तस्मात् उक्तहेतोः । यदि दृश्यं सत् भवति यत्वेन परबोधत्वायोगात् । तद् एव निर्वाणमात्रम् एव । चित्तमात्रं पद्मजभावेन स्थितं शुद्धं चित्तं । आस्ते । तत् चित्तमात्रम् । वसुधादिताम् परमार्थसन्तं पृथ्व्यादिभावं । न याति । निर्वाणस्वरूपशुद्धबोधमयत्वात् । अत एव पद्मजस्य आधिभौतिकदेहाभाव इति भावः
tasmāt uktahetoḥ | yadi dṛśyaṃ sat bhavati yatvena parabodhatvāyogāt | tad eva nirvāṇamātram eva | cittamātraṃ padmajabhāvena sthitaṃ śuddhaṃ cittaṃ | āste | tat cittamātram | vasudhāditām paramārthasantaṃ pṛthvyādibhāvaṃ | na yāti | nirvāṇasvarūpaśuddhabodhamayatvāt | ata eva padmajasya ādhibhautikadehābhāva iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारे व्यवहरन्तीति तादृशानां सर्वेषां भूतमनसां मध्ये । असौ पद्मजः । प्रथमः प्रतिच्छन्दः भाविमनःसृष्टिकारणं प्रथमं प्रतिभानम् भवति । चिन्मात्रस्येति शेषः । असौ कथम्भूतः । चित्तदेहः शुद्धमनोरूपः । पुनः कथम्भूतः । स्वतोदयः । स्वतया स्वभावेन । न तु अन्यतया । उदयः नवीनः प्रादुर्भावः यस्य । सः । उदयानन्तरम् अपि पूर्वभावेनैव स्थित इत्य् अर्थः । अत एव अस्माद् एवोत्पत्तिकथनम् इति भावः
saṃsāre vyavaharantīti tādṛśānāṃ sarveṣāṃ bhūtamanasāṃ madhye | asau padmajaḥ | prathamaḥ praticchandaḥ bhāvimanaḥsṛṣṭikāraṇaṃ prathamaṃ pratibhānam bhavati | cinmātrasyeti śeṣaḥ | asau kathambhūtaḥ | cittadehaḥ śuddhamanorūpaḥ | punaḥ kathambhūtaḥ | svatodayaḥ | svatayā svabhāvena | na tu anyatayā | udayaḥ navīnaḥ prādurbhāvaḥ yasya | saḥ | udayānantaram api pūrvabhāvenaiva sthita ity arthaḥ | ata eva asmād evotpattikathanam iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मात् पद्मजाख्यात् । पूर्वात् प्रथमात् । प्रतिच्छन्दात् । इयम् अनुभूयमाना । सृष्टिः । प्रविसृता प्रसारं गता । कथम्भूता । अनन्या एतस्माद् अव्यतिरिक्ता । अत एव एतत्स्वरूपिणी एतन्मयी । का इव । स्पन्ददृष्टिर् इव । यथा स्पन्दरूपा दृष्टिः । स्पन्द इति यावत् । अनिलात् प्रविसृता भवति । तथेत्य् अर्थः । अतो ऽस्यैव प्रथमप्रतिच्छन्दत्वं युक्तम् इति भावः
asmāt padmajākhyāt | pūrvāt prathamāt | praticchandāt | iyam anubhūyamānā | sṛṣṭiḥ | pravisṛtā prasāraṃ gatā | kathambhūtā | ananyā etasmād avyatiriktā | ata eva etatsvarūpiṇī etanmayī | kā iva | spandadṛṣṭir iva | yathā spandarūpā dṛṣṭiḥ | spanda iti yāvat | anilāt pravisṛtā bhavati | tathety arthaḥ | ato 'syaiva prathamapraticchandatvaṃ yuktam iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं सति । प्रतिभानाकृतेः प्रतिभानस्वरूपात् । अस्मात् पद्मजात् । अयं सर्गः इदं सृजिक्रियाविषयो दृश्यमण्डलं । प्रतिभामात्ररूपधृत् एव प्रतिभानमात्ररूपधारी एव । न तु स्थूलभूतमयरूपधारी । विभाति स्फुरति । न हि द्रवगुणयुक्तात् जलात् द्रवगुणरहितः तरङ्गः उत्पद्यते । अयं सर्गः कथम्भूतः । स्थितः । कथं । सत्यानुभववत् सत्यः अनुभवः यस्य । सः सत्यानुभवः । स इव तद्वत् । परमार्थतस् तु स्वप्नवत् प्रतिभानमात्रम् एवेति वतिग्रहणम्
evaṃ sati | pratibhānākṛteḥ pratibhānasvarūpāt | asmāt padmajāt | ayaṃ sargaḥ idaṃ sṛjikriyāviṣayo dṛśyamaṇḍalaṃ | pratibhāmātrarūpadhṛt eva pratibhānamātrarūpadhārī eva | na tu sthūlabhūtamayarūpadhārī | vibhāti sphurati | na hi dravaguṇayuktāt jalāt dravaguṇarahitaḥ taraṅgaḥ utpadyate | ayaṃ sargaḥ kathambhūtaḥ | sthitaḥ | kathaṃ | satyānubhavavat satyaḥ anubhavaḥ yasya | saḥ satyānubhavaḥ | sa iva tadvat | paramārthatas tu svapnavat pratibhānamātram eveti vatigrahaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रास्मिन् स्थाने । सर्गस्य प्रतिभानमात्ररूपतायाम् इति यावत् । स्वप्नपुरं स्वप्नदृष्टं पुरं । तथा तद्वत् । स्वप्नस्त्रीसुरतं स्वप्नदृष्टस्त्रीसुरतं । दृष्टान्तः भवति । कथम्भूतम् । असद् अपि प्रतीतिमात्रसारत्वेनासत्स्वरूपम् अपि । अर्थसम्पत्त्या अर्थक्रियासम्पादनेन । सत्यानुभवभास्वरम् सत्यानुभवयुक्तवस्तुवत् भासनशीलम्
atrāsmin sthāne | sargasya pratibhānamātrarūpatāyām iti yāvat | svapnapuraṃ svapnadṛṣṭaṃ puraṃ | tathā tadvat | svapnastrīsurataṃ svapnadṛṣṭastrīsurataṃ | dṛṣṭāntaḥ bhavati | kathambhūtam | asad api pratītimātrasāratvenāsatsvarūpam api | arthasampattyā arthakriyāsampādanena | satyānubhavabhāsvaram satyānubhavayuktavastuvat bhāsanaśīlam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपृथ्व्यादिमयः पृथ्व्यादिव्यतिरिक्तस्वरूपः । अत एव व्योमाकृतिः आकाशाकृतिः । अत एव च अदेहः आधिभौतिकदेहरहितः । स्वात्मभूः पद्मजः । सदेह इव भाति स्फुरति । सदेहकार्यनानाविधप्रपञ्चकर्तृत्वात् । स्वात्मभूः कथम्भूतः । भूतेशः सर्वभूतोत्पादकत्वेन सर्वभूतस्वामी । पुनः कथम्भूतः । पुरुषाकृतिः पुरुषवत् आकृतिः यस्य । सः तादृशः । अन्यथा शास्त्रेषु चतुर्मुखत्वकल्पनां न कुर्याद् इत्य् अर्थः
apṛthvyādimayaḥ pṛthvyādivyatiriktasvarūpaḥ | ata eva vyomākṛtiḥ ākāśākṛtiḥ | ata eva ca adehaḥ ādhibhautikadeharahitaḥ | svātmabhūḥ padmajaḥ | sadeha iva bhāti sphurati | sadehakāryanānāvidhaprapañcakartṛtvāt | svātmabhūḥ kathambhūtaḥ | bhūteśaḥ sarvabhūtotpādakatvena sarvabhūtasvāmī | punaḥ kathambhūtaḥ | puruṣākṛtiḥ puruṣavat ākṛtiḥ yasya | saḥ tādṛśaḥ | anyathā śāstreṣu caturmukhatvakalpanāṃ na kuryād ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित् परमार्थतः चित्स्वरूपः । सः पद्मजः । सङ्कल्परूपत्वात् चिन्मात्राश्रयस्वपरामर्शस्वरूपसङ्कल्परूपत्वेनोदेति प्रादुर्भवति । अथ उदयानन्तरम् । उपशाम्यत्य् अपि शान्तिं व्रजति च । सङ्कल्पस्योदयशान्तिनियताधारत्वात् । तथा सः पद्मजः । स्वभावस्य चिन्मात्राख्यस्य स्वरूपस्य । स्वायत्तत्वात् तद् एवाहम् इति परामर्शविषयत्वात् । न उदेति न च शाम्यति । न हि स्वभावापरपर्यायस्य सदाभातस्य चिन्मात्रस्योदयशान्ती युक्ते इति । तत्र स्वात्मत्वे निश्चितस्य तत्स्वरूपस्य च पद्मजस्यापि ते न युक्ते इति भावः
cit paramārthataḥ citsvarūpaḥ | saḥ padmajaḥ | saṅkalparūpatvāt cinmātrāśrayasvaparāmarśasvarūpasaṅkalparūpatvenodeti prādurbhavati | atha udayānantaram | upaśāmyaty api śāntiṃ vrajati ca | saṅkalpasyodayaśāntiniyatādhāratvāt | tathā saḥ padmajaḥ | svabhāvasya cinmātrākhyasya svarūpasya | svāyattatvāt tad evāham iti parāmarśaviṣayatvāt | na udeti na ca śāmyati | na hi svabhāvāparaparyāyasya sadābhātasya cinmātrasyodayaśāntī yukte iti | tatra svātmatve niścitasya tatsvarūpasya ca padmajasyāpi te na yukte iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सङ्कल्परहितः आतिवाहिकदेहरहितः । तथा पृथ्व्यादिरहिताकृतिः स्थूलदेहरहितः । अत एव केवलः अद्वितीयः । चिन्मात्ररूप इति यावत् । तथात्वे ऽपि चित्तमात्रात्मा शुद्धसङ्कल्परूपशुद्धचित्तस्वरूपः । ब्रह्मा पद्मजः । त्रिजगत्स्थितेः त्रिजगत्सत्तायाः । कारणम् भवति
saṅkalparahitaḥ ātivāhikadeharahitaḥ | tathā pṛthvyādirahitākṛtiḥ sthūladeharahitaḥ | ata eva kevalaḥ advitīyaḥ | cinmātrarūpa iti yāvat | tathātve 'pi cittamātrātmā śuddhasaṅkalparūpaśuddhacittasvarūpaḥ | brahmā padmajaḥ | trijagatsthiteḥ trijagatsattāyāḥ | kāraṇam bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाम निश्चये । यथा एषः सर्वैः अनुभूयमानः सङ्कल्पः । स्वसम्भवः स्वोत्थः । न तु परसम्भवः । कचति स्फुरति । तथा एषः शुद्धमनोरूपः पद्मजः स्वसम्भवः । भाति स्फुरति । कथं । भवत्सङ्कल्पशैलवत् । सङ्कल्पे दृष्टः शैलः सङ्कल्पशैलः । भवतः सङ्कल्पशैलः भवत्सङ्कल्पशैलः । स इव भवत्सङ्कल्पशैलवत् । यथा भवतः सङ्कल्पशैलः स्वसम्भवः भाति । तथेत्य् अर्थः । सङ्कल्पस्य च स्वतः स्फुरणं सर्वेषु प्रसिद्धम् एवेति । स एव सामान्यविशेषभावाभ्यां द्विर् उपमानत्वेनोपात्तः
nāma niścaye | yathā eṣaḥ sarvaiḥ anubhūyamānaḥ saṅkalpaḥ | svasambhavaḥ svotthaḥ | na tu parasambhavaḥ | kacati sphurati | tathā eṣaḥ śuddhamanorūpaḥ padmajaḥ svasambhavaḥ | bhāti sphurati | kathaṃ | bhavatsaṅkalpaśailavat | saṅkalpe dṛṣṭaḥ śailaḥ saṅkalpaśailaḥ | bhavataḥ saṅkalpaśailaḥ bhavatsaṅkalpaśailaḥ | sa iva bhavatsaṅkalpaśailavat | yathā bhavataḥ saṅkalpaśailaḥ svasambhavaḥ bhāti | tathety arthaḥ | saṅkalpasya ca svataḥ sphuraṇaṃ sarveṣu prasiddham eveti | sa eva sāmānyaviśeṣabhāvābhyāṃ dvir upamānatvenopāttaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येन यतः हेतोः । दृढरूढया प्रौढिं गतया । आतिवाहिकतैकान्तविस्मृत्या । आतिवाहिकतायाः आतिवाहिकभावस्य । सूक्ष्मताया इति यावत् । या एकान्तविस्मृतिः अत्यन्तविस्मरणं । तया । आधिभौतिकता आधिभौतिकभावः । स्थूलता इति यावत् । पिशाचवत् मुधा असत्यं । भाति स्फुरति । अशुद्धस्य मनसः इति शेषः । तेन ततः कारणात् । अस्य शुद्धमनोरूपस्य पद्मजस्य । पिशाचिका मिथ्याभूतपिशाचरूपा । आधिभौतिकता आधिभौतिकभावः । स्थूलभाव इति यावत् । न भाति न स्फुरति । आधिभौतिकता कथम्भूता । जाड्यस्य जडतायाः । भ्रमं वैपुल्यं । प्रकर्षेण ददातीति तादृशी । आधिभौतिकतासादनेन हि मनसः जाड्यम् अधिकीभवति । आधिभौतिकता पुनः कथम्भूता । असत्या असत्यं भातेत्य् अर्थः । का इव । मृगतृष्णा इव । यथा मृगतृष्णा असत्या भवति । तथेत्य् अर्थः । ननु आधिभौतिकता आतिवाहिकताविस्मृतिकारणिका भवतु । कथं सा तेन शुद्धमनोरूपे पद्मजे न भवतीत्य् । अत्र श्लोकत्रयमध्यगं द्वितीयं श्लोकं समर्थकत्वेन कथयति इदम् इति । इदम्प्रथमतया तत्पूर्वं । यः उद्योगः स्वपरामर्शं प्रति आभिमुख्यं । तेन सम्प्रबुद्धा स्वपरामर्शयुक्ता । या महाचितिः चिन्मात्रम् । तस्य । तत्स्वरूपस्येति यावत् । अस्य शुद्धमनोरूपस्य पद्मजस्य । शुद्धसंवित्त्वात् भेदमलारूषितसंविद्युक्तत्वेन । आतिवाहिकविस्मृतिः भावप्रधाननिर्देशाश्रयणेन आतिवाहिकताविस्मरणम् । नोदेति न स्फुरति । अत एवास्यातिवाहिकताविस्मृतिकारणिका आधिभौतिकता न भवतीति भावः । दृष्टं हि स्वम् एव भेदरूषितसंविदः अशुद्धस्य मनस एव स्थूलपुरादिभावेन भानम् इति नात्रायस्तम्
yena yataḥ hetoḥ | dṛḍharūḍhayā prauḍhiṃ gatayā | ātivāhikataikāntavismṛtyā | ātivāhikatāyāḥ ātivāhikabhāvasya | sūkṣmatāyā iti yāvat | yā ekāntavismṛtiḥ atyantavismaraṇaṃ | tayā | ādhibhautikatā ādhibhautikabhāvaḥ | sthūlatā iti yāvat | piśācavat mudhā asatyaṃ | bhāti sphurati | aśuddhasya manasaḥ iti śeṣaḥ | tena tataḥ kāraṇāt | asya śuddhamanorūpasya padmajasya | piśācikā mithyābhūtapiśācarūpā | ādhibhautikatā ādhibhautikabhāvaḥ | sthūlabhāva iti yāvat | na bhāti na sphurati | ādhibhautikatā kathambhūtā | jāḍyasya jaḍatāyāḥ | bhramaṃ vaipulyaṃ | prakarṣeṇa dadātīti tādṛśī | ādhibhautikatāsādanena hi manasaḥ jāḍyam adhikībhavati | ādhibhautikatā punaḥ kathambhūtā | asatyā asatyaṃ bhātety arthaḥ | kā iva | mṛgatṛṣṇā iva | yathā mṛgatṛṣṇā asatyā bhavati | tathety arthaḥ | nanu ādhibhautikatā ātivāhikatāvismṛtikāraṇikā bhavatu | kathaṃ sā tena śuddhamanorūpe padmaje na bhavatīty | atra ślokatrayamadhyagaṃ dvitīyaṃ ślokaṃ samarthakatvena kathayati idam iti | idamprathamatayā tatpūrvaṃ | yaḥ udyogaḥ svaparāmarśaṃ prati ābhimukhyaṃ | tena samprabuddhā svaparāmarśayuktā | yā mahācitiḥ cinmātram | tasya | tatsvarūpasyeti yāvat | asya śuddhamanorūpasya padmajasya | śuddhasaṃvittvāt bhedamalārūṣitasaṃvidyuktatvena | ātivāhikavismṛtiḥ bhāvapradhānanirdeśāśrayaṇena ātivāhikatāvismaraṇam | nodeti na sphurati | ata evāsyātivāhikatāvismṛtikāraṇikā ādhibhautikatā na bhavatīti bhāvaḥ | dṛṣṭaṃ hi svam eva bhedarūṣitasaṃvidaḥ aśuddhasya manasa eva sthūlapurādibhāvena bhānam iti nātrāyastam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदम्प्रथमतोद्योगसम्प्रबुद्धमहाचितेः । नोदेति शुद्धसंवित्त्वाद् आतिवाहिकविस्मृतिः
idamprathamatodyogasamprabuddhamahāciteḥ | nodeti śuddhasaṃvittvād ātivāhikavismṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदेति यत इत्य् अस्यार्थे । यदा यतः । ब्रह्मा पद्मजः । मनोमात्रं शुद्धमनोमात्रं भवति । अतः विश्वं मनोमात्रं भवति । यतः । यत् वस्तु । यतः यस्मात् वस्तुनः । भवति । सत्ताकर्तृतां भजति । तत् वस्तु । तद् एव भवति । मृदः सत्ताकर्तृत्वं भजतः घटस्य मृत्त्वदर्शनात् । अतो जगतः मनोवत् अनुत्पत्तिसतत्त्वा एवोत्पत्तिर् इति भावः
yadeti yata ity asyārthe | yadā yataḥ | brahmā padmajaḥ | manomātraṃ śuddhamanomātraṃ bhavati | ataḥ viśvaṃ manomātraṃ bhavati | yataḥ | yat vastu | yataḥ yasmāt vastunaḥ | bhavati | sattākartṛtāṃ bhajati | tat vastu | tad eva bhavati | mṛdaḥ sattākartṛtvaṃ bhajataḥ ghaṭasya mṛttvadarśanāt | ato jagataḥ manovat anutpattisatattvā evotpattir iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अजस्य पद्मजस्य । यत् यतः कारणात् । सहकारीणि कारणानि न सन्ति । तु निश्चये । तस्मात् ततः कारणात् । तज्जस्य तस्माद् उत्पन्नस्य जगतः । कानिचित् तानि कानिचित् सहकारीणि । न सन्त्य् एव । मनःकार्याणाम् अदृष्टादीनां मनः प्रति सहकारित्वायोगात् । न हि यो यस्मात् उत्पद्यते स एव तत्सहकारी भवितुम् अर्हति । स्वोत्पत्तिसमये स्वयम् असत्त्वात् । अन्यान् प्रत्य् एव सहकारिकारणत्वाभ्युपगमे स्वोत्पत्तौ सहकारिकारणान्तरापेक्षायाः स्थितत्वात् । अन्यथा स्वस्यापि परान् प्रति सहकारिकारणत्वायोगात्
ajasya padmajasya | yat yataḥ kāraṇāt | sahakārīṇi kāraṇāni na santi | tu niścaye | tasmāt tataḥ kāraṇāt | tajjasya tasmād utpannasya jagataḥ | kānicit tāni kānicit sahakārīṇi | na santy eva | manaḥkāryāṇām adṛṣṭādīnāṃ manaḥ prati sahakāritvāyogāt | na hi yo yasmāt utpadyate sa eva tatsahakārī bhavitum arhati | svotpattisamaye svayam asattvāt | anyān praty eva sahakārikāraṇatvābhyupagame svotpattau sahakārikāraṇāntarāpekṣāyāḥ sthitatvāt | anyathā svasyāpi parān prati sahakārikāraṇatvāyogāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन । यतः जगतः सहकारिकारणानि न सन्ति । तस्मात् । अत्र पद्मजजगद्विषये । कारणात् कार्यवैचित्र्यं कार्यभेदः । किञ्चन लेशेनापि । नास्ति । दण्डादिसहकारिकारणसान्निध्ये एव मृदो घटाख्यकार्यवैचित्र्यस्य दृष्टत्वात् । अतः इह कारणं यादृशं शुद्धं भवति । कार्यम् तादृक् स्थितं भवति । भिन्नतापादकानां सहकारिकारणानाम् अभावात् । अतः चिन्मात्रम् एव जगद् इति भावः
tena | yataḥ jagataḥ sahakārikāraṇāni na santi | tasmāt | atra padmajajagadviṣaye | kāraṇāt kāryavaicitryaṃ kāryabhedaḥ | kiñcana leśenāpi | nāsti | daṇḍādisahakārikāraṇasānnidhye eva mṛdo ghaṭākhyakāryavaicitryasya dṛṣṭatvāt | ataḥ iha kāraṇaṃ yādṛśaṃ śuddhaṃ bhavati | kāryam tādṛk sthitaṃ bhavati | bhinnatāpādakānāṃ sahakārikāraṇānām abhāvāt | ataḥ cinmātram eva jagad iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतः अत्र चिन्मात्रपद्मजयोः पद्मजजगतोश् च । कार्यकारणतादि कार्यकारणभावादि । किञ्चित् लेशेनापि । नोपपद्यते । अतः परं ब्रह्म शुद्धचिन्मात्रं । यादृशं भवति । जगत्त्रयम् पद्मजादिरूपम् जगत्त्रयम् । तादृशं भवति । कार्यकारणभावादेर् एव भेदापादकत्वात्
yataḥ atra cinmātrapadmajayoḥ padmajajagatoś ca | kāryakāraṇatādi kāryakāraṇabhāvādi | kiñcit leśenāpi | nopapadyate | ataḥ paraṃ brahma śuddhacinmātraṃ | yādṛśaṃ bhavati | jagattrayam padmajādirūpam jagattrayam | tādṛśaṃ bhavati | kāryakāraṇabhāvāder eva bhedāpādakatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनस्ताम् पद्मजेत्य् अपरनामधेययुक्तशुद्धमनोभावम् । यातेनेव गतेनेव । ब्रह्मणा पदार्थरूपतया बृंहितेन शुद्धचिन्मात्रेण । शुद्धात् आत्मनः स्वस्मात् । अनन्यत् अभिन्नम् । इदं जगत् तन्यते विस्तार्यते । स्वात्मनि प्रकटीक्रियत इति यावत् । केनेव । वारिणेव यथा वारिणा । आत्मनः अनन्यत् द्रवत्वम् आद्यस्पन्दनासमवायिकारणभूतः द्रवत्वाख्यः गुणः । विस्तार्यते । तथेत्य् अर्थः । मनस्तायाम् अपि परमार्थतः चिन्मात्रत्वानपायाद् इवशब्दोपादानम् । अतः जगतो ऽपि चिन्मात्राद् उत्पन्नत्वेन चिन्मात्रत्वम् एव युक्तम् इति भावः
manastām padmajety aparanāmadheyayuktaśuddhamanobhāvam | yāteneva gateneva | brahmaṇā padārtharūpatayā bṛṃhitena śuddhacinmātreṇa | śuddhāt ātmanaḥ svasmāt | ananyat abhinnam | idaṃ jagat tanyate vistāryate | svātmani prakaṭīkriyata iti yāvat | keneva | vāriṇeva yathā vāriṇā | ātmanaḥ ananyat dravatvam ādyaspandanāsamavāyikāraṇabhūtaḥ dravatvākhyaḥ guṇaḥ | vistāryate | tathety arthaḥ | manastāyām api paramārthataḥ cinmātratvānapāyād ivaśabdopādānam | ataḥ jagato 'pi cinmātrād utpannatvena cinmātratvam eva yuktam iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनसा पद्मजेति प्रसिद्धेन शुद्धमनसा । आततं समन्तात् स्फुरत् । इदम् तनुः भासमानं । इदं समस्तं जगत् । तन्यते परं ब्रह्मणः भिन्नया सत्तया प्रकटीक्रियते । इदं सर्वं कथम्भूतम् । असद् एव असत्स्वरूपम् एव । न तु सत्स्वरूपं । किं यथा । सङ्कल्पनगरं यथा । यथा सङ्कल्पनगरं असद् एव भवति । तथेत्य् अर्थः । पुनः किं यथा । गन्धर्वपत्तनं यथा । यथा गन्धर्वपत्तनं । यथा गन्धर्वपत्तनं सद् एव भवति । तथेत्य् अर्थः । गन्धर्वाः हि स्वावासार्थं कल्पनया शून्ये नगरं रचयन्ति । तद् एव गन्धर्वनगरम् उच्यते । चिन्मात्राद् उत्थितेन मनसा एव इदं भिन्नतया विस्तार्यते । अन्यथा मनसः किमर्थम् उत्थानं स्याद् इति भावः
manasā padmajeti prasiddhena śuddhamanasā | ātataṃ samantāt sphurat | idam tanuḥ bhāsamānaṃ | idaṃ samastaṃ jagat | tanyate paraṃ brahmaṇaḥ bhinnayā sattayā prakaṭīkriyate | idaṃ sarvaṃ kathambhūtam | asad eva asatsvarūpam eva | na tu satsvarūpaṃ | kiṃ yathā | saṅkalpanagaraṃ yathā | yathā saṅkalpanagaraṃ asad eva bhavati | tathety arthaḥ | punaḥ kiṃ yathā | gandharvapattanaṃ yathā | yathā gandharvapattanaṃ | yathā gandharvapattanaṃ sad eva bhavati | tathety arthaḥ | gandharvāḥ hi svāvāsārthaṃ kalpanayā śūnye nagaraṃ racayanti | tad eva gandharvanagaram ucyate | cinmātrād utthitena manasā eva idaṃ bhinnatayā vistāryate | anyathā manasaḥ kimartham utthānaṃ syād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मादय इत्य् । आदिशब्देन शुद्धबुद्धिरूपस्य विष्णोः शुद्धाहङ्काररूपस्य रुद्रस्य च ग्रहणम् । प्रबुद्धाः अत्यन्तशुद्धत्वेन प्रकृष्टेन बोधेन युक्ताः
brahmādaya ity | ādiśabdena śuddhabuddhirūpasya viṣṇoḥ śuddhāhaṅkārarūpasya rudrasya ca grahaṇam | prabuddhāḥ atyantaśuddhatvena prakṛṣṭena bodhena yuktāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किलेति निश्चये । प्रबुद्धमतेः सम्यक् निश्चितमतेः पुरुषस्य । आतिवाहिक एव अतिवहनशीलः सूक्ष्मः देह एव । नास्ति । स्वस्मिन् चिन्मात्ररूपताज्ञानात् । अत्रास्मिन् प्रबुद्धमतौ । आधिभौतिकदेहस्य चर्चा एव कथा एव । कुतः स्यात् । कथं स्यात्
kileti niścaye | prabuddhamateḥ samyak niścitamateḥ puruṣasya | ātivāhika eva ativahanaśīlaḥ sūkṣmaḥ deha eva | nāsti | svasmin cinmātrarūpatājñānāt | atrāsmin prabuddhamatau | ādhibhautikadehasya carcā eva kathā eva | kutaḥ syāt | kathaṃ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विविधान् आकारान् धारयतीति तादृशस्य मनोनाम्नः मन इति नामधेययुक्तस्य । मनुष्यस्य आधिभौतिकदेहरहितस्य पद्मजाख्यस्य मनुष्यस्य । मनोराज्यम् मनःकल्पना । जगद् इति स्थितम् जगद्रूपेण स्थितम् । भवति । जगत् कथम्भूतम् इव । सत्यरूपम् इव । परमार्थतस् तु कल्पनामात्ररूपत्वान् न सत्यरूपम् इतीवशब्दोपादानम् । स्वप्नस्य चात्र दृष्टान्तत्वं स्फुटम् एवेति नात्रायस्तम् । मनोनाम्नः मनुष्यस्य मनोराज्यम् इति राहोः शिर इतिवज् ज्ञेयम्
vividhān ākārān dhārayatīti tādṛśasya manonāmnaḥ mana iti nāmadheyayuktasya | manuṣyasya ādhibhautikadeharahitasya padmajākhyasya manuṣyasya | manorājyam manaḥkalpanā | jagad iti sthitam jagadrūpeṇa sthitam | bhavati | jagat kathambhūtam iva | satyarūpam iva | paramārthatas tu kalpanāmātrarūpatvān na satyarūpam itīvaśabdopādānam | svapnasya cātra dṛṣṭāntatvaṃ sphuṭam eveti nātrāyastam | manonāmnaḥ manuṣyasya manorājyam iti rāhoḥ śira itivaj jñeyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वम् । सङ्कल्पनात्मकम् चिन्मात्रोक्तस्वपरामर्शस्वरूपम् । मनः शुद्धं मनः । विरिञ्चं पद्मजं । विद्धि जानीहि । यतः स्ववपुः स्वस्वरूपम् । स्फारतां विस्तीर्णतां । नीत्वा । मनसा इदं जगत् । वितन्यते विस्तार्यते । उत्पाद्यते इति यावत् । विरिञ्चस्य हि विरिञ्चत्वम् एतद् एव । यज् जगद् उत्पाद्यते तच् च मनसा एव स्वप्नन्यायेन स्फुटम् उत्पाद्यते । इति तस्यैव विरिञ्चत्वम् युक्तम् । चतुर्मुखदेवविशेषकल्पना तु स्थूलदृष्टीन् प्रत्य् एवेति भावः
tvam | saṅkalpanātmakam cinmātroktasvaparāmarśasvarūpam | manaḥ śuddhaṃ manaḥ | viriñcaṃ padmajaṃ | viddhi jānīhi | yataḥ svavapuḥ svasvarūpam | sphāratāṃ vistīrṇatāṃ | nītvā | manasā idaṃ jagat | vitanyate vistāryate | utpādyate iti yāvat | viriñcasya hi viriñcatvam etad eva | yaj jagad utpādyate tac ca manasā eva svapnanyāyena sphuṭam utpādyate | iti tasyaiva viriñcatvam yuktam | caturmukhadevaviśeṣakalpanā tu sthūladṛṣṭīn praty eveti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरिञ्चः पद्मजः । मनसः शुद्धस्य मनसः । रूपं स्वरूपं । भवति । मनः शुद्धं मनः । विरिञ्चस्य पद्मजस्य । वपुः स्वरूपं । भवति । उत्पादनाख्यैककार्यकारित्वात् । अत्रानयोः विरिञ्चमनसोः । पृथ्व्यादि न विद्यते । शुद्धचिन्मात्रोत्थितत्वेन शुद्धचिन्मात्रत्वानपायात् । तेन ततः कारणात् । पृथ्व्यादि भूम्यादि । कल्पितम् कल्पनायाम् भावितं भवति । स्वप्नवद् इति शेषः
viriñcaḥ padmajaḥ | manasaḥ śuddhasya manasaḥ | rūpaṃ svarūpaṃ | bhavati | manaḥ śuddhaṃ manaḥ | viriñcasya padmajasya | vapuḥ svarūpaṃ | bhavati | utpādanākhyaikakāryakāritvāt | atrānayoḥ viriñcamanasoḥ | pṛthvyādi na vidyate | śuddhacinmātrotthitatvena śuddhacinmātratvānapāyāt | tena tataḥ kāraṇāt | pṛthvyādi bhūmyādi | kalpitam kalpanāyām bhāvitaṃ bhavati | svapnavad iti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वार्थे भावप्रत्ययः आर्षः । तेनायम् अर्थः । दृश्यता दृश्यम् । मनोहृदि मनसो ऽन्तः । अस्ति तिष्ठति । सर्वशक्तियुक्ताच् चिन्मात्रात् तथैवोत्थानात् । अन्यथा दृश्यभावेन स्फुरणायोगात् । का इव । पद्मिनीव । यथा पद्मिनी कमलिनी । पद्माक्षे पद्मबीजे । अन्तः अस्ति । तथेत्य् अर्थः । पद्मिन्याश् च पद्माक्षान्तर्गतत्वं ततः निर्गमेनानुमेयम् । न हि यत् यदन्तर् न भवति तत् ततः निर्याति । निर्जलात् घटाद् इव जलम् । अतः मनोदृश्यदृशौ मनोदृक् दृश्यदृक् च । कदाचन जातु । किञ्चन लेशेनापि । भिन्ने न भवतः । उपादानोपादेयभावेन स्थितत्वात् । अतः स्वतो भिन्नस्योपादानकारणस्यात्रापेक्षा नास्तीति भावः
svārthe bhāvapratyayaḥ ārṣaḥ | tenāyam arthaḥ | dṛśyatā dṛśyam | manohṛdi manaso 'ntaḥ | asti tiṣṭhati | sarvaśaktiyuktāc cinmātrāt tathaivotthānāt | anyathā dṛśyabhāvena sphuraṇāyogāt | kā iva | padminīva | yathā padminī kamalinī | padmākṣe padmabīje | antaḥ asti | tathety arthaḥ | padminyāś ca padmākṣāntargatatvaṃ tataḥ nirgamenānumeyam | na hi yat yadantar na bhavati tat tataḥ niryāti | nirjalāt ghaṭād iva jalam | ataḥ manodṛśyadṛśau manodṛk dṛśyadṛk ca | kadācana jātu | kiñcana leśenāpi | bhinne na bhavataḥ | upādānopādeyabhāvena sthitatvāt | ataḥ svato bhinnasyopādānakāraṇasyātrāpekṣā nāstīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रष्टारम् मनोरूपं द्रष्टारम्
draṣṭāram manorūpaṃ draṣṭāram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं श्लोकत्रयं च प्रथमसर्गान्त्यभागे गतम् इति न पुनर् आयस्तम्
idaṃ ślokatrayaṃ ca prathamasargāntyabhāge gatam iti na punar āyastam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदम् अनुभूयमानम् दृश्यदुःखम् दृश्याकारं दुःखम् । सत् परमार्थसत् । चेत् भवति । तदा कदाचित् न शाम्यति । नाभावो विद्यते सत इति न्यायाद् इत्य् अर्थः । दृश्ये अशाम्यति सति । बोद्धरि द्रष्टरि । केवलत्वं केवलीभावः । अबोद्धृरूपतेति यावत् । न भवति । स्वव्यतिरिक्तस्य दृश्यस्थबोध्यतया स्थितत्वात् । मोक्षाभावप्रकारम् उक्त्वा मोक्षं कथयति । दृश्य इति । तु पक्षान्तरे । दृश्ये असम्भवति सति । उक्तन्यायेन अनुत्पत्तिसतत्त्वोत्पत्तियुक्ते सति । बोद्धरि द्रष्टरि । बोद्धृभावः शाम्येत् शान्तिं व्रजेत् । न हि दृश्यरहितस्य द्रष्टुः द्रष्टृत्वं नाम किञ्चिद् अस्ति । दृश्ये कथम्भूते ऽपि । स्थिते ऽपि । भासमानत्वात् स्थितिं भजत्य् अपि । ननु तेन बोद्धृभावशमनेन किं सेत्स्यतीत्य् । अत्राह । हि तद् अस्येति । हि निश्चये । पण्डिताः तत् बोद्धृभावशमनम् । अस्य बोद्धुः । विमोक्षं विशिष्टां मुक्तिम् । आहुः कथयन्ति । दृश्यानौन्मुख्यस्यैव मोक्षत्वाद् । इति शिवम्
idam anubhūyamānam dṛśyaduḥkham dṛśyākāraṃ duḥkham | sat paramārthasat | cet bhavati | tadā kadācit na śāmyati | nābhāvo vidyate sata iti nyāyād ity arthaḥ | dṛśye aśāmyati sati | boddhari draṣṭari | kevalatvaṃ kevalībhāvaḥ | aboddhṛrūpateti yāvat | na bhavati | svavyatiriktasya dṛśyasthabodhyatayā sthitatvāt | mokṣābhāvaprakāram uktvā mokṣaṃ kathayati | dṛśya iti | tu pakṣāntare | dṛśye asambhavati sati | uktanyāyena anutpattisatattvotpattiyukte sati | boddhari draṣṭari | boddhṛbhāvaḥ śāmyet śāntiṃ vrajet | na hi dṛśyarahitasya draṣṭuḥ draṣṭṛtvaṃ nāma kiñcid asti | dṛśye kathambhūte 'pi | sthite 'pi | bhāsamānatvāt sthitiṃ bhajaty api | nanu tena boddhṛbhāvaśamanena kiṃ setsyatīty | atrāha | hi tad asyeti | hi niścaye | paṇḍitāḥ tat boddhṛbhāvaśamanam | asya boddhuḥ | vimokṣaṃ viśiṣṭāṃ muktim | āhuḥ kathayanti | dṛśyānaunmukhyasyaiva mokṣatvād | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.