तस्मिन् लयं यान्ति भूतान्यशेषक्रमाविरोधेन स एव विष्णौ अशेषक्रमविरोधेन श्रुत्याद्युक्तं सर्वं क्रममनुसृत्य । भूतानि भूतादीनि दैवानि तस्मिंन्प्रधानवायौ लयं यान्ति । स एव विष्णौ लयं याति । यश्च यावदिन्द्र इति श्रुताविन्द्रादीनां प्रधानवायौ लयो ऽभिहितः सो ऽपि न साक्षादित्याह इन्द्रादीनामिति ॥ इन्द्रादीनां तत्र लयः क्रमं तु प्रोक्तं विशेषादनुसृत्य नान्यत्
tasmin layaṃ yānti bhūtānyaśeṣakramāvirodhena sa eva viṣṇau aśeṣakramavirodhena śrutyādyuktaṃ sarvaṃ kramamanusṛtya / bhūtāni bhūtādīni daivāni tasmiṃnpradhānavāyau layaṃ yānti / sa eva viṣṇau layaṃ yāti / yaśca yāvadindra iti śrutāvindrādīnāṃ pradhānavāyau layo 'bhihitaḥ so 'pi na sākṣādityāha indrādīnāmiti // indrādīnāṃ tatra layaḥ kramaṃ tu proktaṃ viśeṣādanusṛtya nānyat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र प्रधानवायौ । विशेषादिति तृतीयार्थे पञ्चमी । विशेषवाक्येन प्रोक्तमनुसृत्य व्याख्यातव्यः । न त्वन्यद्वयाख्यानं साक्षात्तत्र लय इति । विशेषवाक्यविरोधादिति भावः । *१२,३४३* तमेव क्रमं सङ्क्षेपेण तावदाह तस्मादिति ॥ तस्मादशेषा गिरिजां प्रविश्य तयैव रुद्रं सह तेन वाणीम् । तया पतिं प्राप्य सहैव तेन लयं हरौ यान्ति समस्तजीवाः
tatra pradhānavāyau / viśeṣāditi tṛtīyārthe pañcamī / viśeṣavākyena proktamanusṛtya vyākhyātavyaḥ / na tvanyadvayākhyānaṃ sākṣāttatra laya iti / viśeṣavākyavirodhāditi bhāvaḥ / *12,343* tameva kramaṃ saṅkṣepeṇa tāvadāha tasmāditi // tasmādaśeṣā girijāṃ praviśya tayaiva rudraṃ saha tena vāṇīm / tayā patiṃ prāpya sahaiva tena layaṃ harau yānti samastajīvāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषप्रमाणस्य सर्वथानुसर्तव्यत्वादिति भावः । अत्र गिरिजाशब्दो वारुणीसौपर्णीपरो व्याख्येयः । तथा रुद्रशब्दः शेषगरुडपरः । तथाच वक्ष्यति । तया गिरिजया सहैव रुद्रं प्राप्य, पतिं वाण्याः । समस्तजीवा इत्यस्यैव विवरणमशेषा इति । यद्वा रुद्रं प्रविशन्तीत्यध्याहारेण व्याख्येयम् । अस्यैव विवरणमुत्तरवाक्यजातम् । *१२,३४४* तत्र वायाविन्द्र इति श्रुतावुक्तानामिन्द्रादीनां चतुर्णां पृथिव्यादीनां भूतानां च क्रमेणैव वायौ प्रवेश इति यदुक्तं तत्तावत्प्रपञ्च्यते । *१२,३४५* इह द्वौ मार्गौ शेषमार्गो गरुडमार्गश्च । तत्र शेषमार्गमादावाह सोमस्त्विति ॥ सोमस्तु वारीशयुतो ऽनिरुद्धं विशत्यसौ काममसौ च वारुणीम् । सा शेषदेवं स गिरं च सैव वायुं विशत्यञ्ज इतीह निर्णयः
viśeṣapramāṇasya sarvathānusartavyatvāditi bhāvaḥ / atra girijāśabdo vāruṇīsauparṇīparo vyākhyeyaḥ / tathā rudraśabdaḥ śeṣagaruḍaparaḥ / tathāca vakṣyati / tayā girijayā sahaiva rudraṃ prāpya, patiṃ vāṇyāḥ / samastajīvā ityasyaiva vivaraṇamaśeṣā iti / yadvā rudraṃ praviśantītyadhyāhāreṇa vyākhyeyam / asyaiva vivaraṇamuttaravākyajātam / *12,344* tatra vāyāvindra iti śrutāvuktānāmindrādīnāṃ caturṇāṃ pṛthivyādīnāṃ bhūtānāṃ ca krameṇaiva vāyau praveśa iti yaduktaṃ tattāvatprapañcyate / *12,345* iha dvau mārgau śeṣamārgo garuḍamārgaśca / tatra śeṣamārgamādāvāha somastviti // somastu vārīśayuto 'niruddhaṃ viśatyasau kāmamasau ca vāruṇīm / sā śeṣadevaṃ sa giraṃ ca saiva vāyuṃ viśatyañja itīha nirṇayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वारीशयुत इत्यनेनाब्देवताया वरुणस्य सोमे लय इत्युच्यते । इहेन्द्रादिचतुष्यये सोमस्य भूतेष्वपां च वायुप्रवेशे निर्णयः । प्राग्गिरिजां रुद्रमित्युक्तम् । इदानीं च गिरं वायुमिति । एते चत्वारः शब्दाः प्रसिद्धपदार्थका इति प्रतीतिं वारयितुमाह उमेति ॥ उमागिरीशावपि भारतीराविति स्म वाग् वेदगता ब्रवीति । अहीन्द्रपत्नीमहिपं विरिञ्चपत्नीं विरिञ्चं च विमुक्तिकाले
vārīśayuta ityanenābdevatāyā varuṇasya some laya ityucyate / ihendrādicatuṣyaye somasya bhūteṣvapāṃ ca vāyupraveśe nirṇayaḥ / prāggirijāṃ rudramityuktam / idānīṃ ca giraṃ vāyumiti / ete catvāraḥ śabdāḥ prasiddhapadārthakā iti pratītiṃ vārayitumāha umeti // umāgirīśāvapi bhāratīrāviti sma vāg vedagatā bravīti / ahīndrapatnīmahipaṃ viriñcapatnīṃ viriñcaṃ ca vimuktikāle
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उमागिरीशाविति भारतीरावित्यपि । ईरः समीरः । वागित्येतत्पर्यायसमुदायो गृह्यते । प्रतीतार्थत्वे किं बाधकमित्यत उक्तम् विमुक्तिकाल इति । विमुक्तिप्रतिपादनावसरे । एतेनोमादीनां चतुर्णामिह जन्मनि मुक्त्यभावादिति बाधकं सूचितं भवति । वेदवाक्यानुसारिणो वयमपि तथैव प्रयुक्तवन्तः स्म इति भावः । उमादिशब्दानां वारुण्यादिवृत्तौ किं निमित्तमित्यत आह त एवेति ॥ त एव यत् तत्पदमाप्नुवन्ति ॥।
umāgirīśāviti bhāratīrāvityapi / īraḥ samīraḥ / vāgityetatparyāyasamudāyo gṛhyate / pratītārthatve kiṃ bādhakamityata uktam vimuktikāla iti / vimuktipratipādanāvasare / etenomādīnāṃ caturṇāmiha janmani muktyabhāvāditi bādhakaṃ sūcitaṃ bhavati / vedavākyānusāriṇo vayamapi tathaiva prayuktavantaḥ sma iti bhāvaḥ / umādiśabdānāṃ vāruṇyādivṛttau kiṃ nimittamityata āha ta eveti // ta eva yat tatpadamāpnuvanti ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्काले उमात्वादिकाले । एतानुमादीन्देवान् । ब्रह्मत्वकाले तेषामेव वाय्वादीनां ब्रह्मत्वादेः काले । एतान् वारुण्यादीन् । चो यस्मादित्यर्थे । इति तस्मात् । वाक् वेदवाणी । तादृशताम् उमादिशब्दवत्ताम् । *१२,३४६* एतदुक्तं भवति । यो यस्मिन्नतिपरिचयवांस्तस्याश्रमान्तरप्राप्त्यादिना नामान्तरे प्राप्ते ऽपि प्रयोग इति किं प्रयोजनान्वेषणेनेति । *१२,३४७* इदानीं गरुडमार्गमाह सूयर् इति ॥ सूर्यो ऽग्नियुक्तो गुरुमाप्य तेन शक्रं सहैनेन सुपर्णपत्नीम् । तया सुपर्णं सह तेन वाणीं ब्रह्माणमेतद्गत एव याति
tatkāle umātvādikāle / etānumādīndevān / brahmatvakāle teṣāmeva vāyvādīnāṃ brahmatvādeḥ kāle / etān vāruṇyādīn / co yasmādityarthe / iti tasmāt / vāk vedavāṇī / tādṛśatām umādiśabdavattām / *12,346* etaduktaṃ bhavati / yo yasminnatiparicayavāṃstasyāśramāntaraprāptyādinā nāmāntare prāpte 'pi prayoga iti kiṃ prayojanānveṣaṇeneti / *12,347* idānīṃ garuḍamārgamāha sūyar iti // sūryo 'gniyukto gurumāpya tena śakraṃ sahainena suparṇapatnīm / tayā suparṇaṃ saha tena vāṇīṃ brahmāṇametadgata eva yāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्नियुक्त इत्यनेनाग्नेः सूर्ये लय इत्युच्यते । अनेनाग्निरिन्द्र इति श्रुतिः परम्परापेक्षेत्युक्तं भवति । एतद्गतो वाणीगत एव । एतेनेन्द्रादिष्विन्द्रादित्यबृहस्पतीनां, भूतेषु तेजसो, वायौ लयो विवृतो भवति । नन्वेतत्"इन्द्र उमायामुमा रुद्रे विलीयतेऽ; इति श्रुतिविरुद्धम् । उमारुद्रशब्दयोः स्वार्थपरित्यागे ऽपि वारुणीशेषपरतया व्याख्यातत्वादित्यत आह इन्द्रेति ॥ इन्द्रप्रवेशस्तु यदोच्यते ऽत्र तदा ह्युमेत्येव सुपर्णपत्नी । उक्ता सुपर्णश्च गिरीशनाम्ना ततो विरोधश्च न कश्चनात्र
agniyukta ityanenāgneḥ sūrye laya ityucyate / anenāgnirindra iti śrutiḥ paramparāpekṣetyuktaṃ bhavati / etadgato vāṇīgata eva / etenendrādiṣvindrādityabṛhaspatīnāṃ, bhūteṣu tejaso, vāyau layo vivṛto bhavati / nanvetat"indra umāyāmumā rudre vilīyate'; iti śrutiviruddham / umārudraśabdayoḥ svārthaparityāge 'pi vāruṇīśeṣaparatayā vyākhyātatvādityata āha indreti // indrapraveśastu yadocyate 'tra tadā hyumetyeva suparṇapatnī / uktā suparṇaśca girīśanāmnā tato virodhaśca na kaścanātra
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदातदाशब्दावधिकरणमात्रस्यापलक्षकौ यत्र श्रुतौ अत्र उमायामिन्द्रप्रवेश उच्यते । तस्याश्चोमाया रुद्रे । सुपर्णपत्न्नयेव । गिरीशनाम्ना गिरीशपर्यायेण । सौपर्ण्यामिन्द्रलयस्य बलवच्छतिसिद्धत्वादिति हिशब्दः । अत्र पदसादृश्यं प्रवृत्तिनिमित्तमिति भावः । *१२,३४९* अधुना"तानि परेऽ; इत्युक्तानां हिरण्यगर्भे लयप्रकारमाह भृग्वादय इति ॥ भृग्वादयो दक्षमवाप्य तेन प्राप्येन्द्रमेतेन सुपर्णपत्नीम् । विशन्ति ये मनवो राजमुख्या मनुं प्रविश्यात्र गता महेन्द्रम्
yadātadāśabdāvadhikaraṇamātrasyāpalakṣakau yatra śrutau atra umāyāmindrapraveśa ucyate / tasyāścomāyā rudre / suparṇapatnnayeva / girīśanāmnā girīśaparyāyeṇa / sauparṇyāmindralayasya balavacchatisiddhatvāditi hiśabdaḥ / atra padasādṛśyaṃ pravṛttinimittamiti bhāvaḥ / *12,349* adhunā"tāni pare'; ityuktānāṃ hiraṇyagarbhe layaprakāramāha bhṛgvādaya iti // bhṛgvādayo dakṣamavāpya tena prāpyendrametena suparṇapatnīm / viśanti ye manavo rājamukhyā manuṃ praviśyātra gatā mahendram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुपर्णपत्न्नयाः सुपर्णे लयः सिद्ध एव । इन्द्रपर्यन्तमेव वक्तव्ये ऽधिकवचनमुक्तदार्ढ्यार्थम् । एवमुत्तरत्रापि । ये मनवो वैवस्वताद्याः ये च राजमुख्याः प्रियव्रताद्यास्ते स्वायम्भुवमनुं प्रविश्य अत्र स्वायम्भुवे मनौ गता वर्तमाना महेन्द्रम् । विशन्तीत्युभयत्र सम्बध्यते । भूतेषु पृथिव्याकाशयोर्लयप्रकारो वक्तव्यस्तमाह आकाश इति आकाश उर्वी च गुरुं प्रविश्य तेनैव यातः पुरुहूतदेवम् । सनादयो यतयः काममेव विशन्ति शिष्टा अपि हव्यवाहम्
suparṇapatnnayāḥ suparṇe layaḥ siddha eva / indraparyantameva vaktavye 'dhikavacanamuktadārḍhyārtham / evamuttaratrāpi / ye manavo vaivasvatādyāḥ ye ca rājamukhyāḥ priyavratādyāste svāyambhuvamanuṃ praviśya atra svāyambhuve manau gatā vartamānā mahendram / viśantītyubhayatra sambadhyate / bhūteṣu pṛthivyākāśayorlayaprakāro vaktavyastamāha ākāśa iti ākāśa urvī ca guruṃ praviśya tenaiva yātaḥ puruhūtadevam / sanādayo yatayaḥ kāmameva viśanti śiṣṭā api havyavāham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायुभूतस्य मुख्याभिमानी प्रधानवायुरित्युक्तम् । अमुख्याभिमानिनस्तु"शक्रं मरुद्गणाःऽ; इति लयो वक्ष्यते । सनादय इति । सनत्कुमारव्यतिरिक्ताः । तस्य कामावतारत्वात् । कामस्य तु वारुण्यामुक्त एव लयः । शिष्या उक्तेभ्यः । एतेन"अग्नौ सर्वे देवा विलीयन्तेऽ; इत्यस्य विषयो दर्शितः । अस्यापवादमाह वर्णाश्रमेति ॥ वर्णाश्रमाचाररता मनुष्या धर्मं मनुं सो ऽपि समेति काले । तमेव सर्वे पितरः सुरानुगाः सर्वे कुबेरं स च सोममेव
vāyubhūtasya mukhyābhimānī pradhānavāyurityuktam / amukhyābhimāninastu"śakraṃ marudgaṇāḥ'; iti layo vakṣyate / sanādaya iti / sanatkumāravyatiriktāḥ / tasya kāmāvatāratvāt / kāmasya tu vāruṇyāmukta eva layaḥ / śiṣyā uktebhyaḥ / etena"agnau sarve devā vilīyante'; ityasya viṣayo darśitaḥ / asyāpavādamāha varṇāśrameti // varṇāśramācāraratā manuṣyā dharmaṃ manuṃ so 'pi sameti kāle / tameva sarve pitaraḥ surānugāḥ sarve kuberaṃ sa ca somameva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत्प्रसङ्गान्मुक्तौ प्रवेशमात्रमुक्तं न तु देहलयः । तेषामुत्क्रमणस्य विद्यमानत्वात् । वर्णाश्रमाचाररता इत्यनेन मनुष्याणां मुक्तौ वर्णाश्रमवत्त्वमस्तीति सूचयति । धर्मस्य तु स्वायम्भुवे मनौ लय एव । काले मोक्षकाले । सर्वे पितरः तं धर्ममेव संयान्ति । सर्वे सुरानुगा गन्धर्वाद्या कुबेरम् । उपसंहरति विमुक्तीति ॥ *१२,३५०* विमुक्तिकाले प्रविशन्त्यभीक्ष्णं भोगांश्च तद्देहगताः प्रभुञ्जते एवं सर्वे यथोक्तप्रकारेण विमुक्तिकाले प्रविशन्त्युत्तमानिति शेषः । न केवलं प्रविशन्ति किं तर्हीत्यत आह अभीक्ष्णमिति ॥ आविष्यग्रहवदित्यर्थः । किमनेन प्रवेशेनेत्यत आह आनन्देति ॥ आनन्दसुव्यक्तिरमुत्र तेषां भवत्य् ॥। अमुत्र उत्तमेषु प्रवेशेन । *१२,३५१* प्रविष्यानां पुनर्निर्गमो ऽस्ति न वेति शङ्कायामाह अतश्चेति ॥ ॥। अतश्चेष्यत एव निर्गताः । क्रीडन्ति ॥। अत एभ्य उत्तमेभ्यो निर्गताश्चेति सम्बन्धः । इष्यम् इच्छा । नपुंसके भावे क्तः । निर्गतानां पुनः प्रवेशो ऽस्ति न वेत्यत आह भूयश्चेति ॥ ॥। भूयश्च समाविशन्ति तानेव ॥। तान् पूर्वप्रविष्यानेव । नन्वेवंविधा मुक्तिः क्वापि नोपलब्धेत्यत आह सायुज्यमिति ॥ ॥। सायुज्यमिदं वदन्ति
etatprasaṅgānmuktau praveśamātramuktaṃ na tu dehalayaḥ / teṣāmutkramaṇasya vidyamānatvāt / varṇāśramācāraratā ityanena manuṣyāṇāṃ muktau varṇāśramavattvamastīti sūcayati / dharmasya tu svāyambhuve manau laya eva / kāle mokṣakāle / sarve pitaraḥ taṃ dharmameva saṃyānti / sarve surānugā gandharvādyā kuberam / upasaṃharati vimuktīti // *12,350* vimuktikāle praviśantyabhīkṣṇaṃ bhogāṃśca taddehagatāḥ prabhuñjate evaṃ sarve yathoktaprakāreṇa vimuktikāle praviśantyuttamāniti śeṣaḥ / na kevalaṃ praviśanti kiṃ tarhītyata āha abhīkṣṇamiti // āviṣyagrahavadityarthaḥ / kimanena praveśenetyata āha ānandeti // ānandasuvyaktiramutra teṣāṃ bhavaty ... amutra uttameṣu praveśena / *12,351* praviṣyānāṃ punarnirgamo 'sti na veti śaṅkāyāmāha ataśceti // ... ataśceṣyata eva nirgatāḥ / krīḍanti ... ata ebhya uttamebhyo nirgatāśceti sambandhaḥ / iṣyam icchā / napuṃsake bhāve ktaḥ / nirgatānāṃ punaḥ praveśo 'sti na vetyata āha bhūyaśceti // ... bhūyaśca samāviśanti tāneva ... tān pūrvapraviṣyāneva / nanvevaṃvidhā muktiḥ kvāpi nopalabdhetyata āha sāyujyamiti // ... sāyujyamidaṃ vadanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लये तु लय एव । विशन्त्युत्तमान् । बहिस्तेभ्यः । एतत्सायुज्यभाजामपि समानमिति नेत्याह तत इति ॥ ॥। ततो ऽन्यदापि सायुज्यभाजां भवति प्रवेशः
laye tu laya eva / viśantyuttamān / bahistebhyaḥ / etatsāyujyabhājāmapi samānamiti netyāha tata iti // ... tato 'nyadāpi sāyujyabhājāṃ bhavati praveśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः लयकालात् । *१२,३५३* नन्वेतत्सर्वं कुतः प्रमाणात्प्रतिपत्तव्यमित्यत आह उक्तमिति ॥ उक्तं समस्तं परमश्रुतौ हि प्रोक्तं च ॥। अस्यास्मिंल्लय इत्युक्तं समस्तम् । परमश्रुतिश्च विस्तरभयान्न पठिता । चशब्द उत्तरवाक्येन सम्बद्धयते । प्रमाणान्तरमाह सर्गेति ॥ ॥। सर्गक्रमतो विपर्ययः । मुक्तौ ॥। मुक्तौ सर्गक्रमतो विपर्यय इति । यो यस्माज्जातस्तस्य तस्मिन्मुक्तिरिति तावदङ्गीकरणीयमित्यर्थः । एतच्चापवादाभावे सतीति ज्ञेयम् । तथाच न्यायविवरणे । कुत एतदित्यत आह लय इति ॥ ॥। लये यद्वद् ॥। साधारणप्रलये सर्गक्रमाद्विपर्ययस्य सत्त्वादिति भावः । एतदपि कुत इत्यत आह अथो इति ॥ ॥। अथो लयश्च विपर्ययेणेत्यवदद् गिरां पतिः
tataḥ layakālāt / *12,353* nanvetatsarvaṃ kutaḥ pramāṇātpratipattavyamityata āha uktamiti // uktaṃ samastaṃ paramaśrutau hi proktaṃ ca ... asyāsmiṃllaya ityuktaṃ samastam / paramaśrutiśca vistarabhayānna paṭhitā / caśabda uttaravākyena sambaddhayate / pramāṇāntaramāha sargeti // ... sargakramato viparyayaḥ / muktau ... muktau sargakramato viparyaya iti / yo yasmājjātastasya tasminmuktiriti tāvadaṅgīkaraṇīyamityarthaḥ / etaccāpavādābhāve satīti jñeyam / tathāca nyāyavivaraṇe / kuta etadityata āha laya iti // ... laye yadvad ... sādhāraṇapralaye sargakramādviparyayasya sattvāditi bhāvaḥ / etadapi kuta ityata āha atho iti // ... atho layaśca viparyayeṇetyavadad girāṃ patiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथोशब्दो ऽर्थान्तरे । विपर्ययेण सर्गक्रममपेक्ष्य । अवदत् उपपादितवान् । गिरां वेदवाचां प्रभुः सूत्रकारः । यथा"विपर्ययेण तु क्रमो ऽत्र उपपद्यते चऽ; इति । लये सृष्टिक्रमतो विपर्ययश्चेन्मुक्तौ तथा भाव्यमित्यत्र किं नियमाकमित्यत आह लय इति ॥ लयो यतो मुक्तिरियं सुराणां ॥। यतः कारणात्सुराणां लय एवेयं मुक्तिर्न तु मनुष्याणामिव प्रागेव देहादुत्क्रान्तिः । तस्मादुक्तं युक्तम् । सामान्यविशेषभावान्न साध्यविशिष्यतादोषः । सर्गश्चोक्तानुगुण एव श्रुत्यादिसिद्ध इति भावः । ननु प्राङ् मुक्तानां भोगादिकं समर्थितम् । इदानीं तूच्यते लय एव मुक्तिरिति । तत्कथं पूर्वापरविरोधो न भवतीत्यत आह भोग इति ॥ *१२,३५४* ॥। भोगो विशेषेण च ॥। विशेषेण देवपदादप्यतिशयेन । देहहानिलक्षणा मुक्तिर्लयान्न विशिष्यत इत्युक्तं न तु सर्वापीति भावः । अत एव प्रागियमित्युक्तम् । *१२,३५६* भोगश्च मुक्तिरिति सूत्रकारानुक्तं कस्मादुपसङ्खयेयमित्यत आह यमिति ॥ ॥। यं वदिष्यति यं भोगं चतुर्थपादे सूत्रकारो वक्ष्यति मुक्तित्वेन सः । प्रमाणान्तरं चाह उक्तश्चेति ॥ *१२,३५७* उक्तश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावः पिङ्गश्रुतावुक्तलयानुसारतः
athośabdo 'rthāntare / viparyayeṇa sargakramamapekṣya / avadat upapāditavān / girāṃ vedavācāṃ prabhuḥ sūtrakāraḥ / yathā"viparyayeṇa tu kramo 'tra upapadyate ca'; iti / laye sṛṣṭikramato viparyayaścenmuktau tathā bhāvyamityatra kiṃ niyamākamityata āha laya iti // layo yato muktiriyaṃ surāṇāṃ ... yataḥ kāraṇātsurāṇāṃ laya eveyaṃ muktirna tu manuṣyāṇāmiva prāgeva dehādutkrāntiḥ / tasmāduktaṃ yuktam / sāmānyaviśeṣabhāvānna sādhyaviśiṣyatādoṣaḥ / sargaścoktānuguṇa eva śrutyādisiddha iti bhāvaḥ / nanu prāṅ muktānāṃ bhogādikaṃ samarthitam / idānīṃ tūcyate laya eva muktiriti / tatkathaṃ pūrvāparavirodho na bhavatītyata āha bhoga iti // *12,354* ... bhogo viśeṣeṇa ca ... viśeṣeṇa devapadādapyatiśayena / dehahānilakṣaṇā muktirlayānna viśiṣyata ityuktaṃ na tu sarvāpīti bhāvaḥ / ata eva prāgiyamityuktam / *12,356* bhogaśca muktiriti sūtrakārānuktaṃ kasmādupasaṅkhayeyamityata āha yamiti // ... yaṃ vadiṣyati yaṃ bhogaṃ caturthapāde sūtrakāro vakṣyati muktitvena saḥ / pramāṇāntaraṃ cāha uktaśceti // *12,357* uktaśca bimbapratibimbabhāvaḥ piṅgaśrutāvuktalayānusārataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बिम्बप्रतिबिम्बभावो देवानामुक्तलयानुसारत इति । यस्मिन्यस्यास्माभिर्लय उक्तः स बिम्बः अपरः प्रतिबिम्ब इत्युक्तमस्तीत्यर्थः । ततः किमित्यत आह बिम्ब इति ॥ बिम्बे लयो यन्नियतश्च मुक्तौ चिदात्मनां तद्वशता च सर्वदा
bimbapratibimbabhāvo devānāmuktalayānusārata iti / yasminyasyāsmābhirlaya uktaḥ sa bimbaḥ aparaḥ pratibimba ityuktamastītyarthaḥ / tataḥ kimityata āha bimba iti // bimbe layo yanniyataśca muktau cidātmanāṃ tadvaśatā ca sarvadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायुः प्रलये तेजो ऽभिधां श्रियमाप्य तत्र लीनो भूत्वा विष्णुमाप्तः । सृष्टिकाले जाते ऽग्रे सर्वेभ्यः पूर्वं, ततो विष्णोः, पुत्रतया हिरण्यगर्भत्वेन प्रसूतः । पुनरेव प्रलये मुक्तौ विष्णुं प्रविश्य अत्र विष्णौ तिष्ठति । इदमुक्तं भवति । तेजःशब्दस्य लक्ष्मीवाचित्वान्नोक्तविरोधः । एवं तर्हि"विलीनो हि प्रकृतौ संसारमेतिऽ; इति श्रुतेर्वायोः संसारप्रसङ्ग इति चेन्न । इष्टत्वात् । हिरण्यगर्भत्वेन पुनजर्ननाङ्गीकारात् । एवमपि ब्रह्मविदो मुक्त्यभावप्रसङ्ग इति चेन्न । हिरण्यगर्भत्वानन्तरं मुक्तिस्वीकारादिति । इदं च प्राणशब्दस्य वायुवाचित्वपक्षमादायोक्तम् । हिरण्यगर्भवाचित्वपक्षे तु भाष्योक्तं द्रष्टव्यम् । मुक्तानां स्वस्तोत्तमदेवताः प्रविश्यावस्थानमित्युक्तम् । नैतावदेव । किन्तु भगवत्प्रवेशो ऽप्यस्ति । उक्तश्च भोगो नानन्दस्य जनकः किन्तु व्यञ्जक एव । आनन्दस्तु स्वरूपभूत इत्याह सर्वे ऽपीति ॥ सर्वे ऽपि ते मुक्तगणा अमन्दसान्द्रं निजानन्दमशेषतो ऽपि । भुञ्जन्त एवासत ईशदेहे लये ऽथ सर्गे बहिरेव यान्ति
vāyuḥ pralaye tejo 'bhidhāṃ śriyamāpya tatra līno bhūtvā viṣṇumāptaḥ / sṛṣṭikāle jāte 'gre sarvebhyaḥ pūrvaṃ, tato viṣṇoḥ, putratayā hiraṇyagarbhatvena prasūtaḥ / punareva pralaye muktau viṣṇuṃ praviśya atra viṣṇau tiṣṭhati / idamuktaṃ bhavati / tejaḥśabdasya lakṣmīvācitvānnoktavirodhaḥ / evaṃ tarhi"vilīno hi prakṛtau saṃsārameti'; iti śrutervāyoḥ saṃsāraprasaṅga iti cenna / iṣṭatvāt / hiraṇyagarbhatvena punajarnanāṅgīkārāt / evamapi brahmavido muktyabhāvaprasaṅga iti cenna / hiraṇyagarbhatvānantaraṃ muktisvīkārāditi / idaṃ ca prāṇaśabdasya vāyuvācitvapakṣamādāyoktam / hiraṇyagarbhavācitvapakṣe tu bhāṣyoktaṃ draṣṭavyam / muktānāṃ svastottamadevatāḥ praviśyāvasthānamityuktam / naitāvadeva / kintu bhagavatpraveśo 'pyasti / uktaśca bhogo nānandasya janakaḥ kintu vyañjaka eva / ānandastu svarūpabhūta ityāha sarve 'pīti // sarve 'pi te muktagaṇā amandasāndraṃ nijānandamaśeṣato 'pi / bhuñjanta evāsata īśadehe laye 'tha sarge bahireva yānti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निरृतिस्तु धर्मं प्रयाति । मरुद्गणाः शक्रं प्रयान्ति । तथाशब्दः समुच्चये । पृतनाधिपाद्या विष्वक्सेनाद्याः सर्वे भगवतः पार्षदा अनिरुद्धं प्रयान्ति । देहलयार्थमिति शेषः । अनिरुद्धस्य तु कामे लय उक्त एवेत्येवार्थः । अत्र प्रमाणमाह तुरेति ॥ ॥। तुरश्रुतिर्हीत्थम् ॥। अत एवैतत्तत्रैव नोक्तं परमश्रुतावनुक्तत्वात् । *१२,३६१* पादार्थमुपसंहरति इयमिति ॥ ॥। इयं विमुक्तिः
nirṛtistu dharmaṃ prayāti / marudgaṇāḥ śakraṃ prayānti / tathāśabdaḥ samuccaye / pṛtanādhipādyā viṣvaksenādyāḥ sarve bhagavataḥ pārṣadā aniruddhaṃ prayānti / dehalayārthamiti śeṣaḥ / aniruddhasya tu kāme laya ukta evetyevārthaḥ / atra pramāṇamāha tureti // ... turaśrutirhīttham ... ata evaitattatraiva noktaṃ paramaśrutāvanuktatvāt / *12,361* pādārthamupasaṃharati iyamiti // ... iyaṃ vimuktiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.