Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT] 3.11

इदं पुरः स्फुरत् । दृश्यं दृशिक्रियाविषयो । जगन् नाम जगदाख्यं वस्तु । अस्ति परमार्थत एवास्ति । अन्यथा भासमानत्वायोगात् । कथम्भूतम् इदंरूपम् । इदम् अनुभूयमानभावाभावमयं । रूपं स्वरूपं यस्य । तत् इदंरूपम् । ततः किम् इत्य् । अत्राह महाप्रलयेति । भो ब्रह्मन् । इदम् एव जगत् महाप्रलयसम्पत्तौ क्व नु गच्छति । कं देशं यातीत्य् अर्थः

idaṃ puraḥ sphurat | dṛśyaṃ dṛśikriyāviṣayo | jagan nāma jagadākhyaṃ vastu | asti paramārthata evāsti | anyathā bhāsamānatvāyogāt | kathambhūtam idaṃrūpam | idam anubhūyamānabhāvābhāvamayaṃ | rūpaṃ svarūpaṃ yasya | tat idaṃrūpam | tataḥ kim ity | atrāha mahāpralayeti | bho brahman | idam eva jagat mahāpralayasampattau kva nu gacchati | kaṃ deśaṃ yātīty arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुतः आयाति । उत्पत्तिसमये इत्य् अर्थः । कीदृग् वा किंस्वरूपो वा । याति । क्व गच्छति । नाशसमय इत्य् अर्थः । एतत्सदृशः तव प्रश्न इति भावः

kutaḥ āyāti | utpattisamaye ity arthaḥ | kīdṛg vā kiṃsvarūpo vā | yāti | kva gacchati | nāśasamaya ity arthaḥ | etatsadṛśaḥ tava praśna iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्तमानभविष्यन्निषेधेन भूतनिषेधो ऽप्य् आक्षिप्तः । ततः किम् इत्य् । अत्राह कीदृशीति । दृश्यता दर्शनयोग्यता । लक्षणयास्तितेति यावत्

vartamānabhaviṣyanniṣedhena bhūtaniṣedho 'py ākṣiptaḥ | tataḥ kim ity | atrāha kīdṛśīti | dṛśyatā darśanayogyatā | lakṣaṇayāstiteti yāvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगदादीत्य् आदिशब्देन प्रलयः गृह्यते । कदाचन कदापीत्य् अर्थः

jagadādīty ādiśabdena pralayaḥ gṛhyate | kadācana kadāpīty arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किलेति निश्चये । यत् वस्तु । आदौ पूर्वं । न चोत्पन्नं भवति । न च ध्वंसि भवति । नाशभाग् अपि न भवति । तथा न विद्यते स्थितिविषयतां च न याति । तस्य कीदृशी किंरूपा । उत्पत्तिर् भवति । उत्पत्त्यभावे च नाशशब्दस्य का कथा । एतद् वक्तुम् अपि न युक्तम् इति भावः

kileti niścaye | yat vastu | ādau pūrvaṃ | na cotpannaṃ bhavati | na ca dhvaṃsi bhavati | nāśabhāg api na bhavati | tathā na vidyate sthitiviṣayatāṃ ca na yāti | tasya kīdṛśī kiṃrūpā | utpattir bhavati | utpattyabhāve ca nāśaśabdasya kā kathā | etad vaktum api na yuktam iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावच्छब्दो विप्रतिपत्त्यभावद्योतकः । हि निश्चये । वन्ध्यापुत्रादिकल्पनाभावे वन्ध्यापुत्रेत्यादिकथैव न युक्ता स्याद् इति भावः । ततः किम् इत्य् । अत्राह सा इति । सा वन्ध्यापुत्रादिकल्पना । असत्यत्वे ऽपि नाशजन्माढ्या नाशजन्मयुक्ता । यथा भवति । तथेदं दृश्यम् । असत्यत्वे ऽपि नाशजन्माढ्यं किं न भवेत् । भवत्व् इत्य् अर्थः । तथा च क्व नु गच्छतीति प्रश्नो युक्त एवेति भावः

tāvacchabdo vipratipattyabhāvadyotakaḥ | hi niścaye | vandhyāputrādikalpanābhāve vandhyāputretyādikathaiva na yuktā syād iti bhāvaḥ | tataḥ kim ity | atrāha sā iti | sā vandhyāputrādikalpanā | asatyatve 'pi nāśajanmāḍhyā nāśajanmayuktā | yathā bhavati | tathedaṃ dṛśyam | asatyatve 'pi nāśajanmāḍhyaṃ kiṃ na bhavet | bhavatv ity arthaḥ | tathā ca kva nu gacchatīti praśno yukta eveti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हि निश्चये । जगत्सत्ता तथैव तेन प्रकारेणैव । निरन्वया कम् अप्य् अर्थम् अनुद्दिश्य प्रवृत्ता । व्यर्थेति यावत् । भवति । तथा कथं । फुल्लस्येत्यादि कोलनम् इत्यन्तोक्तिर् यथा निरन्वया भवति

hi niścaye | jagatsattā tathaiva tena prakāreṇaiva | niranvayā kam apy artham anuddiśya pravṛttā | vyartheti yāvat | bhavati | tathā kathaṃ | phullasyetyādi kolanam ityantoktir yathā niranvayā bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा सौवर्णकटके स्फुटं दृश्यमानम् अपि कटकत्वं नास्ति परमार्थतः सुवर्णैकमयत्वात् । परे चिन्मात्रे । जगत्त्वं तथैव नास्तीत्य् अर्थः

yathā sauvarṇakaṭake sphuṭaṃ dṛśyamānam api kaṭakatvaṃ nāsti paramārthataḥ suvarṇaikamayatvāt | pare cinmātre | jagattvaṃ tathaiva nāstīty arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चशब्दः समुच्चये । व्यतिरेकवत् व्यतिरेकयुक्तम् । आकाशशून्यत्वयोः व्यतिरेकानुपलब्धेर् इत्य् अर्थः । दार्ष्टान्तिकम् आह जगत्त्वम् इति । जगत्त्वम् जगद्रूपत्वम् । तथा तेन प्रकारेण । ब्रह्मणि व्यापके चित्स्वरूपे । नास्त्य् एव । विचारासहत्वाद् इत्य् अर्थः । कथम्भूतम् अपि । उपलब्धिमद् अपि भासमानत्वेन उपलब्धम् अपीत्य् अर्थः

caśabdaḥ samuccaye | vyatirekavat vyatirekayuktam | ākāśaśūnyatvayoḥ vyatirekānupalabdher ity arthaḥ | dārṣṭāntikam āha jagattvam iti | jagattvam jagadrūpatvam | tathā tena prakāreṇa | brahmaṇi vyāpake citsvarūpe | nāsty eva | vicārāsahatvād ity arthaḥ | kathambhūtam api | upalabdhimad api bhāsamānatvena upalabdham apīty arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा कार्ष्ण्यं कृष्णता । कज्जलात् पृथक् न भवेत् । तथा श्वैत्यं श्वेतता । हिमाद् यथा पृथङ् न भवेत् । बुद्धं परमार्थेन निश्चितं । जगत् । परे पदे परमात्मनि । एवं तथा । पृथक् नास्ति । परे पदे इति सप्तमीद्वयं पञ्चमीस्थाने ज्ञेयम्

yathā kārṣṇyaṃ kṛṣṇatā | kajjalāt pṛthak na bhavet | tathā śvaityaṃ śvetatā | himād yathā pṛthaṅ na bhavet | buddhaṃ paramārthena niścitaṃ | jagat | pare pade paramātmani | evaṃ tathā | pṛthak nāsti | pare pade iti saptamīdvayaṃ pañcamīsthāne jñeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चशब्दः समुच्चये । यथा शैत्यं शीतता । हिमात् शीतलात् । शशिनः । न व्यतिरिच्यते नाधिका भवति । तथा सर्गः ब्रह्मणः व्यतिरेकवान् भेदवान् । न भवति

caśabdaḥ samuccaye | yathā śaityaṃ śītatā | himāt śītalāt | śaśinaḥ | na vyatiricyate nādhikā bhavati | tathā sargaḥ brahmaṇaḥ vyatirekavān bhedavān | na bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दार्ष्टान्तिकं कथयति एवम् इति । अमलात्मनि शुद्धचित्स्वरूपे परमात्मनि । एवम् तथा । दृष्टम् अपि भातम् अपि । जगन् नास्तीत्य् अर्थः । ननु पूर्वं कटकादयः दृष्टान्तत्वेनोपात्ता इह तु मरुजलादीति वैषम्यम् आपतितम् इति चेन् । न । पूर्वदृष्टान्तैः ब्रह्मैकरूपत्वं जगत उक्तम् । इहासत्यत्वम् । फलतस् तु सर्वेषां दृष्टान्तानां ब्रह्मैकतायाम् एव तात्पर्यम् इति न किञ्चिद् विरुद्धम्

dārṣṭāntikaṃ kathayati evam iti | amalātmani śuddhacitsvarūpe paramātmani | evam tathā | dṛṣṭam api bhātam api | jagan nāstīty arthaḥ | nanu pūrvaṃ kaṭakādayaḥ dṛṣṭāntatvenopāttā iha tu marujalādīti vaiṣamyam āpatitam iti cen | na | pūrvadṛṣṭāntaiḥ brahmaikarūpatvaṃ jagata uktam | ihāsatyatvam | phalatas tu sarveṣāṃ dṛṣṭāntānāṃ brahmaikatāyām eva tātparyam iti na kiñcid viruddham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं आत्मत्वेन प्रत्यक्षे स्थितः । संविद्विलोचनालोकः । संविद् एव चिद् एव । विलोचनं प्रकाशकत्वसाम्येन नेत्रं । तस्यालोकः रश्मिः । भाति पदार्थभावेन स्फुरति । कुत्र । जगदाख्ये जगन्नाम्नि । संविदम्बरे चिदाकाशे । का यथा । दृष्टिमुक्तावली यथा । यथा सा अमले व्योम्नि भूताकाशे । स्फुरति । तथेत्य् अर्थः । अयं भावः । यथा नेत्रान् निर्गताः रश्मयः आकाशे स्फुरन्तः मुक्तावलीरूपेण दृश्यन्ते । तथा चित उत्थिताः चिदालोकाख्याः रश्मयः जगदाख्ये चिदम्बरे स्फुरन्तः नानापदार्थरूपेण दृश्यन्ते इति

ayaṃ ātmatvena pratyakṣe sthitaḥ | saṃvidvilocanālokaḥ | saṃvid eva cid eva | vilocanaṃ prakāśakatvasāmyena netraṃ | tasyālokaḥ raśmiḥ | bhāti padārthabhāvena sphurati | kutra | jagadākhye jagannāmni | saṃvidambare cidākāśe | kā yathā | dṛṣṭimuktāvalī yathā | yathā sā amale vyomni bhūtākāśe | sphurati | tathety arthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ | yathā netrān nirgatāḥ raśmayaḥ ākāśe sphurantaḥ muktāvalīrūpeṇa dṛśyante | tathā cita utthitāḥ cidālokākhyāḥ raśmayaḥ jagadākhye cidambare sphurantaḥ nānāpadārtharūpeṇa dṛśyante iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिदाकाशः चिदाकाशे चिदाकाशाख्यायां स्वभित्तौ । चित्त्वाच् चिद्भावेन । कचति स्फुरति । अहम् इति स्वपरामर्शविषयो भवतीति यावत् । परामर्शाभावे हि तस्य चित्त्वम् एव न स्यात् । तेन तेन चिदाकाशेन । तत् कचनाख्यं स्वं रूपं । जगद् इत्य् अवबुध्यते ज्ञायते । कचनरूपत्वाद् एव जगतः

cidākāśaḥ cidākāśe cidākāśākhyāyāṃ svabhittau | cittvāc cidbhāvena | kacati sphurati | aham iti svaparāmarśaviṣayo bhavatīti yāvat | parāmarśābhāve hi tasya cittvam eva na syāt | tena tena cidākāśena | tat kacanākhyaṃ svaṃ rūpaṃ | jagad ity avabudhyate jñāyate | kacanarūpatvād eva jagataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हि निश्चये । यत् यत् जगदाख्यं वस्तु । कारणासम्भवात् आदौ एव स्वयं नास्ति । तत् वर्तमाने ऽपि नास्ति । तत्र तस्मिन् वस्तुनि । नाशः वन्ध्यापुत्रदृष्टान्तेन शङ्कितः नाशः । कीदृशः किंरूपः । स्यात् विषयाभावेनायोग्यत्वान् न स्याद् इत्य् अर्थः

hi niścaye | yat yat jagadākhyaṃ vastu | kāraṇāsambhavāt ādau eva svayaṃ nāsti | tat vartamāne 'pi nāsti | tatra tasmin vastuni | nāśaḥ vandhyāputradṛṣṭāntena śaṅkitaḥ nāśaḥ | kīdṛśaḥ kiṃrūpaḥ | syāt viṣayābhāvenāyogyatvān na syād ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतेषु दृश्यमानं जाड्यं भूतजाड्यम् । असम्भवत् भूतजाड्यं यस्य । तत् असम्भवद्भूतजाड्यं । अर्थात् चिदाख्यं वस्तु । पृथ्व्यादेः जडवस्तुनः कारणं भवितुं क्व शक्तं । न शक्तम् इत्य् अर्थः । अत्र दृष्टान्तम् आह छायाया इति । आतपस्य छायाया नाशकत्वेन स्फुटं छायाकारणत्वायोगाद् दृष्टान्तता

bhūteṣu dṛśyamānaṃ jāḍyaṃ bhūtajāḍyam | asambhavat bhūtajāḍyaṃ yasya | tat asambhavadbhūtajāḍyaṃ | arthāt cidākhyaṃ vastu | pṛthvyādeḥ jaḍavastunaḥ kāraṇaṃ bhavituṃ kva śaktaṃ | na śaktam ity arthaḥ | atra dṛṣṭāntam āha chāyāyā iti | ātapasya chāyāyā nāśakatvena sphuṭaṃ chāyākāraṇatvāyogād dṛṣṭāntatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् पूर्वोक्ताद् धेतोः । कारणाभावतः कारणाभावात् । इदम् अनुभूयमानं । कार्यं जगदाख्यं कार्यम् । उदितम् उत्पन्नं । नास्ति । कथं । किञ्चन लेशेनापीत्य् अर्थः । पुनः किम् एतद् दृश्यत इत्य् । अत्राह यद् इति । तद् एव वस्तु । इत्थं जगद्रूपेणावस्थितं वर्तमानं भवति । तद् एव किं । यत् वस्तु । तत्कारणम् एतस्य जगतः कारणत्वेन शङ्कितं वस्तु । एव भवति । न त्व् अन्यत् किञ्चिद् इति भावः

tat pūrvoktād dhetoḥ | kāraṇābhāvataḥ kāraṇābhāvāt | idam anubhūyamānaṃ | kāryaṃ jagadākhyaṃ kāryam | uditam utpannaṃ | nāsti | kathaṃ | kiñcana leśenāpīty arthaḥ | punaḥ kim etad dṛśyata ity | atrāha yad iti | tad eva vastu | itthaṃ jagadrūpeṇāvasthitaṃ vartamānaṃ bhavati | tad eva kiṃ | yat vastu | tatkāraṇam etasya jagataḥ kāraṇatvena śaṅkitaṃ vastu | eva bhavati | na tv anyat kiñcid iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् वस्तु । अजातम् एव भाति । तत् संविदो ज्ञानस्य । भानम् एव तथात्वेन स्फुरणम् एव । भवति । अत्रानुरूपं दृष्टान्तम् आह यद् इति । तत् इत्य् अनेन जगतः परामर्शः । स्वप्नस्य संवित्कचनरूपत्वं सर्वप्रतीतिसिद्धम् एवेति दृष्टान्तत्वेन गृहीतम्

yad vastu | ajātam eva bhāti | tat saṃvido jñānasya | bhānam eva tathātvena sphuraṇam eva | bhavati | atrānurūpaṃ dṛṣṭāntam āha yad iti | tat ity anena jagataḥ parāmarśaḥ | svapnasya saṃvitkacanarūpatvaṃ sarvapratītisiddham eveti dṛṣṭāntatvena gṛhītam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तः मनसि । स्वप्नजगद्भ्रमः स्वप्नजगद्रूपो भ्रमः । स्वप्नजगद् इति यावत् । सर्गादौ बुद्ध्यारोपिते सर्गारम्भे । तथाशब्देन संवित्कचनम् आक्षिप्यते । आततम् विस्तीर्णम्

antaḥ manasi | svapnajagadbhramaḥ svapnajagadrūpo bhramaḥ | svapnajagad iti yāvat | sargādau buddhyāropite sargārambhe | tathāśabdena saṃvitkacanam ākṣipyate | ātatam vistīrṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् इदम् अनुभूयमानं । किञ्चित् वस्तु । दृश्यते । तत् सद् एव सद् वस्त्व् एव । स्वात्मनि चिन्मये स्वस्वरूपे । स्थितं भवति । फलितम् आह नास्तम् इति । अत इत्य् अध्याहार्यं । चिन्मात्राख्येन रूपेण सदैव स्थितत्वाद् इति भावः

yat idam anubhūyamānaṃ | kiñcit vastu | dṛśyate | tat sad eva sad vastv eva | svātmani cinmaye svasvarūpe | sthitaṃ bhavati | phalitam āha nāstam iti | ata ity adhyāhāryaṃ | cinmātrākhyena rūpeṇa sadaiva sthitatvād iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि कश्चित् द्रवत्वादि सलिलादेः पृथक्कृत्य दर्शयितुं समर्थ इति भावः । प्रकाशः सूर्यादिप्रकाशः । आभासः अर्थप्राकट्यं

na hi kaścit dravatvādi salilādeḥ pṛthakkṛtya darśayituṃ samartha iti bhāvaḥ | prakāśaḥ sūryādiprakāśaḥ | ābhāsaḥ arthaprākaṭyaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा स्वप्नसंविदि स्वप्नज्ञाने । स्वप्नावस्थायाम् इति यावत् । अन्तः अन्तःकरणे । विद् एव ज्ञानम् एव । पुरम् इवाभाति विलसति । तथा स्वात्मैव परमात्मनि । परमात्मेत्याख्यायां स्वभित्तौ । जगद् इवाभाति । न त्व् अन्यज् जगन् नामास्तीति भावः

yathā svapnasaṃvidi svapnajñāne | svapnāvasthāyām iti yāvat | antaḥ antaḥkaraṇe | vid eva jñānam eva | puram ivābhāti vilasati | tathā svātmaiva paramātmani | paramātmetyākhyāyāṃ svabhittau | jagad ivābhāti | na tv anyaj jagan nāmāstīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे ब्रह्मन् । त्वं वद । एवं चेत् पूर्वोक्तः प्रकारो यदि भवति । तत् तर्हि । इदम् अनुभूयमानं । दृश्यविषं । दृश्यम् एव मोहादायकत्वेन विषं विषद्रव्यं । सुघनप्रत्ययं । सुघनः प्रत्ययः आश्वासः यस्मिन् । तत् । तादृशं । कथं केन हेतुना । जातम् उत्पन्नं । कथम् । असत्स्वप्नानुभूतिवत् । असती या स्वप्नानुभूतिः स्वप्नाकारा अनुभूतिः । स्वप्नम् इति यावत् । तद्वत्

he brahman | tvaṃ vada | evaṃ cet pūrvoktaḥ prakāro yadi bhavati | tat tarhi | idam anubhūyamānaṃ | dṛśyaviṣaṃ | dṛśyam eva mohādāyakatvena viṣaṃ viṣadravyaṃ | sughanapratyayaṃ | sughanaḥ pratyayaḥ āśvāsaḥ yasmin | tat | tādṛśaṃ | kathaṃ kena hetunā | jātam utpannaṃ | katham | asatsvapnānubhūtivat | asatī yā svapnānubhūtiḥ svapnākārā anubhūtiḥ | svapnam iti yāvat | tadvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किलेति निश्चये । दृश्यसत्तायां द्रष्टृसत्ता भवति । द्रष्टृसत्तायां च दृश्यसत्ता भवति । यतः त्वयैवेति भावः । फलितम् आह एकसत्त्वेति । द्वयोः मध्ये एकसत्त्वे बन्धः स्यात् । द्वयोः मध्ये एकक्षये मुक्तिः स्यात् । तस्मात् मुक्त्यर्थम् एकक्षय एव साध्यः इति भावः

kileti niścaye | dṛśyasattāyāṃ draṣṭṛsattā bhavati | draṣṭṛsattāyāṃ ca dṛśyasattā bhavati | yataḥ tvayaiveti bhāvaḥ | phalitam āha ekasattveti | dvayoḥ madhye ekasattve bandhaḥ syāt | dvayoḥ madhye ekakṣaye muktiḥ syāt | tasmāt muktyartham ekakṣaya eva sādhyaḥ iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धः सम्यक् ज्ञातः । अक्षयः अविच्छिन्नः । अद्रष्टृत्वं अद्रष्टृभावः । शुद्धचिन्मात्रतेति यावत् । दृश्यात्यन्ताभावस्य सुकरत्वाद् द्रष्टृतानिरासस्य च दृश्यात्यन्ताभावं विना दुष्करत्वाच् च पुनः पुनः दृश्यात्यन्ताभावप्रश्न इति भावः

buddhaḥ samyak jñātaḥ | akṣayaḥ avicchinnaḥ | adraṣṭṛtvaṃ adraṣṭṛbhāvaḥ | śuddhacinmātrateti yāvat | dṛśyātyantābhāvasya sukaratvād draṣṭṛtānirāsasya ca dṛśyātyantābhāvaṃ vinā duṣkaratvāc ca punaḥ punaḥ dṛśyātyantābhāvapraśna iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् तदा । दृश्यस्मरणानर्थरूपः दृश्यस्मरणम् एवानर्थः । सः रूपं यस्य । सः तादृशः बन्धः । न नश्यति नाशं न याति । पूर्वं सत्यतया ज्ञातस्य ततो नष्टस्यार्थस्य स्मरणं हि दुर्निवारम् एव । यथा मात्रादेर् इति भावः । तत् कदा । चेत् यदि । आदौ पूर्वं । दृश्यं सम्भवति सत्यतया उपपत्तिमद् भवति । पश्चात् क्षयं नाशम् । उपागतं भवति । तस्मात् त्रैकालिक एवाभावो ऽत्राङ्गीकरणीय इति भावः

tat tadā | dṛśyasmaraṇānartharūpaḥ dṛśyasmaraṇam evānarthaḥ | saḥ rūpaṃ yasya | saḥ tādṛśaḥ bandhaḥ | na naśyati nāśaṃ na yāti | pūrvaṃ satyatayā jñātasya tato naṣṭasyārthasya smaraṇaṃ hi durnivāram eva | yathā mātrāder iti bhāvaḥ | tat kadā | cet yadi | ādau pūrvaṃ | dṛśyaṃ sambhavati satyatayā upapattimad bhavati | paścāt kṣayaṃ nāśam | upāgataṃ bhavati | tasmāt traikālika evābhāvo 'trāṅgīkaraṇīya iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हि निश्चये । अयं समनन्तरम् उक्तः । सर्गस्मृतिमयः सर्गस्मरणस्वरूपः । प्रतिबिम्बः लगत्य् एवावश्यं लगति । कस्याः । चिद्गतेः चित्प्रकारस्य । कस्येवादर्शस्येव । यथा यत्र क्वचन संस्थितस्यादर्शस्य पदार्थसान्निध्ये प्रतिबिम्बो लगति तथा यत्र क्वचन स्थितायाः चिद्गतेः सूक्ष्मत्वेन स्थितदृश्यसान्निध्यात् प्रतिबिम्बो लगतीत्य् अर्थः

hi niścaye | ayaṃ samanantaram uktaḥ | sargasmṛtimayaḥ sargasmaraṇasvarūpaḥ | pratibimbaḥ lagaty evāvaśyaṃ lagati | kasyāḥ | cidgateḥ citprakārasya | kasyevādarśasyeva | yathā yatra kvacana saṃsthitasyādarśasya padārthasānnidhye pratibimbo lagati tathā yatra kvacana sthitāyāḥ cidgateḥ sūkṣmatvena sthitadṛśyasānnidhyāt pratibimbo lagatīty arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यं दृशिक्रियाविषयो भावजातं । आदाव् एव प्रथमम् एव । स्वयं स्वभावेनानुत्पन्नं अजातं सत् । चेत् यदि । नास्त्य् एव । तत् तदा । मुक्तता सम्भवति उपपत्तियुक्ता भवति । कुतः । द्रष्टृदृश्यभ्रमाभावात् । अयं भावः । दृश्यात्यन्ताभावे सति पुरुषस्येदं दृश्यम् इति भ्रमः शाम्यति । तच्छान्तौ चाहं द्रष्टेति भ्रमो ऽपि शाम्यत्य् एव । ततश् च शुद्धचिन्मात्रस्वरूप एवासौ शिष्यते । तद् एव च मुक्तिर् इति

dṛśyaṃ dṛśikriyāviṣayo bhāvajātaṃ | ādāv eva prathamam eva | svayaṃ svabhāvenānutpannaṃ ajātaṃ sat | cet yadi | nāsty eva | tat tadā | muktatā sambhavati upapattiyuktā bhavati | kutaḥ | draṣṭṛdṛśyabhramābhāvāt | ayaṃ bhāvaḥ | dṛśyātyantābhāve sati puruṣasyedaṃ dṛśyam iti bhramaḥ śāmyati | tacchāntau cāhaṃ draṣṭeti bhramo 'pi śāmyaty eva | tataś ca śuddhacinmātrasvarūpa evāsau śiṣyate | tad eva ca muktir iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे आत्मविदां वर श्रेष्ठ । तस्मात् ततो हेतोः । असम्भवन्मुक्तेः दृश्यात्यन्ताभावज्ञानं विनानुपपद्यमानमुक्तेः । मम । दृश्ये वर्तमानम् अत्यन्तासम्भवं । कथय । कुतः । प्रोत्साहयुक्तितः प्रकृष्टम् उद्योगं कृत्वेत्य् अर्थः

he ātmavidāṃ vara śreṣṭha | tasmāt tato hetoḥ | asambhavanmukteḥ dṛśyātyantābhāvajñānaṃ vinānupapadyamānamukteḥ | mama | dṛśye vartamānam atyantāsambhavaṃ | kathaya | kutaḥ | protsāhayuktitaḥ prakṛṣṭam udyogaṃ kṛtvety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वं शृणु । अहं तथा तं प्रकारं । कथयामि । कया । दीर्घया सविस्तरया । कथया वाक्यप्रबन्धेन । तथा कथं । सर्वात्मकं समस्तदृश्यस्वरूपं । जगत् । यथा येन प्रकारेण । असद् एव भाति बुद्बुदौ असत्यतया स्फुरति

tvaṃ śṛṇu | ahaṃ tathā taṃ prakāraṃ | kathayāmi | kayā | dīrghayā savistarayā | kathayā vākyaprabandhena | tathā kathaṃ | sarvātmakaṃ samastadṛśyasvarūpaṃ | jagat | yathā yena prakāreṇa | asad eva bhāti budbudau asatyatayā sphurati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवसायकथावाक्यैः । व्यवसायस्य विशिष्टस्य निश्चयस्योत्पादिका कथा व्यवसायकथा । तदभिधायकैः वाक्यैः व्यवसायकथावाक्यैः । तत् दृश्यासत्त्वं । यावत् नानुवर्णितं स्यात् । तावत् ते हृदि न विश्राम्यति न स्थितिं करोति । को यथा । पांसुर् यथा । यथा पांसू रजः । ह्रदे न विश्राम्यति । तथेत्य् अर्थः

vyavasāyakathāvākyaiḥ | vyavasāyasya viśiṣṭasya niścayasyotpādikā kathā vyavasāyakathā | tadabhidhāyakaiḥ vākyaiḥ vyavasāyakathāvākyaiḥ | tat dṛśyāsattvaṃ | yāvat nānuvarṇitaṃ syāt | tāvat te hṛdi na viśrāmyati na sthitiṃ karoti | ko yathā | pāṃsur yathā | yathā pāṃsū rajaḥ | hrade na viśrāmyati | tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वं व्यवहारं परम्परायातं राज्यरूपं व्यवहारं । करिष्यसि कूटकार्षापणव्यवहारवत् करिष्यसि । न तु वैराग्यावस्थावत् तद्विमुखो भविष्यसि । मूढत्वावस्थावद् वा तदासक्तः । त्वं कथम्भूतः । एकध्याननिष्ठात्मा । एकस्य चिन्मात्राख्यस्य वस्तुनः । ध्याने चिन्तायां । निष्ठा यस्य । तादृशः आत्मा सत्त्वरूपं मनः यस्य । सः । तादृशः । अन्तः चिन्मात्रध्यान एकनिष्ठः । बहिः व्यवहारभाग् अपि भविष्यसीत्य् अर्थः । किं कृत्वा । अस्याः अनुभूयमानायाः । जगत्सर्गभ्रमस्थितेः । जगत्सर्गरूपा जगत्सृष्टिरूपा । या भ्रमस्थितिः भ्रमदार्ढ्यं । तस्याः अत्यन्ताभावं त्रैकालिकाभावं । बुद्ध्वा ज्ञात्वेत्य् अर्थः

tvaṃ vyavahāraṃ paramparāyātaṃ rājyarūpaṃ vyavahāraṃ | kariṣyasi kūṭakārṣāpaṇavyavahāravat kariṣyasi | na tu vairāgyāvasthāvat tadvimukho bhaviṣyasi | mūḍhatvāvasthāvad vā tadāsaktaḥ | tvaṃ kathambhūtaḥ | ekadhyānaniṣṭhātmā | ekasya cinmātrākhyasya vastunaḥ | dhyāne cintāyāṃ | niṣṭhā yasya | tādṛśaḥ ātmā sattvarūpaṃ manaḥ yasya | saḥ | tādṛśaḥ | antaḥ cinmātradhyāna ekaniṣṭhaḥ | bahiḥ vyavahārabhāg api bhaviṣyasīty arthaḥ | kiṃ kṛtvā | asyāḥ anubhūyamānāyāḥ | jagatsargabhramasthiteḥ | jagatsargarūpā jagatsṛṣṭirūpā | yā bhramasthitiḥ bhramadārḍhyaṃ | tasyāḥ atyantābhāvaṃ traikālikābhāvaṃ | buddhvā jñātvety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यात्यन्ताभावज्ञाने सति भावाभावग्रहोत्सर्गस्थूलसूक्ष्मचलाचलाः दृशः त्वां न वेधयिष्यन्ति हर्षामर्षोत्पादनरूपां ताडनां न कुर्वन्ति । भावः उद्भूतिः । अभावः अन्तर्धिः । ग्रहः ग्रहणं । उत्सर्गः त्यागः । भावादीनाम् अपि दृश्यतयात्यन्ताभावस्य सम्पन्नत्वान् न तत्कृता ताडना तव भविष्यति । न हि वन्ध्यापुत्रेण कश्चित् ताडित इति भावः । ताः का इव । इषवः इव । यथा इषवः महान्तं पर्वतं न विध्यन्ति । तथेत्य् अर्थः

dṛśyātyantābhāvajñāne sati bhāvābhāvagrahotsargasthūlasūkṣmacalācalāḥ dṛśaḥ tvāṃ na vedhayiṣyanti harṣāmarṣotpādanarūpāṃ tāḍanāṃ na kurvanti | bhāvaḥ udbhūtiḥ | abhāvaḥ antardhiḥ | grahaḥ grahaṇaṃ | utsargaḥ tyāgaḥ | bhāvādīnām api dṛśyatayātyantābhāvasya sampannatvān na tatkṛtā tāḍanā tava bhaviṣyati | na hi vandhyāputreṇa kaścit tāḍita iti bhāvaḥ | tāḥ kā iva | iṣavaḥ iva | yathā iṣavaḥ mahāntaṃ parvataṃ na vidhyanti | tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सः प्रसिद्धः । एषः सर्वेषाम् अपरोक्षत्वेन वर्तमानः । एक एवास्ति । एवशब्दार्थं स्फुटयति नेति । द्वितीया कल्पना दृश्यमयी कल्पना । नास्ति । तथा च दृश्यात्यन्ताभावः स्फुट एवेति भावः । तर्हि भासमानं जगत् कथम् अस्तीत्य् । अत्राह जगद् इति । अत्राद्वितीये ब्रह्मणि । जगत् यथा उत्पन्नं तत् ते वक्ष्यामि । तेनैव दृश्यात्यन्ताभावः स्फुटीभविष्यतीति भावः

saḥ prasiddhaḥ | eṣaḥ sarveṣām aparokṣatvena vartamānaḥ | eka evāsti | evaśabdārthaṃ sphuṭayati neti | dvitīyā kalpanā dṛśyamayī kalpanā | nāsti | tathā ca dṛśyātyantābhāvaḥ sphuṭa eveti bhāvaḥ | tarhi bhāsamānaṃ jagat katham astīty | atrāha jagad iti | atrādvitīye brahmaṇi | jagat yathā utpannaṃ tat te vakṣyāmi | tenaiva dṛśyātyantābhāvaḥ sphuṭībhaviṣyatīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् परमात्मलक्षणात् उपादानकारणात् । इमानि अनुभूयमानानि । विजृम्भितानि दृश्यरूपाणि विलासितानि । मृद इव घटा निर्यान्तीति शेषः । तस्मात् कस्मात् । हि निश्चये । हे अङ्ग । यः सकलं समस्तदृश्यप्रपञ्चरूपं भूत्वा । स्वयं स्वेनैवोदेति च उदयं याति च । विलीयते लयं याति च । यः महात्मा किं । रूपावलोकनमनोमननं मनस्कारः । प्रकाशः इन्द्रियेणालोकितस्य रूपस्य मनोमननद्वारेण साक्षिभूते चिन्मात्रे स्फुरणम् । तेषां कोशरूपम् आस्पदं स्थानं । तत्रैवैते तिष्ठन्ति । तत एव च निर्यान्तीत्य् अर्थः । इति शिवम्

tasmāt paramātmalakṣaṇāt upādānakāraṇāt | imāni anubhūyamānāni | vijṛmbhitāni dṛśyarūpāṇi vilāsitāni | mṛda iva ghaṭā niryāntīti śeṣaḥ | tasmāt kasmāt | hi niścaye | he aṅga | yaḥ sakalaṃ samastadṛśyaprapañcarūpaṃ bhūtvā | svayaṃ svenaivodeti ca udayaṃ yāti ca | vilīyate layaṃ yāti ca | yaḥ mahātmā kiṃ | rūpāvalokanamanomananaṃ manaskāraḥ | prakāśaḥ indriyeṇālokitasya rūpasya manomananadvāreṇa sākṣibhūte cinmātre sphuraṇam | teṣāṃ kośarūpam āspadaṃ sthānaṃ | tatraivaite tiṣṭhanti | tata eva ca niryāntīty arthaḥ | iti śivam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.