Taittirīya Saṃhitā (Kṛṣṇa Yajurveda; unaccented text) 6.4

यज्ञेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत ता उपयड्भिर् एवासृजत यद् उपयज उपयजति प्रजा एव तद् यजमानः सृजते जघनार्धाद् अव द्यति जघनार्धाद् धि प्रजाः प्रजायन्ते स्थविमतो ऽव द्यति स्थविमतो हि प्रजाः प्रजायन्ते । असम्भिन्दन्न् अव द्यति प्राणानाम् असम्भेदाय न पर्यावर्तयति यत् पर्यावर्तयेद् उदावर्तः प्रजा ग्राहुकः स्यात् समुद्रं गच्छ स्वाहेत्य् आह रेतः एव तद् दधाति । अन्तरिक्षं गच्छ स्वाहेत्य् आह । अन्तरिक्षेणैवास्मै प्रजाः प्र जनयति । अन्तरिक्षꣳ ह्य् अनु प्रजाः प्रजायन्ते देवꣳ सवितारं गच्छ स्वाहेत्य् आह सवितृप्रसूत एवास्मै प्रजाः प्र जनयति । अहोरात्रे गच्छ स्वाहेत्य् आह । अहोरात्राभ्याम् एवास्मै प्रजाः प्र जनयति । अहोरात्रे ह्य् अनु प्रजाः प्रजायन्ते मित्रावरुणौ गच्छ स्वाहा इत्य् आह प्रजास्व् एव प्रजातासु प्राणापानौ दधाति सोमं गच्छ स्वाहेत्य् आह सौम्या हि देवतया प्रजाः । यज्ञं गच्छ स्वाहेत्य् आह प्रजा एव यज्ञियाः करोति छन्दाꣳसि गच्छ स्वाहेत्य् आह पशवो वै छन्दाꣳसि पशून् एवाव रुन्द्धे द्यावापृथिवी गच्छ स्वाहेत्य् आह प्रजा एव प्रजाता द्यावापृथिवीभ्याम् उभयतः परि गृह्णाति नभः दिव्यं गच्छ स्वाहेत्य् आह प्रजाभ्य एव प्रजाताभ्यो वृष्टिं नि यच्छति । अग्निं वैश्वानरं गच्छ स्वाहेत्य् आह प्रजा एव प्रजाता अस्याम् प्रति ष्ठापयति प्राणानां वा एषो ऽव द्यति यो ऽवद्यति गुदस्य मनो मे हार्दि यच्छेत्य् आह प्राणान् एव यथास्थानम् उप ह्वयते पशोर् वा आलब्धस्य हृदयꣳ शुग् ऋच्छति सा हृदयशूलम् अभि सम् एति यत् पृथिव्याꣳ हृदयशूलम् उद्वासयेत् पृथिवीꣳ शुचार्पयेत् । यद् अप्स्व् अपः शुचार्पयेत् । शुष्कस्य चार्द्रस्य च संधाव् उद् वासयत्य् उभयस्य शान्त्यै यं द्विष्यात् तं ध्यायेत् । शुचैवैनम् अर्पयति ॥

yajñena vai prajāpatiḥ prajā asṛjata tā upayaḍbhir evāsṛjata yad upayaja upayajati prajā eva tad yajamānaḥ sṛjate jaghanārdhād ava dyati jaghanārdhād dhi prajāḥ prajāyante sthavimato 'va dyati sthavimato hi prajāḥ prajāyante | asambhindann ava dyati prāṇānām asambhedāya na paryāvartayati yat paryāvartayed udāvartaḥ prajā grāhukaḥ syāt samudraṃ gaccha svāhety āha retaḥ eva tad dadhāti | antarikṣaṃ gaccha svāhety āha | antarikṣeṇaivāsmai prajāḥ pra janayati | antarikṣam̐ hy anu prajāḥ prajāyante devam̐ savitāraṃ gaccha svāhety āha savitṛprasūta evāsmai prajāḥ pra janayati | ahorātre gaccha svāhety āha | ahorātrābhyām evāsmai prajāḥ pra janayati | ahorātre hy anu prajāḥ prajāyante mitrāvaruṇau gaccha svāhā ity āha prajāsv eva prajātāsu prāṇāpānau dadhāti somaṃ gaccha svāhety āha saumyā hi devatayā prajāḥ | yajñaṃ gaccha svāhety āha prajā eva yajñiyāḥ karoti chandām̐si gaccha svāhety āha paśavo vai chandām̐si paśūn evāva runddhe dyāvāpṛthivī gaccha svāhety āha prajā eva prajātā dyāvāpṛthivībhyām ubhayataḥ pari gṛhṇāti nabhaḥ divyaṃ gaccha svāhety āha prajābhya eva prajātābhyo vṛṣṭiṃ ni yacchati | agniṃ vaiśvānaraṃ gaccha svāhety āha prajā eva prajātā asyām prati ṣṭhāpayati prāṇānāṃ vā eṣo 'va dyati yo 'vadyati gudasya mano me hārdi yacchety āha prāṇān eva yathāsthānam upa hvayate paśor vā ālabdhasya hṛdayam̐ śug ṛcchati sā hṛdayaśūlam abhi sam eti yat pṛthivyām̐ hṛdayaśūlam udvāsayet pṛthivīm̐ śucārpayet | yad apsv apaḥ śucārpayet | śuṣkasya cārdrasya ca saṃdhāv ud vāsayaty ubhayasya śāntyai yaṃ dviṣyāt taṃ dhyāyet | śucaivainam arpayati ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवा वै यज्ञम् आग्नीध्रे व्यभजन्त ततो यद् अत्यशिष्यत तद् अब्रुवन्न् वसतु नु न इदम् इति तद् वसतीवरीणां वसतीवरित्वम् । तस्मिन् प्रातर् न सम् अशक्नुवन् तद् अप्सु प्रावेशयन् ता वसतीवरीर् अभवन् वसतीवरीर् गृह्णाति यज्ञो वै वसतीवरीः । यज्ञम् एवाऽऽरभ्य गृहीत्वोप वसति यस्यागृहीता अभि निम्रोचेद् अनारब्धो ऽस्य यज्ञः स्यात् यज्ञं वि छिन्द्यात् । ज्योतिष्या वा गृह्णीयाद् धिरण्यं वावधाय सशुक्राणाम् एव गृह्णाति यो वा ब्राह्मणो बहुयाजी तस्य कुम्भ्यानां गृह्णीयात् स हि गृहीतवसतीवरीकः । वसतीवरीर् गृह्णाति पशवो वै वसतीवरीः पशून् एवारभ्य गृहीत्वोप वसति यद् अन्वीपं तिष्ठन् गृह्णीयान् निर्मार्गुका अस्मात् पशवः स्युः प्रतीपं तिष्ठन् गृह्णाति प्रतिरुध्यैवास्मै पशून् गृह्णाति । इन्द्रः वृत्रं अहन् । सो ऽपो ऽभ्य् अम्रियत तासां यन् मेध्यं यज्ञियꣳ सदेवम् आसीत् तद् अत्य् अमुच्यत ता वहन्तीर् अभवन् वहन्तीनां गृह्णाति या एव मेध्या यज्ञियाः सदेवा आपस् तासाम् एव गृह्णाति नान्तमा वहन्तीर् अतीयात् । यद् अन्तमा वहन्तीर् अतीयाद् यज्ञम् अति मन्येत न स्थावराणां गृह्णीयात् । वरुणगृहीता वै स्थावराः यत् स्थावराणां गृह्णीयात् वरुणेनास्य यज्ञं ग्राहयेत् । यद् वै दिवा भवत्य् अपो रात्रिः प्र विशति तस्मात् ताम्रा आपो दिवा ददृश्रे यन् नक्तम् भवत्य् अपो ऽहः प्र विशति तस्माच् चन्द्रा आपो नक्तं ददृश्रे छायायै चातपतश् च संधौ गृह्णाति । अहोरात्रयोर् एवास्मै वर्णं गृह्णाति हविष्मतीर् इमा आप इत्य् आह हविष्कृतानाम् एव गृह्णाति हविष्माꣳ अस्तु सूर्य इत्य् आह सशुक्राणाम् एव गृह्णाति । अनुष्टुभा गृह्णाति वाग् वा अनुष्टुग् वाचैवैनाः सर्वया गृह्णाति चतुष्पदयर्चा गृह्णाति त्रिः सादयति सप्त सम् पद्यन्ते सप्तपदा शक्वरी पशवः शक्वरी पशून् एवाव रुन्द्धे । अस्मै वै लोकाय गार्हपत्य आ धीयते ऽमुष्मा आहवनीयः । यद् गार्हपत्य उपसादयेद् अस्मिम्̐ लोके पशुमान्त् स्यात् । यद् आहवनीये ऽमुष्मिन् लोके पशुमान्त् स्यात् । उभयोर् उप सादयति । उभयोर् एवैनं लोकयोः पशुमन्तं करोति सर्वतः परि हरति रक्षसाम् अपहत्यै । इन्द्राग्नियोर् भागधेयी स्थेत्य् आह यथायजुर् एवैतत् । आग्नीध्र उप वासयति । एतद् वै यज्ञस्यापराजितं यद् आग्नीध्रम् । यद् एव यज्ञस्यापराजितं तद् एवैना उप वासयति यतः खलु वै यज्ञस्य विततस्य न क्रियते तद् अनु यज्ञꣳ रक्षाꣳस्य अव चरन्ति यद् वहन्तीनां गृह्णाति क्रियमाणम् एव तद् यज्ञस्य शये रक्षसाम् अनन्ववचाराय न ह्य् एता ईलयन्ति । आ तृतीयसवनात् परि शेरे यज्ञस्य संतत्यै ॥

devā vai yajñam āgnīdhre vyabhajanta tato yad atyaśiṣyata tad abruvann vasatu nu na idam iti tad vasatīvarīṇāṃ vasatīvaritvam | tasmin prātar na sam aśaknuvan tad apsu prāveśayan tā vasatīvarīr abhavan vasatīvarīr gṛhṇāti yajño vai vasatīvarīḥ | yajñam evā''rabhya gṛhītvopa vasati yasyāgṛhītā abhi nimroced anārabdho 'sya yajñaḥ syāt yajñaṃ vi chindyāt | jyotiṣyā vā gṛhṇīyād dhiraṇyaṃ vāvadhāya saśukrāṇām eva gṛhṇāti yo vā brāhmaṇo bahuyājī tasya kumbhyānāṃ gṛhṇīyāt sa hi gṛhītavasatīvarīkaḥ | vasatīvarīr gṛhṇāti paśavo vai vasatīvarīḥ paśūn evārabhya gṛhītvopa vasati yad anvīpaṃ tiṣṭhan gṛhṇīyān nirmārgukā asmāt paśavaḥ syuḥ pratīpaṃ tiṣṭhan gṛhṇāti pratirudhyaivāsmai paśūn gṛhṇāti | indraḥ vṛtraṃ ahan | so 'po 'bhy amriyata tāsāṃ yan medhyaṃ yajñiyam̐ sadevam āsīt tad aty amucyata tā vahantīr abhavan vahantīnāṃ gṛhṇāti yā eva medhyā yajñiyāḥ sadevā āpas tāsām eva gṛhṇāti nāntamā vahantīr atīyāt | yad antamā vahantīr atīyād yajñam ati manyeta na sthāvarāṇāṃ gṛhṇīyāt | varuṇagṛhītā vai sthāvarāḥ yat sthāvarāṇāṃ gṛhṇīyāt varuṇenāsya yajñaṃ grāhayet | yad vai divā bhavaty apo rātriḥ pra viśati tasmāt tāmrā āpo divā dadṛśre yan naktam bhavaty apo 'haḥ pra viśati tasmāc candrā āpo naktaṃ dadṛśre chāyāyai cātapataś ca saṃdhau gṛhṇāti | ahorātrayor evāsmai varṇaṃ gṛhṇāti haviṣmatīr imā āpa ity āha haviṣkṛtānām eva gṛhṇāti haviṣmām̐ astu sūrya ity āha saśukrāṇām eva gṛhṇāti | anuṣṭubhā gṛhṇāti vāg vā anuṣṭug vācaivaināḥ sarvayā gṛhṇāti catuṣpadayarcā gṛhṇāti triḥ sādayati sapta sam padyante saptapadā śakvarī paśavaḥ śakvarī paśūn evāva runddhe | asmai vai lokāya gārhapatya ā dhīyate 'muṣmā āhavanīyaḥ | yad gārhapatya upasādayed asmim̐ loke paśumānt syāt | yad āhavanīye 'muṣmin loke paśumānt syāt | ubhayor upa sādayati | ubhayor evainaṃ lokayoḥ paśumantaṃ karoti sarvataḥ pari harati rakṣasām apahatyai | indrāgniyor bhāgadheyī sthety āha yathāyajur evaitat | āgnīdhra upa vāsayati | etad vai yajñasyāparājitaṃ yad āgnīdhram | yad eva yajñasyāparājitaṃ tad evainā upa vāsayati yataḥ khalu vai yajñasya vitatasya na kriyate tad anu yajñam̐ rakṣām̐sya ava caranti yad vahantīnāṃ gṛhṇāti kriyamāṇam eva tad yajñasya śaye rakṣasām ananvavacārāya na hy etā īlayanti | ā tṛtīyasavanāt pari śere yajñasya saṃtatyai ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मवादिनो वदन्ति स त्वा अध्वर्युः स्याद् यः सोमम् उपावहरन्त् सर्वाभ्यो देवताभ्य उपावहरेद् इति हृदे त्वेत्य् आह मनुष्येभ्य एवैतेन करोति मनसे त्वेत्य् आह पितृभ्य एवैतेन करोति दिवे त्वा सूर्याय त्वेत्य् आह देवेभ्य एवैतेन करोति । एतावतीर् वै देवतास् ताभ्य एवैनꣳ सर्वाभ्य उपावहरति पुरा वाचः प्रवदितोः प्रातरनुवाकम् उपाकरोति यावत्य् एव वाक् ताम् अव रुन्द्धे । अपो ऽग्रे ऽभिव्याहरति यज्ञो वा आपो यज्ञम् एवाभि वाचं वि सृजति सर्वाणि छन्दाꣳस्य् अन्व् आह पशवो वै छन्दाꣳसि पशून् एवाव रुन्द्धे गायत्रिया तेजस्कामस्य परि दध्यात् त्रिष्टुभेन्द्रियकामस्य जगत्या पशुकामस्यानुष्टुभा प्रतिष्ठाकामस्य पङ्क्त्या यज्ञकामस्य विराजान्नकामस्य शृणोत्व् अग्निः समिधा हवम् म इत्य् आह सवितृप्रसूत एव देवताभ्यो निवेद्यापो ऽच्छैति । अप इष्य होतर् इत्य् आहेषितꣳ हि कर्म क्रियते मैत्रावरुणस्य चमसाध्वर्यव् आ द्रवेत्य् आह मैत्रावरुणौ वा अपां नेतारौ ताभ्याम् एवैना अच्छैति देवीर् आपो अपां नपाद् इत्य् आहाऽऽहुत्यैवैना निष्क्रीय गृह्णात्य् अथो हविष्कृतानाम् एवाभिघृतानां गृह्णाति । कार्षिर् असीत्य् आह शमलम् एवाऽऽसाम् अप प्लावयति समुद्रस्य वोऽक्षित्या उन् नय इत्य् आह तस्माद् अद्यमानाः पीयमाना आपो न क्षीयन्ते योनिर् वै यज्ञस्य चात्वालं यज्ञो वसतीवरीर् होतृचमसं च मैत्रावरुणचमसं च सꣳस्पर्श्य वसतीवरीर् व्यानयति यज्ञस्य सयोनित्वाय । अथो स्वाद् एवैना योनेः प्र जनयति । अध्वर्यो ऽवेर् अपा3 इत्य् आह । उतेमनंनमुर् उतेमाः पश्य । इति वावैतद् आह यद्य् अग्निष्टोमो जुहोति यद्य् उक्थ्यः परिधौ नि मार्ष्टि यद्य् अतिरात्रो यजुर् वदन् प्र पद्यते यज्ञक्रतूनां व्यावृत्त्यै ॥

brahmavādino vadanti sa tvā adhvaryuḥ syād yaḥ somam upāvaharant sarvābhyo devatābhya upāvahared iti hṛde tvety āha manuṣyebhya evaitena karoti manase tvety āha pitṛbhya evaitena karoti dive tvā sūryāya tvety āha devebhya evaitena karoti | etāvatīr vai devatās tābhya evainam̐ sarvābhya upāvaharati purā vācaḥ pravaditoḥ prātaranuvākam upākaroti yāvaty eva vāk tām ava runddhe | apo 'gre 'bhivyāharati yajño vā āpo yajñam evābhi vācaṃ vi sṛjati sarvāṇi chandām̐sy anv āha paśavo vai chandām̐si paśūn evāva runddhe gāyatriyā tejaskāmasya pari dadhyāt triṣṭubhendriyakāmasya jagatyā paśukāmasyānuṣṭubhā pratiṣṭhākāmasya paṅktyā yajñakāmasya virājānnakāmasya śṛṇotv agniḥ samidhā havam ma ity āha savitṛprasūta eva devatābhyo nivedyāpo 'cchaiti | apa iṣya hotar ity āheṣitam̐ hi karma kriyate maitrāvaruṇasya camasādhvaryav ā dravety āha maitrāvaruṇau vā apāṃ netārau tābhyām evainā acchaiti devīr āpo apāṃ napād ity āhā''hutyaivainā niṣkrīya gṛhṇāty atho haviṣkṛtānām evābhighṛtānāṃ gṛhṇāti | kārṣir asīty āha śamalam evā''sām apa plāvayati samudrasya vo'kṣityā un naya ity āha tasmād adyamānāḥ pīyamānā āpo na kṣīyante yonir vai yajñasya cātvālaṃ yajño vasatīvarīr hotṛcamasaṃ ca maitrāvaruṇacamasaṃ ca sam̐sparśya vasatīvarīr vyānayati yajñasya sayonitvāya | atho svād evainā yoneḥ pra janayati | adhvaryo 'ver apā3 ity āha | utemanaṃnamur utemāḥ paśya | iti vāvaitad āha yady agniṣṭomo juhoti yady ukthyaḥ paridhau ni mārṣṭi yady atirātro yajur vadan pra padyate yajñakratūnāṃ vyāvṛttyai ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति ग्रावाणम् आ दत्ते प्रसूत्यै । अश्विनोर् बाहुभ्याम् इत्य् आह । अश्विनौ हि देवानाम् अध्वर्यू आस्ताम् पूष्णो हस्ताभ्याम् इत्य् आह यत्यै पशवो वै सोमो व्यान उपाꣳशुसवनः । यद् उपाꣳशुसवनम् अभि मिमीते व्यानम् एव पशुषु दधाति । इन्द्राय त्वेन्द्राय त्वेति मिमीते । इन्द्राय हि सोम आह्रियते पञ्च कृत्वो यजुषा मिमीते । पञ्चाक्षरा पङ्क्तिः पाङ्क्तो यज्ञः । यज्ञम् एवाव रुन्द्धे पञ्च कृत्वस् तूष्णीम् । दश सम् पद्यन्ते दशाक्षरा विराड् अन्नं विराड् विराजैवान्नाद्यम् अव रुन्द्धे श्वात्रा स्थ वृत्रतुर इत्य् आह । एष वा अपाꣳ सोमपीथः । य एवं वेद नाप्स्व् आर्तिम् आर्च्छति यत् ते सोम दिवि ज्योतिर् इत्य् आह । एभ्य एवैनम् लोकेभ्यः सम् भरति सोमो वै राजा दिशो ऽभ्यध्यायत् स दिशो ऽनु प्राविशत् प्राग् अपाग् उदग् अधराग् इत्य् आह दिग्भ्य एवैनꣳ सम् भरत्य् अथो दिश एवास्मा अव रुन्द्धे । अम्ब नि ष्वरेत्य् आह कामुका एनꣳ स्त्रियो भवन्ति य एवं वेद यत् ते सोमादाभ्यं नाम जागृवीति आह । एष वै सोमस्य सोमपीथः । य एवं वेद न सौम्याम् आर्तिम् आर्च्छति घ्नन्ति वा एतत् सोमं यद् अभिषुण्वन्ति । अꣳशून् अप गृह्णाति त्रायत एवैनम् प्राणा वा अꣳशवः पशवः सोमः । अꣳशून् पुनर् अपि सृजति प्राणान् एव पशुषु दधाति द्वौद्वाव् अपि सृजति तस्माद् द्वौद्वौ प्राणाः ॥

devasya tvā savituḥ prasava iti grāvāṇam ā datte prasūtyai | aśvinor bāhubhyām ity āha | aśvinau hi devānām adhvaryū āstām pūṣṇo hastābhyām ity āha yatyai paśavo vai somo vyāna upām̐śusavanaḥ | yad upām̐śusavanam abhi mimīte vyānam eva paśuṣu dadhāti | indrāya tvendrāya tveti mimīte | indrāya hi soma āhriyate pañca kṛtvo yajuṣā mimīte | pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto yajñaḥ | yajñam evāva runddhe pañca kṛtvas tūṣṇīm | daśa sam padyante daśākṣarā virāḍ annaṃ virāḍ virājaivānnādyam ava runddhe śvātrā stha vṛtratura ity āha | eṣa vā apām̐ somapīthaḥ | ya evaṃ veda nāpsv ārtim ārcchati yat te soma divi jyotir ity āha | ebhya evainam lokebhyaḥ sam bharati somo vai rājā diśo 'bhyadhyāyat sa diśo 'nu prāviśat prāg apāg udag adharāg ity āha digbhya evainam̐ sam bharaty atho diśa evāsmā ava runddhe | amba ni ṣvarety āha kāmukā enam̐ striyo bhavanti ya evaṃ veda yat te somādābhyaṃ nāma jāgṛvīti āha | eṣa vai somasya somapīthaḥ | ya evaṃ veda na saumyām ārtim ārcchati ghnanti vā etat somaṃ yad abhiṣuṇvanti | am̐śūn apa gṛhṇāti trāyata evainam prāṇā vā am̐śavaḥ paśavaḥ somaḥ | am̐śūn punar api sṛjati prāṇān eva paśuṣu dadhāti dvaudvāv api sṛjati tasmād dvaudvau prāṇāḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणो वा एष यद् उपाꣳशुः । यद् उपाꣳश्वग्रा ग्रहा गृह्यन्ते प्राणम् एवानु प्र यन्ति । अरुणो ह स्माहौपवेशिः प्रातःसवन एवाहं यज्ञꣳ सꣳ स्थापयामि तेन ततः सꣳस्थितेन चरामीति । अष्टौ कृत्वो ऽग्रे ऽभि षुणोति । अष्टाक्षरा गायत्री गायत्रम् प्रातःसवनम् प्रातःसवनम् एव तेनाप्नोति । एकादश कृत्वो द्वितीयम् एकादशाक्षरा त्रिष्टुभ् । त्रैष्टुभम् माध्यंदिनम् सवनम् माध्यंदिनम् एव सवनं तेनाप्नोति द्वादश कृत्वस् तृतीयम् । द्वादशाक्षरा जगती जागतं तृतीयसवनम् । तृतीयसवनम् एव तेनाप्नोति । एताꣳ ह वाव स यज्ञस्य सꣳस्थितिम् उवाच । अस्कन्दाय । अस्कन्नꣳ हि तद् यद् यज्ञस्य सꣳस्थितस्य स्कन्दति । अथो खल्व् आहुः । गायत्री वाव प्रातःसवने नातिवाद इति । अनतिवादुक एनम् भ्रातृव्यो भवति य एवं वेद तस्माद् अष्टावष्टौ कृत्वो ऽभिषुत्यम् ब्रह्मवादिनो वदन्ति पवित्रवन्तो ऽन्ये ग्रहा गृह्यन्ते किंपवित्र उपाꣳशुर् इति वाक्पवित्र इति ब्रूयात् । वाचस् पतये पवस्व वाजिन्न् इत्य् आह वाचैवैनम् पवयति वृष्णो अꣳशुभ्याम् इत्य् आह वृष्णो ह्य् एताव् अꣳशू यौ सोमस्य गभस्तिपूत इत्य् आह गभस्तिना ह्य् एनम् पवयति देवो देवानाम् पवित्रम् असीत्य् आह देवो ह्य् एषः देवानाम् पवित्रम् । येषाम् भागो ऽसि तेभ्यस् त्वेत्य् आह येषाꣳ ह्य् एष भागस् तेभ्य एनं गृह्णाति स्वांकृतो ऽसीत्य् आह प्राणम् एव स्वम् अकृत मधुमतीर् न इषस् कृधीत्य् आह सर्वम् एवास्मा इदꣳ स्वदयति विश्वेभ्यस् त्वेन्द्रियेभ्यो दिव्येभ्यः पार्थिवेभ्य इत्य् आह । उभयेष्व् एव देवमनुष्येषु प्राणान् दधाति मनस् त्वा अष्ट्व् इत्य् आह मन एवाश्नुते । उर्व् अन्तरिक्षम् अन्व् इहीत्य् आह । अन्तरिक्षदेवत्यो हि प्राणः स्वाहा त्वा सुभवः सूर्यायेत्य् आह प्राणा वै स्वभवसो देवास् तेष्व् एव परोऽक्षं जुहोति देवेभ्यस् त्वा मरीचिपेभ्य इत्य् आह । आदित्यस्य वै रश्मयो देवा मरीचिपास् तेषां तद् भागधेयम् । तान् एव तेन प्रीणाति यदि कामयेत वर्षुकः पर्जन्यः स्याद् इति नीचा हस्तेन नि मृज्यात् । वृष्टिम् एव नि यच्छति यदि कामयेत । अवर्षुकः स्याद् इत्य् उत्तानेन नि मृज्यात् । वृष्टिम् एवोद् यच्छति यद्य् अभिचरेद् अमुं जह्य् अथ त्वा होष्यामीति ब्रूयात् । आहुतिम् एवैनम् प्रेप्सन् हन्ति यदि दूरे स्याद् आ तमितोस् तिष्ठेत् प्राणम् एवास्यानुगत्य हन्ति यद्य् अभिचरेद् अमुष्य त्वा प्राणे सादयामीति सादयेत् । असन्नो वै प्राणः प्राणम् एवास्य सादयति षड्भिर् अꣳशुभिः पवयति षड् वा ऋतवः । ऋतुभिर् एवैनम् पवयति त्रिः पवयति त्रय इमे लोकाः । एभिर् एवैनं लोकैः पवयति ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्माद् सत्यात् त्रयः पशूनाꣳ हस्तादाना इति यत् त्रिर् उपाꣳशुꣳ हस्तेन विगृह्णाति तस्माद् त्रयः पशूनाꣳ हस्तादानाः पुरुषो हस्ती मर्कटः ॥

prāṇo vā eṣa yad upām̐śuḥ | yad upām̐śvagrā grahā gṛhyante prāṇam evānu pra yanti | aruṇo ha smāhaupaveśiḥ prātaḥsavana evāhaṃ yajñam̐ sam̐ sthāpayāmi tena tataḥ sam̐sthitena carāmīti | aṣṭau kṛtvo 'gre 'bhi ṣuṇoti | aṣṭākṣarā gāyatrī gāyatram prātaḥsavanam prātaḥsavanam eva tenāpnoti | ekādaśa kṛtvo dvitīyam ekādaśākṣarā triṣṭubh | traiṣṭubham mādhyaṃdinam savanam mādhyaṃdinam eva savanaṃ tenāpnoti dvādaśa kṛtvas tṛtīyam | dvādaśākṣarā jagatī jāgataṃ tṛtīyasavanam | tṛtīyasavanam eva tenāpnoti | etām̐ ha vāva sa yajñasya sam̐sthitim uvāca | askandāya | askannam̐ hi tad yad yajñasya sam̐sthitasya skandati | atho khalv āhuḥ | gāyatrī vāva prātaḥsavane nātivāda iti | anativāduka enam bhrātṛvyo bhavati ya evaṃ veda tasmād aṣṭāvaṣṭau kṛtvo 'bhiṣutyam brahmavādino vadanti pavitravanto 'nye grahā gṛhyante kiṃpavitra upām̐śur iti vākpavitra iti brūyāt | vācas pataye pavasva vājinn ity āha vācaivainam pavayati vṛṣṇo am̐śubhyām ity āha vṛṣṇo hy etāv am̐śū yau somasya gabhastipūta ity āha gabhastinā hy enam pavayati devo devānām pavitram asīty āha devo hy eṣaḥ devānām pavitram | yeṣām bhāgo 'si tebhyas tvety āha yeṣām̐ hy eṣa bhāgas tebhya enaṃ gṛhṇāti svāṃkṛto 'sīty āha prāṇam eva svam akṛta madhumatīr na iṣas kṛdhīty āha sarvam evāsmā idam̐ svadayati viśvebhyas tvendriyebhyo divyebhyaḥ pārthivebhya ity āha | ubhayeṣv eva devamanuṣyeṣu prāṇān dadhāti manas tvā aṣṭv ity āha mana evāśnute | urv antarikṣam anv ihīty āha | antarikṣadevatyo hi prāṇaḥ svāhā tvā subhavaḥ sūryāyety āha prāṇā vai svabhavaso devās teṣv eva paro'kṣaṃ juhoti devebhyas tvā marīcipebhya ity āha | ādityasya vai raśmayo devā marīcipās teṣāṃ tad bhāgadheyam | tān eva tena prīṇāti yadi kāmayeta varṣukaḥ parjanyaḥ syād iti nīcā hastena ni mṛjyāt | vṛṣṭim eva ni yacchati yadi kāmayeta | avarṣukaḥ syād ity uttānena ni mṛjyāt | vṛṣṭim evod yacchati yady abhicared amuṃ jahy atha tvā hoṣyāmīti brūyāt | āhutim evainam prepsan hanti yadi dūre syād ā tamitos tiṣṭhet prāṇam evāsyānugatya hanti yady abhicared amuṣya tvā prāṇe sādayāmīti sādayet | asanno vai prāṇaḥ prāṇam evāsya sādayati ṣaḍbhir am̐śubhiḥ pavayati ṣaḍ vā ṛtavaḥ | ṛtubhir evainam pavayati triḥ pavayati traya ime lokāḥ | ebhir evainaṃ lokaiḥ pavayati brahmavādino vadanti kasmād satyāt trayaḥ paśūnām̐ hastādānā iti yat trir upām̐śum̐ hastena vigṛhṇāti tasmād trayaḥ paśūnām̐ hastādānāḥ puruṣo hastī markaṭaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवा वै यद् यज्ञे ऽकुर्वत तद् असुरा अकुर्वत ते देवा उपाꣳशौ यज्ञꣳ सꣳस्थाप्यम् अपश्यन् तम् उपाꣳशौ सम् अस्थापयन् ते ऽसुरा वज्रम् उद्यत्य देवान् अभ्य् आयन्त ते देवा बिभ्यत इन्द्रम् उपाधावन् तान् इन्द्रो ऽन्तर्यामेणान्तर् अधत्त तद् अन्तर्यामस्यान्तर्यामत्वम् । यद् अन्तर्यामो गृह्यते भ्रातृव्यान् एव तद् यजमानो ऽन्तर् धत्ते । अन्तस् ते दधामि द्यावापृथिवी अन्तर् उर्व् अन्तरिक्षम् इत्य् आह । एभिर् एव लोकैर् यजमानो भ्रातृव्यान् अन्तर् धत्ते ते देवा अमन्यन्त । इन्द्रो वा इदम् अभूद् यद् वयꣳ स्म इति ते ऽब्रुवन् मघवन्न् अनु न आ भजेति सजोषा देवैर् अवरैः परैश् चेत्य् अब्रवीत् । ये चैव देवाः परे ये चावरे तान् उभयान् अन्वाभजत् सजोषा देवैर् अवरैः परैश् चेत्य् आह ये चैव देवाः परे य चावरे तान् उभयान् अन्वाभजति । अन्तर्यामे मघवन् मादयस्वेत्य् आह यज्ञाद् एव यजमानं नान्तर् एति । उपयामगृहीतो ऽसीत्य् आह । अपानस्य धृत्यै यद् उभाव् अपवित्रौ गृह्येयाताम् प्राणम् अपानो ऽनु न्य् ऋच्छेत् प्रमायुकः स्यात् पवित्रवान् अन्तर्यामो गृह्यते । प्राणापानयोर् विधृत्यै प्राणापानौ वा एतौ यद् उपाꣳश्वन्तर्यामौ व्यान उपाꣳशुसवनः । यं कामयेत प्रमायुकः स्याद् इत्य् असꣳस्पृष्टौ तस्य सादयेत् । व्यानेनैवास्य प्राणापानौ वि च्छिनत्ति ताजक् प्रमीयते यं कामयेत सर्वम् आयुर् इयाद् इति सꣳस्पृष्टौ तस्य सादयेत् । व्यानेनैवास्य प्राणापानौ सं तनोति सर्वम् आयुर् एति ॥

devā vai yad yajñe 'kurvata tad asurā akurvata te devā upām̐śau yajñam̐ sam̐sthāpyam apaśyan tam upām̐śau sam asthāpayan te 'surā vajram udyatya devān abhy āyanta te devā bibhyata indram upādhāvan tān indro 'ntaryāmeṇāntar adhatta tad antaryāmasyāntaryāmatvam | yad antaryāmo gṛhyate bhrātṛvyān eva tad yajamāno 'ntar dhatte | antas te dadhāmi dyāvāpṛthivī antar urv antarikṣam ity āha | ebhir eva lokair yajamāno bhrātṛvyān antar dhatte te devā amanyanta | indro vā idam abhūd yad vayam̐ sma iti te 'bruvan maghavann anu na ā bhajeti sajoṣā devair avaraiḥ paraiś cety abravīt | ye caiva devāḥ pare ye cāvare tān ubhayān anvābhajat sajoṣā devair avaraiḥ paraiś cety āha ye caiva devāḥ pare ya cāvare tān ubhayān anvābhajati | antaryāme maghavan mādayasvety āha yajñād eva yajamānaṃ nāntar eti | upayāmagṛhīto 'sīty āha | apānasya dhṛtyai yad ubhāv apavitrau gṛhyeyātām prāṇam apāno 'nu ny ṛcchet pramāyukaḥ syāt pavitravān antaryāmo gṛhyate | prāṇāpānayor vidhṛtyai prāṇāpānau vā etau yad upām̐śvantaryāmau vyāna upām̐śusavanaḥ | yaṃ kāmayeta pramāyukaḥ syād ity asam̐spṛṣṭau tasya sādayet | vyānenaivāsya prāṇāpānau vi cchinatti tājak pramīyate yaṃ kāmayeta sarvam āyur iyād iti sam̐spṛṣṭau tasya sādayet | vyānenaivāsya prāṇāpānau saṃ tanoti sarvam āyur eti ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाग् वा एषा यद् ऐन्द्रवायवः । यद् ऐन्द्रवायवाग्रा ग्रहा गृह्यन्ते वाचम् एवानु प्र यन्ति वायुं देवा अब्रुवन् । सोमꣳ राजानꣳ हनामेति सो ऽब्रवीत् । वरं वृणै मदग्रा एव वो ग्रहा गृह्यान्ता इति तस्माद् ऐन्द्रवायवाग्रा ग्रहा गृह्यन्ते तम् अघ्नन् । सो ऽपूयत् तं देवा नोपाधृष्णुवन् ते वायुम् अब्रुवन् । इमं नः स्वदय इति सो ऽब्रवीत् । वरं वृणै मद्देवत्यान्य् एव वः पात्राण्य् उच्यान्ता इति तस्मान् नानादेवत्यानि सन्ति वायव्यान्य् उच्यन्ते तम् एभ्यो वायुर् एवास्वदयत् तस्माद् यत् पूयति तत् प्रवाते वि षजन्ति वायुर् हि तस्य पवयिता स्वदयिता तस्य विग्रहणं नाविन्दन् । साऽदितिर् अब्रवीत् । वरं वृणा अथ मया वि गृह्णीध्वम् मद्देवत्या एव वः सोमाः सन्ना असन्न् इति । उपयामगृहीतो ऽसीत्य् आहादितिदेवत्यास् तेन यानि हि दारुमयाणि पात्राण्य् अस्यै तानि योनेः सम्भूतानि यानि मृन्मयानि साक्षात् तान्य् अस्यै तस्माद् एवम् आह वाग् वै पराच्य् अव्याकृतावदत् ते देवा इन्द्रम् अब्रुवन् । इमां नो वाचं व्याकुर्व् इति सो ऽब्रवीत् । वरं वृणै मह्यं चैवैष वायवे च सह गृह्याता इति तस्माद् ऐन्द्रवायवः सह गृह्यते ताम् इन्द्रो मध्यतो ऽवक्रम्य व्याकरोत् तस्माद् इयं व्याकृता वाग् उद्यते तस्मात् सकृद् इन्द्राय मध्यतो गृह्यते द्विर् वायवे द्वौ हि स वराव् अवृणीत

vāg vā eṣā yad aindravāyavaḥ | yad aindravāyavāgrā grahā gṛhyante vācam evānu pra yanti vāyuṃ devā abruvan | somam̐ rājānam̐ hanāmeti so 'bravīt | varaṃ vṛṇai madagrā eva vo grahā gṛhyāntā iti tasmād aindravāyavāgrā grahā gṛhyante tam aghnan | so 'pūyat taṃ devā nopādhṛṣṇuvan te vāyum abruvan | imaṃ naḥ svadaya iti so 'bravīt | varaṃ vṛṇai maddevatyāny eva vaḥ pātrāṇy ucyāntā iti tasmān nānādevatyāni santi vāyavyāny ucyante tam ebhyo vāyur evāsvadayat tasmād yat pūyati tat pravāte vi ṣajanti vāyur hi tasya pavayitā svadayitā tasya vigrahaṇaṃ nāvindan | sā'ditir abravīt | varaṃ vṛṇā atha mayā vi gṛhṇīdhvam maddevatyā eva vaḥ somāḥ sannā asann iti | upayāmagṛhīto 'sīty āhāditidevatyās tena yāni hi dārumayāṇi pātrāṇy asyai tāni yoneḥ sambhūtāni yāni mṛnmayāni sākṣāt tāny asyai tasmād evam āha vāg vai parācy avyākṛtāvadat te devā indram abruvan | imāṃ no vācaṃ vyākurv iti so 'bravīt | varaṃ vṛṇai mahyaṃ caivaiṣa vāyave ca saha gṛhyātā iti tasmād aindravāyavaḥ saha gṛhyate tām indro madhyato 'vakramya vyākarot tasmād iyaṃ vyākṛtā vāg udyate tasmāt sakṛd indrāya madhyato gṛhyate dvir vāyave dvau hi sa varāv avṛṇīta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मित्रं देवा अब्रुवन् । सोमꣳ राजानꣳ हनामेति सो ऽब्रवीत् । नाहꣳ सर्वस्य वा अहम् मित्रम् अस्मीति तम् अब्रुवन् हनामैवेति सो ऽब्रवीत् । वरं वृणै पयसैव मे सोमꣳ श्रीणन्न् इति तस्मान् मैत्रावरुणम् पयसा श्रीणन्ति तस्मात् पशवो ऽपाक्रामन् मित्रः सन् क्रूरम् अकर् इति क्रूरम् इव खलु वा एषः करोति यः सोमेन यजते तस्मात् पशवो ऽप क्रामन्ति यन् मैत्रावरुणम् पयसा श्रीणाति पशुभिर् एव तन् मित्रꣳ समर्धयति पशुभिर् यजमानम् पुरा खलु वावैवम् मित्रो ऽवेत् । अप मत् क्रूरं चक्रुषः पशवः क्रमिष्यन्तीति तस्माद् एवम् अवृणीत वरुणं देवा अब्रुवन् त्वयाꣳशभुवा सोमꣳ राजानꣳ हनामेति सो ऽब्रवीत् । वरं वृणै मह्यं च एवैष मित्राय च सह गृह्याता इति तस्मान् मैत्रावरुणः सह गृह्यते तस्माद् राज्ञा राजानम् अꣳशभुवा घ्नन्ति वैश्येन वैश्यꣳ शूद्रेण शूद्रम् । न वा इदं दिवा न नक्तम् आसीद् अव्यावृत्तम् । ते देवा मित्रावरुणाव् अब्रुवन् । इदं नो वि वासयतम् इति ताव् अब्रूताम् । वरं वृणावहा एक एवाऽऽवत् पूर्वो ग्रहो गृह्याता इति तस्माद् ऐन्द्रवायवः पूर्वो मैत्रावरुणाद् गृह्यते प्राणापानौ ह्य् एतौ यद् उपाꣳश्वन्तर्यामौ मित्रो ऽहर् अजनयद् वरुणो रात्रिम् । ततो वा इदं व्यौच्छत् । यन् मैत्रावरुणो गृह्यते व्युष्ट्यै ॥

mitraṃ devā abruvan | somam̐ rājānam̐ hanāmeti so 'bravīt | nāham̐ sarvasya vā aham mitram asmīti tam abruvan hanāmaiveti so 'bravīt | varaṃ vṛṇai payasaiva me somam̐ śrīṇann iti tasmān maitrāvaruṇam payasā śrīṇanti tasmāt paśavo 'pākrāman mitraḥ san krūram akar iti krūram iva khalu vā eṣaḥ karoti yaḥ somena yajate tasmāt paśavo 'pa krāmanti yan maitrāvaruṇam payasā śrīṇāti paśubhir eva tan mitram̐ samardhayati paśubhir yajamānam purā khalu vāvaivam mitro 'vet | apa mat krūraṃ cakruṣaḥ paśavaḥ kramiṣyantīti tasmād evam avṛṇīta varuṇaṃ devā abruvan tvayām̐śabhuvā somam̐ rājānam̐ hanāmeti so 'bravīt | varaṃ vṛṇai mahyaṃ ca evaiṣa mitrāya ca saha gṛhyātā iti tasmān maitrāvaruṇaḥ saha gṛhyate tasmād rājñā rājānam am̐śabhuvā ghnanti vaiśyena vaiśyam̐ śūdreṇa śūdram | na vā idaṃ divā na naktam āsīd avyāvṛttam | te devā mitrāvaruṇāv abruvan | idaṃ no vi vāsayatam iti tāv abrūtām | varaṃ vṛṇāvahā eka evā''vat pūrvo graho gṛhyātā iti tasmād aindravāyavaḥ pūrvo maitrāvaruṇād gṛhyate prāṇāpānau hy etau yad upām̐śvantaryāmau mitro 'har ajanayad varuṇo rātrim | tato vā idaṃ vyaucchat | yan maitrāvaruṇo gṛhyate vyuṣṭyai ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज्ञस्य शिरो ऽछिद्यत ते देवा अश्विनाव् अब्रुवन् भिषजौ वै स्थ इदं यज्ञस्य शिरः प्रति धत्तम् इति ताव् अब्रूताम् । वरं वृणावहै ग्रह एव नाव् अत्रापि गृह्यताम् इति ताभ्याम् एतम् आश्विनम् अगृह्णन् ततो वै तौ यज्ञस्य शिरः प्रत्यधत्ताम् । यद् आश्विनो गृह्यते यज्ञस्य निष्कृत्यै तौ देवा अब्रुवन् । अपूतौ वा इमौ मनुष्यचरु भिषजाव् इति तस्माद् ब्राह्मणेन भेषजं न कार्यम् अपूतो ह्य् एषो ऽमेध्यो यो भिषक् तौ बहिष्पवमानेन पवयित्वा ताभ्याम् एतम् आश्विनम् अगृह्णन् तस्माद् बहिष्पवमाने स्तुत आश्विनो गृह्यते तस्माद् एवं विदुषा बहिष्पवमान उपसद्यः पवित्रं वै बहिष्पवमान आत्मानम् एव पवयते तयोस् त्रेधा भैषज्यं वि न्य् अदधुः । अग्नौ तृतीयम् अप्सु तृतीयम् ब्राह्मणे तृतीयम् । तस्माद् उदपात्रम् उपनिधाय ब्राह्मणं दक्षिणतो निषाद्य भेषजं कुर्यात् । यावद् एव भेषजं तेन करोति समर्धुकम् अस्य कृतम् भवति ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्मात् सत्याद् एकपात्रा द्विदेवत्या गृह्यन्ते द्विपात्रा हूयन्त इति यद् एकपात्रा गृह्यन्ते तस्माद् एको ऽन्तरतः प्राणो द्विपात्त्रा हूयन्ते तस्माद् द्वौद्वौ बहिष्टात् प्राणाः प्राणा वा एते यद् द्विदेवत्याः पशव इडा यद् इडाम् पूर्वां द्विदेवत्येभ्य उपह्वयेत । पशुभिः प्राणान् अन्तर् दधीत प्रमायुकः स्यात् । द्विदेवत्यान् भक्षयित्वेडाम् उप ह्वयते प्राणान् एवात्मन् धित्वा पशून् उप ह्वयते वाग् वा ऐन्द्र वायवश् चक्षुर् मैत्रावरुणः श्रोत्रम् आश्विनः पुरस्ताद् ऐन्द्रवायवम् भक्षयति तस्मात् पुरस्ताद् वाचा वदति पुरस्तान् मैत्रावरुणं तस्माद् पुरस्ताच् चक्षुषा पश्यति सर्वतः परिहारम् आश्विनं तस्मात् सर्वतः श्रोत्रेण शृणोति प्राणा वा एते यद् द्विदेवत्याः अरिक्तानि पात्राणि सादयति तस्माद् अरिक्ता अन्तरतः प्राणा यतः खलु वै यज्ञस्य विततस्य न क्रियते तद् अनु यज्ञꣳ रक्षाꣳस्य् अव चरन्ति यद् अरिक्तानि पात्राणि सादयति क्रियमाणम् एव तद् यज्ञस्य शये रक्षसाम् अनन्ववचाराय दक्षिणस्य हविर्धानस्योत्तरस्यां वर्तन्याꣳ सादयति वाच्य् एव वाचं दधाति । आ तृतीयसवनात् परि शेरे यज्ञस्य संतत्यै॥

yajñasya śiro 'chidyata te devā aśvināv abruvan bhiṣajau vai stha idaṃ yajñasya śiraḥ prati dhattam iti tāv abrūtām | varaṃ vṛṇāvahai graha eva nāv atrāpi gṛhyatām iti tābhyām etam āśvinam agṛhṇan tato vai tau yajñasya śiraḥ pratyadhattām | yad āśvino gṛhyate yajñasya niṣkṛtyai tau devā abruvan | apūtau vā imau manuṣyacaru bhiṣajāv iti tasmād brāhmaṇena bheṣajaṃ na kāryam apūto hy eṣo 'medhyo yo bhiṣak tau bahiṣpavamānena pavayitvā tābhyām etam āśvinam agṛhṇan tasmād bahiṣpavamāne stuta āśvino gṛhyate tasmād evaṃ viduṣā bahiṣpavamāna upasadyaḥ pavitraṃ vai bahiṣpavamāna ātmānam eva pavayate tayos tredhā bhaiṣajyaṃ vi ny adadhuḥ | agnau tṛtīyam apsu tṛtīyam brāhmaṇe tṛtīyam | tasmād udapātram upanidhāya brāhmaṇaṃ dakṣiṇato niṣādya bheṣajaṃ kuryāt | yāvad eva bheṣajaṃ tena karoti samardhukam asya kṛtam bhavati brahmavādino vadanti kasmāt satyād ekapātrā dvidevatyā gṛhyante dvipātrā hūyanta iti yad ekapātrā gṛhyante tasmād eko 'ntarataḥ prāṇo dvipāttrā hūyante tasmād dvaudvau bahiṣṭāt prāṇāḥ prāṇā vā ete yad dvidevatyāḥ paśava iḍā yad iḍām pūrvāṃ dvidevatyebhya upahvayeta | paśubhiḥ prāṇān antar dadhīta pramāyukaḥ syāt | dvidevatyān bhakṣayitveḍām upa hvayate prāṇān evātman dhitvā paśūn upa hvayate vāg vā aindra vāyavaś cakṣur maitrāvaruṇaḥ śrotram āśvinaḥ purastād aindravāyavam bhakṣayati tasmāt purastād vācā vadati purastān maitrāvaruṇaṃ tasmād purastāc cakṣuṣā paśyati sarvataḥ parihāram āśvinaṃ tasmāt sarvataḥ śrotreṇa śṛṇoti prāṇā vā ete yad dvidevatyāḥ ariktāni pātrāṇi sādayati tasmād ariktā antarataḥ prāṇā yataḥ khalu vai yajñasya vitatasya na kriyate tad anu yajñam̐ rakṣām̐sy ava caranti yad ariktāni pātrāṇi sādayati kriyamāṇam eva tad yajñasya śaye rakṣasām ananvavacārāya dakṣiṇasya havirdhānasyottarasyāṃ vartanyām̐ sādayati vācy eva vācaṃ dadhāti | ā tṛtīyasavanāt pari śere yajñasya saṃtatyai||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बृहस्पतिर् देवानाम् पुरोहित आसीच् छण्डामर्काव् असुराणाम् ब्रह्मण्वन्तो देवा आसन् ब्रह्मण्वन्तो ऽसुरास् ते ऽन्योऽन्यं नाशक्नुवन्न् अभिभवितुम् । ते देवाः शण्डामर्काव् उपामन्त्रयन्त ताव् अब्रूताम् । वरं वृणावहै ग्रहाव् एव नाव् अत्रापि गृह्येताम् इति ताभ्याम् एतौ शुक्रामन्थिनाव् अगृह्णन् ततो देवा अभवन् परासुराः । यस्यैवं विदुषः शुक्रामन्थिनौ गृह्येते भवत्य् आत्मना परा अस्य भ्रातृव्यो भवति तौ देवा अपनुद्यात्मन इन्द्रायाजुहवुः । अपनुत्तौ शण्डामर्कौ सहामुनेति ब्रूयाद् यं द्विष्यात् । यम् एव द्वेष्टि तेनैनौ सहाप नुदते स प्रथमः संकृतिर् विश्वकर्मेत्य् एवैनाव् आत्मन इन्द्रायाजुहवुः । इन्द्रो ह्य् एतानि रूपाणि करिक्रद् अचरत् । असौ वा आदित्यः शुक्रश् चन्द्रमा मन्थी । अपिगृह्य प्राञ्चौ निः क्रामतस् तस्मात् प्राञ्चौ यन्तौ न पश्यन्ति प्रत्यञ्चाव् आवृत्य जुहुतस् तस्मात् प्रत्यञ्चौ यन्तौ पश्यन्ति चक्षुषी वा एते यज्ञस्य यच् छुक्रामन्थिनौ नासिकोत्तरवेदिः । अभितः परिक्रम्य जुहुतस् तस्माद् अभितो नासिकां चक्षुषी तस्मान् नासिकया चक्षुषी विधृते सर्वतः परि क्रामतो रक्षसाम् अपहत्यै देवा वै याः प्राचीर् आहुतीर् अजुहवुर् ये पुरस्ताद् असुरा आसन् ताꣳस् ताभिः प्र अनुदन्त याः प्रतीचीर् ये पश्चाद् असुरा आसन् ताꣳस् ताभिर् अपानुदन्त प्राचीर् अन्या आहुतयो हूयन्ते प्रत्यञ्चौ शुक्रामन्थिनौ पश्चाच् चैव पुरस्ताच् च यजमानो भ्रातृव्यान् प्र णुदते तस्मात् पराचीः प्रजाः प्र वीयन्ते प्रतीचीर् जायन्ते शुक्रामन्थिनौ वा अनु प्रजाः प्र जायन्ते ऽत्त्रीश् चाऽऽद्याश् च सुवीराः प्रजाः प्रजनयन् परीहि शुक्रः शुक्रशोचिषा सुप्रजाः प्रजाः प्रजनयन् परीहि मन्थी मन्थिशोचिषेत्य् आह । एता वै सुवीरा या अत्त्रीः । एताः सुप्रजा या आद्याः । य एवं वेदात्त्र्य् अस्य प्रजा जायते नाद्या प्रजापतेर् अक्ष्य् अश्वयत् तत् परापतत् तद् विकङ्कतम् प्राविशत् तद् विकङ्कते नारमत तद् यवम् प्राविशत् तद् यवे ऽरमत तद् यवस्य यवत्वम् । यद् वैकङ्कतम् मन्थिपात्रम् भवति सक्तुभिः श्रीणाति प्रजापतेर् एव तच् चक्षुः सम् भरति ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्मात् सत्यान् मन्थिपात्रꣳ सदो नाश्नुत इति । आर्तपात्रꣳ हीति ब्रूयात् । यद् अश्नुवीतान्धो ऽध्वर्युः स्याद् आर्तिम् आर्छेत् तस्मान् नाश्नुते ॥

bṛhaspatir devānām purohita āsīc chaṇḍāmarkāv asurāṇām brahmaṇvanto devā āsan brahmaṇvanto 'surās te 'nyo'nyaṃ nāśaknuvann abhibhavitum | te devāḥ śaṇḍāmarkāv upāmantrayanta tāv abrūtām | varaṃ vṛṇāvahai grahāv eva nāv atrāpi gṛhyetām iti tābhyām etau śukrāmanthināv agṛhṇan tato devā abhavan parāsurāḥ | yasyaivaṃ viduṣaḥ śukrāmanthinau gṛhyete bhavaty ātmanā parā asya bhrātṛvyo bhavati tau devā apanudyātmana indrāyājuhavuḥ | apanuttau śaṇḍāmarkau sahāmuneti brūyād yaṃ dviṣyāt | yam eva dveṣṭi tenainau sahāpa nudate sa prathamaḥ saṃkṛtir viśvakarmety evaināv ātmana indrāyājuhavuḥ | indro hy etāni rūpāṇi karikrad acarat | asau vā ādityaḥ śukraś candramā manthī | apigṛhya prāñcau niḥ krāmatas tasmāt prāñcau yantau na paśyanti pratyañcāv āvṛtya juhutas tasmāt pratyañcau yantau paśyanti cakṣuṣī vā ete yajñasya yac chukrāmanthinau nāsikottaravediḥ | abhitaḥ parikramya juhutas tasmād abhito nāsikāṃ cakṣuṣī tasmān nāsikayā cakṣuṣī vidhṛte sarvataḥ pari krāmato rakṣasām apahatyai devā vai yāḥ prācīr āhutīr ajuhavur ye purastād asurā āsan tām̐s tābhiḥ pra anudanta yāḥ pratīcīr ye paścād asurā āsan tām̐s tābhir apānudanta prācīr anyā āhutayo hūyante pratyañcau śukrāmanthinau paścāc caiva purastāc ca yajamāno bhrātṛvyān pra ṇudate tasmāt parācīḥ prajāḥ pra vīyante pratīcīr jāyante śukrāmanthinau vā anu prajāḥ pra jāyante 'ttrīś cā''dyāś ca suvīrāḥ prajāḥ prajanayan parīhi śukraḥ śukraśociṣā suprajāḥ prajāḥ prajanayan parīhi manthī manthiśociṣety āha | etā vai suvīrā yā attrīḥ | etāḥ suprajā yā ādyāḥ | ya evaṃ vedāttry asya prajā jāyate nādyā prajāpater akṣy aśvayat tat parāpatat tad vikaṅkatam prāviśat tad vikaṅkate nāramata tad yavam prāviśat tad yave 'ramata tad yavasya yavatvam | yad vaikaṅkatam manthipātram bhavati saktubhiḥ śrīṇāti prajāpater eva tac cakṣuḥ sam bharati brahmavādino vadanti kasmāt satyān manthipātram̐ sado nāśnuta iti | ārtapātram̐ hīti brūyāt | yad aśnuvītāndho 'dhvaryuḥ syād ārtim ārchet tasmān nāśnute ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवा वै यद् यज्ञे ऽकुर्वत तद् असुरा अकुर्वत ते देवा आग्रयणाग्रान् ग्रहान् अपश्यन् तान् अगृह्णत ततो वै ते ऽग्रम् पर्य् आयन् यस्यैवं विदुष आग्रयणाग्रा ग्रहा गृह्यन्ते ऽग्रम् एव समानानाम् पर्य् एति रुग्णवत्यर्चा भ्रातृव्यवतो गृह्णीयात् । भ्रातृव्यस्यैव रुक्त्वाग्रꣳ समानानाम् पर्य् एति ये देवा दिव्य् एकादश स्थेत्य् आह एतावतीर् वै देवतास् ताभ्य एवैनꣳ सर्वाभ्यो गृह्णाति । एष ते योनिर् विश्वेभ्यस् त्वा देवेभ्य इति आह वैश्वदेवो ह्य् एष देवतया वाग् वै देवेभ्यो ऽपाक्रामद् यज्ञायातिष्ठमाना ते देवा वाच्य् अपक्रान्तायां तूष्णीं ग्रहान् अगृह्णत साऽमन्यत वाग् अन्तर् यन्ति वै मेति साऽऽग्रयणम् प्रत्य् आऽगच्छत् तद् आग्रयणस्याऽऽग्रयणत्वम् तस्माद् आग्रयणे वाग् वि सृज्यते यत् तूष्णीम् पूर्वे ग्रहा गृह्यन्ते यथा त्सारीयति म आख इयति नाप रात्स्यामीत्य् उपावसृजत्य् एवम् एव तद् अध्वर्युर् आग्रयणं गृहीत्वा यज्ञम् आरभ्य वाचं वि सृजते त्रिर् हिं करोत्य् उद्गातॄन् एव तद् वृणीते प्रजापतिर् वा एष यद् आग्रयणो यद् आग्रयणं गृहीत्वा हिंकरोति प्रजापतिर् एव तत् प्रजा अभि जिघ्रति तस्माद् वत्सं जातं गौर् अभि जिघ्रति । आत्मा वा एष यज्ञस्य यद् आग्रयणः सवनेसवने ऽभि गृह्णात्य् आत्मन्न् एव यज्ञꣳ सं तनोति । उपरिष्टाद् आ नयति रेत एव तद् दधाति । अधस्ताद् उप गृह्णाति प्र जनयत्य् एव तत् । ब्रह्मवादिनो वदन्ति कस्मात् सत्याद् गायत्री कनिष्ठा छन्दसाꣳ सती सर्वाणि सवनानि वहतीति । एष वै गायत्रियै वत्सो यद् आग्रयणस् तम् एव तद् अभिनिवर्तꣳ सर्वाणि सवनानि वहति तस्माद् वत्सम् अपाकृतं गौर् अभि नि वर्तते ॥

devā vai yad yajñe 'kurvata tad asurā akurvata te devā āgrayaṇāgrān grahān apaśyan tān agṛhṇata tato vai te 'gram pary āyan yasyaivaṃ viduṣa āgrayaṇāgrā grahā gṛhyante 'gram eva samānānām pary eti rugṇavatyarcā bhrātṛvyavato gṛhṇīyāt | bhrātṛvyasyaiva ruktvāgram̐ samānānām pary eti ye devā divy ekādaśa sthety āha etāvatīr vai devatās tābhya evainam̐ sarvābhyo gṛhṇāti | eṣa te yonir viśvebhyas tvā devebhya iti āha vaiśvadevo hy eṣa devatayā vāg vai devebhyo 'pākrāmad yajñāyātiṣṭhamānā te devā vācy apakrāntāyāṃ tūṣṇīṃ grahān agṛhṇata sā'manyata vāg antar yanti vai meti sā''grayaṇam praty ā'gacchat tad āgrayaṇasyā''grayaṇatvam tasmād āgrayaṇe vāg vi sṛjyate yat tūṣṇīm pūrve grahā gṛhyante yathā tsārīyati ma ākha iyati nāpa rātsyāmīty upāvasṛjaty evam eva tad adhvaryur āgrayaṇaṃ gṛhītvā yajñam ārabhya vācaṃ vi sṛjate trir hiṃ karoty udgātṝn eva tad vṛṇīte prajāpatir vā eṣa yad āgrayaṇo yad āgrayaṇaṃ gṛhītvā hiṃkaroti prajāpatir eva tat prajā abhi jighrati tasmād vatsaṃ jātaṃ gaur abhi jighrati | ātmā vā eṣa yajñasya yad āgrayaṇaḥ savanesavane 'bhi gṛhṇāty ātmann eva yajñam̐ saṃ tanoti | upariṣṭād ā nayati reta eva tad dadhāti | adhastād upa gṛhṇāti pra janayaty eva tat | brahmavādino vadanti kasmāt satyād gāyatrī kaniṣṭhā chandasām̐ satī sarvāṇi savanāni vahatīti | eṣa vai gāyatriyai vatso yad āgrayaṇas tam eva tad abhinivartam̐ sarvāṇi savanāni vahati tasmād vatsam apākṛtaṃ gaur abhi ni vartate ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.