषामवरुद्ध्यै । त्रयो भवन्ति । त्रय इमे लोकाः । एष्वेव लोकेषु प्रतितिष्ठति । अग्नयेऽꣳहोमुचेऽष्टाकपाल इति दशहविषमिष्टिं निर्वपति । दशाक्षरा विराट् । अन्नं विराट् । विराजैवान्नाद्यमवरुन्धे । अग्नेर्मन्वे प्रथमस्य प्रचेतस इति याज्यानुवाक्या भवन्ति सर्वत्वाय ४

vāruṇo vā aśvaḥ | taṃ devatayā vyardhayati | yatprājāpatyaṃ karoti | namo rājñe namo varuṇāyetyāha | vāruṇo vā aśvaḥ | svayaivainaṃ devatayā samardhayati | namo'śvāya namaḥ prajāpataya ityāha | prājāpatyo vā aśvaḥ | svayaivainaṃ devatayā samardhayati | namo'dhipataya ityāha 1 dharmo vā adhipatiḥ | dharmamevāvarundhe | adhipatirasyadhipatiṃ mā kurvadhi-patirahaṃ prajānāṃ bhūyāsamityāha | adhipatimevainam̐ samānānāṃ karoti | māṃ dhehi mayi dhehītyāha | āśiṣamevaitāmāśāste | upākṛtāya svāhetyupākṛte juhoti | ālabdhāya svāheti niyukte juhoti | hutāya svāheti hute juhoti | eṣāṃ lokānāmavijityai 2 pra vā eṣa ebhyo lokebhyaścyavate | yo'śvamedhena yajate | āgneyamaindrāgnamāśvinam | tānpaśūnālabhate pratiṣṭhityai | yadāgneyo bhavati | agniḥ sarvā devatāḥ | devatā evāvarundhe | brahma vā agniḥ | kṣatramindraḥ | yadaindrāgno bhavati 3 brahmakṣatre evāvarundhe | yadāśvino bhavati | āśiṣāmavaruddhyai | trayo bhavanti | traya ime lokāḥ | eṣveva lokeṣu pratitiṣṭhati | agnaye'm̐homuce'ṣṭākapāla iti daśahaviṣamiṣṭiṃ nirvapati | daśākṣarā virāṭ | annaṃ virāṭ | virājaivānnādyamavarundhe | agnermanve prathamasya pracetasa iti yājyānuvākyā bhavanti sarvatvāya 4

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यश्वमुपतपद्विन्देत् । आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेत् । सौम्यं चरुम् । सावित्रमष्टाकपालम् । यदाग्नेयो भवति । अग्निः सर्वा देवताः । देवताभिरेवैनं भिषज्यति । यत्सौम्यो भवति । सोमो वा ओषधीनाꣳ राजा । याभ्य एवैनं विन्दति १ ताभिरेवैनं भिषज्यति । यत्सावित्रो भवति । सवितृप्रसूत एवैनं भिषज्यति । एताभिरेवैनं देवताभिर्भिषज्यति । अगदो हैव भवति । पौष्णं चरुं निर्वपेत् । यदि श्लोणः स्यात् । पूषा वै श्लौण्यस्य भिषक् । स एवैनं भिषज्यति । अश्लोणो हैव भवति २ रौद्रं चरुं निर्वपेत् । यदि महती देवताभिमन्येत । एतद्देवत्यो वा अश्वः । स्वयैवैनं देवतया भिषज्यति । अगदो हैव भवति । वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेन्मृगाखरे यदि नागच्छेत् । इयं वा अग्निर्वैश्वानरः । इयमेवैनमर्चिभ्यां परिरोधमानयति । आ हैव सुत्यमहर्गच्छति । यद्यधीयात् ३ अग्नयेऽꣳहोमुचेऽष्टाकपालः । सौर्यं पयः । वायव्य आज्यभागः । यजमानो वा अश्वः । अꣳहसा वा एष गृहीतः । यस्याश्वो मेधाय प्रोक्षितोऽध्येति । यदꣳहोमुचे निर्वपति । अꣳहस एव तेन मुच्यते । यजमानो वा अश्वः । रेतसा वा एष व्यृध्यते ४ यस्याश्वो मेधाय प्रोक्षितोऽध्येति । सौर्यꣳ रेतः । यत्सौर्यं पयो भवति । रेतसैवैनꣳ स समर्धयति । यजमानो वा अश्वः । गर्भैर्वा एष व्यृध्यते । यस्याश्वो मेधाय प्रोक्षितोऽध्येति । वायव्या गर्भाः । यद्वायव्य आज्यभागो भवति । गर्भैरेवैनꣳ स समर्धयति । अथो यस्यैषाश्वमेधे प्रायश्चितिः क्रियते । इष्ट्वा वसीयान्भवति ५

yadyaśvamupatapadvindet | āgneyamaṣṭākapālaṃ nirvapet | saumyaṃ carum | sāvitramaṣṭākapālam | yadāgneyo bhavati | agniḥ sarvā devatāḥ | devatābhirevainaṃ bhiṣajyati | yatsaumyo bhavati | somo vā oṣadhīnām̐ rājā | yābhya evainaṃ vindati 1 tābhirevainaṃ bhiṣajyati | yatsāvitro bhavati | savitṛprasūta evainaṃ bhiṣajyati | etābhirevainaṃ devatābhirbhiṣajyati | agado haiva bhavati | pauṣṇaṃ caruṃ nirvapet | yadi śloṇaḥ syāt | pūṣā vai ślauṇyasya bhiṣak | sa evainaṃ bhiṣajyati | aśloṇo haiva bhavati 2 raudraṃ caruṃ nirvapet | yadi mahatī devatābhimanyeta | etaddevatyo vā aśvaḥ | svayaivainaṃ devatayā bhiṣajyati | agado haiva bhavati | vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapenmṛgākhare yadi nāgacchet | iyaṃ vā agnirvaiśvānaraḥ | iyamevainamarcibhyāṃ parirodhamānayati | ā haiva sutyamahargacchati | yadyadhīyāt 3 agnaye'm̐homuce'ṣṭākapālaḥ | sauryaṃ payaḥ | vāyavya ājyabhāgaḥ | yajamāno vā aśvaḥ | am̐hasā vā eṣa gṛhītaḥ | yasyāśvo medhāya prokṣito'dhyeti | yadam̐homuce nirvapati | am̐hasa eva tena mucyate | yajamāno vā aśvaḥ | retasā vā eṣa vyṛdhyate 4 yasyāśvo medhāya prokṣito'dhyeti | sauryam̐ retaḥ | yatsauryaṃ payo bhavati | retasaivainam̐ sa samardhayati | yajamāno vā aśvaḥ | garbhairvā eṣa vyṛdhyate | yasyāśvo medhāya prokṣito'dhyeti | vāyavyā garbhāḥ | yadvāyavya ājyabhāgo bhavati | garbhairevainam̐ sa samardhayati | atho yasyaiṣāśvamedhe prāyaścitiḥ kriyate | iṣṭvā vasīyānbhavati 5

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाहुः । द्वादश ब्रह्मौदनान्त्सꣳस्थिते निर्वपेत् । द्वादशभिर्वेष्टिभिर्यजेतेति । यदिष्टिभिर्यजेत । उपनामुक एनं यज्ञः स्यात् । पापीयाꣳस्तु स्यात् । आप्तानि वा एतस्य छन्दाꣳ सि । य ईजानः । तानि क एतावदाशु पुनः प्रयुञ्जीतेति । सर्वा वै सꣳ स्थिते यज्ञे वागाप्यते १ साप्ता भवति यातयाम्नी ।क्रूरीकृतेव हि भवत्यरुष्कृता । सा न पुनः प्रयुज्येत्याहुः । द्वादशैव ब्रह्मौदनान्त्सꣳ स्थिते निर्वपेत् । प्रजापतिर्वा ओदनः । यज्ञः प्रजापतिः । उपनामुक एनं यज्ञो भवति । न पापीयान्भवति । द्वादश भवन्ति । द्वादश मासाः संवत्सरः । संवत्सर एव प्रतितिष्ठति २

tadāhuḥ | dvādaśa brahmaudanāntsam̐sthite nirvapet | dvādaśabhirveṣṭibhiryajeteti | yadiṣṭibhiryajeta | upanāmuka enaṃ yajñaḥ syāt | pāpīyām̐stu syāt | āptāni vā etasya chandām̐ si | ya ījānaḥ | tāni ka etāvadāśu punaḥ prayuñjīteti | sarvā vai sam̐ sthite yajñe vāgāpyate 1 sāptā bhavati yātayāmnī |krūrīkṛteva hi bhavatyaruṣkṛtā | sā na punaḥ prayujyetyāhuḥ | dvādaśaiva brahmaudanāntsam̐ sthite nirvapet | prajāpatirvā odanaḥ | yajñaḥ prajāpatiḥ | upanāmuka enaṃ yajño bhavati | na pāpīyānbhavati | dvādaśa bhavanti | dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ | saṃvatsara eva pratitiṣṭhati 2

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष वै विभूर्नाम यज्ञः । सर्वꣳ ह वै तत्र विभु भवति । यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते । एष वै प्रभूर्नाम यज्ञः । सर्वꣳ ह वै तत्र प्रभु भवति । यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते । एष वा ऊर्जस्वान्नाम यज्ञः । सर्वꣳ ह वै तत्रोर्जस्वद्भवति । यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते । एष वै पयस्वान्नाम यज्ञः १ सर्वꣳ ह वै तत्र पयस्वद्भवति । यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते । एष वै विधृतो नाम यज्ञः । सर्वꣳ ह वै तत्र विधृतं भवति । यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते । एष वै व्यावृत्तो नाम यज्ञः । सर्वꣳ ह वै तत्र व्यावृत्तं भवति । यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते । एष वै प्रतिष्ठितो नाम यज्ञः । सर्वꣳ ह वै तत्र प्रतिष्ठितं भवति २ यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते । एष वै तेजस्वी नाम यज्ञः । सर्वꣳ ह वै तत्र तेजस्वि भवति । यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते । एष वै ब्रह्मवर्चसी नाम यज्ञः । आ ह वै तत्र ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चसी जायते । यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते । एष वा अतिव्याधी नाम यज्ञः । आ ह वै तत्र राजन्योऽतिव्याधी जायते । यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते । एष वै दीर्घो नाम यज्ञः । दीर्घायुषो ह वै तत्र मनुष्या भवन्ति । यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते । एष वै क्ळ्प्तो नाम यज्ञः । कल्पते ह वै तत्र प्रजाभ्यो योगक्षेमः । यत्रैतेन यज्ञेन यजन्ते ३

eṣa vai vibhūrnāma yajñaḥ | sarvam̐ ha vai tatra vibhu bhavati | yatraitena yajñena yajante | eṣa vai prabhūrnāma yajñaḥ | sarvam̐ ha vai tatra prabhu bhavati | yatraitena yajñena yajante | eṣa vā ūrjasvānnāma yajñaḥ | sarvam̐ ha vai tatrorjasvadbhavati | yatraitena yajñena yajante | eṣa vai payasvānnāma yajñaḥ 1 sarvam̐ ha vai tatra payasvadbhavati | yatraitena yajñena yajante | eṣa vai vidhṛto nāma yajñaḥ | sarvam̐ ha vai tatra vidhṛtaṃ bhavati | yatraitena yajñena yajante | eṣa vai vyāvṛtto nāma yajñaḥ | sarvam̐ ha vai tatra vyāvṛttaṃ bhavati | yatraitena yajñena yajante | eṣa vai pratiṣṭhito nāma yajñaḥ | sarvam̐ ha vai tatra pratiṣṭhitaṃ bhavati 2 yatraitena yajñena yajante | eṣa vai tejasvī nāma yajñaḥ | sarvam̐ ha vai tatra tejasvi bhavati | yatraitena yajñena yajante | eṣa vai brahmavarcasī nāma yajñaḥ | ā ha vai tatra brāhmaṇo brahmavarcasī jāyate | yatraitena yajñena yajante | eṣa vā ativyādhī nāma yajñaḥ | ā ha vai tatra rājanyo'tivyādhī jāyate | yatraitena yajñena yajante | eṣa vai dīrgho nāma yajñaḥ | dīrghāyuṣo ha vai tatra manuṣyā bhavanti | yatraitena yajñena yajante | eṣa vai kl̤pto nāma yajñaḥ | kalpate ha vai tatra prajābhyo yogakṣemaḥ | yatraitena yajñena yajante 3

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तार्प्येणाश्वꣳ संज्ञपयन्ति । यज्ञो वै तार्प्यम् । यज्ञेनैवैनꣳ समर्धयन्ति । यामेन साम्ना प्रस्तोतानूपतिष्ठते । यमलोकमेवैनं गमयति । तार्प्ये च कृत्यधीवासे चाश्वꣳ संज्ञपयन्ति । एतद्वै पशूनाꣳ रूपम् । रूपेणैव पशूनवरुन्धे । हिरण्यकशिपु भवति । तेजसोऽवरुद्ध्यै १ रुक्मो भवति । सुवर्गस्य लोकस्यानुख्यात्यै । अश्वो भवति । प्रजापतेराप्त्यै । अस्य वै लोकस्य रूपं तार्प्यम् । अन्तरिक्षस्य कृत्यधीवासः । दिवो हिरण्यकशिपु । आदित्यस्य रुक्मः । प्रजापतेरश्वः । इममेव लोकं तार्प्येणाप्नोति २ अन्तरिक्षं कृत्यधीवासेन । दिवꣳ हिरण्यकशिपुना । आदित्यꣳ रुक्मेण । अश्वेनैव मेध्येन प्रजापतेः सायुज्यꣳ सलोकतामाप्नोति । एतासामेव देवतानाꣳ सायुज्यम् । सार्ष्टिताꣳ समानलोकतामाप्नोति । योऽश्वमेधेन यजते । य उ चैनमेवं वेद ३

tārpyeṇāśvam̐ saṃjñapayanti | yajño vai tārpyam | yajñenaivainam̐ samardhayanti | yāmena sāmnā prastotānūpatiṣṭhate | yamalokamevainaṃ gamayati | tārpye ca kṛtyadhīvāse cāśvam̐ saṃjñapayanti | etadvai paśūnām̐ rūpam | rūpeṇaiva paśūnavarundhe | hiraṇyakaśipu bhavati | tejaso'varuddhyai 1 rukmo bhavati | suvargasya lokasyānukhyātyai | aśvo bhavati | prajāpaterāptyai | asya vai lokasya rūpaṃ tārpyam | antarikṣasya kṛtyadhīvāsaḥ | divo hiraṇyakaśipu | ādityasya rukmaḥ | prajāpateraśvaḥ | imameva lokaṃ tārpyeṇāpnoti 2 antarikṣaṃ kṛtyadhīvāsena | divam̐ hiraṇyakaśipunā | ādityam̐ rukmeṇa | aśvenaiva medhyena prajāpateḥ sāyujyam̐ salokatāmāpnoti | etāsāmeva devatānām̐ sāyujyam | sārṣṭitām̐ samānalokatāmāpnoti | yo'śvamedhena yajate | ya u cainamevaṃ veda 3

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदित्याश्चाङ्गिरसश्च सुवर्गे लोकेऽस्पर्धन्त । तेऽङ्गिरस आदित्येभ्यः । अमुमादित्यमश्वꣳ श्वेतं भूतं दक्षिणामनयन् । तेऽब्रुवन् । यं नोऽनेष्ट । स वर्योऽभूदिति । तस्मादश्वꣳ सवर्येत्याह्वयन्ति । तस्माद्यज्ञे वरो दीयते । यत्प्रजापतिरालब्धोऽश्वोऽभवत् । तस्मादश्वो नाम १ यच्छ्वयदरुरासीत् । तस्मादर्वा नाम । यत्सद्यो वाजान्त्समजयत् । तस्माद्वाजी नाम । यदसुराणां लोकानादत्त । तस्मादादित्यो नाम । अग्निर्वा अश्वमेधस्य योनिरायतनम् । सूर्योऽग्नेर्योनिरायतनम् । यदश्वमेधेऽग्नौ चित्य उत्तरवेदिमुपवपति । योनिमन्तमेवैनमायतनवन्तं करोति २ योनिमानायतनवान्भवति । य एवं वेद । प्राणापानौ वा एतौ देवानाम् । यदर्काश्वमेधौ । प्राणापानावेवावरुन्धे । ओजो बलं वा एतौ देवानाम् । यदर्काश्वमेधौ । ओजो बलमेवावरुन्धे । अग्निर्वा अश्वमेधस्य योनिरायतनम् । सूर्योऽग्नेर्योनिरायतनम् । यदश्वमेधेऽग्नौ चित्य उत्तरवेदिं चिनोति । तावर्काश्वमेधौ । अर्काश्वमेधावेवावरुन्धे । अथो अर्काश्वमेधयोरेव प्रतितिष्ठति ३

ādityāścāṅgirasaśca suvarge loke'spardhanta | te'ṅgirasa ādityebhyaḥ | amumādityamaśvam̐ śvetaṃ bhūtaṃ dakṣiṇāmanayan | te'bruvan | yaṃ no'neṣṭa | sa varyo'bhūditi | tasmādaśvam̐ savaryetyāhvayanti | tasmādyajñe varo dīyate | yatprajāpatirālabdho'śvo'bhavat | tasmādaśvo nāma 1 yacchvayadarurāsīt | tasmādarvā nāma | yatsadyo vājāntsamajayat | tasmādvājī nāma | yadasurāṇāṃ lokānādatta | tasmādādityo nāma | agnirvā aśvamedhasya yonirāyatanam | sūryo'gneryonirāyatanam | yadaśvamedhe'gnau citya uttaravedimupavapati | yonimantamevainamāyatanavantaṃ karoti 2 yonimānāyatanavānbhavati | ya evaṃ veda | prāṇāpānau vā etau devānām | yadarkāśvamedhau | prāṇāpānāvevāvarundhe | ojo balaṃ vā etau devānām | yadarkāśvamedhau | ojo balamevāvarundhe | agnirvā aśvamedhasya yonirāyatanam | sūryo'gneryonirāyatanam | yadaśvamedhe'gnau citya uttaravediṃ cinoti | tāvarkāśvamedhau | arkāśvamedhāvevāvarundhe | atho arkāśvamedhayoreva pratitiṣṭhati 3

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजापतिं वै देवाः पितरम् । पशुं भूतं मेधायालभन्त । तमालभ्योपावसन् । प्रातर्यष्टास्मह इति । एकं वा एतद्देवानामहः । यत्संवत्सरः । तस्मादश्वः पुरस्तात्संवत्सर आलभ्यते । यत्प्रजापतिरालब्धोऽश्वोऽभवत् । तस्मादश्वः । यत्सद्यो मेधोऽभवत् १ तस्मादश्वमेधः । वेदुकोऽश्वमाशुं भवति । य एवं वेद । यद्वै तत्प्रजापतिरालब्धोऽश्वोऽभवत् । तस्मादश्वः प्रजापतेः पशूनामनुरूपतमः । आस्य पुत्रः प्रतिरूपो जायते । य एवं वेद । सर्वाणि भूतानि सम्भृत्यालभते । समेनं देवास्तेजसे ब्रह्मवर्चसाय भरन्ति । योऽश्वमेधेन यजते २ य उ चैनमेवं वेद । एतद्वै तद्देवा एतां देवताम् । पशुं भूतं मेधायालभन्त । यज्ञमेव । यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः । कामप्रं यज्ञमकुर्वत । तेऽमृतत्वमकामयन्त । तेऽमृतत्वमगच्छन् । योऽश्वमेधेन यजते । देवानामेवायनेनैति ३ प्राजापत्येनैव यज्ञेन यजते कामप्रेण । अपुनर्मारमेव गच्छति । एतस्य वै रूपेण पुरस्तात्प्राजापत्यमृषभं तूपरं बहुरूपमालभते । सर्वेभ्यः कामेभ्यः । सर्वस्याप्त्यै । सर्वस्य जित्यै । सर्वमेव तेनाप्नोति । सर्वं जयति । योऽश्वमेधेन यजते । य उ चैनमेवं वेद ४

prajāpatiṃ vai devāḥ pitaram | paśuṃ bhūtaṃ medhāyālabhanta | tamālabhyopāvasan | prātaryaṣṭāsmaha iti | ekaṃ vā etaddevānāmahaḥ | yatsaṃvatsaraḥ | tasmādaśvaḥ purastātsaṃvatsara ālabhyate | yatprajāpatirālabdho'śvo'bhavat | tasmādaśvaḥ | yatsadyo medho'bhavat 1 tasmādaśvamedhaḥ | veduko'śvamāśuṃ bhavati | ya evaṃ veda | yadvai tatprajāpatirālabdho'śvo'bhavat | tasmādaśvaḥ prajāpateḥ paśūnāmanurūpatamaḥ | āsya putraḥ pratirūpo jāyate | ya evaṃ veda | sarvāṇi bhūtāni sambhṛtyālabhate | samenaṃ devāstejase brahmavarcasāya bharanti | yo'śvamedhena yajate 2 ya u cainamevaṃ veda | etadvai taddevā etāṃ devatām | paśuṃ bhūtaṃ medhāyālabhanta | yajñameva | yajñena yajñamayajanta devāḥ | kāmapraṃ yajñamakurvata | te'mṛtatvamakāmayanta | te'mṛtatvamagacchan | yo'śvamedhena yajate | devānāmevāyanenaiti 3 prājāpatyenaiva yajñena yajate kāmapreṇa | apunarmārameva gacchati | etasya vai rūpeṇa purastātprājāpatyamṛṣabhaṃ tūparaṃ bahurūpamālabhate | sarvebhyaḥ kāmebhyaḥ | sarvasyāptyai | sarvasya jityai | sarvameva tenāpnoti | sarvaṃ jayati | yo'śvamedhena yajate | ya u cainamevaṃ veda 4

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो वा अश्वस्य मेध्यस्य लोमनी वेद । अश्वस्यैव मेध्यस्य लोमꣳ ल्लोमञ्जुहोति । अहोरात्रे वा अश्वस्य मेध्यस्य लोमनी ।यत्सायम्प्रातर्जुहोति । अश्वस्यैव मेध्यस्य लोमꣳ ल्लोमञ्जुहोति । एतदनुकृति ह स्म वै पुरा । अश्वस्य मेध्यस्य लोमꣳ ल्लोमञ्जुह्वति । यो वा अश्वस्य मेध्यस्य पदे वेद । अश्वस्यैव मेध्यस्य पदेपदे जुहोति । दर्शपूर्णमासौ वा अश्वस्य मेध्यस्य पदे १ यद्दर्शपूर्णमासौ यजते । अश्वस्यैव मेध्यस्य पदेपदे जुहोति । एतदनुकृति ह स्म वै पुरा । अश्वस्य मेध्यस्य पदेपदे जुह्वति । यो वा अश्वस्य मेध्यस्य विवर्तनं वेद । अश्वस्यैव मेध्यस्य विवर्तने विवर्तने जुहोति । असौ वा आदित्योऽश्वः । स आहवनीयमागच्छति । तद्विवर्तते । यदग्निहोत्रं जुहोति । अश्वस्यैव मेध्यस्य विवर्तनेविवर्तने जुहोति । एतदनुकृति ह स्म वै पुरा । अश्वस्य मेध्यस्य विवर्तनेविवर्तने जुह्वति २

yo vā aśvasya medhyasya lomanī veda | aśvasyaiva medhyasya lomam̐ llomañjuhoti | ahorātre vā aśvasya medhyasya lomanī |yatsāyamprātarjuhoti | aśvasyaiva medhyasya lomam̐ llomañjuhoti | etadanukṛti ha sma vai purā | aśvasya medhyasya lomam̐ llomañjuhvati | yo vā aśvasya medhyasya pade veda | aśvasyaiva medhyasya padepade juhoti | darśapūrṇamāsau vā aśvasya medhyasya pade 1 yaddarśapūrṇamāsau yajate | aśvasyaiva medhyasya padepade juhoti | etadanukṛti ha sma vai purā | aśvasya medhyasya padepade juhvati | yo vā aśvasya medhyasya vivartanaṃ veda | aśvasyaiva medhyasya vivartane vivartane juhoti | asau vā ādityo'śvaḥ | sa āhavanīyamāgacchati | tadvivartate | yadagnihotraṃ juhoti | aśvasyaiva medhyasya vivartanevivartane juhoti | etadanukṛti ha sma vai purā | aśvasya medhyasya vivartanevivartane juhvati 2

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.