Kedarabhatta: Vrttaratnakara, with Sulhana's Sukavihrdayanandini 2

मात्रावृत्ताध्यायो द्वितीयः प्रारभ्यते । मात्रावृत्तानुपूर्वकमित्युक्तत्वात् । लक्ष्मैतत्सप्त गणा गोपेता भवति नेह विषमे जः । षष्ठो ऽयं च नलघु वा प्रथमे ऽर्धे नियतमार्यायाः

mātrāvṛttādhyāyo dvitīyaḥ prārabhyate / mātrāvṛttānupūrvakamityuktatvāt / lakṣmaitatsapta gaṇā gopetā bhavati neha viṣame jaḥ / ṣaṣṭho 'yaṃ ca nalaghu vā prathame 'rdhe niyatamāryāyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षष्ठे द्वितीयलात्परके न्ले मुखलाच्च सयतिपदनियमः । चरमे ऽर्धे पंचमके तस्मादिह भवति षष्ठो लः

ṣaṣṭhe dvitīyalātparake nle mukhalācca sayatipadaniyamaḥ / carame 'rdhe paṃcamake tasmādiha bhavati ṣaṣṭho laḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमेणोदाहरणं यथा । वंदारुदेववृन्दैरहमहमिकया सदैव या वंद्या । स्वर्गापवर्गदात्रीं तामार्यां संततं नौमि ॥ इत्युदाहरणं यथा । यस्यांगनामुवेद्या कोकिलनादश्च मलयगिरिपवनः । एकैकमस्त्रकृत्यं करोति स जयति मनोजन्मा ॥ १-२ ॥ त्रिष्वंशकेषु पादो दलयोराद्येषु दृश्यते यस्याः । पथ्येति नाम तस्याश्छन्दोविद्भिः समाख्यातम्

krameṇodāharaṇaṃ yathā / vaṃdārudevavṛndairahamahamikayā sadaiva yā vaṃdyā / svargāpavargadātrīṃ tāmāryāṃ saṃtataṃ naumi // ityudāharaṇaṃ yathā / yasyāṃganāmuvedyā kokilanādaśca malayagiripavanaḥ / ekaikamastrakṛtyaṃ karoti sa jayati manojanmā || 1-2 || triṣvaṃśakeṣu pādo dalayorādyeṣu dṛśyate yasyāḥ / pathyeti nāma tasyāśchandovidbhiḥ samākhyātam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्या आर्याया आद्येषु त्रिषु गणेषु पादो विरामो भवति । सा पथ्या नाम । यथा । उज्झितनेपथ्यालकमुज्झिततिलकांजनं यदेणाक्ष्याः । तस्याः स्मरामि विरहप्रारम्भे वदनमपि रम्यम् ॥ ३ ॥ संलंघ्य गणत्रयमादिमं सकलयोर्द्वयोर्भवति पादः । यस्यास्तं पिंगलनागो विपुलामिति समाख्याति

yasyā āryāyā ādyeṣu triṣu gaṇeṣu pādo virāmo bhavati / sā pathyā nāma / yathā / ujjhitanepathyālakamujjhitatilakāṃjanaṃ yadeṇākṣyāḥ / tasyāḥ smarāmi virahaprārambhe vadanamapi ramyam || 3 || saṃlaṃghya gaṇatrayamādimaṃ sakalayordvayorbhavati pādaḥ / yasyāstaṃ piṃgalanāgo vipulāmiti samākhyāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्या आर्याया आद्यगणत्रयमभिलंघ्य द्वयोरप्यर्धयोः पादो विरामो यतिर्भवति । सा विपुला नाम यथा । मम खलु न याति नयनयुगमचलनिर्मेषपिश्यतस्तृप्तिम् । त्रस्तमृगशिशुदृशस्तन्वंग्या जघनस्थलीं विपुलाम् ॥ सामान्येन विधानमेतदाद्यंतोभयभेदपूर्वकत्वात्त्रिधा भवति । तत्रादिविपुला यथा । प्रमदानां जयति कटाक्षो ऽयं निशि स्फुरत्स्मरशराभः । हृदयस्थितानुरागप्रकटनपटुतां दधात्स्वैरं ॥ अन्त्यविपुला यथा । प्रीतिं कस्य न जनयति प्रकुर्वती केशबंधनं नारी । दर्शितभुजमूलालंकारसुभूतार्द्रनखपंक्तिः ॥ उभयविपुलोदाहरणं पूर्वमेवोदाहृतमिति ॥ ४ ॥ उभयार्धयोर्जकारौ द्वितीयतुर्यौ गमध्यगौ यस्याः । चपलेति नाम तस्याः प्रकीर्तिता नागराजेन

yasyā āryāyā ādyagaṇatrayamabhilaṃghya dvayorapyardhayoḥ pādo virāmo yatirbhavati / sā vipulā nāma yathā / mama khalu na yāti nayanayugamacalanirmeṣapiśyatastṛptim / trastamṛgaśiśudṛśastanvaṃgyā jaghanasthalīṃ vipulām // sāmānyena vidhānametadādyaṃtobhayabhedapūrvakatvāttridhā bhavati / tatrādivipulā yathā / pramadānāṃ jayati kaṭākṣo 'yaṃ niśi sphuratsmaraśarābhaḥ / hṛdayasthitānurāgaprakaṭanapaṭutāṃ dadhātsvairaṃ // antyavipulā yathā / prītiṃ kasya na janayati prakurvatī keśabaṃdhanaṃ nārī / darśitabhujamūlālaṃkārasubhūtārdranakhapaṃktiḥ // ubhayavipulodāharaṇaṃ pūrvamevodāhṛtamiti || 4 || ubhayārdhayorjakārau dvitīyaturyau gamadhyagau yasyāḥ / capaleti nāma tasyāḥ prakīrtitā nāgarājena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्या आर्याया उभयोरर्धयोर्द्वितीयतुर्यौ द्वितीयचतुर्थौ गुर्वोर्मध्यगौ गमध्यगौ गमध्यगाविति । वदता सूत्रकृता गणनियम उक्तः । तथा हि प्रथमो गणो ऽन्तगुरुरेव तृतीयो गणो द्विगुरुरेव पंचमश्चादिगुरुरेवेति निश्चयः । शेषं यथा प्रोक्तम् । सा आर्या चपला नाम यथा । चपलाक्षि मौनमुद्रां त्यजेति संभाषिता मया सुतनुः । संजातरोमहर्षा बभूवात्युत्सुका तन्वी ॥ ५ ॥ आद्यं दलं समस्तं भजेल्लक्ष्म चपलागतं यस्याः । शेषे पूर्वजलक्ष्मा मुखचपला सोदिता मुनिना

yasyā āryāyā ubhayorardhayordvitīyaturyau dvitīyacaturthau gurvormadhyagau gamadhyagau gamadhyagāviti / vadatā sūtrakṛtā gaṇaniyama uktaḥ / tathā hi prathamo gaṇo 'ntagurureva tṛtīyo gaṇo dvigurureva paṃcamaścādigurureveti niścayaḥ / śeṣaṃ yathā proktam / sā āryā capalā nāma yathā / capalākṣi maunamudrāṃ tyajeti saṃbhāṣitā mayā sutanuḥ / saṃjātaromaharṣā babhūvātyutsukā tanvī || 5 || ādyaṃ dalaṃ samastaṃ bhajellakṣma capalāgataṃ yasyāḥ / śeṣe pūrvajalakṣmā mukhacapalā soditā muninā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्या आर्याया आद्यं दलमर्धं समस्तमपि चपलाया लक्षणं भजेत् । शेषे उत्तरार्धे पूर्वोक्तलक्षणा सा मुखचपला नाम । यथा । यस्यात्सिराचितांगी (?) लघुस्तनी पिंगलाक्षियुगला च । मुखचपला पुरुषाकृतिरतिदीर्घकृशा परित्याज्या ॥ ६ ॥ प्राक्प्रतिपादितमर्धे प्रथमे प्रथमेतरे तु चपलायाः । लक्ष्माश्रयेत सोक्ता विशुद्धधीभिर्जघनचपला

yasyā āryāyā ādyaṃ dalamardhaṃ samastamapi capalāyā lakṣaṇaṃ bhajet / śeṣe uttarārdhe pūrvoktalakṣaṇā sā mukhacapalā nāma / yathā / yasyātsirācitāṃgī (?) laghustanī piṃgalākṣiyugalā ca / mukhacapalā puruṣākṛtiratidīrghakṛśā parityājyā || 6 || prākpratipāditamardhe prathame prathametare tu capalāyāḥ / lakṣmāśrayeta soktā viśuddhadhībhirjaghanacapalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्याप्रथमदलोक्तं यदि कथमपि लक्षणं भवेदुभयोः । दलयोः कृतयतिशोभां तां गीतिं गीतिवान्भुजङ्गेशः

āryāprathamadaloktaṃ yadi kathamapi lakṣaṇaṃ bhavedubhayoḥ / dalayoḥ kṛtayatiśobhāṃ tāṃ gītiṃ gītivānbhujaṅgeśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्यायाः प्रथमे ऽर्धे यदुक्तं लक्षणं तद्यदि द्वयोरप्यर्धयोर्भवति तां गीतिमिति गीतवान् उक्तवान् भुजंगेशः पिंगलनागः । यथा । रोमांचं जनयंती सुखयंती नेत्रयोर्युगं यूनाम् । सद्यो मनांसि मदयति गीतिः स्त्रीणां मदेन मत्तानाम् ॥ ८ ॥ आर्याद्वितीयके ऽंशे यद्गदितं लक्षणं तत्स्यात् । यद्युभयोरपि दलयोरुपगीतिं तां मुनिर्ब्रूते

āryāyāḥ prathame 'rdhe yaduktaṃ lakṣaṇaṃ tadyadi dvayorapyardhayorbhavati tāṃ gītimiti gītavān uktavān bhujaṃgeśaḥ piṃgalanāgaḥ / yathā / romāṃcaṃ janayaṃtī sukhayaṃtī netrayoryugaṃ yūnām / sadyo manāṃsi madayati gītiḥ strīṇāṃ madena mattānām || 8 || āryādvitīyake 'ṃśe yadgaditaṃ lakṣaṇaṃ tatsyāt / yadyubhayorapi dalayorupagītiṃ tāṃ munirbrūte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्याद्वितीये ऽर्धे यल्लक्षणमुक्तं तद्यदि द्वयोरप्यर्धयोर्भवति तामुपगीतिमिति पिंगलनागो मुनिर्ब्रूते । यथा । शारदचंद्रोद्योते पायंपायं मधु स्वैरम् । पौरस्त्रीभिरभीष्टा क्रियते सोत्कण्ठमुपगीतिः ॥ ९ ॥ आर्याशकलद्वितयं व्यत्ययरचितं भवेद्यस्याः । सोद्गीतिः किल गदिता तद्वद्यत्यंशभेदसंयुक्ता

āryādvitīye 'rdhe yallakṣaṇamuktaṃ tadyadi dvayorapyardhayorbhavati tāmupagītimiti piṃgalanāgo munirbrūte / yathā / śāradacaṃdrodyote pāyaṃpāyaṃ madhu svairam / paurastrībhirabhīṣṭā kriyate sotkaṇṭhamupagītiḥ || 9 || āryāśakaladvitayaṃ vyatyayaracitaṃ bhavedyasyāḥ / sodgītiḥ kila gaditā tadvadyatyaṃśabhedasaṃyuktā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्या आर्याया उत्तरार्धलक्षणं पूर्वार्धे भवति पूर्वार्धलक्षणमुत्तरार्धे सा उद्गीतिः । यथा । मण्डपनगरवधूनामुद्गीतिं वत्समल्लारम् । आकर्णयति स नूनं दूरादाभ्येति चन्द्रहरिणो ऽपि ॥ १० ॥ आर्यापूर्वार्धं यदि गुरुणैकेनाधिकेन निधने युक्तम् । इतरत्तद्वन्निखिलं यद्दीयमुदितैवमार्यागीतिः

yasyā āryāyā uttarārdhalakṣaṇaṃ pūrvārdhe bhavati pūrvārdhalakṣaṇamuttarārdhe sā udgītiḥ / yathā / maṇḍapanagaravadhūnāmudgītiṃ vatsamallāram / ākarṇayati sa nūnaṃ dūrādābhyeti candrahariṇo 'pi || 10 || āryāpūrvārdhaṃ yadi guruṇaikenādhikena nidhane yuktam / itarattadvannikhilaṃ yaddīyamuditaivamāryāgītiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षड्विषमे ऽष्टौ समे कलास्ताश्च समे स्युर्नो निरन्तराः । न समा ऽत्र पराश्रिता कला वैतालीये ऽन्ते रलौ गुरुः

ṣaḍviṣame 'ṣṭau same kalāstāśca same syurno nirantarāḥ / na samā 'tra parāśritā kalā vaitālīye 'nte ralau guruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिंहावलोकितन्यायेन ‘तृतीययुग्दक्षिणान्तिकेऽत्यादिसूत्रपठितः पादशब्दो ऽत्र दृष्टव्यः । पैंगलीयसूत्रपादशब्दोपादानात् । यथा ‘वैतालीयं द्विःस्वरा ऽयुक्पादेषु सर्वो ऽन्तलाऽ; इति । यत्र विषमे पादे प्रथमे तृतीये षट्कला मात्रा भवन्ति समे पादे द्वितीये चतुर्थे अष्टौ कला भवन्ति । अन्ते ऽवसाने रगणलघू गुरुः च भवतस्तद्वृत्तं वैतालीयं नाम । उत्सर्गेण यथा । क्वचित्प्राये गुरुलघुभावे ऽपवादमाह । न समा ऽत्र पराश्रिता कलेति । समा द्वितीयचतुर्थादिका पराश्रिता तृतीयपंचमाद्याश्रिता न भवति । समे पादे द्वितीये चतुर्थे निर्गतमंतरं व्यवधानं यासां ता निरन्तरा अंतररहिता लघवो न भवेयुरित्यर्थः । यथा । प्रविशत्यनिशं निरर्गला सुपरित्यक्तविभूषणांशुका । विरहे तव सा वरांगना वैतालीयमुवाह विभ्रमम् ॥ १२ ॥ पर्यन्ते र्यौ तथैव शेषं औपच्छंदसिकं सुधीभिरुक्तम्

siṃhāvalokitanyāyena ‘tṛtīyayugdakṣiṇāntike'tyādisūtrapaṭhitaḥ pādaśabdo 'tra dṛṣṭavyaḥ / paiṃgalīyasūtrapādaśabdopādānāt / yathā ‘vaitālīyaṃ dviḥsvarā 'yukpādeṣu sarvo 'ntalā'; iti / yatra viṣame pāde prathame tṛtīye ṣaṭkalā mātrā bhavanti same pāde dvitīye caturthe aṣṭau kalā bhavanti / ante 'vasāne ragaṇalaghū guruḥ ca bhavatastadvṛttaṃ vaitālīyaṃ nāma / utsargeṇa yathā / kvacitprāye gurulaghubhāve 'pavādamāha / na samā 'tra parāśritā kaleti / samā dvitīyacaturthādikā parāśritā tṛtīyapaṃcamādyāśritā na bhavati / same pāde dvitīye caturthe nirgatamaṃtaraṃ vyavadhānaṃ yāsāṃ tā nirantarā aṃtararahitā laghavo na bhaveyurityarthaḥ / yathā / praviśatyaniśaṃ nirargalā suparityaktavibhūṣaṇāṃśukā / virahe tava sā varāṃganā vaitālīyamuvāha vibhramam || 12 || paryante ryau tathaiva śeṣaṃ aupacchaṃdasikaṃ sudhībhiruktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षण्णामष्टानां च कलानां पर्यन्ते ऽवसाने र्यौ रगणयगणौ भवतः । शेषं पूर्ववत्तदा वैतालीयमेव औपच्छंदसिकं नाम । यथा । बहुविप्रियकारकं परोक्षे प्रत्यक्षे प्रियचाटुकारदक्षम् । शठवृत्तमिमं द्रुतं वयस्ये औपच्छंदसिकं विमुञ्च कान्तम् ॥ १३ ॥ आपातलिका कथितेयं भाद्गुरुकावथ पूर्ववदन्यत्

ṣaṇṇāmaṣṭānāṃ ca kalānāṃ paryante 'vasāne ryau ragaṇayagaṇau bhavataḥ / śeṣaṃ pūrvavattadā vaitālīyameva aupacchaṃdasikaṃ nāma / yathā / bahuvipriyakārakaṃ parokṣe pratyakṣe priyacāṭukāradakṣam / śaṭhavṛttamimaṃ drutaṃ vayasye aupacchaṃdasikaṃ vimuñca kāntam || 13 || āpātalikā kathiteyaṃ bhādgurukāvatha pūrvavadanyat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

‘यदा षड्विषमे ऽष्टौ समे कलाऽ; इत्यादि सर्वं पूर्ववद्भवति । विशेषोक्तौ भगणात्परौ गौ गुरू भवतः तदा वैतालीयमेवापातलिका नाम । यथा । नरनाथ भवंतमरीणां नाशकरं प्रसमीक्ष्य पुरस्तात् । रिपवो जहति स्म भयार्ता आपातलिकां संगरभूमिम् ॥ आपातलिकां अस्थिरामित्यर्थः । उक्तं च पिंगलवृत्तौ भट्टश्रीहलायुधेन । यथा । पिंगलकेशा कपिलाक्षी वाचाटा विकटोन्नतदन्ती । आपातलिका पुनरेषा नृपतिकुले ऽपि न भाग्यमुपैति ॥ १४ ॥ तृतीययुग्दक्षिणांतिका समस्तपादेषु द्वितीयलः

‘yadā ṣaḍviṣame 'ṣṭau same kalā'; ityādi sarvaṃ pūrvavadbhavati / viśeṣoktau bhagaṇātparau gau gurū bhavataḥ tadā vaitālīyamevāpātalikā nāma / yathā / naranātha bhavaṃtamarīṇāṃ nāśakaraṃ prasamīkṣya purastāt / ripavo jahati sma bhayārtā āpātalikāṃ saṃgarabhūmim // āpātalikāṃ asthirāmityarthaḥ / uktaṃ ca piṃgalavṛttau bhaṭṭaśrīhalāyudhena / yathā / piṃgalakeśā kapilākṣī vācāṭā vikaṭonnatadantī / āpātalikā punareṣā nṛpatikule 'pi na bhāgyamupaiti || 14 || tṛtīyayugdakṣiṇāṃtikā samastapādeṣu dvitīyalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैतालीयमेव सर्वेष्वपि पादेषु द्वितीयो लघु तृतीयेन सह युक्तो भवति ‘न समा ऽत्र पराश्रिता कलेऽति बाधित्वा तदा दक्षिणान्तिका नाम । यथा । ववौ मरुद्दक्षिणान्तिको वियोगिनीनां प्राणहारकः । प्रकंपिताशोकचम्पके वसन्त एषो ऽनंगबोधकः ॥ १५ ॥ उदीच्यवृत्तिर्द्वितीयलः सक्तो ऽग्र्येण भवेदयुग्मयोः

vaitālīyameva sarveṣvapi pādeṣu dvitīyo laghu tṛtīyena saha yukto bhavati ‘na samā 'tra parāśritā kale'ti bādhitvā tadā dakṣiṇāntikā nāma / yathā / vavau maruddakṣiṇāntiko viyoginīnāṃ prāṇahārakaḥ / prakaṃpitāśokacampake vasanta eṣo 'naṃgabodhakaḥ || 15 || udīcyavṛttirdvitīyalaḥ sakto 'gryeṇa bhavedayugmayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयुग्मयोः प्रथमतृतीययोः पादयोः द्वितीयो लघुरग्रिमेन तृतीयेन लघुना सह युज्यते तदा वैतालीयमेवोदीच्यवृत्तिर्नाम यथा । गिरं मनोज्ञां पिकांगना मुदिताश्चिक्यत्स्वयमुद्गिरत्यसौ । उदीच्यवृत्तौ दिवाकरे सहकारो ऽपि तनोति मञ्जरी ॥ १६ ॥ पूर्वेण युतो ऽथ पंचमः प्राच्यवृत्तिरुदितेति युग्मयोः

ayugmayoḥ prathamatṛtīyayoḥ pādayoḥ dvitīyo laghuragrimena tṛtīyena laghunā saha yujyate tadā vaitālīyamevodīcyavṛttirnāma yathā / giraṃ manojñāṃ pikāṃganā muditāścikyatsvayamudgiratyasau / udīcyavṛttau divākare sahakāro 'pi tanoti mañjarī || 16 || pūrveṇa yuto 'tha paṃcamaḥ prācyavṛttiruditeti yugmayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघुरित्यनुवर्तते । समपादयोर्द्वितीयचतुर्थयोः पंचमो लघुः पूर्वेण चतुर्थेन लघुना सह युक्तो यदा स्यात्तदा प्राच्यवृत्तिर्नाम वैतालीयं भवति । यथा । स्वगुणैरनुरंजितप्रजः प्राच्यवृत्तपरिपालने रतः । रणभूमिषु भीमविक्रमो विंध्यवर्मनृपतिर्जयत्यसौ ॥ १७ ॥ यदा समावोजयुग्मकौ पूर्वयोर्भवति तत्प्रवृत्तकम्

laghurityanuvartate / samapādayordvitīyacaturthayoḥ paṃcamo laghuḥ pūrveṇa caturthena laghunā saha yukto yadā syāttadā prācyavṛttirnāma vaitālīyaṃ bhavati / yathā / svaguṇairanuraṃjitaprajaḥ prācyavṛttaparipālane rataḥ / raṇabhūmiṣu bhīmavikramo viṃdhyavarmanṛpatirjayatyasau || 17 || yadā samāvojayugmakau pūrvayorbhavati tatpravṛttakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वोक्तयोरुदीच्यप्राच्यवृत्त्योः समौ सदृशौ औजयुग्मकौ विषमसमौ पादौ यदा भवतः तदा वैतालीयमेव प्रवृत्तकं स्यात् । यथा । प्रवृत्तकान्ते दुःरश्मिभिर्व्याप्तमंबरमिदं विलोक्यताम् । गृहाण ताम्बूलमुत्तमं कोपमाशु विजहीहि कोपने ॥ १८ ॥ अस्य युग्मरचिता ऽपरान्तिका

pūrvoktayorudīcyaprācyavṛttyoḥ samau sadṛśau aujayugmakau viṣamasamau pādau yadā bhavataḥ tadā vaitālīyameva pravṛttakaṃ syāt / yathā / pravṛttakānte duḥraśmibhirvyāptamaṃbaramidaṃ vilokyatām / gṛhāṇa tāmbūlamuttamaṃ kopamāśu vijahīhi kopane || 18 || asya yugmaracitā 'parāntikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य प्रवृत्तकस्य समपादकृता समपादलक्षणयुक्तैश्चतुर्भिः पादै रचिता अपरान्तिका नाम । यथा । तुंगपीवरघनस्तनालसा चारुकुण्डलवती मृगेक्षणा । पूर्वचन्द्रवदना ऽपरान्तिका चित्तमुन्मदयतीयमंगना ॥ १९ ॥ अयुग्भवा चारुहासिनी

asya pravṛttakasya samapādakṛtā samapādalakṣaṇayuktaiścaturbhiḥ pādai racitā aparāntikā nāma / yathā / tuṃgapīvaraghanastanālasā cārukuṇḍalavatī mṛgekṣaṇā / pūrvacandravadanā 'parāntikā cittamunmadayatīyamaṃganā || 19 || ayugbhavā cāruhāsinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्त्रं नाद्यान्नसौ स्यातामब्धेर्यो अनुष्टुभि ख्यातम्

vaktraṃ nādyānnasau syātāmabdheryo anuṣṭubhi khyātam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

‘पादऽ; इत्यनुवर्तते । अनुष्टुभ्यष्टाक्षरायां जातौ पादस्य चतुर्थादक्षराद्यो यगणो यदा भवति तदा वक्त्रं नाम वृत्तं ख्यातं कथितम् । अब्धेरिति निर्विशेषणत्वेनाद्यादक्षरान्नगणसगणौ न भवतः । यथा । अपाण्डुगण्डमाकर्णविशालनयनं सुभ्रु । विरहे चारुसर्वांग्यास्तस्याः स्मराम्यहं वक्त्रम् ॥ २१ ॥ युजोर्जेन सरिद्भर्तुः पथ्यावक्त्रं प्रकीर्तितम्

‘pāda'; ityanuvartate / anuṣṭubhyaṣṭākṣarāyāṃ jātau pādasya caturthādakṣarādyo yagaṇo yadā bhavati tadā vaktraṃ nāma vṛttaṃ khyātaṃ kathitam / abdheriti nirviśeṣaṇatvenādyādakṣarānnagaṇasagaṇau na bhavataḥ / yathā / apāṇḍugaṇḍamākarṇaviśālanayanaṃ subhru / virahe cārusarvāṃgyāstasyāḥ smarāmyahaṃ vaktram || 21 || yujorjena saridbhartuḥ pathyāvaktraṃ prakīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युजोः समपादयोर्चतुर्थादक्षराज्जेन जगणेन परेण वक्त्रमेव पथ्येति कीर्तितम् । यथा । त्वद्दन्तिदन्तलग्नोरुशाखाः पथ्यायताः द्रुमाः । कथयन्तीव भग्नानां दिग्जयं तव भूपते ॥ २२ ॥ औजयोर्जेन वारिधेस्तदेव विपरीतादि

yujoḥ samapādayorcaturthādakṣarājjena jagaṇena pareṇa vaktrameva pathyeti kīrtitam / yathā / tvaddantidantalagnoruśākhāḥ pathyāyatāḥ drumāḥ / kathayantīva bhagnānāṃ digjayaṃ tava bhūpate || 22 || aujayorjena vāridhestadeva viparītādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपरितपथ्येत्यर्थः । युक्पादे यगण एव कर्तव्यः । यथा । विपरीतान्यपि प्रियः कुर्वाणो मुदमाधत्ते । अनुकूलस्त्वसौ सदा तेन प्राणाधिको नूनम् ॥ २३ ॥ चपलावक्त्रमयुजोर्नकारश्चेत्पयोराशेः

viparitapathyetyarthaḥ / yukpāde yagaṇa eva kartavyaḥ / yathā / viparītānyapi priyaḥ kurvāṇo mudamādhatte / anukūlastvasau sadā tena prāṇādhiko nūnam || 23 || capalāvaktramayujornakāraścetpayorāśeḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्ययुजोर्विषमयोः पादयोश्चतुर्थादक्षरान्नगणो भवेत् तदा वक्त्रमेव चपला भवति । युक्पादयोर्यगण एव । यथा । चपलापांगनयने पक्वबिम्बोष्ठि चन्द्रास्ये । स्वाधीनत्वं भज दयितं तारुण्यमस्थिरं यस्मात् ॥ २४ ॥ यस्यां लः सप्तमो युग्मे सा युग्मविपुला मता

yadyayujorviṣamayoḥ pādayoścaturthādakṣarānnagaṇo bhavet tadā vaktrameva capalā bhavati / yukpādayoryagaṇa eva / yathā / capalāpāṃganayane pakvabimboṣṭhi candrāsye / svādhīnatvaṃ bhaja dayitaṃ tāruṇyamasthiraṃ yasmāt || 24 || yasyāṃ laḥ saptamo yugme sā yugmavipulā matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्पादे द्वितीयचतुर्थे लघुः सप्तमो यस्याः सा युग्मविपुला नाम । ननु पथ्यालक्षणसाम्यात्पुनरुक्तमेतत् । नैवम् । विपुलाधिकारस्येदानीमारभ्यमानत्वात् विना ऽनुत्पत्तिः पथ्यालक्षणं त्वयुक्पादे अवश्यमेव यगणेन भवितव्यम् । अत्र तु न नियमः । यथा । अहो कस्यापि धन्यस्य महाकुलप्रसूतया । प्रीतिः स्वकान्तया सार्धं विपुला जायते गृहे ॥ २५ ॥ सैतवस्याखिलेष्वपि

yukpāde dvitīyacaturthe laghuḥ saptamo yasyāḥ sā yugmavipulā nāma / nanu pathyālakṣaṇasāmyātpunaruktametat / naivam / vipulādhikārasyedānīmārabhyamānatvāt vinā 'nutpattiḥ pathyālakṣaṇaṃ tvayukpāde avaśyameva yagaṇena bhavitavyam / atra tu na niyamaḥ / yathā / aho kasyāpi dhanyasya mahākulaprasūtayā / prītiḥ svakāntayā sārdhaṃ vipulā jāyate gṛhe || 25 || saitavasyākhileṣvapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सैतवस्याचार्यस्य मतेन चतुर्ष्वपि पादेषु सप्तमो लघुः कर्तव्यः । यथा । अहो धन्यस्य कस्यचित्सुकवेर्जायते मतिः । नूनं ययाधिक्रियते सैतवं काव्यमुत्तमम् ॥ २६ ॥ भेनाब्धितो भाद्विपुला

saitavasyācāryasya matena caturṣvapi pādeṣu saptamo laghuḥ kartavyaḥ / yathā / aho dhanyasya kasyacitsukaverjāyate matiḥ / nūnaṃ yayādhikriyate saitavaṃ kāvyamuttamam || 26 || bhenābdhito bhādvipulā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सैतवस्येति निवृत्तम् । ‘चपलावक्त्रमयुजोर्नकारश्चेत्पयोराशेऽरित्यनुवर्तते । ‘यस्यां लः सप्तमो युग्मे सा युग्मविपुला मतेऽति सर्वमनुवर्तनीयम् । अयुक्पादयोः प्रथमतृतीययोश्चतुर्थ्यादक्षरात्परयो यगणं बाधित्वा भगणश्चेद्भवति तदा भेनोपलक्षिता विपुला स्यात् भविपुलेत्यर्थः । यथा । विशालाक्षी कामगजकुम्भाम्भविपुलस्तनी । मध्यक्षामा हंसगतिः कस्य न स्याद्गतिप्रदा ॥ अयुजोरिति जातिपक्षे द्वयोरपि पादयोर्ग्रहणम् व्यक्तिपक्षे पुनरेकस्य । एकपक्षे पुनः प्रथमस्य तृतीयस्य वा तथा चाहुर्महाकवयः । ‘वटे वटे वैश्रवणश्चत्वरे चत्वरे शिवऽ; इति । ‘यस्य प्रभाद्भुवनं शाश्वते पथि तिष्ठतीऽति । ‘उपस्थितं प्राञ्जलिना विनीतेन गरुत्मताऽ; इति महाकविप्रयोगाः ॥ २७ ॥ इत्थमन्या रश्चतुर्थात्

saitavasyeti nivṛttam / ‘capalāvaktramayujornakāraścetpayorāśe'rityanuvartate / ‘yasyāṃ laḥ saptamo yugme sā yugmavipulā mate'ti sarvamanuvartanīyam / ayukpādayoḥ prathamatṛtīyayoścaturthyādakṣarātparayo yagaṇaṃ bādhitvā bhagaṇaścedbhavati tadā bhenopalakṣitā vipulā syāt bhavipuletyarthaḥ / yathā / viśālākṣī kāmagajakumbhāmbhavipulastanī / madhyakṣāmā haṃsagatiḥ kasya na syādgatipradā // ayujoriti jātipakṣe dvayorapi pādayorgrahaṇam vyaktipakṣe punarekasya / ekapakṣe punaḥ prathamasya tṛtīyasya vā tathā cāhurmahākavayaḥ / ‘vaṭe vaṭe vaiśravaṇaścatvare catvare śiva'; iti / ‘yasya prabhādbhuvanaṃ śāśvate pathi tiṣṭhatī'ti / ‘upasthitaṃ prāñjalinā vinītena garutmatā'; iti mahākaviprayogāḥ || 27 || itthamanyā raścaturthāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज्ञाने विषयाभ्यान्ति दर्पणे प्रतिबिम्बवत् ।] तृतीयपादे यथा । कामिनीभिः सह प्रीतिः कस्य नाम न रोचते । यदि न स्याद्वारिवीचिचंचलं हत जीवितम् ॥ इति ॥ २८ ॥ नो ऽम्बुधेश्चेन्नविपुला

yajñāne viṣayābhyānti darpaṇe pratibimbavat /] tṛtīyapāde yathā / kāminībhiḥ saha prītiḥ kasya nāma na rocate / yadi na syādvārivīcicaṃcalaṃ hata jīvitam // iti || 28 || no 'mbudheścennavipulā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयुक्पादयोश्चतुर्थादक्षराच्चेन्नगणो भवतीति तदा नविपुला स्यात् । लीलया येन विपुला दंष्ट्राग्रेणोद्धृता मही । बिभ्रता सौकरमपि वपुर्वन्दामि तं हरिम् ॥ अत्रैव भारविकविर्यथा । युयुत्सुनेव कवचं किमामुक्तमिदं त्वया । तपस्विनो हि वसते केवलाजिनवल्कले ॥ व्यक्तिपक्षे प्रथमपादे यथा । तव मंत्रकृतो मंत्रैर्दूरात्संशमितारिभिः । प्रत्यादिश्यन्त इव मे दृष्टलक्ष्यभिदः शराः ॥ इत्यादि ॥ २९ ॥ तो ऽम्बुधेस्तत्पूर्वा भवेत्

ayukpādayoścaturthādakṣarāccennagaṇo bhavatīti tadā navipulā syāt / līlayā yena vipulā daṃṣṭrāgreṇoddhṛtā mahī / bibhratā saukaramapi vapurvandāmi taṃ harim // atraiva bhāravikaviryathā / yuyutsuneva kavacaṃ kimāmuktamidaṃ tvayā / tapasvino hi vasate kevalājinavalkale // vyaktipakṣe prathamapāde yathā / tava maṃtrakṛto maṃtrairdūrātsaṃśamitāribhiḥ / pratyādiśyanta iva me dṛṣṭalakṣyabhidaḥ śarāḥ // ityādi || 29 || to 'mbudhestatpūrvā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विकगुणितवसुलघुरचलधृतिरिति

dvikaguṇitavasulaghuracaladhṛtiriti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वाभ्यां गुणिता वसवो अष्टौ लघव इत्यर्थः । षोडशभिर्लघुभिरचलधृतिर्नाम । यथा । इतरजनहितमितरमृतरमतिमनवरतमवनितिलकमिव सपदि । स्वयमपि जलनिधिजननिरतिलषति पुरुषवरमचलधृतिविभविनमिह ॥ गीत्यार्येति पिंगलः ॥ ३१ ॥ मात्रासमकं नवमो ल्गन्तं

dvābhyāṃ guṇitā vasavo aṣṭau laghava ityarthaḥ / ṣoḍaśabhirlaghubhiracaladhṛtirnāma / yathā / itarajanahitamitaramṛtaramatimanavaratamavanitilakamiva sapadi / svayamapi jalanidhijananiratilaṣati puruṣavaramacaladhṛtivibhavinamiha // gītyāryeti piṃgalaḥ || 31 || mātrāsamakaṃ navamo lgantaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

‘द्विकगुणितवसुलघुऽरित्यनुवर्तते । यदा अचलधृतिरेव गुर्वन्तो भवति नवमोश्च लघुरेव तदा मात्रासमकं नाम । प्राक्सूत्राल्लघुरित्यनुवर्तमाने ऽपि ‘नवमो लिऽति वदता सूत्रकारेणान्येषां लघु वो ऽनुज्ञातस्तस्माऽन्न समा ऽत्र पराश्रिता कलेऽत्यप्यनुवर्तनीयम् । अत्रैव सूत्रे लक्ष्यलक्षणत्वात् । यथा । धूलीधूसंस्कृततनशोभः प्रकटितनूतनवदनद्वंद्वः । प्रमुदितवदनो जटिलशिरस्कः खेलति मात्रासमकं बालः ॥ ३२ ॥ जो न्लावथाम्बुधेर्विश्लोकः

‘dvikaguṇitavasulaghu'rityanuvartate / yadā acaladhṛtireva gurvanto bhavati navamośca laghureva tadā mātrāsamakaṃ nāma / prāksūtrāllaghurityanuvartamāne 'pi ‘navamo li'ti vadatā sūtrakāreṇānyeṣāṃ laghu vo 'nujñātastasmā'nna samā 'tra parāśritā kale'tyapyanuvartanīyam / atraiva sūtre lakṣyalakṣaṇatvāt / yathā / dhūlīdhūsaṃskṛtatanaśobhaḥ prakaṭitanūtanavadanadvaṃdvaḥ / pramuditavadano jaṭilaśiraskaḥ khelati mātrāsamakaṃ bālaḥ || 32 || jo nlāvathāmbudherviślokaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अम्बुधेर्लघुचतुष्टयात्परयोर्जगणो न्लौ नगणलघू यदा भवतस्तदा मात्रासमकमेव विश्लोको नाम । यथा । मुञ्चति तृणमिव गतविकल्पः पुत्रं प्रियमविश्लोकं यतः । संग्रामभुवि विजितारिसमूहः क्षोणीमिमां स साक्षदव्यात् (?) ॥ ३३ ॥ तद्युगलाद्वानवासिका स्यात्

ambudherlaghucatuṣṭayātparayorjagaṇo nlau nagaṇalaghū yadā bhavatastadā mātrāsamakameva viśloko nāma / yathā / muñcati tṛṇamiva gatavikalpaḥ putraṃ priyamaviślokaṃ yataḥ / saṃgrāmabhuvi vijitārisamūhaḥ kṣoṇīmimāṃ sa sākṣadavyāt (?) || 33 || tadyugalādvānavāsikā syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्युगलादम्बुधियुगलाल्लघ्वष्टकात्परयो जगणो नगणलघू यदा भवतस्तदा वानवासिका भवेत् । यथा । कुंकुमपंकानुलिप्तगात्रा मध्यक्षामा विपुलनितम्बा । अस्माकं वानवासिका स्त्री चेतःप्रीतिं सपदि विधत्ते ॥ ३४ ॥ बाणाष्टनवसु यदि लश्चित्रा

tadyugalādambudhiyugalāllaghvaṣṭakātparayo jagaṇo nagaṇalaghū yadā bhavatastadā vānavāsikā bhavet / yathā / kuṃkumapaṃkānuliptagātrā madhyakṣāmā vipulanitambā / asmākaṃ vānavāsikā strī cetaḥprītiṃ sapadi vidhatte || 34 || bāṇāṣṭanavasu yadi laścitrā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पंचमो ऽष्टमो नवमो यदि चेल्लघुर्भवति तदा चित्रा नाम यथा । दृष्ट्वा तव रिपुनगरे शून्ये चित्रानि धवलगृहभित्तीनाम् । यान्ति द्रुततरमिभयूथातित्रासम् नरवरजनता बुद्ध्या ॥ ३५ ॥ अष्टाभ्यो ऽथ गलावुपचित्रा

paṃcamo 'ṣṭamo navamo yadi cellaghurbhavati tadā citrā nāma yathā / dṛṣṭvā tava ripunagare śūnye citrāni dhavalagṛhabhittīnām / yānti drutataramibhayūthātitrāsam naravarajanatā buddhyā || 35 || aṣṭābhyo 'tha galāvupacitrā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघ्वष्टकाद्यदा गुरुलघू भवतस्तदा उपचित्रा नाम । यथा । मानं मानिनि मुञ्च भज त्वं कान्तं यावदितीरितमाल्या । तावद्व्योम बभूव पुरस्तान्नक्षत्रैरुपचित्रितमेतत् ॥ ३६ ॥ यदतीतकृतविविधलक्ष्मयुतैर्मात्रासमकादिपादैः कलितम् । अनियतवृत्तपरिमाणसहितं प्रथितं जगत्सु पादाकुलकम्

laghvaṣṭakādyadā gurulaghū bhavatastadā upacitrā nāma / yathā / mānaṃ mānini muñca bhaja tvaṃ kāntaṃ yāvaditīritamālyā / tāvadvyoma babhūva purastānnakṣatrairupacitritametat || 36 || yadatītakṛtavividhalakṣmayutairmātrāsamakādipādaiḥ kalitam / aniyatavṛttaparimāṇasahitaṃ prathitaṃ jagatsu pādākulakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतीतं प्रागुक्तं कृतं लक्ष्म लक्षणं येन तेन युतैः सहितैः मात्रासमकविश्लोकवानवासिकाचित्रोपचित्राणां पादैश्चरणैः कलितं युक्तं अनियतवृत्तपरिमाणसहितं अनियतममर्यादं वृत्तानां परिमाणं तेन सहितम् । को ऽर्थः । मात्रासमकादीनां पञ्चानामपि पादैर्यैः कैश्चिदपि चतुर्भिः पादाकुलकमिति कथितम् । अत्र मात्रासमकविश्लोकवानवासिकाचित्रोपचित्राणामुदाहरणम् । यथा । दक्षिणमारुतचलिताशोके कोकिलकलरवमुदितालोके । मुग्धे मन्मथसुहृदवसन्ते पादाकुलकं याति पतिस्ते ॥ तथा विश्लोकोपचित्रादिपादैर्यथा । वाताहतदलपङ्कजनेत्रे असितदुकूलाच्छादितगात्रे । कथय सखि त्वं क्व नु मे व्यक्तं पादाकुलकं गच्छसि नक्तम् ॥ एवमन्ये ऽपि महाकविप्रयोगा यथा । चत्वरमण्डपतरुमूलानि संचितसलिलान्यवकूलानि । क्वचिदपि न भवति भिक्षाहानिः तत्किं क्रियते मानम्लानिः ॥ अन्ते यमक इत्याम्नायः ॥ ३७ ॥ अधुना गुरुलघुप्रमाणमाह । वृत्तस्य लो विना वर्णैर्गा वर्णा गुरुभिस्तथा । गुरवो लैर्दले नित्यं प्रमाणमिति निश्चितम्

atītaṃ prāguktaṃ kṛtaṃ lakṣma lakṣaṇaṃ yena tena yutaiḥ sahitaiḥ mātrāsamakaviślokavānavāsikācitropacitrāṇāṃ pādaiścaraṇaiḥ kalitaṃ yuktaṃ aniyatavṛttaparimāṇasahitaṃ aniyatamamaryādaṃ vṛttānāṃ parimāṇaṃ tena sahitam / ko 'rthaḥ / mātrāsamakādīnāṃ pañcānāmapi pādairyaiḥ kaiścidapi caturbhiḥ pādākulakamiti kathitam / atra mātrāsamakaviślokavānavāsikācitropacitrāṇāmudāharaṇam / yathā / dakṣiṇamārutacalitāśoke kokilakalaravamuditāloke / mugdhe manmathasuhṛdavasante pādākulakaṃ yāti patiste // tathā viślokopacitrādipādairyathā / vātāhatadalapaṅkajanetre asitadukūlācchāditagātre / kathaya sakhi tvaṃ kva nu me vyaktaṃ pādākulakaṃ gacchasi naktam // evamanye 'pi mahākaviprayogā yathā / catvaramaṇḍapatarumūlāni saṃcitasalilānyavakūlāni / kvacidapi na bhavati bhikṣāhāniḥ tatkiṃ kriyate mānamlāniḥ // ante yamaka ityāmnāyaḥ || 37 || adhunā gurulaghupramāṇamāha / vṛttasya lo vinā varṇairgā varṇā gurubhistathā / guravo lairdale nityaṃ pramāṇamiti niścitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य कस्यचिद्वृत्तस्य लः कला मात्रा वर्णैरक्षरैर्विना गुरवो भवन्ति । वर्णा गुरुभिस्तथा ताः कला गुरुभिर्विना वर्णा न भवन्ति । गुरवो र्लैर्दलै नित्यं ता एव कला लैर्लघुभिर्विना दले ऽर्धे कृते सति गुरवो भवन्ति । यथा । अस्मिन्नेव वृत्ते एकपंचाशत्कलावर्णैः द्वात्रिंशद्भिर्विना एकोनविंशतिगुरवोः भवन्ति । पुनस्ता एव मात्रा एकोनविंशत्या गुरुभिर्विना द्वात्रिंशद्भवन्ति । पुनस्ता कला एकपंचाशत्त्रयोदशभिर्लघुभिर्विना अष्टत्रिंशद्भवन्ति । ततो दले ऽर्धे कृते सति एकोनविंशतिर्गुरवो भवन्तीति प्रमाणं नियतं वृत्तस्येति ॥ ३८ ॥ शिखिगुणितदशलघुरचितमपगतलघुयुगलमपरमिदमखिलम् । सगुरुशकलयुगलकमपि सुपरिघटितललितपदनिचिति भवति शिखा

yasya kasyacidvṛttasya laḥ kalā mātrā varṇairakṣarairvinā guravo bhavanti / varṇā gurubhistathā tāḥ kalā gurubhirvinā varṇā na bhavanti / guravo rlairdalai nityaṃ tā eva kalā lairlaghubhirvinā dale 'rdhe kṛte sati guravo bhavanti / yathā / asminneva vṛtte ekapaṃcāśatkalāvarṇaiḥ dvātriṃśadbhirvinā ekonaviṃśatiguravoḥ bhavanti / punastā eva mātrā ekonaviṃśatyā gurubhirvinā dvātriṃśadbhavanti / punastā kalā ekapaṃcāśattrayodaśabhirlaghubhirvinā aṣṭatriṃśadbhavanti / tato dale 'rdhe kṛte sati ekonaviṃśatirguravo bhavantīti pramāṇaṃ niyataṃ vṛttasyeti || 38 || śikhiguṇitadaśalaghuracitamapagatalaghuyugalamaparamidamakhilam / saguruśakalayugalakamapi suparighaṭitalalitapadaniciti bhavati śikhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिखिभिस्त्रिभिर्गुणितैर्दशभिर्लघुभी रचितं कृतं तच्च तदपगतलघुयुगलं च तथोक्तं अष्टाविंशल्लघुकमित्यर्थः । अपरं द्वितीयमिदमर्धमखिलं संपूर्णं त्रिंशल्लघुकमित्यर्थः । शकलयुगलकमपि अर्धद्वयममपि सगुरु सह गुरुणा वर्ततेति सगुरु यदा भवति तदा शिखा नाम भवति । सुपरिघटितानि ललितपदानि तेषां निचिती रचनाविशेषा यत्र क्रियाविशेषणे तत्तथोक्तम् । यथा । मलयपवनचलितसुविकचविचिकलमलिरधिवसति मुदितमनाः । शुभितसमयमुदितपिकयुवतिरपि परिमलबहुलबकुलतरुशिखा ॥ चूलिकेति वक्तव्ये । छंदोभंगभयाच्छिखेत्युक्तमेकार्थत्वान्न दोषः ॥ ॥ ३९ विनिमयविहितशकलयुगललघुललितपदविततिरचितगणनिचया । श्रुतिसुखकृदियमपि जगति जशिर उपगतवति ञि सति भवति खजा

śikhibhistribhirguṇitairdaśabhirlaghubhī racitaṃ kṛtaṃ tacca tadapagatalaghuyugalaṃ ca tathoktaṃ aṣṭāviṃśallaghukamityarthaḥ / aparaṃ dvitīyamidamardhamakhilaṃ saṃpūrṇaṃ triṃśallaghukamityarthaḥ / śakalayugalakamapi ardhadvayamamapi saguru saha guruṇā vartateti saguru yadā bhavati tadā śikhā nāma bhavati / suparighaṭitāni lalitapadāni teṣāṃ nicitī racanāviśeṣā yatra kriyāviśeṣaṇe tattathoktam / yathā / malayapavanacalitasuvikacavicikalamaliradhivasati muditamanāḥ / śubhitasamayamuditapikayuvatirapi parimalabahulabakulataruśikhā // cūliketi vaktavye / chaṃdobhaṃgabhayācchikhetyuktamekārthatvānna doṣaḥ || || 39 vinimayavihitaśakalayugalalaghulalitapadavitatiracitagaṇanicayā / śrutisukhakṛdiyamapi jagati jaśira upagatavati ñi sati bhavati khajā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सैव शिखा विनिमयेन व्यत्यासेन विहितं शकलयुगलमर्धद्वयं ललितपदवितत्या रचितगणनिचया यदा भवति तदा खजा नाम । क्व सति । ञि सति । ञि चवर्गीयपंचमस्य चवर्गीयतृतीयस्य शिर उर्ध्वविभागस्तस्मिन्नुपगतवति । को ऽर्थः । खञ्जेत्यर्थः । यथा । ससलिलसलिलधरवसुमुदितशिखिकुलविरचितकलकलनिकरे । सुपरिहृतनिजयुवतिगृहनभसि हत पथिक कथमसि गमा ॥ एकगुरूणि छंदसि खञ्जाशब्दस्य प्रवेशयितुमशक्यत्वान्नाम नोक्तम् ॥ ४० ॥ अष्टावर्धे गा द्व्यभ्यस्ता यस्याः सा ऽनङ्गक्रीडोक्ता । दलमपपरमपि वसुगुणितसलिलनिधिलघुकविरचितपदवितति भवति

saiva śikhā vinimayena vyatyāsena vihitaṃ śakalayugalamardhadvayaṃ lalitapadavitatyā racitagaṇanicayā yadā bhavati tadā khajā nāma / kva sati / ñi sati / ñi cavargīyapaṃcamasya cavargīyatṛtīyasya śira urdhvavibhāgastasminnupagatavati / ko 'rthaḥ / khañjetyarthaḥ / yathā / sasalilasaliladharavasumuditaśikhikulaviracitakalakalanikare / suparihṛtanijayuvatigṛhanabhasi hata pathika kathamasi gamā // ekagurūṇi chaṃdasi khañjāśabdasya praveśayitumaśakyatvānnāma noktam || 40 || aṣṭāvardhe gā dvyabhyastā yasyāḥ sā 'naṅgakrīḍoktā / dalamapaparamapi vasuguṇitasalilanidhilaghukaviracitapadavitati bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वाभ्यां गुणिता ऽष्टौ गुरवो यस्याः सा षोडशगुरुः प्रथमे ऽर्धे त्वपरमप्यर्धं वसुभिरष्टभिर्गुणिताः सलिलनिधिलघव इति द्वात्रिंशत्संख्या लैः रचितपदविततिः अनंगक्रीडा नाम । त्यक्तानङ्गक्रीडां मुक्तव्रीडां शत्रुक्षौणीपालाः । सुविषमवनभुवि विदधति भयमिव नरवरतिलकसुविजितरिपुनिवहा ऽसौ ॥ सौम्येत्येके ॥ ४१ ॥ त्रिगुणनवलघुरवसितिगुरुरिति दलयुगलकृततनुरतिरुचिरा

dvābhyāṃ guṇitā 'ṣṭau guravo yasyāḥ sā ṣoḍaśaguruḥ prathame 'rdhe tvaparamapyardhaṃ vasubhiraṣṭabhirguṇitāḥ salilanidhilaghava iti dvātriṃśatsaṃkhyā laiḥ racitapadavitatiḥ anaṃgakrīḍā nāma / tyaktānaṅgakrīḍāṃ muktavrīḍāṃ śatrukṣauṇīpālāḥ / suviṣamavanabhuvi vidadhati bhayamiva naravaratilakasuvijitaripunivahā 'sau // saumyetyeke || 41 || triguṇanavalaghuravasitigururiti dalayugalakṛtatanuratirucirā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.