Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT]·2·2.17
हे राघव । एवं सति । यः पुरुषः । आत्तविवेको भवति । सः । भवान् इव । ज्ञानगिरः श्रोतुं योग्यो भवति। क इव । राजा इव यथा राजा नयभारतीः नीतिवाक्यानि श्रोतुं योग्यः भवति । तथेत्य् अर्थः
he rāghava | evaṃ sati | yaḥ puruṣaḥ | āttaviveko bhavati | saḥ | bhavān iva | jñānagiraḥ śrotuṃ yogyo bhavati| ka iva | rājā iva yathā rājā nayabhāratīḥ nītivākyāni śrotuṃ yogyaḥ bhavati | tathety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवदातः शमादिसेवनेन रागादिमलरहितः निर्मलश् च । अवदातस्य शुद्धचिन्मात्रविषयत्वेन शुद्धस्य सितस्य च । जडसङ्गेन मूढसङ्गेनोज्झितः त्यक्तः । तम् अकुर्वाण इत्य् अर्थः । जडानां लक्षणया मेघानां सङ्गेन उज्झितः इति च
avadātaḥ śamādisevanena rāgādimalarahitaḥ nirmalaś ca | avadātasya śuddhacinmātraviṣayatvena śuddhasya sitasya ca | jaḍasaṅgena mūḍhasaṅgenojjhitaḥ tyaktaḥ | tam akurvāṇa ity arthaḥ | jaḍānāṃ lakṣaṇayā meghānāṃ saṅgena ujjhitaḥ iti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदम् एतत् शास्त्रम्
idam etat śāstram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भव्यः दिव्यप्रकृतिः
bhavyaḥ divyaprakṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संहिता शास्त्रम् । सारसम्मिता सारतुल्या । ज्ञाता सम्यक् विचारिता
saṃhitā śāstram | sārasammitā sāratulyā | jñātā samyak vicāritā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा दीपे प्रज्वलिते । अनिच्छतः अपि आलोकानाकाङ्क्षिणो ऽपि । अर्धनिद्रस्यार्धप्रबुद्धस्य । आलोकः संप्रवर्तते । एवम् अनया संहितया । निर्वाणम् ब्रह्मण्य् आत्यन्तिको लयो । भवेत्
yathā dīpe prajvalite | anicchataḥ api ālokānākāṅkṣiṇo 'pi | ardhanidrasyārdhaprabuddhasya | ālokaḥ saṃpravartate | evam anayā saṃhitayā | nirvāṇam brahmaṇy ātyantiko layo | bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आप्तोक्तिवर्णितेति श्रुतेत्य् अस्य विशेषणद्वारेण हेतुः
āptoktivarṇiteti śrutety asya viśeṣaṇadvāreṇa hetuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतस्याः संहितायाः प्रेक्षणम् विचारणम् एतत्प्रेक्षणम् । तस्मात्
etasyāḥ saṃhitāyāḥ prekṣaṇam vicāraṇam etatprekṣaṇam | tasmāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मया षट् प्रकरणानि अस्यां कल्पितानि विहितानि। कथंभूतानि । अर्थसहितानि वाक्यानि अर्थवाक्यानि । युक्तियुक्तानि अर्थवाक्यानि येषु । तानि। पुनः कथंभूतानि । दृष्टान्तैः सारम् श्रेष्ठम् सूक्तं येषु । तानि
mayā ṣaṭ prakaraṇāni asyāṃ kalpitāni vihitāni| kathaṃbhūtāni | arthasahitāni vākyāni arthavākyāni | yuktiyuktāni arthavākyāni yeṣu | tāni| punaḥ kathaṃbhūtāni | dṛṣṭāntaiḥ sāram śreṣṭham sūktaṃ yeṣu | tāni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु किं तेन संपद्यत इत्य् । अत्राह । वैराग्यम् इति
nanu kiṃ tena saṃpadyata ity | atrāha | vairāgyam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रन्थस्येति जाताव् एकवचनम्। तत् वैराग्यप्रकरणं ग्रन्थस्य श्लोकानां सार्धं सहस्रं भवति। तत् किं । यस्मिन् हृदि विचारिते सति । प्रकाशा प्रकटा । शुद्धता रागादिमलराहित्यं उदेति । कस्मिन्न् इव । मार्जिते शोधिते मणौ इव । यथा विमार्जिते मणौ शुद्धतोदेति । तथेत्य् अर्थः
granthasyeti jātāv ekavacanam| tat vairāgyaprakaraṇaṃ granthasya ślokānāṃ sārdhaṃ sahasraṃ bhavati| tat kiṃ | yasmin hṛdi vicārite sati | prakāśā prakaṭā | śuddhatā rāgādimalarāhityaṃ udeti | kasminn iva | mārjite śodhite maṇau iva | yathā vimārjite maṇau śuddhatodeti | tathety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूक्तिरूपः यः ग्रन्थः वाक्यम् । तेन सुन्दरम् । तद्युक्तम् इत्य् अर्थः
sūktirūpaḥ yaḥ granthaḥ vākyam | tena sundaram | tadyuktam ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु वर्णनेन किं सेत्स्यतीत्य् । अत्राह । एवंस्वभाव इति
nanu varṇanena kiṃ setsyatīty | atrāha | evaṃsvabhāva iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विज्ञानप्रतिपादनम् विज्ञानप्रतिपादकम् इत्य् अर्थः
vijñānapratipādanam vijñānapratipādakam ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मिन् यस्मिन् उत्पत्तिप्रकरणे । सास्मद्युष्मत् अहंत्वंयुक्तम् । बुध्यते इत्य् । अत्र श्रोत्रेति कर्तृत्वेनाध्याहार्यम्। कीदृशं बुध्यते इत्य् अपेक्षायाम् आह । पिण्डग्रहेत्यादि । संकल्पे हि पत्तनम् ईदृग् एव भातीति दृष्टान्तत्वेनोपात्तम्
yasmin yasmin utpattiprakaraṇe | sāsmadyuṣmat ahaṃtvaṃyuktam | budhyate ity | atra śrotreti kartṛtvenādhyāhāryam| kīdṛśaṃ budhyate ity apekṣāyām āha | piṇḍagrahetyādi | saṃkalpe hi pattanam īdṛg eva bhātīti dṛṣṭāntatvenopāttam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वप्नोपलब्धभावाभं स्वप्नदृष्टपदार्थसदृशम् इत्य् अर्थः । गन्धर्वाः स्वावासार्थं कल्पनयाकाशे नगरं कल्पयन्ति । तद् एव गन्धर्वनगरम् । अर्थशून्यं सत्यभूतघटाद्यर्थरहितं । उपलम्बनं ज्ञानं यस्मिन्
svapnopalabdhabhāvābhaṃ svapnadṛṣṭapadārthasadṛśam ity arthaḥ | gandharvāḥ svāvāsārthaṃ kalpanayākāśe nagaraṃ kalpayanti | tad eva gandharvanagaram | arthaśūnyaṃ satyabhūtaghaṭādyartharahitaṃ | upalambanaṃ jñānaṃ yasmin
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्बीजं कारणरहितं । कथायाः यः अर्थः वर्णनीयः पदार्थः । तस्य यत् प्रतिभानं पुर इव स्फुरणं । तेनाभा यस्य । तत् । कथायां हि वर्णनीयः पदार्थः पुरःस्थ इव प्रतिभाति । व्योमेति । भ्रमेण हि व्योम्नि मुक्तावली दृश्यते
nirbījaṃ kāraṇarahitaṃ | kathāyāḥ yaḥ arthaḥ varṇanīyaḥ padārthaḥ | tasya yat pratibhānaṃ pura iva sphuraṇaṃ | tenābhā yasya | tat | kathāyāṃ hi varṇanīyaḥ padārthaḥ puraḥstha iva pratibhāti | vyometi | bhrameṇa hi vyomni muktāvalī dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कटकादि यथा हेम्नि असद् एवोत्थितं भवति तथासद् एवोत्थितं जगद् बुध्यते इति पूर्वेणैव सम्बन्धः
kaṭakādi yathā hemni asad evotthitaṃ bhavati tathāsad evotthitaṃ jagad budhyate iti pūrveṇaiva sambandhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाशब्दद्वयं पक्षान्तरद्योतकं । स्वप्ने दृष्टं चित्रम् वा बुध्यते । व्योम्नि भ्रमेण दृष्टं चित्रम् वा बुध्यते । चित्रं कथंभूतं । अभित्ति भित्तिरहितं । तथा रङ्गरहितम् रङ्गद्रव्यरहितम् । पुनः कथंभूतं । अकर्म अनिर्मिति । तथा चिरं भास्वरम् चिरभासुरम् । एतैः विशेषणैश् च चित्रस्य लोकोत्तरत्वम् उक्तम्
vāśabdadvayaṃ pakṣāntaradyotakaṃ | svapne dṛṣṭaṃ citram vā budhyate | vyomni bhrameṇa dṛṣṭaṃ citram vā budhyate | citraṃ kathaṃbhūtaṃ | abhitti bhittirahitaṃ | tathā raṅgarahitam raṅgadravyarahitam | punaḥ kathaṃbhūtaṃ | akarma anirmiti | tathā ciraṃ bhāsvaram cirabhāsuram | etaiḥ viśeṣaṇaiś ca citrasya lokottaratvam uktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा तद्वत् । असदात्मकम् असत्स्वरूपम् । जगच्छब्दरूपार्थम् भावप्रधानो निर्देशः । जगद् इति यच्छब्दरूपं तस्यार्थत्वं दधत् बुध्यते तथा । कथं । यथा चित्रानलः अवह्निः अदाहकता अनग्निः सन् । असदात्मकं वह्नित्वं धत्ते धारयति
tathā tadvat | asadātmakam asatsvarūpam | jagacchabdarūpārtham bhāvapradhāno nirdeśaḥ | jagad iti yacchabdarūpaṃ tasyārthatvaṃ dadhat budhyate tathā | kathaṃ | yathā citrānalaḥ avahniḥ adāhakatā anagniḥ san | asadātmakaṃ vahnitvaṃ dhatte dhārayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तरङ्गोत्पलमालाभिः आढ्यं यत् दृषत्पत्त्रम् शिलापत्त्रम् । तद् इवोत्थितं बुध्यते । शिलापत्त्रे हि तरङ्गाकारः उत्पलाकाराश् च रेखाः भवन्ति । ता एवात्र तरङ्गोत्पलमालाः ज्ञेयाः । पदार्थाश् चात्र तरङ्गोत्पलमालास्थानीयाह् । पुनः कीदृग् बुध्यते इत्य् । अत्राह । चक्रेति । चक्रस्य भ्राम्यमाणस्य चक्रस्य । यत् शूत्कारचूर्णम् । तस्य मलराशिम् इव उदितं बुध्यते । भ्राम्यमाणेन चक्रेण हि सशूत्कारं भूमेः रजः उत्तिष्ठति
taraṅgotpalamālābhiḥ āḍhyaṃ yat dṛṣatpattram śilāpattram | tad ivotthitaṃ budhyate | śilāpattre hi taraṅgākāraḥ utpalākārāś ca rekhāḥ bhavanti | tā evātra taraṅgotpalamālāḥ jñeyāḥ | padārthāś cātra taraṅgotpalamālāsthānīyāh | punaḥ kīdṛg budhyate ity | atrāha | cakreti | cakrasya bhrāmyamāṇasya cakrasya | yat śūtkāracūrṇam | tasya malarāśim iva uditaṃ budhyate | bhrāmyamāṇena cakreṇa hi saśūtkāraṃ bhūmeḥ rajaḥ uttiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिलास्त्रीहास्यवत् हासदम्
śilāstrīhāsyavat hāsadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्धकारगृहे यत् एकैकस्य नृत्तम् तद्रूपं बुध्यते । सर्वथा चासत्यतरम् एव बुध्यते इति इह तावद् अभिप्रायः । इतः परं चिन्मात्रमयं चिन्मात्रस्थं च बुध्यत इत्य् अभिप्रायेणाह । प्रशान्तेति । श्रोत्रा अस्मिन्न् उत्पत्तिप्रकरणे श्रुते सति इदं प्रशान्ताज्ञाननीहारं ज्ञानशरदम्बरं बुध्यते
andhakāragṛhe yat ekaikasya nṛttam tadrūpaṃ budhyate | sarvathā cāsatyataram eva budhyate iti iha tāvad abhiprāyaḥ | itaḥ paraṃ cinmātramayaṃ cinmātrasthaṃ ca budhyata ity abhiprāyeṇāha | praśānteti | śrotrā asminn utpattiprakaraṇe śrute sati idaṃ praśāntājñānanīhāraṃ jñānaśaradambaraṃ budhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्तम्भे चिन्मात्राख्ये स्तम्भे । समुत्कीर्णम् इव बुध्यते । तथा भित्तौ चिन्मात्राख्यायां भित्तौ । चित्रम् इवाहितं कृतं बुध्यते । पङ्को ऽत्र चिन्मात्रस्वरूपं ज्ञेयं । सचेतनं चिन्मात्रसारत्वात् । अचेतनं ग्राह्यत्वात्
stambhe cinmātrākhye stambhe | samutkīrṇam iva budhyate | tathā bhittau cinmātrākhyāyāṃ bhittau | citram ivāhitaṃ kṛtaṃ budhyate | paṅko 'tra cinmātrasvarūpaṃ jñeyaṃ | sacetanaṃ cinmātrasāratvāt | acetanaṃ grāhyatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोभनाख्याः आख्यानाख्यायिकाः । तन्मयम्
śobhanākhyāḥ ākhyānākhyāyikāḥ | tanmayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहंभावरूपस्य जगतः स्थितिर् एवात्र प्रायशो निर्णीयते इति भावः
ahaṃbhāvarūpasya jagataḥ sthitir evātra prāyaśo nirṇīyate iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिरम् बहुकालम् । बाहुल्येनेति यावत्
ciram bahukālam | bāhulyeneti yāvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुनिसन्ततिभिः दृष्टान्ततया वक्ष्यमाणाभिः मुनिसन्ततिभिः । सुन्दरम् रमणीयम्
munisantatibhiḥ dṛṣṭāntatayā vakṣyamāṇābhiḥ munisantatibhiḥ | sundaram ramaṇīyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं जगत् अहं त्वं च सः । इति एवंरूपा । भ्रान्तिः उत्थिता । इति सती एव । शाम्यति । इति एवम् । अस्मिन् उपशान्तिप्रकरणे कथ्यते । अस्मिन् कथंभूते । श्लोकानां सङ्ग्रहः यस्मिन् सः । तादृशे । स इति परमकारणपरामर्शः
idaṃ jagat ahaṃ tvaṃ ca saḥ | iti evaṃrūpā | bhrāntiḥ utthitā | iti satī eva | śāmyati | iti evam | asmin upaśāntiprakaraṇe kathyate | asmin kathaṃbhūte | ślokānāṃ saṅgrahaḥ yasmin saḥ | tādṛśe | sa iti paramakāraṇaparāmarśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसृतिः कथंभूता । विभ्रमेणैव विपर्ययज्ञानेनैव प्रस्पष्टा । पुनः कथंभूता । किंचित् लेशेन । लभ्यम् उपलम्भनं स्पर्शः यस्याः सा । अन्यथा निर्वाणप्रकरणं व्यर्थं स्यात् इति भावः
saṃsṛtiḥ kathaṃbhūtā | vibhrameṇaiva viparyayajñānenaiva praspaṣṭā | punaḥ kathaṃbhūtā | kiṃcit leśena | labhyam upalambhanaṃ sparśaḥ yasyāḥ sā | anyathā nirvāṇaprakaraṇaṃ vyarthaṃ syāt iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संकल्पे दृष्टं मत्ताभ्रम् संकल्पमत्ताभ्रम् । शान्तं यत् संकल्पमत्ताभ्रम् । तस्य यः भीषणः अशनिशब्दः । तद्वत्
saṃkalpe dṛṣṭaṃ mattābhram saṃkalpamattābhram | śāntaṃ yat saṃkalpamattābhram | tasya yaḥ bhīṣaṇaḥ aśaniśabdaḥ | tadvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्मृतौ यौ स्वप्नसंकल्पौ । तयोः निर्माणं यस्य । तादृशं यत् नगरं । तेनोपमा यस्याः सा । तथा भविष्यन्नगरोद्याने सोत्सवा समदना । या श्यामला श्यामाख्या स्त्री । तद्वत् अङ्गं स्वरूपं यस्यां सा । तादृशी
vismṛtau yau svapnasaṃkalpau | tayoḥ nirmāṇaṃ yasya | tādṛśaṃ yat nagaraṃ | tenopamā yasyāḥ sā | tathā bhaviṣyannagarodyāne sotsavā samadanā | yā śyāmalā śyāmākhyā strī | tadvat aṅgaṃ svarūpaṃ yasyāṃ sā | tādṛśī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः कथंभूता । नश्यज्जिह्वेन । न तु नष्टजिह्वेन । उच्यमाना या उग्रकथा । तस्याः यः अर्थः । तस्य यः अनुभवः । तेनोपमा यत्र तत् । ताद्र्शम् । का इव । अनुल्लिखितानि चित्तस्थानि च तानि चित्रकृच्चित्तस्थानि च यानि चित्राणि । तैः व्याप्ता भित्तिभूर् इव
punaḥ kathaṃbhūtā | naśyajjihvena | na tu naṣṭajihvena | ucyamānā yā ugrakathā | tasyāḥ yaḥ arthaḥ | tasya yaḥ anubhavaḥ | tenopamā yatra tat | tādrśam | kā iva | anullikhitāni cittasthāni ca tāni citrakṛccittasthāni ca yāni citrāṇi | taiḥ vyāptā bhittibhūr iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिविस्मार्यमाणा । न तु विस्मारिता । या अच्छा भित्तिरहिता । कल्पनानगरी । तस्याः निभा सदृशी । सर्वासाम् ऋतुमतीनाम् अनुत्पन्नस्य वरस्य मर्दः मर्दनम् । तद्वत् अस्फुटा आकृतिः यस्याः सा । निकटवर्तित्वेन बुद्धाव् आरूढत्वज्ञापनार्थम् ऋतुमतीनाम् इत्य् उक्तम्
parivismāryamāṇā | na tu vismāritā | yā acchā bhittirahitā | kalpanānagarī | tasyāḥ nibhā sadṛśī | sarvāsām ṛtumatīnām anutpannasya varasya mardaḥ mardanam | tadvat asphuṭā ākṛtiḥ yasyāḥ sā | nikaṭavartitvena buddhāv ārūḍhatvajñāpanārtham ṛtumatīnām ity uktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भावी पुष्पाख्यो वराकारः यस्य सः । तादृशो यः वसन्तरसः । तद्वत् रञ्जना यस्याः सा । तत्सदृशीत्य् अर्थः । अन्तर्लीनः तरङ्गौघः यस्याः सा अन्तर्लीनतरङ्गौघा । तादृशी चासौ सौम्यवारिसरित् सौम्यवारियुक्ता नदी । तया समा सदृशी । एतैर् विशेषणैश् चोपशान्तिप्रकरणश्रवणानन्तरं बुद्ध्यारोहमात्रस्वरूपा सृष्टिस् तिष्ठतीति सूचितम्
bhāvī puṣpākhyo varākāraḥ yasya saḥ | tādṛśo yaḥ vasantarasaḥ | tadvat rañjanā yasyāḥ sā | tatsadṛśīty arthaḥ | antarlīnaḥ taraṅgaughaḥ yasyāḥ sā antarlīnataraṅgaughā | tādṛśī cāsau saumyavārisarit saumyavāriyuktā nadī | tayā samā sadṛśī | etair viśeṣaṇaiś copaśāntiprakaraṇaśravaṇānantaraṃ buddhyārohamātrasvarūpā sṛṣṭis tiṣṭhatīti sūcitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः उपशान्तिप्रकरणानन्तरं । शिष्टः ग्रन्थः सार्धषोडशसहस्राणि परीमाणम्
tataḥ upaśāntiprakaraṇānantaraṃ | śiṣṭaḥ granthaḥ sārdhaṣoḍaśasahasrāṇi parīmāṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्वाणः ब्रह्मणि लीनः । विज्ञानात्मा शुद्धज्ञानस्वरूपः । निरामयः दृश्याख्यामयरहितः
nirvāṇaḥ brahmaṇi līnaḥ | vijñānātmā śuddhajñānasvarūpaḥ | nirāmayaḥ dṛśyākhyāmayarahitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्वाहिता अवसानं नीता जगद्यात्रा येन सः । तादृशः । कृतं समाप्तं । कर्तव्यं येन कृतकर्तव्यः । तादृशश् चासाव् । अत एव सुस्थितश् च
nirvāhitā avasānaṃ nītā jagadyātrā yena saḥ | tādṛśaḥ | kṛtaṃ samāptaṃ | kartavyaṃ yena kṛtakartavyaḥ | tādṛśaś cāsāv | ata eva susthitaś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समस्ताः ये विततारम्भाः । तेषु वज्रस्तम्भः अविचल इत्य् अर्थः । नभोनिभः शरीरयात्रार्थं कृतैर् अपि कर्मभिर् अलिप्तत्वात् आकाशसदृशः । विनिगीर्णं चित्स्वरूपे स्वात्मनि लीनीकृतं । यत् जगज्जालं । तेनातितृप्तिमान् निरपेक्ष इत्य् अर्थः
samastāḥ ye vitatārambhāḥ | teṣu vajrastambhaḥ avicala ity arthaḥ | nabhonibhaḥ śarīrayātrārthaṃ kṛtair api karmabhir aliptatvāt ākāśasadṛśaḥ | vinigīrṇaṃ citsvarūpe svātmani līnīkṛtaṃ | yat jagajjālaṃ | tenātitṛptimān nirapekṣa ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपम् विषयः । आलोकः तद्ग्रहणोपायः । मनस्कृतिः मनस्कारः । आलोकेन गृहीतस्य रूपस्य मनसि अनुसन्धानम् इति यावत्
rūpam viṣayaḥ | ālokaḥ tadgrahaṇopāyaḥ | manaskṛtiḥ manaskāraḥ | ālokena gṛhītasya rūpasya manasi anusandhānam iti yāvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदेहः सत्त्वशेषं तावत् शरीरस्य स्थितत्वात् । निर्देहः शरीरे ऽभिमानाभावात् । चिन्मयः चित्स्वरूप अहम् इति निश्चयात् । घनपाषाणस्य यत् जठरम् । तस्य यत् जठरम् । तेनोपमा यस्य सः । तादृशः अचेत्यचिन्मयत्वात्
sadehaḥ sattvaśeṣaṃ tāvat śarīrasya sthitatvāt | nirdehaḥ śarīre 'bhimānābhāvāt | cinmayaḥ citsvarūpa aham iti niścayāt | ghanapāṣāṇasya yat jaṭharam | tasya yat jaṭharam | tenopamā yasya saḥ | tādṛśaḥ acetyacinmayatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिदादित्यः चिदादित्यस्वरूपः । अत एव लोके तपन्न् अपि । न हि चित्स्पर्शरहितः कश्चित् भावः संभवति । सत्त्वे ऽपि तस्य असंकल्पत्वप्रसङ्गात् । अन्धकारोदरोपमः अन्धकारस्य यत् उदरं । तेनोपमा यस्य । तादृशः पदार्थविभागरहितत्वात् । न हि अन्धकारोदरे पदार्थविभागः भवति । परप्रकाशरूपो ऽपि उत्तीर्णचित्प्रकाशरूपो ऽपि । परम् आन्ध्यम् आगतः इव न किंचिद्द्रष्टृत्वात्
cidādityaḥ cidādityasvarūpaḥ | ata eva loke tapann api | na hi citsparśarahitaḥ kaścit bhāvaḥ saṃbhavati | sattve 'pi tasya asaṃkalpatvaprasaṅgāt | andhakārodaropamaḥ andhakārasya yat udaraṃ | tenopamā yasya | tādṛśaḥ padārthavibhāgarahitatvāt | na hi andhakārodare padārthavibhāgaḥ bhavati | paraprakāśarūpo 'pi uttīrṇacitprakāśarūpo 'pi | param āndhyam āgataḥ iva na kiṃciddraṣṭṛtvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कश्मिंस्चित् अतिसूक्ष्मतया वक्तुम् अशक्ये स्वप्नवद् इति शेषः । स्वप्ने हि पुरुषस्य कस्मिंश्चिद् अंशे स्वप्नजगद् अवतिष्ठते
kaśmiṃscit atisūkṣmatayā vaktum aśakye svapnavad iti śeṣaḥ | svapne hi puruṣasya kasmiṃścid aṃśe svapnajagad avatiṣṭhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिदाकाशस्य स्वरूपभूतस्य चिन्मात्राकाशस्य । कोटरे मध्ये स्थिते । परमाणौ परमाणौ जगल्लक्ष्मीसहस्राणि कृत्वा धत्ते धारयति । न केवलं धत्ते । किं तु साक्षितया स्थितत्वात् पश्यति च
cidākāśasya svarūpabhūtasya cinmātrākāśasya | koṭare madhye sthite | paramāṇau paramāṇau jagallakṣmīsahasrāṇi kṛtvā dhatte dhārayati | na kevalaṃ dhatte | kiṃ tu sākṣitayā sthitatvāt paśyati ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बत निश्चये । हे महामते । मुक्तिमतः निर्वाणप्रकरणश्रवणद्वारेण मुक्तियुक्तस्य पुरुषस्य । हृदयस्य प्रविततः भावप्रधानो निर्देशः । तेन हृदयस्य प्रविततेति अर्थः । सा हरिहराब्जजलक्षशतैर् अपि तुलनं मापनविषयतां न एति । यतः अवस्तुनः अवस्तुभूतस्य हरिहराब्जादिरूपस्य भाववृन्दस्य प्रवितता । नूनं निश्चये । नास्ति । न चावस्तुना वस्तुमापनं युक्तं । तथा च नोक्तदेशप्रसङ्ग इति भावः । इति शिवम्
bata niścaye | he mahāmate | muktimataḥ nirvāṇaprakaraṇaśravaṇadvāreṇa muktiyuktasya puruṣasya | hṛdayasya pravitataḥ bhāvapradhāno nirdeśaḥ | tena hṛdayasya pravitateti arthaḥ | sā hariharābjajalakṣaśatair api tulanaṃ māpanaviṣayatāṃ na eti | yataḥ avastunaḥ avastubhūtasya hariharābjādirūpasya bhāvavṛndasya pravitatā | nūnaṃ niścaye | nāsti | na cāvastunā vastumāpanaṃ yuktaṃ | tathā ca noktadeśaprasaṅga iti bhāvaḥ | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.