*१२,१०२* द्वितीयपादप्रतिपाद्यप्रदर्शनपरं भाष्यं"देवानां मोक्ष उत्क्रान्तिश्चास्मिन्पाद उच्यतेऽ; इति । तत्र देवानामित्येतद्यदि मोक्षोत्क्रान्तिभ्यां सम्बद्धयते तदा देवेभ्यो ऽन्येषां सशरीराणामेवावस्थानमिति प्राप्नोति । अन्यत्र वा तच्छरीरपरित्यागप्रकारश्चिन्तनीयः । अचिन्तने वा कारणं वाच्यम् । यदि च मोक्षेणैव सम्बद्धयते तदा देवानां मोक्ष इतरेषामुत्क्रान्तिश्चेत्युक्तं भवति । मोक्षश्च प्रकरणवशाद्देहादिति गम्यते । तथाच प्रथमपादे कर्मनाशाख्यं फलमस्मिन्पादे उच्यत इति यथा सामान्येनोक्तं तथात्राप्युत्क्रान्तिरस्मिन्पाद उच्यत इति वक्तव्यम् । किमनेन विभागे(नेत्य)न कृतं स्यादित्यत आह देवानां चेति ॥ देवानां च मनुष्याणामेतावत् सममेव हि । उत्क्रान्तिमार्गौ देवानां न प्रायेण भविष्यतः
*12,102* dvitīyapādapratipādyapradarśanaparaṃ bhāṣyaṃ"devānāṃ mokṣa utkrāntiścāsminpāda ucyate'; iti / tatra devānāmityetadyadi mokṣotkrāntibhyāṃ sambaddhayate tadā devebhyo 'nyeṣāṃ saśarīrāṇāmevāvasthānamiti prāpnoti / anyatra vā taccharīraparityāgaprakāraścintanīyaḥ / acintane vā kāraṇaṃ vācyam / yadi ca mokṣeṇaiva sambaddhayate tadā devānāṃ mokṣa itareṣāmutkrāntiścetyuktaṃ bhavati / mokṣaśca prakaraṇavaśāddehāditi gamyate / tathāca prathamapāde karmanāśākhyaṃ phalamasminpāde ucyata iti yathā sāmānyenoktaṃ tathātrāpyutkrāntirasminpāda ucyata iti vaktavyam / kimanena vibhāge(netya)na kṛtaṃ syādityata āha devānāṃ ceti // devānāṃ ca manuṣyāṇāmetāvat samameva hi / utkrāntimārgau devānāṃ na prāyeṇa bhaviṣyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदतीतपादे चिन्तितं कर्मनाशाख्यं फलमेतावद्देवानां मनुष्याणां च सममेव । कर्मनाशाभावे तत्फलानुवृत्तेरावश्यकत्वात् । मनुष्यशब्दो देवव्यतिरिक्तान् लक्षयति । तस्मात् सामान्येन पूर्वपादप्रतिपाद्यमुक्तम् । एतत्पादप्रतिमाद्या देहादुत्क्रान्तिस्तृतीयपादप्रतिपाद्यो ऽर्चिरादिमार्गश्च देवानां न प्रायेण भविष्यतो ऽतो विभागेनोक्तिर्युक्तेति । अनेन"मार्गो गम्यं चास्मिन्पाद उच्यतेऽ; इत्येतद्भाष्यमपि देवव्यतिरिक्तानां मार्गः सर्वेषां गम्यं चेति व्याख्येयमिति सूचितं भवति । स्फुटं चैतद्वक्ष्यति । "उत्क्रान्तिमार्गश्च विमुक्तगम्यम्ऽ; इति । *१२,१०४* भवत्विदं प्रतिपाद्यं एत(त्पादप्रति)त्प्रतिपादने का सङ्गतिरित्यतः प्रसङ्गात्पादचतुष्ययस्यापि सङ्गतिमाह कर्मेति ॥ कर्मक्षयसतथोत्क्रान्तिर्मार्गो भोगश्चतुष्ययम् । फलं मोक्ष इति प्रोक्तः क्रमात् पादेषु चोदितः
yadatītapāde cintitaṃ karmanāśākhyaṃ phalametāvaddevānāṃ manuṣyāṇāṃ ca samameva / karmanāśābhāve tatphalānuvṛtterāvaśyakatvāt / manuṣyaśabdo devavyatiriktān lakṣayati / tasmāt sāmānyena pūrvapādapratipādyamuktam / etatpādapratimādyā dehādutkrāntistṛtīyapādapratipādyo 'rcirādimārgaśca devānāṃ na prāyeṇa bhaviṣyato 'to vibhāgenoktiryukteti / anena"mārgo gamyaṃ cāsminpāda ucyate'; ityetadbhāṣyamapi devavyatiriktānāṃ mārgaḥ sarveṣāṃ gamyaṃ ceti vyākhyeyamiti sūcitaṃ bhavati / sphuṭaṃ caitadvakṣyati / "utkrāntimārgaśca vimuktagamyam'; iti / *12,104* bhavatvidaṃ pratipādyaṃ eta(tpādaprati)tpratipādane kā saṅgatirityataḥ prasaṅgātpādacatuṣyayasyāpi saṅgatimāha karmeti // karmakṣayasatathotkrāntirmārgo bhogaścatuṣyayam / phalaṃ mokṣa iti proktaḥ kramāt pādeṣu coditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वचिदस्रष्टृष्वपीति चशब्दः, तथाच न्यायविवरणे । ब्रह्मणो लये प्रत्यासन्ने सति प्रवेशार्थं तदभिसर्पणमेव मार्गगमनमित्यर्थः । तर्हि देवानां मार्गो नास्तीत्युक्तस्य को विषय इत्यत आह नेति ॥ ॥। नार्चिरादिर् ॥। देवानां देहादुत्क्रमो नास्तीत्युक्तम् । तत्कुतः । सदेहानामेवावस्थानप्रसक्तेरित्यत आह नचेति ॥ ॥। न चोत्क्रमः
kvacidasraṣṭṛṣvapīti caśabdaḥ, tathāca nyāyavivaraṇe / brahmaṇo laye pratyāsanne sati praveśārthaṃ tadabhisarpaṇameva mārgagamanamityarthaḥ / tarhi devānāṃ mārgo nāstītyuktasya ko viṣaya ityata āha neti // ... nārcirādir ... devānāṃ dehādutkramo nāstītyuktam / tatkutaḥ / sadehānāmevāvasthānaprasakterityata āha naceti // ... na cotkramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत एवेत्युपस्कर्तव्यम् । चशब्देन सदेहानामवस्थानं समुच्चिनोति । एतदेव विवृणोति स्रष्टु(स्त्विति)रिति ॥ स्रष्टुस्तु ग्रासभूतस्य देहस्तत्र लयं व्रजेत् । यतः सृज्यस्य देवस्य नैवोत्क्रान्तिस्ततो भवेत्
ata evetyupaskartavyam / caśabdena sadehānāmavasthānaṃ samuccinoti / etadeva vivṛṇoti sraṣṭu(stviti)riti // sraṣṭustu grāsabhūtasya dehastatra layaṃ vrajet / yataḥ sṛjyasya devasya naivotkrāntistato bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहश्चेतनाधिष्ठित एव । तत स्रष्टरि । उत्क्रान्तिः शरीरम् । चेतननिष्क्रमणात्प्रागेव सृज्यानां देहः स्रष्टृषु विलीयत यत इत्यर्थः । स्रष्टृषु लये निमित्तं स्रष्टुर्ग्रासभूतस्येति । देहस्त्विति सम्बन्धः । *१२,१११* देवानामर्चिरादिमार्गो नास्तीत्युक्तं तत्कुत इत्यतो यत्पुरा मार्गान्तरमुक्तं तत एवैतत्सिद्धमित्याशयवान्स्ततनुवादेन युक्तयन्तरमाह लयाच्चेति ॥ लयाच्चैवार्चिरादीनां लोकानामपि सर्वशः । कथं मार्गो भवेत् तेषां विशतामुत्तमं स्वतः
dehaścetanādhiṣṭhita eva / tata sraṣṭari / utkrāntiḥ śarīram / cetananiṣkramaṇātprāgeva sṛjyānāṃ dehaḥ sraṣṭṛṣu vilīyata yata ityarthaḥ / sraṣṭṛṣu laye nimittaṃ sraṣṭurgrāsabhūtasyeti / dehastviti sambandhaḥ / *12,111* devānāmarcirādimārgo nāstītyuktaṃ tatkuta ityato yatpurā mārgāntaramuktaṃ tata evaitatsiddhamityāśayavānstatanuvādena yuktayantaramāha layācceti // layāccaivārcirādīnāṃ lokānāmapi sarvaśaḥ / kathaṃ mārgo bhavet teṣāṃ viśatāmuttamaṃ svataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवतामुक्तेः प्रागेवेत्यर्थः । अर्चिरादीनां लोकानामिति व्यधिकरणे षष्ठयौ । सर्वेषामपि भवेत् अर्चिरादिरिति शेषः । स्वत(कं) उत्तरं विशतामित्युक्तानुवादः । ननु प्रायेणेत्युक्तत्वात्कदाचिद्देवानामुत्क्रान्तिमार्गावङ्गीकार्यौ । तत्रोक्तयुक्तिविरोध इत्यत आह जातानामिति ॥ जातानां मानुषे लोके देवानां च कदाचन । उत्क्रान्तिमार्गौ भवतो न तदा मुक्तिरिष्यते
devatāmukteḥ prāgevetyarthaḥ / arcirādīnāṃ lokānāmiti vyadhikaraṇe ṣaṣṭhayau / sarveṣāmapi bhavet arcirādiriti śeṣaḥ / svata(kaṃ) uttaraṃ viśatāmityuktānuvādaḥ / nanu prāyeṇetyuktatvātkadāciddevānāmutkrāntimārgāvaṅgīkāryau / tatroktayuktivirodha ityata āha jātānāmiti // jātānāṃ mānuṣe loke devānāṃ ca kadācana / utkrāntimārgau bhavato na tadā muktiriṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यपि भवतस्तथापि न तदा मुक्तिरिष्यते किन्तु ब्रह्मणा सहैव । अतो नोक्तयुक्तिविरोधः । एतदुक्तं भवति । उत्क्रान्तिमार्गसामान्यमपेक्ष्यैव प्रायेणेत्युक्तम् । नतु मुक्तिकालीनावुत्क्रान्तिमार्गौ । तस्य च व्यावर्त्यावमोक्षकालीनौ । युक्तिस्तु मुक्तिविषयेति न विरोध इति । *१२,११२* किं देवानामेव ब्रह्मणा सह मुक्तिः । अन्येषामपीति ब्रूमः । तर्हि"भेजे खगेन्द्रध्वजपादमूलम्ऽ; इत्यादिविरोध इत्यत आह अन्येषामपीति ॥ अन्येषामपि साक्षात्तु मुक्तिः प्राप्यापि तं हरिम् । सहैव ब्रह्मणा भूयादिति शास्त्रस्य निर्णयः
yadyapi bhavatastathāpi na tadā muktiriṣyate kintu brahmaṇā sahaiva / ato noktayuktivirodhaḥ / etaduktaṃ bhavati / utkrāntimārgasāmānyamapekṣyaiva prāyeṇetyuktam / natu muktikālīnāvutkrāntimārgau / tasya ca vyāvartyāvamokṣakālīnau / yuktistu muktiviṣayeti na virodha iti / *12,112* kiṃ devānāmeva brahmaṇā saha muktiḥ / anyeṣāmapīti brūmaḥ / tarhi"bheje khagendradhvajapādamūlam'; ityādivirodha ityata āha anyeṣāmapīti // anyeṣāmapi sākṣāttu muktiḥ prāpyāpi taṃ harim / sahaiva brahmaṇā bhūyāditi śāstrasya nirṇayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साक्षान्मुक्तिः लिङ्गशरीरभङ्गलक्षणा । प्राप्यावस्थितानामपीति योज्यम् । तमिति वैकुण्ठादिस्थम् । छन्दस्युभयथेति अनाशीर्विषयस्यापि लिङ आर्धधातुकत्वाद्भूयादिति साधु । इतीश्वराशीरिति । अस्मिन्पक्षे साध्यमादौ पृथग्वाच्यं तस्य निमित्तं ज्ञापकं चानेनोच्यत इति । *१२,११५फ़्।* इति शास्त्रस्य निर्णय इत्युक्तमेव विवृणोति क्ष्मेति ॥ क्ष्माम्भोनलानिलवियन्मनैन्द्रियार्थभूतादिभिः परिवृतः प्रतिसञ्जिघृक्षुः । अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा कालं परं स्वमनुभूय परः स्वयम्भूः
sākṣānmuktiḥ liṅgaśarīrabhaṅgalakṣaṇā / prāpyāvasthitānāmapīti yojyam / tamiti vaikuṇṭhādistham / chandasyubhayatheti anāśīrviṣayasyāpi liṅa ārdhadhātukatvādbhūyāditi sādhu / itīśvarāśīriti / asminpakṣe sādhyamādau pṛthagvācyaṃ tasya nimittaṃ jñāpakaṃ cānenocyata iti / *12,115f.* iti śāstrasya nirṇaya ityuktameva vivṛṇoti kṣmeti // kṣmāmbhonalānilaviyanmanaindriyārthabhūtādibhiḥ parivṛtaḥ pratisañjighṛkṣuḥ / avyākṛtaṃ viśati yarhi guṇatrayātmā kālaṃ paraṃ svamanubhūya paraḥ svayambhūḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टा ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागाः । तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमानाः
evaṃ paretya bhagavantamanupraviṣṭā ye yogino jitamarunmanaso virāgāḥ / tenaiva sākamamṛtaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ brahma pradhānamupayāntyagatābhimānāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भगवन्तमनुप्राप्ता अपि तु ब्रह्मणा सह । परमं मोक्षमायान्ति लिङ्गभङ्गेन योगिनः
bhagavantamanuprāptā api tu brahmaṇā saha / paramaṃ mokṣamāyānti liṅgabhaṅgena yoginaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राप्ता अपि परं देवं सहैव ब्रह्मणा पुनः । आनन्दव्यक्तियायान्ति पूर्णां लिङ्गस्य भङ्गतः
prāptā api paraṃ devaṃ sahaiva brahmaṇā punaḥ / ānandavyaktiyāyānti pūrṇāṃ liṅgasya bhaṅgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति श्रुतिपुराणोक्तिबलाद् विज्ञायते च तत् भूतानामादिर्भूतादिः । क्ष्माऽदिपदैः पञ्चानां महाभूतानां, मनसो, दशानामिन्द्रियाणां, पञ्चानां विषयाणां, भूतादिपदोपलक्षितस्य त्रिविधस्याप्यहङ्कारस्याभिमानिनो देवा उच्यन्ते । अव्याकृतं परमेश्वरम् । यर्हि यदा । गुणत्रयस्यात्माभिमानी । परं परसङ्खयोपेतम् । परः क्ष्मादिभ्यः । एवं तदा । भगवन्तमिति तदीयं लोकम् । अगताभिमाना अगतजीवभावाः । परमं मोक्षमित्यस्यैव विवरणं लिङ्गभङ्गेनेति । इत्थम्भूतलक्षणे तृतीया । यद्वा । लिङ्गभङ्गेन निमित्तेन परमं मोक्षमानन्दाविर्भावमायान्तीति व्याख्येयम् । तच्चेति चशब्देन स्रष्टृष्वेवेत्युक्तं समुच्चिनोति । श्रुत्यादिकं भाष्योदाहृतं ग्राह्यम् । *१२,११९* ननु यथा द्वितीयतृतीयपादप्रतिपाद्यमुत्क्रमादिकमसाधारणं तथा चतुर्थपादोदितो भोगः किमसाधारणः । किंवा प्रथमपादोदितकर्मक्षय इव साधारण इत्यपेक्षायामाह भोगस्त्विति ॥ भोगस्तु सर्वदेवानां नरादीनां च विद्यते
iti śrutipurāṇoktibalād vijñāyate ca tat bhūtānāmādirbhūtādiḥ / kṣmā'dipadaiḥ pañcānāṃ mahābhūtānāṃ, manaso, daśānāmindriyāṇāṃ, pañcānāṃ viṣayāṇāṃ, bhūtādipadopalakṣitasya trividhasyāpyahaṅkārasyābhimānino devā ucyante / avyākṛtaṃ parameśvaram / yarhi yadā / guṇatrayasyātmābhimānī / paraṃ parasaṅkhayopetam / paraḥ kṣmādibhyaḥ / evaṃ tadā / bhagavantamiti tadīyaṃ lokam / agatābhimānā agatajīvabhāvāḥ / paramaṃ mokṣamityasyaiva vivaraṇaṃ liṅgabhaṅgeneti / itthambhūtalakṣaṇe tṛtīyā / yadvā / liṅgabhaṅgena nimittena paramaṃ mokṣamānandāvirbhāvamāyāntīti vyākhyeyam / tacceti caśabdena sraṣṭṛṣvevetyuktaṃ samuccinoti / śrutyādikaṃ bhāṣyodāhṛtaṃ grāhyam / *12,119* nanu yathā dvitīyatṛtīyapādapratipādyamutkramādikamasādhāraṇaṃ tathā caturthapādodito bhogaḥ kimasādhāraṇaḥ / kiṃvā prathamapādoditakarmakṣaya iva sādhāraṇa ityapekṣāyāmāha bhogastviti // bhogastu sarvadevānāṃ narādīnāṃ ca vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र द्वितीयपादे । प्रथममिति शेषः । उत्तरोत्तरतः उत्तरोत्तरेषु । अतः प्रथममसौ निर्दिष्य इति । *१२,१२०* नन्वयुक्तमेतत् । वाङ्मनसीत्यादिसूत्रेषु देवानामश्रवणात् । अथ वागादिशब्दास्तदभिमानिनामुपलक्षका इति मतं तदा, सति वाचके लाक्षणिकप्रयोगस्य प्रयोजनं वाच्यम् । यद्वा वाचका एवेति पक्षस्तथापि प्रसिद्धशब्दपरित्यागेनाप्रसिद्धपदप्रयोगे प्रयोजनं वक्तव्यमेवेत्यत आह देहेति ॥ ॥। देहगानां च वृत्तीनामेवमेव तु
tatra dvitīyapāde / prathamamiti śeṣaḥ / uttarottarataḥ uttarottareṣu / ataḥ prathamamasau nirdiṣya iti / *12,120* nanvayuktametat / vāṅmanasītyādisūtreṣu devānāmaśravaṇāt / atha vāgādiśabdāstadabhimānināmupalakṣakā iti mataṃ tadā, sati vācake lākṣaṇikaprayogasya prayojanaṃ vācyam / yadvā vācakā eveti pakṣastathāpi prasiddhaśabdaparityāgenāprasiddhapadaprayoge prayojanaṃ vaktavyamevetyata āha deheti // ... dehagānāṃ ca vṛttīnāmevameva tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणभेदो गुणविशेषः । हिशब्देन"ज्ञानं कर्म च कर्ताऽ; इत्यादिप्रमाणप्रसिद्धिं द्योतयति । एतद्विशदयति तमसैवेति ॥ ॥। तमसैवान्यथामतिः
guṇabhedo guṇaviśeṣaḥ / hiśabdena"jñānaṃ karma ca kartā'; ityādipramāṇaprasiddhiṃ dyotayati / etadviśadayati tamasaiveti // ... tamasaivānyathāmatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रजसा मिश्रबुद्धित्वं सत्त्वेनैव यथा मतिः मिश्रज्ञाने ऽन्यथात्वं सम्यक्तवं चास्तीत्यतो ऽन्यथैवेत्युक्तम् । यथेति भिन्नं पदं सम्यग्वाची । तमोगुणः प्रमाणेषु चेतःप्रवृत्तिं प्रतिबध्याभासानां दोषानाच्छाद्य विपरीतज्ञान(मुत्पा)मप्युत्पादयतीत्यादि द्रष्टव्यम् । *१२,१२५* सम्यग्ज्ञानं सत्त्वगुणेन भवतीत्युक्तम् । तस्य मुक्तेषु तावदपवादमाह गुणेति ॥ गुणातीता विमुक्तानां मतिः शुद्धचितिर्यतः
rajasā miśrabuddhitvaṃ sattvenaiva yathā matiḥ miśrajñāne 'nyathātvaṃ samyaktavaṃ cāstītyato 'nyathaivetyuktam / yatheti bhinnaṃ padaṃ samyagvācī / tamoguṇaḥ pramāṇeṣu cetaḥpravṛttiṃ pratibadhyābhāsānāṃ doṣānācchādya viparītajñāna(mutpā)mapyutpādayatītyādi draṣṭavyam / *12,125* samyagjñānaṃ sattvaguṇena bhavatītyuktam / tasya mukteṣu tāvadapavādamāha guṇeti // guṇātītā vimuktānāṃ matiḥ śuddhacitiryataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साम्यगेवाथ नित्या च ॥। यद्यपि विमुक्तानां मतिः सम्यगेव अथापि गुणातीता सत्त्वजन्या न भवति । कुतः शुद्धचितिः नित्या च यतः । जडं हि कुतश्चिज्जायते न चेतनम् । तथानित्यमेव न नित्यम् । दैत्यानां स्वरूपज्ञानेष्वविद्यमानं सम्यक्तवं तर्हि कथमित्यतः शुद्धेत्युक्तम् । स्वाभाविकदोषरहितेत्यर्थः । *१२,१२६* स्वरूपोपाधिगतदाषनिबन्धनं हि दैत्यानां ज्ञानानामसम्यक्त्वम् । करणनिमित्तो ज्ञानानां विषयनियमो वैशद्यभेदश्च । तत्र यदि मुक्तानां ज्ञानं नित्यं तर्हि निर्विषयं वा स्यात् सर्वविषयं वा । एवं वैशद्ये ऽपीति । तत्राह तत्तदिति ॥ ॥। तत्तन्माहात्म्ययोगतः । बहला चातिविशदा ॥। तेषां तेषां माहात्म्यं योग्यतारूपं तदेव योगो निमित्तं ततस्तदनुसारेण (बहुल)बहुलार्थविषयिण्यतिविशदा च । *१२,१२७* श्रीदेव्यामप्युक्तस्यापवादमाह स्पष्टा चेति ॥ *१२,१२८* ॥। स्पष्टा चैव श्रियो मतिः
sāmyagevātha nityā ca ... yadyapi vimuktānāṃ matiḥ samyageva athāpi guṇātītā sattvajanyā na bhavati / kutaḥ śuddhacitiḥ nityā ca yataḥ / jaḍaṃ hi kutaścijjāyate na cetanam / tathānityameva na nityam / daityānāṃ svarūpajñāneṣvavidyamānaṃ samyaktavaṃ tarhi kathamityataḥ śuddhetyuktam / svābhāvikadoṣarahitetyarthaḥ / *12,126* svarūpopādhigatadāṣanibandhanaṃ hi daityānāṃ jñānānāmasamyaktvam / karaṇanimitto jñānānāṃ viṣayaniyamo vaiśadyabhedaśca / tatra yadi muktānāṃ jñānaṃ nityaṃ tarhi nirviṣayaṃ vā syāt sarvaviṣayaṃ vā / evaṃ vaiśadye 'pīti / tatrāha tattaditi // ... tattanmāhātmyayogataḥ / bahalā cātiviśadā ... teṣāṃ teṣāṃ māhātmyaṃ yogyatārūpaṃ tadeva yogo nimittaṃ tatastadanusāreṇa (bahula)bahulārthaviṣayiṇyativiśadā ca / *12,127* śrīdevyāmapyuktasyāpavādamāha spaṣṭā ceti // *12,128* ... spaṣṭā caiva śriyo matiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाशुद्धचितित्वेन ॥।
mahāśuddhacititvena ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूर्यप्रभावदखिलं भासयन्ति निरन्तरा । निर्लेपा वीतदोषा च नित्यमेवाविकारिणी
sūryaprabhāvadakhilaṃ bhāsayanti nirantarā / nirlepā vītadoṣā ca nityamevāvikāriṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नारायणमतिश्च सम्यक्तवे ऽपि परा गुणेभ्य इति शेषः । तत्र पूर्ववदेव हेतुः । ततः श्रियो ऽप्यतिशयेन महाशुद्धचितिः । विशिष्यन्त इति विशेषाः पदार्थाः । अशेषाणामुरूणामनन्तानां विशेषाणां दृशिर्विषयीकारिणी । अतिस्पष्टतयाशेषपदार्थविषयेत्येतदपि बहुला चातिविशदेतिवद्वयाख्येयम् । दृशिः साक्षात्कार इति वा । नित्यमेकप्रकारेत्युत्पत्तिविनाशरहितेत्ययमपि गुणातीतत्वे हेतुः । केचिदेकमेवेश्वरज्ञानमित्यास्थिताः । अपरे त्वनेकानीति । तद्विवेकार्थमुक्तं निरन्तरा निर्भेदेति । तर्हि किं तेषु तेषु पदार्थेषु ज्ञातेषु विक्रियते नेत्याह नित्यमविकारिण्येवेति । कथं तर्हि तत्तद्विषयीकरणमित्यत उक्तम् सूर्येति ॥ यथा सूर्यप्रभा स्वयं निर्विकारापि तांस्तान्प्राप्तान्विषयान्प्रकाशयति तथेयमपीत्यर्थः । अत्र च विशेष एव निर्वाहकः । अत एवैकेत्यनुक्तवा निरन्तरेत्युक्तम् । निर्लेपा वीतदोषा चेति शुद्धत्वव्याख्यानम् । लेपः कर्मसम्बन्धः । महच्छब्दव्याख्यानं पूर्ववत् । यद्वा नित्यमेवेति तदर्थमत्रापि योज्यम् । परा स्वतन्त्रेत्यतिशब्दस्य व्याख्यातत्वेनापि व्याख्येयम् । अत एव तत्तन्त्रत्वाच्चेति वक्ष्यति । *१२,१३४* एतानि विशेषणानि लक्ष्मीमाने ऽप्यतिदिशति विशेषानीति ॥ विशेषांसतद्गतांस्त्यक्तवा प्रायस्तल्लक्षणा श्रियः यथा भगवन्मतेर्निरतिशयस्पष्टत्वं तथैव । केवलं तत्तन्त्रत्वात् भगवन्मात्राधीनत्वात् । अत्र केवलमिति स्वरूपकथनम् । पराधीनत्वादित्येव हेतुः । तादृशी भगवन्मतिसदृशी । अतः प्राय इत्युक्तमिति भावः । *१२,१३५* लक्ष्मीमतिविशेषणानि मुक्तब्रह्ममतावतिदिशति ब्रह्मणस्त्विति ॥ ॥। ब्रह्मणस्तु प्राय एव श्रियो यथा
nārāyaṇamatiśca samyaktave 'pi parā guṇebhya iti śeṣaḥ / tatra pūrvavadeva hetuḥ / tataḥ śriyo 'pyatiśayena mahāśuddhacitiḥ / viśiṣyanta iti viśeṣāḥ padārthāḥ / aśeṣāṇāmurūṇāmanantānāṃ viśeṣāṇāṃ dṛśirviṣayīkāriṇī / atispaṣṭatayāśeṣapadārthaviṣayetyetadapi bahulā cātiviśadetivadvayākhyeyam / dṛśiḥ sākṣātkāra iti vā / nityamekaprakāretyutpattivināśarahitetyayamapi guṇātītatve hetuḥ / kecidekameveśvarajñānamityāsthitāḥ / apare tvanekānīti / tadvivekārthamuktaṃ nirantarā nirbhedeti / tarhi kiṃ teṣu teṣu padārtheṣu jñāteṣu vikriyate netyāha nityamavikāriṇyeveti / kathaṃ tarhi tattadviṣayīkaraṇamityata uktam sūryeti // yathā sūryaprabhā svayaṃ nirvikārāpi tāṃstānprāptānviṣayānprakāśayati tatheyamapītyarthaḥ / atra ca viśeṣa eva nirvāhakaḥ / ata evaiketyanuktavā nirantaretyuktam / nirlepā vītadoṣā ceti śuddhatvavyākhyānam / lepaḥ karmasambandhaḥ / mahacchabdavyākhyānaṃ pūrvavat / yadvā nityameveti tadarthamatrāpi yojyam / parā svatantretyatiśabdasya vyākhyātatvenāpi vyākhyeyam / ata eva tattantratvācceti vakṣyati / *12,134* etāni viśeṣaṇāni lakṣmīmāne 'pyatidiśati viśeṣānīti // viśeṣāṃsatadgatāṃstyaktavā prāyastallakṣaṇā śriyaḥ yathā bhagavanmaterniratiśayaspaṣṭatvaṃ tathaiva / kevalaṃ tattantratvāt bhagavanmātrādhīnatvāt / atra kevalamiti svarūpakathanam / parādhīnatvādityeva hetuḥ / tādṛśī bhagavanmatisadṛśī / ataḥ prāya ityuktamiti bhāvaḥ / *12,135* lakṣmīmativiśeṣaṇāni muktabrahmamatāvatidiśati brahmaṇastviti // ... brahmaṇastu prāya eva śriyo yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मणस्तु मतिः श्रियो यथैवं प्रायः । तथा वैशद्याद्यभावात्प्राय इत्युक्तम् । केवलमित्युक्तयभावाच्च । अत एव तत्र तदुक्तम् । ब्रह्मण इति विशिष्याभिधाने को हेतुरित्यत आह मुक्तानां त्विति ॥ मुक्तानां तु तदन्येषां समुद्रतरऌओपमा विशेषबलेन वृद्धिह्रासवतीत्यर्थः । यथोक्तं अवृद्धिह्रासरूपत्वमित्यादि । मुक्तग्रहणस्य तात्पर्यमाह अग्नीति ॥ अग्निज्वालावदेव स्यात् स्मृतिगानां दृशो भवः
brahmaṇastu matiḥ śriyo yathaivaṃ prāyaḥ / tathā vaiśadyādyabhāvātprāya ityuktam / kevalamityuktayabhāvācca / ata eva tatra taduktam / brahmaṇa iti viśiṣyābhidhāne ko heturityata āha muktānāṃ tviti // muktānāṃ tu tadanyeṣāṃ samudrataraḷopamā viśeṣabalena vṛddhihrāsavatītyarthaḥ / yathoktaṃ avṛddhihrāsarūpatvamityādi / muktagrahaṇasya tātparyamāha agnīti // agnijvālāvadeva syāt smṛtigānāṃ dṛśo bhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निज्वालाया अग्नेरिव संसारिणां दृशो ऽन्तःकरणाद्भव उत्पत्तिरेव स्यान्न तु व्यक्तिमात्रम् । *१२,१३७* भवत्वेवं ज्ञानानां गुणनिमित्तं नानाविधत्वम् । प्रकृते तु किमित्यत आह एवंविधेष्विति ॥ एवंविधेषु ज्ञानेषु तमसा मुष्यदृष्टयः
agnijvālāyā agneriva saṃsāriṇāṃ dṛśo 'ntaḥkaraṇādbhava utpattireva syānna tu vyaktimātram / *12,137* bhavatvevaṃ jñānānāṃ guṇanimittaṃ nānāvidhatvam / prakṛte tu kimityata āha evaṃvidheṣviti // evaṃvidheṣu jñāneṣu tamasā muṣyadṛṣṭayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथान्धतमसे खद्योता अपि भयहेतवस्तथा विपर्ययबहुलमल्पं सम्यग्ज्ञानमपि तामसमेव । यथोक्तम् । अतत्त्वार्थवदल्पं चेति । नानामतसमाश्रयान्नाना वदन्तीति योजना । ज्ञानानां गुणवशादनेकविधत्वोपपत्तेस्तमसाऽवृत्ता वादिनः प्रमाणावधीरणात्सम्यग्ज्ञानविकला आभासादरणादधिष्ठानसामान्यज्ञानवत्त्वाच्च विपरीतज्ञानिनो मोक्षं नानाविधमाचक्षत इत्यर्थः । कारणैकत्वान्मिथ्याज्ञानेनाप्येकविधेन भाव्यमिति चेन्न । सहकारिवैचित्र्याद्वैचित्र्योपपत्तेः । तदिदमुक्तम् नानामतमाश्रयादिति ॥ मतानां च प्रवाहेणानादित्वमुक्तम् । मूलकारणे तमोगुणे ऽपि वैचित्र्याच्च । अत एवोक्तम् गुणभेदत इति ॥ *१२,१३९* समधिगतमेतत् नानाविधेषु मोक्षवादेष्वेकः प्रमाणमूलो ऽन्ये मिथ्याज्ञानमूला इति । नतु विशेषो ऽतः पुनः संशय एवेत्यत परमतानां सर्वेषां हेयत्वं दिदर्शयिषुरादौ तावज्जिनोदितं मोक्षस्वरूपमनुवदति आश्रित्येति ॥ आश्रित्य प्रतिभामाह जिनस्तत्रातितामसीम् तत्र तेषु वादिषु । वेदप्रामाण्या(स्या)नङ्गीकारादतितामसीमित्युक्तम् । किमाहेत्यत अह ज्ञानादिति ॥ ज्ञानात् कर्मक्षयान्मोक्षो भवेद् देहाख्यपञ्जरात्
yathāndhatamase khadyotā api bhayahetavastathā viparyayabahulamalpaṃ samyagjñānamapi tāmasameva / yathoktam / atattvārthavadalpaṃ ceti / nānāmatasamāśrayānnānā vadantīti yojanā / jñānānāṃ guṇavaśādanekavidhatvopapattestamasā'vṛttā vādinaḥ pramāṇāvadhīraṇātsamyagjñānavikalā ābhāsādaraṇādadhiṣṭhānasāmānyajñānavattvācca viparītajñānino mokṣaṃ nānāvidhamācakṣata ityarthaḥ / kāraṇaikatvānmithyājñānenāpyekavidhena bhāvyamiti cenna / sahakārivaicitryādvaicitryopapatteḥ / tadidamuktam nānāmatamāśrayāditi // matānāṃ ca pravāheṇānāditvamuktam / mūlakāraṇe tamoguṇe 'pi vaicitryācca / ata evoktam guṇabhedata iti // *12,139* samadhigatametat nānāvidheṣu mokṣavādeṣvekaḥ pramāṇamūlo 'nye mithyājñānamūlā iti / natu viśeṣo 'taḥ punaḥ saṃśaya evetyata paramatānāṃ sarveṣāṃ heyatvaṃ didarśayiṣurādau tāvajjinoditaṃ mokṣasvarūpamanuvadati āśrityeti // āśritya pratibhāmāha jinastatrātitāmasīm tatra teṣu vādiṣu / vedaprāmāṇyā(syā)naṅgīkārādatitāmasīmityuktam / kimāhetyata aha jñānāditi // jñānāt karmakṣayānmokṣo bhaved dehākhyapañjarāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानात्केषाञ्चित्कर्मणां क्षयो भवति । केषाञ्चिद्भोगात् । ततः कर्मक्षयात् पक्षिणः पञ्जरादिव आत्मनो देहान्मोक्षो भवेत् । देहावस्थानस्य कर्मनिमित्तत्वात् । ततः कथं वर्तत इत्यत आह पञ्जरेति ॥ पञ्जरोन्मुक्तखगवदलाकाकाशगोचरः । नित्यमूर्ध्वं व्रजत्येव पुद्गलो हस्तपादवान्
jñānātkeṣāñcitkarmaṇāṃ kṣayo bhavati / keṣāñcidbhogāt / tataḥ karmakṣayāt pakṣiṇaḥ pañjarādiva ātmano dehānmokṣo bhavet / dehāvasthānasya karmanimittatvāt / tataḥ kathaṃ vartata ityata āha pañjareti // pañjaronmuktakhagavadalākākāśagocaraḥ / nityamūrdhvaṃ vrajatyeva pudgalo hastapādavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति ॥। यथा पञ्जरोन्मुक्तः खग ऊर्ध्वं व्रजत्येवमेवोर्ध्वं व्रजति । अयं तु विशेषः । अलोकाकाशो गोचरो यस्य स तथोक्तः । नित्यमेवेति च । देहपरिमाणस्यात्मनो देहाभावे परिमाणाभावप्राप्तौ उक्तम् हस्तपादवानिति ॥ चरमदेहस्य यः सन्निवेशस्तथाभूत इत्यर्थः । इत्याहेति सम्बन्धः । अनूदितं दूषयति तदिति ॥ ॥। तत् केन मानेन मोक्षरूपं प्रदृश्यते
iti ... yathā pañjaronmuktaḥ khaga ūrdhvaṃ vrajatyevamevordhvaṃ vrajati / ayaṃ tu viśeṣaḥ / alokākāśo gocaro yasya sa tathoktaḥ / nityameveti ca / dehaparimāṇasyātmano dehābhāve parimāṇābhāvaprāptau uktam hastapādavāniti // caramadehasya yaḥ sanniveśastathābhūta ityarthaḥ / ityāheti sambandhaḥ / anūditaṃ dūṣayati taditi // ... tat kena mānena mokṣarūpaṃ pradṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चशब्दो ऽनुक्तसमुच्चयार्थः । तेन विप्रतिपन्नेति प्रतिज्ञायां सिद्धयति । हेतौ च चेतनाश्रितेति । तेनाचेतनगतौ बाधो, देवदत्तगतौ सिद्धार्थत्वं, अचेतनगतौ व्यभिचारश्च न सम्भवति । दुःखेनेता प्राप्ता दुःखेता । प्राप्तिश्च न साध्यसाधनभावलक्षणा । तथा सति देवदत्तस्य सुखार्थायां मन्दगतौ व्यभिचारापातात् । दूरत्वस्य चानियतत्वात् । तीव्रत्वस्याप्यपरिनिष्ठितत्वात् । किं तर्हि समानकालीनेन दुःखेन सहैकाधिकरणत्वलक्षणा । कदाचिद्देवदत्तः दुःखेन विनापि गच्छति तत्र व्यभिचार इति चेन्न । देवदत्तस्य कदापि निर्दुःखताया अनङ्गीकारात् । आध्यात्मिकादिष्वन्यतमेन महताल्पेन वायं खलु सदा संवलितः । चेतनशब्देन जाग्रतो ऽभिधानान्न सुप्तगतौ व्यभिचारः । सुखार्थापि गतिरल्पं दुःखमुत्पादयतीत्यभ्युपगम्य दुःखसाधनत्वं वा साध्यम् । लौकिकी देवदत्तादिगतिः । इति च प्रत्यनुमाने केनचिदुक्ते, एकं च तच्छरणं चैकशरणं अनुमानमेकशरणं यस्यासौ तथोक्तः । अन्यथा पूर्वकालैकेत्येकशब्दस्य पूर्वनिपातः स्यात् । *१२,१४५* प्रत्यनुमानस्योत्तरं शङ्कते अनूर्ध्वेति ॥ अनूर्ध्वगतिता तत्र यद्युपाधिः ॥।
caśabdo 'nuktasamuccayārthaḥ / tena vipratipanneti pratijñāyāṃ siddhayati / hetau ca cetanāśriteti / tenācetanagatau bādho, devadattagatau siddhārthatvaṃ, acetanagatau vyabhicāraśca na sambhavati / duḥkhenetā prāptā duḥkhetā / prāptiśca na sādhyasādhanabhāvalakṣaṇā / tathā sati devadattasya sukhārthāyāṃ mandagatau vyabhicārāpātāt / dūratvasya cāniyatatvāt / tīvratvasyāpyapariniṣṭhitatvāt / kiṃ tarhi samānakālīnena duḥkhena sahaikādhikaraṇatvalakṣaṇā / kadāciddevadattaḥ duḥkhena vināpi gacchati tatra vyabhicāra iti cenna / devadattasya kadāpi nirduḥkhatāyā anaṅgīkārāt / ādhyātmikādiṣvanyatamena mahatālpena vāyaṃ khalu sadā saṃvalitaḥ / cetanaśabdena jāgrato 'bhidhānānna suptagatau vyabhicāraḥ / sukhārthāpi gatiralpaṃ duḥkhamutpādayatītyabhyupagamya duḥkhasādhanatvaṃ vā sādhyam / laukikī devadattādigatiḥ / iti ca pratyanumāne kenacidukte, ekaṃ ca taccharaṇaṃ caikaśaraṇaṃ anumānamekaśaraṇaṃ yasyāsau tathoktaḥ / anyathā pūrvakālaiketyekaśabdasya pūrvanipātaḥ syāt / *12,145* pratyanumānasyottaraṃ śaṅkate anūrdhveti // anūrdhvagatitā tatra yadyupādhiḥ ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जिनोक्तानुमानानां प्रतिसाधनं खल्वस्माभिरुपन्यस्तम् । प्रतिसाधनरूपस्यानुमानस्य चोपाधिर्न दूषणम् । अतो ऽत्रोपाध्युद्भावनमेवासङ्गतं किं तद्दूषणगवेषणेन । पूर्वोपाधेस्त्वङ्गीकारेण दूषणमभिहितमिति । कुतो नेत्यत आह प्रतिरूपं हीति ॥ ॥। प्रतिरूपं हि साधनं तन्नचापरम्
jinoktānumānānāṃ pratisādhanaṃ khalvasmābhirupanyastam / pratisādhanarūpasyānumānasya copādhirna dūṣaṇam / ato 'tropādhyudbhāvanamevāsaṅgataṃ kiṃ taddūṣaṇagaveṣaṇena / pūrvopādhestvaṅgīkāreṇa dūṣaṇamabhihitamiti / kuto netyata āha pratirūpaṃ hīti // ... pratirūpaṃ hi sādhanaṃ tannacāparam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदुपाधिर्नाम दूषणं तत्प्रतिरूपं साधनं न त्वनैकान्त्यादिकम् । हिशब्दो यस्मादित्यर्थे । *१२,१४८* एतदुक्तं भवति । उपाधिस्तावत्प्रतिपक्षोन्नायकः नेतरस्था दूषणम् । ततः प्रतिपक्षस्योपाधिमुद्भावयता प्रतिपक्ष एवोद्भावितो भवति । प्रतिपक्षश्च साधनाय प्रवृत्तं प्रतिबध्नाति न पुनः किञ्चित्साधयति । प्रथमेनैव प्रतिबद्धत्वात् । अतः प्रतिपक्षस्य प्रतिपक्षो ऽकिञ्चित्करत्वान्न दूषणम् । अत एवोपाधिरपीति । *१२,१५०* ननु पक्षादिप्रविभागोत्तरकालमुपाधिः प्रतिपक्षस्योन्नायको भवत्येव । प्राक्तु ततो ऽव्याप्तेरुन्नायकः । अतस्तदपेक्षया शरीर(रि)वृत्तित्वमुपाधिर्भवत्वित्यतो ऽभ्युपगम्य दूषयति अथापीति ॥ अथापि सशरीरत्वं चात्रोपाधिर्न वै भवेत् यदि कयाचिद्विवक्षया प्रतिपक्षस्याप्युपाधिरुच्यते तथापि सशरीरत्वं शरीरेण सह वर्तमानत्वं शरीरसमानाश्रयत्वं शरीर(रि)वृत्तित्वमिति यावत् । न केवलमनूर्ध्वगतित्वमिति चशब्दः । अत्रास्मदुक्तानुमाने । वैशब्दो ऽवधारणे । कुतो न भवेदित्यत आह गतित्वमिति ॥ गतित्वं यत्र देहित्वमिति यत् साधनानुगम्
yadupādhirnāma dūṣaṇaṃ tatpratirūpaṃ sādhanaṃ na tvanaikāntyādikam / hiśabdo yasmādityarthe / *12,148* etaduktaṃ bhavati / upādhistāvatpratipakṣonnāyakaḥ netarasthā dūṣaṇam / tataḥ pratipakṣasyopādhimudbhāvayatā pratipakṣa evodbhāvito bhavati / pratipakṣaśca sādhanāya pravṛttaṃ pratibadhnāti na punaḥ kiñcitsādhayati / prathamenaiva pratibaddhatvāt / ataḥ pratipakṣasya pratipakṣo 'kiñcitkaratvānna dūṣaṇam / ata evopādhirapīti / *12,150* nanu pakṣādipravibhāgottarakālamupādhiḥ pratipakṣasyonnāyako bhavatyeva / prāktu tato 'vyāpterunnāyakaḥ / atastadapekṣayā śarīra(ri)vṛttitvamupādhirbhavatvityato 'bhyupagamya dūṣayati athāpīti // athāpi saśarīratvaṃ cātropādhirna vai bhavet yadi kayācidvivakṣayā pratipakṣasyāpyupādhirucyate tathāpi saśarīratvaṃ śarīreṇa saha vartamānatvaṃ śarīrasamānāśrayatvaṃ śarīra(ri)vṛttitvamiti yāvat / na kevalamanūrdhvagatitvamiti caśabdaḥ / atrāsmaduktānumāne / vaiśabdo 'vadhāraṇe / kuto na bhavedityata āha gatitvamiti // gatitvaṃ yatra dehitvamiti yat sādhanānugam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतो वेदादिकमागममनुसृत्य मोक्षस्वरूपानुमाने ऽतिप्रसङ्गो ऽयमस्माभिरुक्तः यदि वेदादिनिरपेक्षस्त्वमेवमनुमिमीषे तदैवमपि कस्मान्नानुमिनुया इति । ततः कारणादपसिद्धान्ततादोषो न भवति । प्रसङ्गे ऽप्यपसिद्धान्तमुद्भावयन्तं बोधयितुमाह प्रसङ्ग इति ॥ ॥। प्रसङ्गे यदि सा भवेत् । तदैवातिप्रसङ्गः स्यान् ॥। सा अपसिद्धान्तता । भवेद्दोष इति शेषः । कथमतिप्रसङ्ग इत्यत आह नेति ॥ ॥। न पसङ्गः क्वचिद् भवेत्
yato vedādikamāgamamanusṛtya mokṣasvarūpānumāne 'tiprasaṅgo 'yamasmābhiruktaḥ yadi vedādinirapekṣastvamevamanumimīṣe tadaivamapi kasmānnānuminuyā iti / tataḥ kāraṇādapasiddhāntatādoṣo na bhavati / prasaṅge 'pyapasiddhāntamudbhāvayantaṃ bodhayitumāha prasaṅga iti // ... prasaṅge yadi sā bhavet / tadaivātiprasaṅgaḥ syān ... sā apasiddhāntatā / bhaveddoṣa iti śeṣaḥ / kathamatiprasaṅga ityata āha neti // ... na pasaṅgaḥ kvacid bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतिशब्दो ऽत्रान्ते ऽध्याहार्यः । सर्वेष्वपि प्रसङ्गेष्वपसिद्धान्तस्य कथञ्चिदुद्भावयितुं शक्यत्वादिति भावः । एतेन मुक्तानां सततोर्ध्वगतिः सिद्धा चेद्बाधो ऽन्यथाऽश्रयासिद्धिरित्यपि परास्तम् । परसिद्धाश्रये प्रतिपक्षस्य प्रसञ्जनात् । *१२,१५३* उपाध्यन्तरमाशङ्कते लोकेति ॥ लोकाकाशगतित्वं चेदुपाधिः ॥। अत्र लोकाकाशसम्बन्धित्वमेवोपाधिः । साध्यव्यापकत्वात् । गतित्वं तु स्वरूपकथनम् । दूषयति साधनेति ॥ ॥। साधनानुगः । सो ऽपीत्युक्ते वदेत् किं स ॥। या गतिः सा लोकाकाशसम्बन्धिनीति सो ऽप्युपाधिः साधनमनुगच्छति व्याप्नोति । मुक्तगतावुपाधेरभावान्नेति चेन्न । तत्रापि गतित्वेन तत्साधनम् । एतेन शरीरिवृत्तित्वस्यापि साधनव्यापकत्वं समर्थितं वेदितव्यम् । तदिदमुक्तं इत्युक्ते वदेत्किं स इति । स्वाभिमते मोक्षे प्रमाणमुपदशर्यन्नुपसंहरति तस्मादिति ॥ ॥। तस्माद् वेदोदितो भवेत्
itiśabdo 'trānte 'dhyāhāryaḥ / sarveṣvapi prasaṅgeṣvapasiddhāntasya kathañcidudbhāvayituṃ śakyatvāditi bhāvaḥ / etena muktānāṃ satatordhvagatiḥ siddhā cedbādho 'nyathā'śrayāsiddhirityapi parāstam / parasiddhāśraye pratipakṣasya prasañjanāt / *12,153* upādhyantaramāśaṅkate loketi // lokākāśagatitvaṃ cedupādhiḥ ... atra lokākāśasambandhitvamevopādhiḥ / sādhyavyāpakatvāt / gatitvaṃ tu svarūpakathanam / dūṣayati sādhaneti // ... sādhanānugaḥ / so 'pītyukte vadet kiṃ sa ... yā gatiḥ sā lokākāśasambandhinīti so 'pyupādhiḥ sādhanamanugacchati vyāpnoti / muktagatāvupādherabhāvānneti cenna / tatrāpi gatitvena tatsādhanam / etena śarīrivṛttitvasyāpi sādhanavyāpakatvaṃ samarthitaṃ veditavyam / tadidamuktaṃ ityukte vadetkiṃ sa iti / svābhimate mokṣe pramāṇamupadaśaryannupasaṃharati tasmāditi // ... tasmād vedodito bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोक्ष ॥। जिनोक्ते मोक्षस्वरूपे प्रमाणाभावात् । उक्तदोषातिदेशेन बौद्धेक्तमपि मोक्षं दूषयति एवमिति ॥ ॥। एवं स्वयं विष्णुर्यद्यपीशो ह्यशेषवित् चकार सौगतमतं मोहायैव चकार यत्
mokṣa ... jinokte mokṣasvarūpe pramāṇābhāvāt / uktadoṣātideśena bauddhektamapi mokṣaṃ dūṣayati evamiti // ... evaṃ svayaṃ viṣṇuryadyapīśo hyaśeṣavit cakāra saugatamataṃ mohāyaiva cakāra yat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असुराणामयोग्यानां वेदमार्गे प्रवर्तताम् । अतो ऽसुराधिकारत्वान्न ग्राह्यं तन्मतं क्वचित्
asurāṇāmayogyānāṃ vedamārge pravartatām / ato 'surādhikāratvānna grāhyaṃ tanmataṃ kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाप्रामाणिकत्वाज्जैनमतं न ग्राह्यमेवं तन्मतं सौगतमतमपि क्वचिद् ग्राह्यं न भवति । ननु परमाप्तेन बुद्धरूपेण(पिणा) विष्णुना कृतमिदं कथं न ग्राह्यमित्यत उक्तम् स्वयमिति ॥ यद्यपि सौगतमतं स्वयं विष्णुश्चकार तथापि न ग्राह्यमिति सम्बन्धः । ईश इति करणपाटवमभ्युपैति । अशेषविदिति तत्त्वज्ञानम् । अभ्युपगमे कारणं प्रमाणप्रसिद्धिं हिशब्देनाह । तर्हि कुतो न ग्राह्यमित्यत उक्तम् मोहायैवेति ॥ यद्यस्मादसुराणां मोहायैव तच्चकार । अतो ऽसुराधिकारत्वान्न ग्राह्यम् । अधिक्रियन्ते ऽस्मिन्नित्यधिकारः । असुराणामधिकारो ऽसुराधिकारस्तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात् । असुराः कुतो मोहनीया इत्यत उक्तम् अयोग्यानामिति ॥ वेदमार्ग इति पूर्वेणोत्तरेण च सम्बद्धयते । एतदुक्तं भवति । यद्यपि भगवान्बुद्धः पटुकरणस्तत्त्वज्ञानवांश्च श्रुत्यादिसिद्धः । ग्रन्थकरणादेव विवक्षुश्च । नैतावताप्याप्तः । विप्रलम्भकत्वात् । यथोक्तम्"ततः कलौ सम्प्रवृत्ते संमोहाय सुरद्विषाम् । बुद्धो नाम्ना जिनसुतः कीकटेषु भविष्यतिऽ; इति । अतस्तदुक्तं मोक्षस्वरूपं हेयमेवेति । *१२,१५६* एवं सामान्यतो दूषितं बौद्धमतं विशेषतो निराकर्तुं तद्भेदानाह चतुरिति ॥ चतुष्प्रकारं तच्चोक्तं ॥।
yathāprāmāṇikatvājjainamataṃ na grāhyamevaṃ tanmataṃ saugatamatamapi kvacid grāhyaṃ na bhavati / nanu paramāptena buddharūpeṇa(piṇā) viṣṇunā kṛtamidaṃ kathaṃ na grāhyamityata uktam svayamiti // yadyapi saugatamataṃ svayaṃ viṣṇuścakāra tathāpi na grāhyamiti sambandhaḥ / īśa iti karaṇapāṭavamabhyupaiti / aśeṣaviditi tattvajñānam / abhyupagame kāraṇaṃ pramāṇaprasiddhiṃ hiśabdenāha / tarhi kuto na grāhyamityata uktam mohāyaiveti // yadyasmādasurāṇāṃ mohāyaiva taccakāra / ato 'surādhikāratvānna grāhyam / adhikriyante 'sminnityadhikāraḥ / asurāṇāmadhikāro 'surādhikārastasya bhāvastattvaṃ tasmāt / asurāḥ kuto mohanīyā ityata uktam ayogyānāmiti // vedamārga iti pūrveṇottareṇa ca sambaddhayate / etaduktaṃ bhavati / yadyapi bhagavānbuddhaḥ paṭukaraṇastattvajñānavāṃśca śrutyādisiddhaḥ / granthakaraṇādeva vivakṣuśca / naitāvatāpyāptaḥ / vipralambhakatvāt / yathoktam"tataḥ kalau sampravṛtte saṃmohāya suradviṣām / buddho nāmnā jinasutaḥ kīkaṭeṣu bhaviṣyati'; iti / atastaduktaṃ mokṣasvarūpaṃ heyameveti / *12,156* evaṃ sāmānyato dūṣitaṃ bauddhamataṃ viśeṣato nirākartuṃ tadbhedānāha caturiti // catuṣprakāraṃ taccoktaṃ ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति ॥।
iti ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषु चतुर्षु । ये शून्यमेव तत्त्वं वदन्ति ते मायिना यथाभूतं मोक्षमाचक्षते तादृशमेव ब्रूयुः । इयांस्तु विशेषः । मायिनो वेदः प्रमाणमित्यभिमानात्"परमं साम्यमुपैतिऽ"सो ऽश्नुते सर्वान्कामान्ऽ; इत्यादेर्वेदाच्छङ्कमानास्तस्यान्यथाव्याख्यानं विधाय स्वाभिमतं मोक्षं प्रतिपादयन्ति । तमोगुणो लक्ष्यते । अज्ञानकारणत्वात् । "प्रमादमोहौ तमसो भवतो ऽज्ञानमेव चऽ; इति वचनात् । तेन मोहिताः । *१२,१६१* एवं सामान्येनोक्तं स्पष्टमाचष्टे न किञ्चिदिति ॥ न किञ्चिनमुक्तयवस्थायामात्मात्मीयमथापि वा किञ्चिदित्यस्यैव विवरणम् । आत्माप्यथवाऽत्मीयमिति । आत्मेति (वि)ज्ञानमुच्यते । आत्मीयमिति ज्ञेयम् । तदुभयमपि मोक्षे नास्ति । *१२,१६२* शून्यवादो ऽपि द्विविधः । एकात्मवादो ऽनेकात्मवादश्चेति । तत्र प्रथम एव मुख्यसिद्धान्तः । मन्दानां तु बुद्धावारोहाय तु द्वितीयो ऽवतारितः । तदुभयसाधारणमुक्तवा विशेषं विवक्षुरादावाद्यमाह एकस्मिन्निति ॥ एकस्मिन् संसृतेर्मुक्ते न किञ्चिदवशिष्यते
teṣu caturṣu / ye śūnyameva tattvaṃ vadanti te māyinā yathābhūtaṃ mokṣamācakṣate tādṛśameva brūyuḥ / iyāṃstu viśeṣaḥ / māyino vedaḥ pramāṇamityabhimānāt"paramaṃ sāmyamupaiti'"so 'śnute sarvānkāmān'; ityādervedācchaṅkamānāstasyānyathāvyākhyānaṃ vidhāya svābhimataṃ mokṣaṃ pratipādayanti / tamoguṇo lakṣyate / ajñānakāraṇatvāt / "pramādamohau tamaso bhavato 'jñānameva ca'; iti vacanāt / tena mohitāḥ / *12,161* evaṃ sāmānyenoktaṃ spaṣṭamācaṣṭe na kiñciditi // na kiñcinamuktayavasthāyāmātmātmīyamathāpi vā kiñcidityasyaiva vivaraṇam / ātmāpyathavā'tmīyamiti / ātmeti (vi)jñānamucyate / ātmīyamiti jñeyam / tadubhayamapi mokṣe nāsti / *12,162* śūnyavādo 'pi dvividhaḥ / ekātmavādo 'nekātmavādaśceti / tatra prathama eva mukhyasiddhāntaḥ / mandānāṃ tu buddhāvārohāya tu dvitīyo 'vatāritaḥ / tadubhayasādhāraṇamuktavā viśeṣaṃ vivakṣurādāvādyamāha ekasminniti // ekasmin saṃsṛtermukte na kiñcidavaśiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्चित् चेतनमचेतनं च । एकमुक्तौ कुत एतदित्यत आह तदिति ॥ तत्संवृत्यैव भेदो ऽयं चेतनाचेतनात्मकः । दृश्यते संवृतेर्ध्वंसे निर्विशेषैव शून्यता
kiñcit cetanamacetanaṃ ca / ekamuktau kuta etadityata āha taditi // tatsaṃvṛtyaiva bhedo 'yaṃ cetanācetanātmakaḥ / dṛśyate saṃvṛterdhvaṃse nirviśeṣaiva śūnyatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यैकस्यैवात्मनः संवृत्याज्ञानेनैवायं परिदृश्यमानश्चेतनाचेतनात्मको, भिद्यत इति भेदः पदार्थसमूहो, दृश्यते । नतु परमार्थो नाप्यनेकाज्ञानकल्पितः । अतस्तस्यैकस्यैवात्मनः संवृतेर्ध्वंसे जाते सति शून्यतैव पारमार्थिकी (अव)विशिष्यत इति युक्तमेवेति । निर्विशेषेति शून्यस्य स्वरूपसङ्कीर्तनम् । संवृतेर्ध्वंस एव मोक्ष इति वक्ष्यति । निर्विशेषत्वमेव विवृणोति न सत्त्वमिति ॥ न सत्त्वं नैव चासत्त्वं शून्यतत्त्वस्य विद्यते । न सुखत्वं न दुःखत्वं न विशेषो ऽपि कश्चन
tasyaikasyaivātmanaḥ saṃvṛtyājñānenaivāyaṃ paridṛśyamānaścetanācetanātmako, bhidyata iti bhedaḥ padārthasamūho, dṛśyate / natu paramārtho nāpyanekājñānakalpitaḥ / atastasyaikasyaivātmanaḥ saṃvṛterdhvaṃse jāte sati śūnyataiva pāramārthikī (ava)viśiṣyata iti yuktameveti / nirviśeṣeti śūnyasya svarūpasaṅkīrtanam / saṃvṛterdhvaṃsa eva mokṣa iti vakṣyati / nirviśeṣatvameva vivṛṇoti na sattvamiti // na sattvaṃ naiva cāsattvaṃ śūnyatattvasya vidyate / na sukhatvaṃ na duḥkhatvaṃ na viśeṣo 'pi kaścana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्त्वं परसामान्यादिरूपम् । असत्त्वमभावप्रतियोगित्वम् । किंबहुना कश्चनापि विशेषो न विद्यते । *१२,१६४* ननु मोक्षस्तावदसन्न भवति । सदा संसारापत्तेः । अतः सता मोक्षेण सविशेषं शून्यमित्यत आह निर्विशेषमिति ॥ निर्विशेषं स्ययम्भातं निर्लेपमजरामरम् । शून्यं तत्त्वमसम्बाधं नानासंवृतिवर्जितम्
sattvaṃ parasāmānyādirūpam / asattvamabhāvapratiyogitvam / kiṃbahunā kaścanāpi viśeṣo na vidyate / *12,164* nanu mokṣastāvadasanna bhavati / sadā saṃsārāpatteḥ / ataḥ satā mokṣeṇa saviśeṣaṃ śūnyamityata āha nirviśeṣamiti // nirviśeṣaṃ syayambhātaṃ nirlepamajarāmaram / śūnyaṃ tattvamasambādhaṃ nānāsaṃvṛtivarjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शून्यं तत्त्वमेवासद्भिर्मोक्ष इत्युच्यते । नतु शून्यातिरिक्तो मोक्षो ऽस्ति । अतो न तेन सविशेषत्वम् । तर्हि सर्वदा मोक्षभावाच्छून्यभावनादेर्वैयर्थ्यमित्यतो निर्विशेषमित्याद्युक्तम् । स्वयम्भातमित्यस्यैव विवरणं मनोवाचामगोचरमिति । निर्लेपं धर्माधर्मरहितं अजरं च तदमरं च अजरामरम् । सम्बाधो वस्त्वन्तरोपमर्दः । असम्बाधमद्वितीयमिति यावत् । दोषाः कामादयः । न, केवलं शून्यं, मोक्षः किन्तु नानासंवृतिवर्जितत्वाद्युपलक्षितम् । उपलक्षणनिष्पत्तये च भावनाद्युपयोग इति । *१२,१६५* अज्ञाननिवृत्त्याद्युपलक्षितं शून्यमेव मोक्ष इत्येतत्कुत इत्यत आह नानेति ॥ ॥। नानासंवृतिदूषितम्
śūnyaṃ tattvamevāsadbhirmokṣa ityucyate / natu śūnyātirikto mokṣo 'sti / ato na tena saviśeṣatvam / tarhi sarvadā mokṣabhāvācchūnyabhāvanādervaiyarthyamityato nirviśeṣamityādyuktam / svayambhātamityasyaiva vivaraṇaṃ manovācāmagocaramiti / nirlepaṃ dharmādharmarahitaṃ ajaraṃ ca tadamaraṃ ca ajarāmaram / sambādho vastvantaropamardaḥ / asambādhamadvitīyamiti yāvat / doṣāḥ kāmādayaḥ / na, kevalaṃ śūnyaṃ, mokṣaḥ kintu nānāsaṃvṛtivarjitatvādyupalakṣitam / upalakṣaṇaniṣpattaye ca bhāvanādyupayoga iti / *12,165* ajñānanivṛttyādyupalakṣitaṃ śūnyameva mokṣa ityetatkuta ityata āha nāneti // ... nānāsaṃvṛtidūṣitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसृत्यवस्थं विज्ञेया ॥।
saṃsṛtyavasthaṃ vijñeyā ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यपि शून्यमेव संसारो मोक्षश्च । तथापि संसृतिरिति मोक्ष इत्यपि विशिष्यत एव । कथम् । स्थितया च ध्वस्तया च संवृत्यैव । उपलक्षणभेदादर्थभेदे सति न शब्दपर्यायत्वादिकमिति भावः । *१२,१६७* एवमेकात्मवादमुपन्यस्यानेकात्मवादं दर्शयति केचिदिति ॥ केचित् तेष्वन्यथा प्राहुः ॥।
yadyapi śūnyameva saṃsāro mokṣaśca / tathāpi saṃsṛtiriti mokṣa ityapi viśiṣyata eva / katham / sthitayā ca dhvastayā ca saṃvṛtyaiva / upalakṣaṇabhedādarthabhede sati na śabdaparyāyatvādikamiti bhāvaḥ / *12,167* evamekātmavādamupanyasyānekātmavādaṃ darśayati keciditi // kecit teṣvanyathā prāhuḥ ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुशब्देनैकात्मवादं स्वाभाविकानेकात्मवादमुपाधिकृतानेकात्मवादं च व्यावर्तयति । संवृत्या नानाभूतया संवृत्यावच्छिन्नमेव नतु स्वभावतः । संवृतेस्तत्कृतावच्छेदानां च मिथ्यात्वान्नानापुद्गलशब्दितमित्युक्तं भवतीति शेषः । ततः किमित्यत आह यस्येति ॥ यस्य शून्यैकरसता ज्ञानात् सा त्वपगच्छति । स पुद्गलत्वनिर्मुक्तो महाशून्यत्वमेष्यति
tuśabdenaikātmavādaṃ svābhāvikānekātmavādamupādhikṛtānekātmavādaṃ ca vyāvartayati / saṃvṛtyā nānābhūtayā saṃvṛtyāvacchinnameva natu svabhāvataḥ / saṃvṛtestatkṛtāvacchedānāṃ ca mithyātvānnānāpudgalaśabditamityuktaṃ bhavatīti śeṣaḥ / tataḥ kimityata āha yasyeti // yasya śūnyaikarasatā jñānāt sā tvapagacchati / sa pudgalatvanirmukto mahāśūnyatvameṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रानेकेष्वात्मसु यस्यात्मनस्तु शून्यैकरसताज्ञानाच्छून्याद्वितीयताज्ञानात्सा संवृतिरपगच्छति मूलसंवृतिर्व्यावृत्ता भवति । अन्या नश्यति । स पुद्गलत्वात्कर्तृत्वादिरूपान्निर्मुक्तो महाशून्यत्वमेष्यतीव । यस्तु संवृत्यावच्छिन्न आत्मा स पुद्गलभावेन दुःखान्यलं परमार्थबुद्धयैवानुभवति । इति प्राहुरिति सम्बन्धः । *१२,१६९* ॥। एवं मायिनश्चाहुरेकजीवत्ववादिनः
tatrānekeṣvātmasu yasyātmanastu śūnyaikarasatājñānācchūnyādvitīyatājñānātsā saṃvṛtirapagacchati mūlasaṃvṛtirvyāvṛttā bhavati / anyā naśyati / sa pudgalatvātkartṛtvādirūpānnirmukto mahāśūnyatvameṣyatīva / yastu saṃvṛtyāvacchinna ātmā sa pudgalabhāvena duḥkhānyalaṃ paramārthabuddhayaivānubhavati / iti prāhuriti sambandhaḥ / *12,169* ... evaṃ māyinaścāhurekajīvatvavādinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहुजीवमताश्चेति ॥। शून्यवाद्यभिमतमोक्षनिरासेन मायावाद्यभिमतो ऽपि निरस्तो भविष्यतीत्याशयेन यदुक्तं मायिनो यथेति सिद्धान्तसाम्यं तदुपपादयति (इत्ये)एवमिति ॥ एकजीवत्ववादिनो बहुजीवमताश्चेति द्विविधमायिनश्चैवं द्विविधशून्यवादिवदेव मोक्षस्वरूपमाहुः । एको जीवो यस्मिंल्लोके स तथोक्तस्तस्य भावस्तत्त्वं तद्वदन्तीत्येकजीवत्ववादिनः । बहवो जीवा यस्मिंस्तत्तथोक्तं बहुजीवमतं येषां ते बहुजीवमताः । *१२,१७०* ननु शून्यवादिनः संवृतिनिबन्धनः संसारस्तन्निवृत्तिश्च मोक्ष इत्याचक्षते । मायावादिनस्तु मायाहेतुको ऽयं संसारस्तन्निवृत्तिश्च मोक्ष इति । अतो वैषम्यमित्यत आह मायेति ॥ ॥। माया तेषां तु संवृतिः या शून्यवाद्यभ्युपगता संवृतिः सैव तेषां मायिनां माया । अनाद्यनिर्वाच्यत्वलक्षणस्य आवरणविक्षेपादेः कार्यस्य चैकत्वादिति भावः । शून्यवादिनः शून्यं तत्त्वमाहुर्मायावादिनस्तु ब्रह्म । अतो ऽस्ति वैषम्यमित्यत आह निर्विशेषत्वेति ॥ निर्विशेषत्ववाचैव शून्यं ब्रह्मैव नो भिदा
bahujīvamatāśceti ... śūnyavādyabhimatamokṣanirāsena māyāvādyabhimato 'pi nirasto bhaviṣyatītyāśayena yaduktaṃ māyino yatheti siddhāntasāmyaṃ tadupapādayati (itye)evamiti // ekajīvatvavādino bahujīvamatāśceti dvividhamāyinaścaivaṃ dvividhaśūnyavādivadeva mokṣasvarūpamāhuḥ / eko jīvo yasmiṃlloke sa tathoktastasya bhāvastattvaṃ tadvadantītyekajīvatvavādinaḥ / bahavo jīvā yasmiṃstattathoktaṃ bahujīvamataṃ yeṣāṃ te bahujīvamatāḥ / *12,170* nanu śūnyavādinaḥ saṃvṛtinibandhanaḥ saṃsārastannivṛttiśca mokṣa ityācakṣate / māyāvādinastu māyāhetuko 'yaṃ saṃsārastannivṛttiśca mokṣa iti / ato vaiṣamyamityata āha māyeti // ... māyā teṣāṃ tu saṃvṛtiḥ yā śūnyavādyabhyupagatā saṃvṛtiḥ saiva teṣāṃ māyināṃ māyā / anādyanirvācyatvalakṣaṇasya āvaraṇavikṣepādeḥ kāryasya caikatvāditi bhāvaḥ / śūnyavādinaḥ śūnyaṃ tattvamāhurmāyāvādinastu brahma / ato 'sti vaiṣamyamityata āha nirviśeṣatveti // nirviśeṣatvavācaiva śūnyaṃ brahmaiva no bhidā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शून्यं ब्रह्मेति चैतयोर्भिदा नो विद्यते । कुतः निर्विशेषत्वस्य वाचैव द्वाभ्यां द्वयोर्निर्विशेषत्वेनोक्तत्वात् । वैधर्म्यं खलु वस्तुनो भेदकम् । तच्चात्र नास्तीति द्वयोरपि सम्मतम् । अतः शब्दभेदमात्रं न वस्तुभेद इति । *१२,१७१* अथ मतम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म विज्ञानमानन्दं ब्रह्मैवेति श्रुत्यैव सत्यादिलक्षणं ब्रह्म सर्वतो व्यावर्तितं तत्कथं शून्यं ब्रह्मेति नो भिदेत्युच्यते इति । सत्यम् । सदादिलक्षणैर्ब्रह्म श्रुत्या सर्वतो व्यावर्तितमिति । तत्तु मायावादिमते नोपपद्यत इत्याशयवानाह सदिति ॥ सच्चित्सुखादिकं चैव किं कुतो ऽखण्डवादिनः सदादिकं च किमेव न किमपीत्यर्थः । तथाहि । सदादिकं किं ब्रह्मस्वरूपमुतान्यत् । आद्ये न लक्ष्यलक्षणभावः । अनेकपदवैयर्थ्यं च । न द्वितीयः । अखण्डवादित्वात् । यथा भवतां सत्यत्वादिकं ब्रह्मस्वरूपमपि तल्लक्षणं तथा ममापि किं न स्यादिति चेन्न । अस्माभिः विशेषशक्तया तन्निर्वाहाङ्गीकारात् । परेण तु कुतो निर्वाह्यमेतत् । मयापि विशेषो ऽङ्गीक्रियत इति चेत् । न । अखण्डवादित्वात् । *१२,१७२* यद्यपि सत्यादिपदप्रतिपाद्यवस्तुनि न भेदः । तथापि व्यावर्त्यानामसत्त्वादीनामस्त्येव अतस्तद्वयावृत्तिप्रयोजनानि तद्वाचीनि वानेकानि पदानि ब्रह्मणि वर्तन्त इत्यभ्युपगमात्कथमस्मन्मते श्रुत्यर्थानिर्वाह इत्यत आह व्यावर्त्येति ॥ व्यावर्त्यमात्रभेदस्तु विद्यते शून्यवादिनः
śūnyaṃ brahmeti caitayorbhidā no vidyate / kutaḥ nirviśeṣatvasya vācaiva dvābhyāṃ dvayornirviśeṣatvenoktatvāt / vaidharmyaṃ khalu vastuno bhedakam / taccātra nāstīti dvayorapi sammatam / ataḥ śabdabhedamātraṃ na vastubheda iti / *12,171* atha matam / satyaṃ jñānamanantaṃ brahma vijñānamānandaṃ brahmaiveti śrutyaiva satyādilakṣaṇaṃ brahma sarvato vyāvartitaṃ tatkathaṃ śūnyaṃ brahmeti no bhidetyucyate iti / satyam / sadādilakṣaṇairbrahma śrutyā sarvato vyāvartitamiti / tattu māyāvādimate nopapadyata ityāśayavānāha saditi // saccitsukhādikaṃ caiva kiṃ kuto 'khaṇḍavādinaḥ sadādikaṃ ca kimeva na kimapītyarthaḥ / tathāhi / sadādikaṃ kiṃ brahmasvarūpamutānyat / ādye na lakṣyalakṣaṇabhāvaḥ / anekapadavaiyarthyaṃ ca / na dvitīyaḥ / akhaṇḍavāditvāt / yathā bhavatāṃ satyatvādikaṃ brahmasvarūpamapi tallakṣaṇaṃ tathā mamāpi kiṃ na syāditi cenna / asmābhiḥ viśeṣaśaktayā tannirvāhāṅgīkārāt / pareṇa tu kuto nirvāhyametat / mayāpi viśeṣo 'ṅgīkriyata iti cet / na / akhaṇḍavāditvāt / *12,172* yadyapi satyādipadapratipādyavastuni na bhedaḥ / tathāpi vyāvartyānāmasattvādīnāmastyeva atastadvayāvṛttiprayojanāni tadvācīni vānekāni padāni brahmaṇi vartanta ityabhyupagamātkathamasmanmate śrutyarthānirvāha ityata āha vyāvartyeti // vyāvartyamātrabhedastu vidyate śūnyavādinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यावर्त्यमात्रभेदस्त्वित्येकदेशोत्कीर्तनेन सकलमप्युक्तमुपलक्षयति । एषा प्रक्रिया समस्ता शून्यवादिनो ऽपि मते ऽस्त्येवातो नैतयापि ब्रह्मशून्ययोर्भेदो वक्तुं शक्यते । शून्यवादिनो ऽपि विद्यत इति किमापादनेनोच्यते । नेत्याह अनृतादेरिति ॥ अनृतादेरपोहं तु स्वयमेव हि मन्यते सत्यादिपदार्थत्वेन शून्यविशेषणत्वेन चेति शेषः । मन्यते शून्यवादी । अपोहपदार्थवादिनो बौद्धा इति प्रसिद्धमेवेति हिशब्देनाह । "जाड्यसंवृविदुःखान्तपूर्वदोषविरोधि यद्ऽ; इति प्रसिद्धं च । आस्तां तावद्ब्रह्मशून्ययोर्विशेषप्रतिपादनं निर्विशेषयोः । विशेषो ऽस्तीति प्रतिज्ञैव तावदेषा नाङ्गं धत्ते । व्याहतत्वादिति भावेनाह निर्विशेषत्वत इति ॥ निर्विशेषत्वतो नैव विशेषो ब्रह्मशून्ययोः
vyāvartyamātrabhedastvityekadeśotkīrtanena sakalamapyuktamupalakṣayati / eṣā prakriyā samastā śūnyavādino 'pi mate 'styevāto naitayāpi brahmaśūnyayorbhedo vaktuṃ śakyate / śūnyavādino 'pi vidyata iti kimāpādanenocyate / netyāha anṛtāderiti // anṛtāderapohaṃ tu svayameva hi manyate satyādipadārthatvena śūnyaviśeṣaṇatvena ceti śeṣaḥ / manyate śūnyavādī / apohapadārthavādino bauddhā iti prasiddhameveti hiśabdenāha / "jāḍyasaṃvṛviduḥkhāntapūrvadoṣavirodhi yad'; iti prasiddhaṃ ca / āstāṃ tāvadbrahmaśūnyayorviśeṣapratipādanaṃ nirviśeṣayoḥ / viśeṣo 'stīti pratijñaiva tāvadeṣā nāṅgaṃ dhatte / vyāhatatvāditi bhāvenāha nirviśeṣatvata iti // nirviśeṣatvato naiva viśeṣo brahmaśūnyayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैव प्रतिज्ञातुं शक्यत इति शेषः । *१२,१७३* ननु मायावादिना वेदस्य प्रामाण्यं स्वतः प्रामाण्यं नित्यत्वं चाङ्गीकृत्य वेदवाक्यनिर्वाहो ऽयं कृतः । शून्यवादी तु वेदप्रामाण्यमेव नाङ्गीकुरुते । तत्कथमुक्तं व्यावर्त्यमात्रेति । तत्राह प्रामाण्यादीति ॥ प्रामाण्यादि च वेदस्य फलतः सममेव हि शब्दमात्रेण विषमम् । अर्थस्तु द्वयोरपि सम एव । तस्माद्वाक्यार्थनिर्वाहो ऽपि सम इत्युक्तमुपपन्नम् । वेदवाक्यपुरस्कारस्तु मायावादिनां छद्ममात्रं प्रमेयं तु समानमेवेति भावः । कथं फलतः समानमित्यत आह अतत्त्वावेदकमिति ॥ अतत्त्वावेदकं यस्मात् प्रमाणं तेन कथ्यते वेद इति वर्तते । सर्वमपि प्रमाणमिति वा । तेन मायावादिना । कथ्यते अविद्यावद्विषयाणि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि शास्त्राणि चेत्यादाविति शेषः । अतत्त्वावेदकत्वे ऽङ्गीकृते ऽपि कुतः सममित्यत आह अतत्त्वावेदकत्वमिति ॥ *१२,१७४* अतत्त्वावेदकत्वं यदप्रामाण्यं सतां मतम्
naiva pratijñātuṃ śakyata iti śeṣaḥ / *12,173* nanu māyāvādinā vedasya prāmāṇyaṃ svataḥ prāmāṇyaṃ nityatvaṃ cāṅgīkṛtya vedavākyanirvāho 'yaṃ kṛtaḥ / śūnyavādī tu vedaprāmāṇyameva nāṅgīkurute / tatkathamuktaṃ vyāvartyamātreti / tatrāha prāmāṇyādīti // prāmāṇyādi ca vedasya phalataḥ samameva hi śabdamātreṇa viṣamam / arthastu dvayorapi sama eva / tasmādvākyārthanirvāho 'pi sama ityuktamupapannam / vedavākyapuraskārastu māyāvādināṃ chadmamātraṃ prameyaṃ tu samānameveti bhāvaḥ / kathaṃ phalataḥ samānamityata āha atattvāvedakamiti // atattvāvedakaṃ yasmāt pramāṇaṃ tena kathyate veda iti vartate / sarvamapi pramāṇamiti vā / tena māyāvādinā / kathyate avidyāvadviṣayāṇi pratyakṣādīni pramāṇāni śāstrāṇi cetyādāviti śeṣaḥ / atattvāvedakatve 'ṅgīkṛte 'pi kutaḥ samamityata āha atattvāvedakatvamiti // *12,174* atattvāvedakatvaṃ yadaprāmāṇyaṃ satāṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् यस्मात् सतां विदुषाम् । नानाविधानि लक्षणानि प्रणयन्तो ऽपि परीक्षका अतत्त्वावेदकव्यावृत्तये प्रयतन्त एव । अनुभूतिः प्रमाणमिति वदताप्यतत्त्वावेदकाभावाभिमानेनैव न प्रयत्नः कृतः । न पुनरतत्त्वावेदकस्यापि प्रामाण्याभिप्रायेण । अतो मायावादिनाभ्युपगतं वेदप्रामाण्यं नामाप्रामाण्यमेव । प्रामाण्याभावे च तत्स्वतस्त्वं दूरोत्सारितम् । नित्यत्वव्युत्पादनं च व्यर्थमेवेति । *१२,१७६* नन्वतत्त्वावेदकत्वे ऽपि यस्य विषयो ब्रह्मज्ञानात्प्रागेव बाध्यते तदप्रमाणम् । यस्य तु विषयो ब्रह्मज्ञानेनैव बाध्यस्तदतत्त्वावेदकं प्रमाणमिति विभागः । वेदविषयस्तु ब्रह्मज्ञानेनैव बाध्यते । अतस्तस्य प्रामाण्यमित्याशयेनाशङ्कते दीर्घेति ॥ दीर्घभ्रान्तिकरी चेत् स्यादतत्त्वावेदकप्रमा
yat yasmāt satāṃ viduṣām / nānāvidhāni lakṣaṇāni praṇayanto 'pi parīkṣakā atattvāvedakavyāvṛttaye prayatanta eva / anubhūtiḥ pramāṇamiti vadatāpyatattvāvedakābhāvābhimānenaiva na prayatnaḥ kṛtaḥ / na punaratattvāvedakasyāpi prāmāṇyābhiprāyeṇa / ato māyāvādinābhyupagataṃ vedaprāmāṇyaṃ nāmāprāmāṇyameva / prāmāṇyābhāve ca tatsvatastvaṃ dūrotsāritam / nityatvavyutpādanaṃ ca vyarthameveti / *12,176* nanvatattvāvedakatve 'pi yasya viṣayo brahmajñānātprāgeva bādhyate tadapramāṇam / yasya tu viṣayo brahmajñānenaiva bādhyastadatattvāvedakaṃ pramāṇamiti vibhāgaḥ / vedaviṣayastu brahmajñānenaiva bādhyate / atastasya prāmāṇyamityāśayenāśaṅkate dīrgheti // dīrghabhrāntikarī cet syādatattvāvedakapramā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगमस्य वेदस्य । कुतः । अल्पेन कालेनानिवर्त्यत्वाद्यो महान्मोहस्तत्प्रदत्वतः । अप्रामाण्ये विशेषाभावे ऽपि तद्धेतुकानर्थातिशयाभिप्रायेणाधिक्यादित्युक्तमिति भावः । द्वितीये अतिप्रसङ्गमाह तलेति ॥ तलनैल्यादिविज्ञानमाकाशे मानतांव्रजेत् तलमिन्द्रनीलं तस्य नैल्यमिव नैल्यं तलनैल्यम् । आदिपदार्थं स्वयमेव भाष्यकृद्विवृणोति छत्रेति ॥ छत्राकारत्वविज्ञानंचन्द्रप्रादेशतामतिः
āgamasya vedasya / kutaḥ / alpena kālenānivartyatvādyo mahānmohastatpradatvataḥ / aprāmāṇye viśeṣābhāve 'pi taddhetukānarthātiśayābhiprāyeṇādhikyādityuktamiti bhāvaḥ / dvitīye atiprasaṅgamāha taleti // talanailyādivijñānamākāśe mānatāṃvrajet talamindranīlaṃ tasya nailyamiva nailyaṃ talanailyam / ādipadārthaṃ svayameva bhāṣyakṛdvivṛṇoti chatreti // chatrākāratvavijñānaṃcandraprādeśatāmatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यथा"न खलु नाग इति नग इति वा पदात्कुञ्जरं गिरिं वा प्रतिपद्यमाना भवन्ति भ्रान्ताऽ; इति वर्णदैर्घ्यादिज्ञानं कथमुदाहरेत् । *१२,१७९* किं चैवंविधं वेदप्रामाण्यं शून्यवादिनाप्यङ्गीकृतमेवेति कुतो ऽयं विशेषः । न सर्वस्यापि वेदस्य मायावादिनातत्त्वावेदकत्वमुच्यते । किं नाम विधिप्रतिषेधविषयस्य । अद्वितीयं तत्त्वं प्रतिपादयतस्तत्त्वमसीत्यादेर्महावाक्यस्य निर्विशेषं सच्चिदानन्दात्मकं तत्पदार्थं प्रतिपादयतो"यत्तदद्रेश्यमग्राह्यम्ऽ"सत्यं ज्ञानम्ऽ; इत्यादेरवान्तरवाक्यस्य च तत्त्वावेदकत्वमङ्गीक्रियत एव, न चैवं शून्यवादिना, इत्यतः कथं साम्यमित्यतः शून्यवादिनाप्येवमेवाङ्गीक्रियते । तत्त्वावेदकत्वं हि न विषयविसंवादाभावातिरिक्तं किञ्चिदस्ति । वाक्यद्वयार्थस्य चाविसंवादः शून्यवादिनाप्यङ्गी(कृत)क्रियत एवेत्याशयवान्महावाक्यार्थाङ्गीकारं तावद्दर्शयति निर्भेदत्वं त्विति ॥ निर्भेदत्वं तु शून्यस्य तेनाप्यङ्गीकृतं सदा तेन शून्यवादिना अपि, सदेत्यनेन स्वयमेव नास्मदापादनेनेति सूचयति । *१२,१८०* अवान्तरवाक्यार्थाङ्गीकारो ऽपि द्वयोः समान इति दर्शयन्निर्विशेषत्वं तावदुभयसम्मतमित्याह सत्त्वेति ॥ सत्त्वासत्त्वादिधर्माणामभाव उभयोर्मतः
anyathā"na khalu nāga iti naga iti vā padātkuñjaraṃ giriṃ vā pratipadyamānā bhavanti bhrāntā'; iti varṇadairghyādijñānaṃ kathamudāharet / *12,179* kiṃ caivaṃvidhaṃ vedaprāmāṇyaṃ śūnyavādināpyaṅgīkṛtameveti kuto 'yaṃ viśeṣaḥ / na sarvasyāpi vedasya māyāvādinātattvāvedakatvamucyate / kiṃ nāma vidhipratiṣedhaviṣayasya / advitīyaṃ tattvaṃ pratipādayatastattvamasītyādermahāvākyasya nirviśeṣaṃ saccidānandātmakaṃ tatpadārthaṃ pratipādayato"yattadadreśyamagrāhyam'"satyaṃ jñānam'; ityāderavāntaravākyasya ca tattvāvedakatvamaṅgīkriyata eva, na caivaṃ śūnyavādinā, ityataḥ kathaṃ sāmyamityataḥ śūnyavādināpyevamevāṅgīkriyate / tattvāvedakatvaṃ hi na viṣayavisaṃvādābhāvātiriktaṃ kiñcidasti / vākyadvayārthasya cāvisaṃvādaḥ śūnyavādināpyaṅgī(kṛta)kriyata evetyāśayavānmahāvākyārthāṅgīkāraṃ tāvaddarśayati nirbhedatvaṃ tviti // nirbhedatvaṃ tu śūnyasya tenāpyaṅgīkṛtaṃ sadā tena śūnyavādinā api, sadetyanena svayameva nāsmadāpādaneneti sūcayati / *12,180* avāntaravākyārthāṅgīkāro 'pi dvayoḥ samāna iti darśayannirviśeṣatvaṃ tāvadubhayasammatamityāha sattveti // sattvāsattvādidharmāṇāmabhāva ubhayormataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्त्वस्येति शेषः । उभयोर्मायावादिशून्यवादिनोर्मतः सम्मतः । सत्यत्वमपि शून्यवादिनाङ्गीक्रियत इत्याशयेन शून्यं नामासत्तस्य सत्त्वं कथमित्यत आह नहीति ॥ न हि सत्प्रतियोगित्वं शून्यत्वं तेन चेष्यते सत्प्रतियोगित्वं सद्विरोधित्वमसत्त्वम् । तेन च शून्यवादिनापि । निर्विशेषत्वाभिप्रायेण शून्यमित्युच्यते नासत्त्वाभिप्रायेण । तत्त्वमित्यङ्गीकारादिति भावः । आनन्दतापि शून्यवादिना अभ्युपगम्यत इति वक्तुं मायावाद्यभ्युपगतानन्दतां तावदनुवदति नचेति ॥ न च दुःखविरोधित्वादन्या ह्यानन्दतेष्यते
tattvasyeti śeṣaḥ / ubhayormāyāvādiśūnyavādinormataḥ sammataḥ / satyatvamapi śūnyavādināṅgīkriyata ityāśayena śūnyaṃ nāmāsattasya sattvaṃ kathamityata āha nahīti // na hi satpratiyogitvaṃ śūnyatvaṃ tena ceṣyate satpratiyogitvaṃ sadvirodhitvamasattvam / tena ca śūnyavādināpi / nirviśeṣatvābhiprāyeṇa śūnyamityucyate nāsattvābhiprāyeṇa / tattvamityaṅgīkārāditi bhāvaḥ / ānandatāpi śūnyavādinā abhyupagamyata iti vaktuṃ māyāvādyabhyupagatānandatāṃ tāvadanuvadati naceti // na ca duḥkhavirodhitvādanyā hyānandateṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मायिना ॥। दुःखविरोधित्वमेवानन्दत्वं नतु धर्मरूपं किमपीत्यर्थः । हिशब्देनानृतजडविरोधीत्यादितत्प्रसिद्धिं सूचयति । ततः किमित्यत आह शून्येति ॥ ॥। शून्यपक्षे ऽपि ॥। तत्समानमिति शेषः । "जाड्यसंवृतिदुःखान्तपूर्वदोषविरोधि यद्ऽ; इत्यादितद्वचनात् । ज्ञानत्वाङ्गीकारं दर्शयति ज्ञानमिति ॥ ॥। ज्ञानं जाड्यविरोधि च ज्ञानं च जाड्यविरोधिस्वरूपमेवोच्यते मायिना । तच्छून्यवादिनो ऽपि समानमित्यर्थः । स्यादेतत् । मायावादिना ब्रह्मणो निर्विशेषत्वादिकमङ्गीक्रियते शून्यवादिना तु शून्यस्य । तत्कथं साम्यमित्यतो मैवम् । ब्रह्मशून्ययोर्भेदाभावस्योक्तत्वादित्याह धर्मा इति ॥ धर्माः के ऽपि न सन्त्येव को विशेषस्ततस्तयोः
māyinā ... duḥkhavirodhitvamevānandatvaṃ natu dharmarūpaṃ kimapītyarthaḥ / hiśabdenānṛtajaḍavirodhītyāditatprasiddhiṃ sūcayati / tataḥ kimityata āha śūnyeti // ... śūnyapakṣe 'pi ... tatsamānamiti śeṣaḥ / "jāḍyasaṃvṛtiduḥkhāntapūrvadoṣavirodhi yad'; ityāditadvacanāt / jñānatvāṅgīkāraṃ darśayati jñānamiti // ... jñānaṃ jāḍyavirodhi ca jñānaṃ ca jāḍyavirodhisvarūpamevocyate māyinā / tacchūnyavādino 'pi samānamityarthaḥ / syādetat / māyāvādinā brahmaṇo nirviśeṣatvādikamaṅgīkriyate śūnyavādinā tu śūnyasya / tatkathaṃ sāmyamityato maivam / brahmaśūnyayorbhedābhāvasyoktatvādityāha dharmā iti // dharmāḥ ke 'pi na santyeva ko viśeṣastatastayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शून्यपक्षसदृशपक्षाणाम् । कथम् । तद्विरुद्धस्य स्वपक्षस्य साधनेनैवार्थात् । एतदुक्तं भवति । नाद्वैतं सूत्रकारस्य सिद्धान्तः । तेन तस्य दूषितत्वात् । पृथगुपदेशादित्यादिना तद्विरुद्धाथर्स्य साधितत्वात् । नहि तस्य दुष्यतामननुसन्दधत्तद्विरुद्धं साधयतीति सम्भवतीति । न केवलमर्थाद्दूषणं कृतं किन्तु"नाभाव उपलब्धेःऽ; इत्याद्युक्तितो ऽपीत्याह नाभाव इति ॥ ॥। नाभाव इति चोक्तितः
śūnyapakṣasadṛśapakṣāṇām / katham / tadviruddhasya svapakṣasya sādhanenaivārthāt / etaduktaṃ bhavati / nādvaitaṃ sūtrakārasya siddhāntaḥ / tena tasya dūṣitatvāt / pṛthagupadeśādityādinā tadviruddhātharsya sādhitatvāt / nahi tasya duṣyatāmananusandadhattadviruddhaṃ sādhayatīti sambhavatīti / na kevalamarthāddūṣaṇaṃ kṛtaṃ kintu"nābhāva upalabdheḥ'; ityādyuktito 'pītyāha nābhāva iti // ... nābhāva iti coktitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं सप्रभेदं शून्यवाद्यभिमतं मोक्षमनूद्य साधारणदोषेण तावद्दूषयन् यः शून्यवादिना"प्रदीपस्येव निर्वाणं विमोक्षस्तस्य तायिन (भाविनः)ऽ; इत्यात्मविनाशो मोक्ष उक्तस्तं दूषयति आत्मेति ॥ आत्माभावे पुमर्थः क ॥। मोक्ष इति वक्ष्यमाणं सिंहावलोकनन्यायेनेहा(नेनेहा)पि सम्बद्धयते । आत्मनो ऽभावे विनाशे सति मोक्षः कः किंसम्बन्धी पुमर्थः । एतदुक्तं भवति । आत्मविनाशलक्षणो मोक्षः किमात्मनः फलमुतानात्मनः । नाद्यः । तस्याभावात् । नहि फलिनो ऽभावे फलमुपपद्यते । धर्मादिषु तथा दर्शनात् । न द्वितीयः । आत्मनाशे ऽनात्मनो ऽप्यभावात् । भावे ऽप्यपुरुषार्थत्वप्रसङ्गात् । अनात्मनस्तेनोपकाराभावाच्चेति । नन्वात्मन एवायम् । धर्मादिवदभ्युदयत्वाभावादसमानकालताप्युपपद्यत इत्यत आह आत्मेति ॥ मोक्षः कः पुमर्थः पुमर्थो न भवेदित्यर्थः । तत्र हेतुमाह इष्यस्येति ॥ *१२,१८३* ॥। इष्टस्यात्मावधिर्यतः *१२,१८५* यद्वाऽत्माभावे सति मोक्षः कः पुमर्थः किमिष्यावाप्तिरूपो ऽथानिष्यनिवृत्तिरूप इत्यर्थः । नाद्यः । तत्र हेतुः इष्यस्येति ॥ सर्वस्याप्यात्मेतरस्येष्यस्यात्मावधिराश्रयो यतः । आत्मार्थं हि सर्वमिष्यम् । स चेन्न स्यात्तदा कस्यायं पुरुषार्थः स्यादित्यर्थः । न द्वितीयः । तत्र हेतुः इष्यस्येति ॥ अनिष्यनिवृत्तिरपि पुरुषार्थो भवन्ती तदा स्याद्यदीष्यं न विहन्यात् । तद्विधाते ऽपि वा यदि महतो ऽनिष्यस्य विघातिनी स्यात् । तथा लोके दर्शनात् । नहि कश्चिन्महदिष्यं विनाश्य अल्पानिष्यनिवृत्तिं कुर्वाणः प्रेक्षावानुपलभ्यते । आत्मा च सर्वतो ऽपीष्यतमः । तद्विघातेन भवन्त्यनिष्यनिवृत्तिः कथं पुरुषार्थो भवेत् । रोगादिपीडिता उद्बन्धादिनाऽत्मविनाशं कुर्वन्तो दृश्यन्त इति चेन्न । रोगाद्यायतनदेहपरित्यागेनात्मानं निर्दुःखीकर्तुमेव तेषां प्रवृत्तेः । निर्दुःखो भूयासमिति हि सर्वस्याशीः । नतु न भूयासमिति । देहात्मविवेकज्ञानविधुरास्त्वात्मनाशायैव प्रयतन्त इति चेन्न । तेषामप्रेक्षावत्त्वेनात्रानुदाहार्यत्वात् । उपपादितं चैतत् । यत्पशवो ऽपि देहात्मविवेकज्ञानवन्त इति । *१२,१८६फ़्।* ननु दुःखात्यन्तनिवृत्तिस्तावदवश्यमेष्यव्या । सा च कारणनिवृत्त्यैव भवति नान्यथा । कारणं च दुःखस्यात्मैव । अधर्मार्जनादाधारत्वाच्च । तत्कथमात्मनाशेन शून्यभावापत्तिर्नेष्यत इति चेत् । मैवम् । न ह्यात्मैव दुःखकारणम् । किन्तु जागर एव भावात्सुप्तावभावादन्वयव्यतिरेकाभ्यां शरीरेन्द्रियविषयवेदनादिकमपि । ततो ज्ञानभोगाभ्यां कर्मणि क्षीणे निर्बीजस्य देहादेरनुत्पादे सामग्रीवैकल्येन दुःखानुत्पादस्य सम्भवात्किमात्मनाशकल्पनया । कुतो विनिगमनमिति चेत् । सर्वस्याप्यात्मार्थत्वात् । आत्मनश्चात्यन्ताभ्यर्हितत्वादिति ब्रूमः । विप्रकृष्टव्ययेन हि साध्यासिद्धौ सन्निकृष्टव्ययं प्रेक्षावन्तः कुर्वन्ति । तस्मात्"आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्ऽ; इति न्यायेन दुःखं जिहासताऽत्मावधिकस्यैव कारणस्य मोक्ष एष्यव्यो न त्वात्मनो ऽपीति युक्तमुत्पश्यामः । तदेतत्सूचयन्विपक्षे बाधकमाह यदीति ॥ *१२,१८७* यदि नात्मावधिर्मोक्षो मोक्षः स्याद् घटशून्यता यद्यस्मादभिमतप्रकारेणात्मावधिर्मोक्षो न भवेत् । आत्मव्यतिरिक्तानां दुःखकारणानां देहादीनामेव निवृत्तिरात्मनस्तु स्वरूपेणावस्थानमिति पक्षो यदि न स्यादित्यर्थः । आत्मनो ऽपि शून्यतापत्तिर्यदि स्यादिति यावत् । तदा घटशून्यतापि देवदत्तस्य मोक्षः स्यात् । तथाच साधनानुष्ठानवैयर्थ्यम् । घटशून्यतायाः पारिव्राज्यादिकारणानपेक्षत्वात् । *१२,१८८* ननु कुतो ऽयं प्रसङ्गो ऽविशेषादिति चेन्न । आत्मशून्यता घटशून्यतेति भवद्भिरेव विशेषस्योक्तत्वादित्यत आह कल्पितत्वादिति ॥ कल्पितत्वाद् विशेषाणां ॥। न खल्वत्र शून्यताशब्देनाभावो ऽभिधीयते । "भावार्थप्रतियोगित्वं भावत्वं वा न तत्त्वतः । यस्य"इत्यभिधानात् किन्तु (वि) नष्ट आत्मा घटश्च । तौ चाप्रामाणिकौ । नच तथाविधयोर्विशेषाः प्रामाणिकाः सम्भवन्ति । नहि तुरगृङ्गं शशृङ्गं च व्यावर्तकधर्मवती इति सम्भवतः । तस्मादात्मशून्यता घटशून्यतेति व्यवहर्तृभिः केवलं व्यवहारार्थं विशेषाः कल्पिता इत्यङ्गीकार्यम् । तथाच नाविशेषो ऽसिद्ध इति । दूषणातिदेशार्थं प्राङ्मतसाम्यमुपपादितम् । अतः शून्यवादिनां दूषणं मायावादिनामतिदिशति मायिनो ऽपीति ॥ ॥। मायिनो ऽपि समं हि तत्
evaṃ saprabhedaṃ śūnyavādyabhimataṃ mokṣamanūdya sādhāraṇadoṣeṇa tāvaddūṣayan yaḥ śūnyavādinā"pradīpasyeva nirvāṇaṃ vimokṣastasya tāyina (bhāvinaḥ)'; ityātmavināśo mokṣa uktastaṃ dūṣayati ātmeti // ātmābhāve pumarthaḥ ka ... mokṣa iti vakṣyamāṇaṃ siṃhāvalokananyāyenehā(nenehā)pi sambaddhayate / ātmano 'bhāve vināśe sati mokṣaḥ kaḥ kiṃsambandhī pumarthaḥ / etaduktaṃ bhavati / ātmavināśalakṣaṇo mokṣaḥ kimātmanaḥ phalamutānātmanaḥ / nādyaḥ / tasyābhāvāt / nahi phalino 'bhāve phalamupapadyate / dharmādiṣu tathā darśanāt / na dvitīyaḥ / ātmanāśe 'nātmano 'pyabhāvāt / bhāve 'pyapuruṣārthatvaprasaṅgāt / anātmanastenopakārābhāvācceti / nanvātmana evāyam / dharmādivadabhyudayatvābhāvādasamānakālatāpyupapadyata ityata āha ātmeti // mokṣaḥ kaḥ pumarthaḥ pumartho na bhavedityarthaḥ / tatra hetumāha iṣyasyeti // *12,183* ... iṣṭasyātmāvadhiryataḥ *12,185* yadvā'tmābhāve sati mokṣaḥ kaḥ pumarthaḥ kimiṣyāvāptirūpo 'thāniṣyanivṛttirūpa ityarthaḥ / nādyaḥ / tatra hetuḥ iṣyasyeti // sarvasyāpyātmetarasyeṣyasyātmāvadhirāśrayo yataḥ / ātmārthaṃ hi sarvamiṣyam / sa cenna syāttadā kasyāyaṃ puruṣārthaḥ syādityarthaḥ / na dvitīyaḥ / tatra hetuḥ iṣyasyeti // aniṣyanivṛttirapi puruṣārtho bhavantī tadā syādyadīṣyaṃ na vihanyāt / tadvidhāte 'pi vā yadi mahato 'niṣyasya vighātinī syāt / tathā loke darśanāt / nahi kaścinmahadiṣyaṃ vināśya alpāniṣyanivṛttiṃ kurvāṇaḥ prekṣāvānupalabhyate / ātmā ca sarvato 'pīṣyatamaḥ / tadvighātena bhavantyaniṣyanivṛttiḥ kathaṃ puruṣārtho bhavet / rogādipīḍitā udbandhādinā'tmavināśaṃ kurvanto dṛśyanta iti cenna / rogādyāyatanadehaparityāgenātmānaṃ nirduḥkhīkartumeva teṣāṃ pravṛtteḥ / nirduḥkho bhūyāsamiti hi sarvasyāśīḥ / natu na bhūyāsamiti / dehātmavivekajñānavidhurāstvātmanāśāyaiva prayatanta iti cenna / teṣāmaprekṣāvattvenātrānudāhāryatvāt / upapāditaṃ caitat / yatpaśavo 'pi dehātmavivekajñānavanta iti / *12,186f.* nanu duḥkhātyantanivṛttistāvadavaśyameṣyavyā / sā ca kāraṇanivṛttyaiva bhavati nānyathā / kāraṇaṃ ca duḥkhasyātmaiva / adharmārjanādādhāratvācca / tatkathamātmanāśena śūnyabhāvāpattirneṣyata iti cet / maivam / na hyātmaiva duḥkhakāraṇam / kintu jāgara eva bhāvātsuptāvabhāvādanvayavyatirekābhyāṃ śarīrendriyaviṣayavedanādikamapi / tato jñānabhogābhyāṃ karmaṇi kṣīṇe nirbījasya dehāderanutpāde sāmagrīvaikalyena duḥkhānutpādasya sambhavātkimātmanāśakalpanayā / kuto vinigamanamiti cet / sarvasyāpyātmārthatvāt / ātmanaścātyantābhyarhitatvāditi brūmaḥ / viprakṛṣṭavyayena hi sādhyāsiddhau sannikṛṣṭavyayaṃ prekṣāvantaḥ kurvanti / tasmāt"ātmārthe pṛthivīṃ tyajet'; iti nyāyena duḥkhaṃ jihāsatā'tmāvadhikasyaiva kāraṇasya mokṣa eṣyavyo na tvātmano 'pīti yuktamutpaśyāmaḥ / tadetatsūcayanvipakṣe bādhakamāha yadīti // *12,187* yadi nātmāvadhirmokṣo mokṣaḥ syād ghaṭaśūnyatā yadyasmādabhimataprakāreṇātmāvadhirmokṣo na bhavet / ātmavyatiriktānāṃ duḥkhakāraṇānāṃ dehādīnāmeva nivṛttirātmanastu svarūpeṇāvasthānamiti pakṣo yadi na syādityarthaḥ / ātmano 'pi śūnyatāpattiryadi syāditi yāvat / tadā ghaṭaśūnyatāpi devadattasya mokṣaḥ syāt / tathāca sādhanānuṣṭhānavaiyarthyam / ghaṭaśūnyatāyāḥ pārivrājyādikāraṇānapekṣatvāt / *12,188* nanu kuto 'yaṃ prasaṅgo 'viśeṣāditi cenna / ātmaśūnyatā ghaṭaśūnyateti bhavadbhireva viśeṣasyoktatvādityata āha kalpitatvāditi // kalpitatvād viśeṣāṇāṃ ... na khalvatra śūnyatāśabdenābhāvo 'bhidhīyate / "bhāvārthapratiyogitvaṃ bhāvatvaṃ vā na tattvataḥ / yasya"ityabhidhānāt kintu (vi) naṣṭa ātmā ghaṭaśca / tau cāprāmāṇikau / naca tathāvidhayorviśeṣāḥ prāmāṇikāḥ sambhavanti / nahi turagṛṅgaṃ śaśṛṅgaṃ ca vyāvartakadharmavatī iti sambhavataḥ / tasmādātmaśūnyatā ghaṭaśūnyateti vyavahartṛbhiḥ kevalaṃ vyavahārārthaṃ viśeṣāḥ kalpitā ityaṅgīkāryam / tathāca nāviśeṣo 'siddha iti / dūṣaṇātideśārthaṃ prāṅmatasāmyamupapāditam / ataḥ śūnyavādināṃ dūṣaṇaṃ māyāvādināmatidiśati māyino 'pīti // ... māyino 'pi samaṃ hi tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संवलितरूपे तदप्यस्तीत्यत इयमाशीरिति चासत् । तस्य सर्वथाप्यबुद्धिस्थत्वात् । आशासनं च साकारमेव । निराकारस्य तदनुपपत्तेः । नचान्यस्यान्यस्मिन्निरुपाधिकः प्रेमा सम्भवतीतीदमेवेष्यतमम् । एवं तर्हि देहादिसहितत्वस्यापीष्टत्वात्तन्नाशेन भवतामपि मोक्षस्यापुरुषार्थत्वं स्यादिति चेन्न । परमेष्यलाभहेतोरल्पेष्टनाशस्यापि पुरुषार्थत्वेन लोके दृष्टत्वात् । ब्रह्मभावश्च न शून्यभावाद्भिद्यत इत्युपपादितम् । आनन्दरूपता च वाङ्मात्रमित्युक्तमेव । किं चानन्दत्वमपि न पुरुषार्थः । नहि कश्चिदानन्दो भूयासमित्याशास्ते । किन्तु तमनुभूयासमिति । नचानुभाव्यत्वं परेणेष्यते । अनुभवितुरन्यस्याभावात् । स्वस्मिन्कर्मकर्तृभावानभ्युपगमात् । *१२,१९१* अपि चानन्दत्वं प्राक् सिद्धमिति न पुरुषेणार्थनीयम् । प्रागविद्यावृतं न प्रकाशते पश्चादविद्यावरणापगमे प्रकाशते ऽतो नैवमिति चेन्न । प्रागपि स्वरूपस्य स्वयंप्रकाशमानताभ्युपगमात् । तन्मात्रस्य चानन्दस्याप्रकाशानुपपत्तेः । प्रकाशमानो ऽप्यानन्दो न विशदः प्रकाशत इति चेन्न । निर्विशेषत्वात् । वैशद्यावैशद्ययोश्च विशेषनिबन्धनत्वात् । यद्धि सह विशेषैः प्रकाशते तद्विशदमुच्यते । यत्तु साधारणधर्मैः सह तदविशदमिति । अविद्यावरणापगमे प्रकाशत इति च को ऽर्थः । किं प्रतीयत इति उत प्रत्येतीति । नोभावपि । अनङ्गीकारात् । प्रदीपः प्रकाशत इति को ऽथर् इति चेत् । भास्वररूपवान्वर्तत इति न किञ्चिदेतत् । तदिदं सूचितं हिशब्देन । *१२,१९५* ननु निर्विशेषां शून्यतां मोक्षमाचक्ष्महे । तल्प्रत्ययो ऽपि हि व्यवहारार्थमेव उपादीयते नतु कमपि धर्मं प्रतिपादयति । घटशून्यता तु सविशेषा घटेन विशेषितत्वात् । तत्कथमतिप्रसङ्ग इति चेन्न । विवक्षिताया अपि शून्यताया एवमेवात्मशून्यतेत्यात्ना विशेषितत्वेन सविशेषत्वदर्शनादमोक्षत्वप्रसङ्गात् । अथैवमात्मशून्यताया विशेषे दृश्यमाने ऽपि केनचिदभिसन्धिना निर्विशेषतोच्यते तत्राह दृश्यमान इति ॥ दृश्यमाने विशेषे ऽपि यदि चेदविशेषता । घटाभावो ऽविशेषः स्यात् पाश्चात्यश्चेदनागतः
saṃvalitarūpe tadapyastītyata iyamāśīriti cāsat / tasya sarvathāpyabuddhisthatvāt / āśāsanaṃ ca sākārameva / nirākārasya tadanupapatteḥ / nacānyasyānyasminnirupādhikaḥ premā sambhavatītīdameveṣyatamam / evaṃ tarhi dehādisahitatvasyāpīṣṭatvāttannāśena bhavatāmapi mokṣasyāpuruṣārthatvaṃ syāditi cenna / parameṣyalābhahetoralpeṣṭanāśasyāpi puruṣārthatvena loke dṛṣṭatvāt / brahmabhāvaśca na śūnyabhāvādbhidyata ityupapāditam / ānandarūpatā ca vāṅmātramityuktameva / kiṃ cānandatvamapi na puruṣārthaḥ / nahi kaścidānando bhūyāsamityāśāste / kintu tamanubhūyāsamiti / nacānubhāvyatvaṃ pareṇeṣyate / anubhavituranyasyābhāvāt / svasminkarmakartṛbhāvānabhyupagamāt / *12,191* api cānandatvaṃ prāk siddhamiti na puruṣeṇārthanīyam / prāgavidyāvṛtaṃ na prakāśate paścādavidyāvaraṇāpagame prakāśate 'to naivamiti cenna / prāgapi svarūpasya svayaṃprakāśamānatābhyupagamāt / tanmātrasya cānandasyāprakāśānupapatteḥ / prakāśamāno 'pyānando na viśadaḥ prakāśata iti cenna / nirviśeṣatvāt / vaiśadyāvaiśadyayośca viśeṣanibandhanatvāt / yaddhi saha viśeṣaiḥ prakāśate tadviśadamucyate / yattu sādhāraṇadharmaiḥ saha tadaviśadamiti / avidyāvaraṇāpagame prakāśata iti ca ko 'rthaḥ / kiṃ pratīyata iti uta pratyetīti / nobhāvapi / anaṅgīkārāt / pradīpaḥ prakāśata iti ko 'thar iti cet / bhāsvararūpavānvartata iti na kiñcidetat / tadidaṃ sūcitaṃ hiśabdena / *12,195* nanu nirviśeṣāṃ śūnyatāṃ mokṣamācakṣmahe / talpratyayo 'pi hi vyavahārārthameva upādīyate natu kamapi dharmaṃ pratipādayati / ghaṭaśūnyatā tu saviśeṣā ghaṭena viśeṣitatvāt / tatkathamatiprasaṅga iti cenna / vivakṣitāyā api śūnyatāyā evamevātmaśūnyatetyātnā viśeṣitatvena saviśeṣatvadarśanādamokṣatvaprasaṅgāt / athaivamātmaśūnyatāyā viśeṣe dṛśyamāne 'pi kenacidabhisandhinā nirviśeṣatocyate tatrāha dṛśyamāna iti // dṛśyamāne viśeṣe 'pi yadi cedaviśeṣatā / ghaṭābhāvo 'viśeṣaḥ syāt pāścātyaścedanāgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोक्षत्वेनाभिमतस्य शून्यभावस्येति शेषः । चेच्छब्दः स्यादित्यर्थे । भावशब्दः कर्तृसाधनः । एवं तर्हि घटशून्यतापि तेनैवाभिसन्धिना निर्विशेषा स्यादित्यतिप्रसङ्गतादवस्थ्यमिति । पूर्वपक्षिणो ऽभिसन्धिमुद्घाटयति पाश्चात्यश्चेदिति ॥ आत्मशून्यभावः । पाश्चात्यो विशेषरहित इति चेदित्यर्थः । पाश्चात्यत्वं चात्र व्यवहारापेक्षया । *१२,१९६* ततश्चैतदुक्तं भवति । इदानीं निरूपणसमये व्यवहारार्थं कल्पितेनैव विशेषेणात्मशून्यभावः सविशेष इवाभाति । अक्रियमाणे तु निरूपणे स्वरूपेण निर्विशेष एवेति । सिद्धान्तिनो ऽभिसन्धिमुद्घाटति आत्मगत इति ॥ एवं तर्हि घटशून्यभावो ऽपि निरूपण एव सविशेषो दृश्यते । निरूपणमनागतो ऽप्राप्तस्तु निर्विशेष एवेत्यस्माभिरपि शक्यते वक्तुमित्यर्थः । *१२,१९७फ़्।* किञ्चोक्तरूपे शून्यवादिमयावादिभ्यामुत्प्रेक्षिते मोक्षे न किञ्चित्प्रमाणमस्ति । तथाहि । न तावदत्र प्रत्यक्षं प्रमाणम् । प्रत्यक्षाविषयत्वादस्याथर्स्य । नाप्यागमः । वेदाद्यागमस्य शून्यवादिना प्रमाणत्वेनानभ्युपगमात् । तदीयागमस्यास्माभिरनङ्गीकृतत्वात् । मायावादिनं प्रति तु वक्ष्यामः । तस्मादात्मशून्यता पुरुषार्थो दुःखनिवृत्त्युपयोगित्वाच्छरीरादिशून्यतावदित्यनुमानमेव वक्तव्यम् । यथोक्तम् । "न तैर्विना दुःखहेतुरात्मा चेत्ते ऽपि तादृशाः । निर्देषं द्वयमप्येवं वैराग्यं च द्वयोस्ततःऽ; इति । तदिदं सत्प्रतिपक्षतया नानुमानमित्याह न मोक्ष इति ॥ *१२,१९८* न मोक्षो विमतो यस्माददेहो घटशून्यता । यथेत्युक्ते वदेत् किं स यो ऽनुमामात्रमानकः
mokṣatvenābhimatasya śūnyabhāvasyeti śeṣaḥ / cecchabdaḥ syādityarthe / bhāvaśabdaḥ kartṛsādhanaḥ / evaṃ tarhi ghaṭaśūnyatāpi tenaivābhisandhinā nirviśeṣā syādityatiprasaṅgatādavasthyamiti / pūrvapakṣiṇo 'bhisandhimudghāṭayati pāścātyaścediti // ātmaśūnyabhāvaḥ / pāścātyo viśeṣarahita iti cedityarthaḥ / pāścātyatvaṃ cātra vyavahārāpekṣayā / *12,196* tataścaitaduktaṃ bhavati / idānīṃ nirūpaṇasamaye vyavahārārthaṃ kalpitenaiva viśeṣeṇātmaśūnyabhāvaḥ saviśeṣa ivābhāti / akriyamāṇe tu nirūpaṇe svarūpeṇa nirviśeṣa eveti / siddhāntino 'bhisandhimudghāṭati ātmagata iti // evaṃ tarhi ghaṭaśūnyabhāvo 'pi nirūpaṇa eva saviśeṣo dṛśyate / nirūpaṇamanāgato 'prāptastu nirviśeṣa evetyasmābhirapi śakyate vaktumityarthaḥ / *12,197f.* kiñcoktarūpe śūnyavādimayāvādibhyāmutprekṣite mokṣe na kiñcitpramāṇamasti / tathāhi / na tāvadatra pratyakṣaṃ pramāṇam / pratyakṣāviṣayatvādasyātharsya / nāpyāgamaḥ / vedādyāgamasya śūnyavādinā pramāṇatvenānabhyupagamāt / tadīyāgamasyāsmābhiranaṅgīkṛtatvāt / māyāvādinaṃ prati tu vakṣyāmaḥ / tasmādātmaśūnyatā puruṣārtho duḥkhanivṛttyupayogitvāccharīrādiśūnyatāvadityanumānameva vaktavyam / yathoktam / "na tairvinā duḥkhaheturātmā cette 'pi tādṛśāḥ / nirdeṣaṃ dvayamapyevaṃ vairāgyaṃ ca dvayostataḥ'; iti / tadidaṃ satpratipakṣatayā nānumānamityāha na mokṣa iti // *12,198* na mokṣo vimato yasmādadeho ghaṭaśūnyatā / yathetyukte vadet kiṃ sa yo 'numāmātramānakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विमतः शून्यभावो ब्रह्मभावो वा न मोक्ष इति प्रतिज्ञा । यस्माददेह इति हेतुः अदेहत्वादिति । घटशून्यता यथेति दृष्टान्तः । यो ऽनुमामात्रमानकः स इत्युक्ते किं वदेदित्यनेनोक्तविधया प्रमाणान्तराभावं तत एव स्वानुमानस्याबाधितविषयत्वं च सूचयति । न च मायी वदेत् तत्र ॥। अत्रानुमानविषये श्रुतिमालम्ब्य दूषणं न वदेत् । तथात्र स्वाभिमते मोक्षे श्रुतिं प्रमाणं नैव वदेदित्यर्थः । कुत इत्यत आह पूर्वेति ॥ ॥। पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना । अमानत्वाच्छ्रुतेस्तस्य ॥। तस्य मायावादिनो मते श्रुतेरमानत्वात् । कथम् । "प्रामाण्यादि च वेदस्यऽ; इत्यादिना पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना । ननु न सर्वो वेदो ऽतत्त्वावेदकः किन्तु विधिनिषेधात्मक एव । अतथाभूतास्तु वेदान्तास्तत्त्वावेदका इति चेन्न । सर्वधर्मोज्झितस्यास्य किं शास्त्रेणाधिगम्यत इत्यादिना पूर्वोक्तेनैव वर्त्मनात्र तत्त्वे श्रुतेरमानत्वात् । अस्तु वा कथञ्चित् श्रुतिः प्रमाणम् । तथापि नास्मदनुमानस्य तद्बाध इत्याह न चेति ॥ ॥। नचादेहत्ववादिनी
vimataḥ śūnyabhāvo brahmabhāvo vā na mokṣa iti pratijñā / yasmādadeha iti hetuḥ adehatvāditi / ghaṭaśūnyatā yatheti dṛṣṭāntaḥ / yo 'numāmātramānakaḥ sa ityukte kiṃ vadedityanenoktavidhayā pramāṇāntarābhāvaṃ tata eva svānumānasyābādhitaviṣayatvaṃ ca sūcayati / na ca māyī vadet tatra ... atrānumānaviṣaye śrutimālambya dūṣaṇaṃ na vadet / tathātra svābhimate mokṣe śrutiṃ pramāṇaṃ naiva vadedityarthaḥ / kuta ityata āha pūrveti // ... pūrvoktenaiva vartmanā / amānatvācchrutestasya ... tasya māyāvādino mate śruteramānatvāt / katham / "prāmāṇyādi ca vedasya'; ityādinā pūrvoktenaiva vartmanā / nanu na sarvo vedo 'tattvāvedakaḥ kintu vidhiniṣedhātmaka eva / atathābhūtāstu vedāntāstattvāvedakā iti cenna / sarvadharmojjhitasyāsya kiṃ śāstreṇādhigamyata ityādinā pūrvoktenaiva vartmanātra tattve śruteramānatvāt / astu vā kathañcit śrutiḥ pramāṇam / tathāpi nāsmadanumānasya tadbādha ityāha na ceti // ... nacādehatvavādinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतिः काचिद् ॥। मुक्ताविति शेषः । तथा तदभिमतमोक्षवादिनीत्यपि ग्राह्यम् । "अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतःऽ; इत्यादिश्रुतिसद्भावात्कथमदेहत्ववादिनी श्रुतिर्नास्तीत्युच्यत इत्यत आह अदेहत्वमिति ॥ ॥। अदेहत्वमप्राकृतशरीरगा यदस्यां श्रुतावदेहत्वमुच्यते तत्प्राकृतशरीरराहित्यमेव । नतु सर्वथाप्यदेहत्वम् । प्राकृतशब्देन जडमुपलक्ष्यते । तद्राहित्यं च चतुर्थपादोदितप्रकारेण ज्ञातव्यम् । एवं"ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतिऽ; इत्यादिश्रुतिराशङ्कय व्याख्यातव्या च । अशरीरत्वश्रुतेः कुतो ऽर्थसङ्कोचः क्रियत इत्यत आह मोक्ष इति ॥ मोक्षे भोगं यतो ब्रूते जक्षन् क्रीडन्निति श्रुतिः
śrutiḥ kācid ... muktāviti śeṣaḥ / tathā tadabhimatamokṣavādinītyapi grāhyam / "aśarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ'; ityādiśrutisadbhāvātkathamadehatvavādinī śrutirnāstītyucyata ityata āha adehatvamiti // ... adehatvamaprākṛtaśarīragā yadasyāṃ śrutāvadehatvamucyate tatprākṛtaśarīrarāhityameva / natu sarvathāpyadehatvam / prākṛtaśabdena jaḍamupalakṣyate / tadrāhityaṃ ca caturthapādoditaprakāreṇa jñātavyam / evaṃ"brahma veda brahmaiva bhavati'; ityādiśrutirāśaṅkaya vyākhyātavyā ca / aśarīratvaśruteḥ kuto 'rthasaṅkocaḥ kriyata ityata āha mokṣa iti // mokṣe bhogaṃ yato brūte jakṣan krīḍanniti śrutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"स तत्र पर्येति जक्षन्क्रीडन्रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वाज्ञातिभिर्वाऽ; इति श्रुतिर्मोक्षे स्त्र्यादिभोगं ब्रूते । न चाशरीरस्यासौ सम्भवतीत्यतः सङ्कोच इत्यर्थः । *१२,२०३* परकीयानुमानस्य प्रतिपक्षान्तरमाह निर्दुःखत्वादिति *१२,२०४* निर्दुःखत्वान्न तन्मोक्षः प्रतिपन्नं यथेति च । अनुमादूषणं किं स्याद् वादिनोः शून्यमायिनोः
"sa tatra paryeti jakṣankrīḍanramamāṇaḥ strībhirvā yānairvā jñātibhirvājñātibhirvā'; iti śrutirmokṣe stryādibhogaṃ brūte / na cāśarīrasyāsau sambhavatītyataḥ saṅkoca ityarthaḥ / *12,203* parakīyānumānasya pratipakṣāntaramāha nirduḥkhatvāditi *12,204* nirduḥkhatvānna tanmokṣaḥ pratipannaṃ yatheti ca / anumādūṣaṇaṃ kiṃ syād vādinoḥ śūnyamāyinoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्छून्यत्वं ब्रह्मत्वं वा मोक्षो न भवति निर्दुःखत्वात् प्रतिपन्नं घटशून्यत्वं यथेति चानुमायाः किं दूषणं स्यान्न किमपि । शून्यशब्देन तदङ्गीकारवान् लक्ष्यते । शू(न्यं च मा)न्यश्च मायी चेति द्वन्द्वः । यद्वा शून्यं च माया चेति द्वन्द्वः । ते विद्येते ययोरिति व्रीह्यादिलक्षण इनिः । तत्र च तदन्तविधिरिष्यते । *१२,२०५* प्रतिपक्षान्तरमाह दुःखमिति । दुःखं दुःखादभिन्नत्वान्मोक्षो ऽपि स्यादसंशयम् मोक्ष इति शून्यं ब्रह्म चोच्यते । प्रतिवादिभ्यां तथाभ्युपगतत्वात् । स मोक्षो दुःखात्मा स्यात् दुःखादभिन्नत्वात् । दुःखप्रतियोगिकभेद(रहितत्वा)शून्यत्वात्प्रसिद्धदुःखवत् इत्यर्थः । शून्यब्रह्मणोर्दुःखत्वे तद्भावापत्तिर्न पुरुषार्थ इति सिद्धयति । अपिशब्दः प्रतिपक्षान्तरसमुच्चयार्थः । असंशयमिति व्याप्तेर्निश्चितत्वमाचष्टे । दुःखप्रतियोगिकभेदाभावः कुत इत्यत आह भेद इति ॥ भेदे सद्वैततैव स्याद् ॥।
tacchūnyatvaṃ brahmatvaṃ vā mokṣo na bhavati nirduḥkhatvāt pratipannaṃ ghaṭaśūnyatvaṃ yatheti cānumāyāḥ kiṃ dūṣaṇaṃ syānna kimapi / śūnyaśabdena tadaṅgīkāravān lakṣyate / śū(nyaṃ ca mā)nyaśca māyī ceti dvandvaḥ / yadvā śūnyaṃ ca māyā ceti dvandvaḥ / te vidyete yayoriti vrīhyādilakṣaṇa iniḥ / tatra ca tadantavidhiriṣyate / *12,205* pratipakṣāntaramāha duḥkhamiti / duḥkhaṃ duḥkhādabhinnatvānmokṣo 'pi syādasaṃśayam mokṣa iti śūnyaṃ brahma cocyate / prativādibhyāṃ tathābhyupagatatvāt / sa mokṣo duḥkhātmā syāt duḥkhādabhinnatvāt / duḥkhapratiyogikabheda(rahitatvā)śūnyatvātprasiddhaduḥkhavat ityarthaḥ / śūnyabrahmaṇorduḥkhatve tadbhāvāpattirna puruṣārtha iti siddhayati / apiśabdaḥ pratipakṣāntarasamuccayārthaḥ / asaṃśayamiti vyāpterniścitatvamācaṣṭe / duḥkhapratiyogikabhedābhāvaḥ kuta ityata āha bheda iti // bhede sadvaitataiva syād ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहैवेति सम्बन्धः । *१२,२११* विज्ञानवाद्यभिमतं मोक्षस्वरूपमप्युक्तदोषेणातिदिशति एवमिति ॥ एवं विज्ञानवादो ऽपि ॥।
sahaiveti sambandhaḥ / *12,211* vijñānavādyabhimataṃ mokṣasvarūpamapyuktadoṣeṇātidiśati evamiti // evaṃ vijñānavādo 'pi ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानमात्रं चासौ विशेषश्च ज्ञानमात्रविशेषः । तमिति द्वितीयार्थे तसिः । यस्मात्ज्ञानमात्रविशेषं तस्य ज्ञानस्य भङ्गुरत्वादिविशेषमप्यपहाय विज्ञानवादो ऽप्यद्वैततामतं ज्ञातव्यम् । न विद्यते द्वैतं यस्य तत्त्वस्य तदद्वैतं तस्य भावो ऽद्वैतता । तस्या मतमद्वैततामतम् । ततः कारणादुक्तदोषो ऽपि समो भवेत् । *१२,२१२* इदमुक्तं भवति । अस्तु विज्ञानवादस्य पूर्वस्मात्कश्चिद्विशेषः । तथापि स प्रकृतानुपयोगित्वान्नादरणीयः । मोक्षस्वरूपं तु प्रकृतं समानम् । प्रतिपन्नं जीवभावं विहायाद्वितीयविज्ञानत्वापत्तिर्मुक्तिरिति विज्ञानवादिनाप्यङ्गीकृतत्वात् । अतो युक्त एवातिदेश इति । यद्वा ज्ञानमात्रविशेषं तस्य भङ्गुरत्वादिविशेषं चापहाय विज्ञानवादो ऽपि साक्षादद्वैततामतं ज्ञातव्य इत्यनेनेदमभिप्रैति । न कश्चिद्विज्ञानवादस्य पूर्वाभ्यां विशेषः । ज्ञानमिति विशेषस्य शब्दमात्रत्वेन हेयत्वात् । न हि ज्ञानत्वं नाम धर्मो ऽभ्युपगम्यते परेण । भङ्गुरत्वादिकं तु तेनैव कल्पितमित्युक्तत्वाद्धेयमेव । नतु वस्तुतो मतभेदहेतुः । यथोक्तं"तत्र सन्ततिभेदश्चऽ; इत्यादि । अतो युक्तो ऽतिदेश इति । अतिदेशप्रकारस्तु स्पष्ट एव । *१२,२१३* अनुमानान्तरमपि तन्निरासार्थमाह काल इति ॥ कालो न केवलज्ञानी कालत्वात् प्रतिपन्नवत् । एतयानुमया रोधान्न तादृङ्मोक्षरूपता
jñānamātraṃ cāsau viśeṣaśca jñānamātraviśeṣaḥ / tamiti dvitīyārthe tasiḥ / yasmātjñānamātraviśeṣaṃ tasya jñānasya bhaṅguratvādiviśeṣamapyapahāya vijñānavādo 'pyadvaitatāmataṃ jñātavyam / na vidyate dvaitaṃ yasya tattvasya tadadvaitaṃ tasya bhāvo 'dvaitatā / tasyā matamadvaitatāmatam / tataḥ kāraṇāduktadoṣo 'pi samo bhavet / *12,212* idamuktaṃ bhavati / astu vijñānavādasya pūrvasmātkaścidviśeṣaḥ / tathāpi sa prakṛtānupayogitvānnādaraṇīyaḥ / mokṣasvarūpaṃ tu prakṛtaṃ samānam / pratipannaṃ jīvabhāvaṃ vihāyādvitīyavijñānatvāpattirmuktiriti vijñānavādināpyaṅgīkṛtatvāt / ato yukta evātideśa iti / yadvā jñānamātraviśeṣaṃ tasya bhaṅguratvādiviśeṣaṃ cāpahāya vijñānavādo 'pi sākṣādadvaitatāmataṃ jñātavya ityanenedamabhipraiti / na kaścidvijñānavādasya pūrvābhyāṃ viśeṣaḥ / jñānamiti viśeṣasya śabdamātratvena heyatvāt / na hi jñānatvaṃ nāma dharmo 'bhyupagamyate pareṇa / bhaṅguratvādikaṃ tu tenaiva kalpitamityuktatvāddheyameva / natu vastuto matabhedahetuḥ / yathoktaṃ"tatra santatibhedaśca'; ityādi / ato yukto 'tideśa iti / atideśaprakārastu spaṣṭa eva / *12,213* anumānāntaramapi tannirāsārthamāha kāla iti // kālo na kevalajñānī kālatvāt pratipannavat / etayānumayā rodhānna tādṛṅmokṣarūpatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आह विज्ञानवादी । तदा कदा कालो नेति प्रश्ने परेण कृते सति किमुतरमसौ वक्ष्यति । निरधिकरणस्याभावस्य निरूपयितुमशक्यत्वात्कालो नेत्येतदपि दुर्निरूपमापद्येतेत्यर्थः । मोक्षावस्थायां कालो नेत्युत्तरं वक्ष्यामीत्याशङ्क्याह यदेति ॥ ॥। यदावस्थां वदेत् सा पक्षतां व्रजेत्
āha vijñānavādī / tadā kadā kālo neti praśne pareṇa kṛte sati kimutaramasau vakṣyati / niradhikaraṇasyābhāvasya nirūpayitumaśakyatvātkālo netyetadapi durnirūpamāpadyetetyarthaḥ / mokṣāvasthāyāṃ kālo netyuttaraṃ vakṣyāmītyāśaṅkyāha yadeti // ... yadāvasthāṃ vadet sā pakṣatāṃ vrajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वदेत्कालाभावाधिकरणत्वेनेति शेषः । तर्हि सा मोक्षावस्था पूर्वानुमाने पक्षतां व्रजेत् । पक्षशब्देन तदेकदेशो धर्मी लक्ष्यते । मोक्षावस्था न केवलज्ञानवतीति प्रतिज्ञास्यत इत्यर्थः । एवं तर्हि कालत्वादिति हेतुः स्वरूपासिद्धः स्यादित्यत आह अवस्थात्वादिति ॥ अवस्थात्वादिति ह्येव हेतुः ॥।
vadetkālābhāvādhikaraṇatveneti śeṣaḥ / tarhi sā mokṣāvasthā pūrvānumāne pakṣatāṃ vrajet / pakṣaśabdena tadekadeśo dharmī lakṣyate / mokṣāvasthā na kevalajñānavatīti pratijñāsyata ityarthaḥ / evaṃ tarhi kālatvāditi hetuḥ svarūpāsiddhaḥ syādityata āha avasthātvāditi // avasthātvāditi hyeva hetuḥ ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालो नेति सामान्यतो निषेधे क्रियमाणे हि कालस्य स्वरूपमेव निषिद्धं स्यात् । तथा च कालं गच्छति विषयीकरोतीति कालगा प्रमा साक्षी (निरु)विरुणद्धि । स हि पूर्वोत्तरकोटिरहिततया कालसद्भावं गृह्णातीति । न केवलमयं साक्षिविरोधो विज्ञानवादिनः किं नाम पूर्वाभ्यां सह त्रयाणां चेत्याह समश्चेति ॥ ॥। वक्तव्यो नाकालत्वं ततो भवेत्
kālo neti sāmānyato niṣedhe kriyamāṇe hi kālasya svarūpameva niṣiddhaṃ syāt / tathā ca kālaṃ gacchati viṣayīkarotīti kālagā pramā sākṣī (niru)viruṇaddhi / sa hi pūrvottarakoṭirahitatayā kālasadbhāvaṃ gṛhṇātīti / na kevalamayaṃ sākṣivirodho vijñānavādinaḥ kiṃ nāma pūrvābhyāṃ saha trayāṇāṃ cetyāha samaśceti // ... vaktavyo nākālatvaṃ tato bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यमेवं बहुजीववादिनः शून्यवादिनो मायावादिनश्च मतम् । नच तयोरस्माभिः साक्षिविरोधो ऽभिहितः । किं तर्ह्येकमुक्तिरेव सर्वमुक्तिः एकस्मिन्मुक्ते न किञ्चिदवशिष्यत इत्येकजीववादपक्षे तु मुक्तौ कालाभावाभ्युपगमादियं प्रमा साक्षिरूपा कुपिता विरोधिनी भवत्येव । शून्यवादिमायावादिनौ प्रति साक्षिविरोधाभिधानमसङ्गतम् । कालाभावाभ्युपगमे ऽपीदानीं तस्याप्रस्तुतत्वादित्यत आह कालमिति ॥ ॥। कालमादाय द्वैतमेवोपपादयेत्
satyamevaṃ bahujīvavādinaḥ śūnyavādino māyāvādinaśca matam / naca tayorasmābhiḥ sākṣivirodho 'bhihitaḥ / kiṃ tarhyekamuktireva sarvamuktiḥ ekasminmukte na kiñcidavaśiṣyata ityekajīvavādapakṣe tu muktau kālābhāvābhyupagamādiyaṃ pramā sākṣirūpā kupitā virodhinī bhavatyeva / śūnyavādimāyāvādinau prati sākṣivirodhābhidhānamasaṅgatam / kālābhāvābhyupagame 'pīdānīṃ tasyāprastutatvādityata āha kālamiti // ... kālamādāya dvaitamevopapādayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इयं प्रमेति वर्तते । आधाय उपपाद्य । अयमभिसन्धिः । अद्वितीयस्य शून्यस्य ब्रह्मणो वात्तस्थानं मुक्तिरिति तावदेकजीववादिभ्यां ताभ्यामभिधीयते । तत्र वयं ब्रूमः । कालसद्भावान्नाद्वैतत्वमुपपद्यत इति । तत्र परः कालो ऽपि नास्तीति वदति तदा साक्षिविरोधो ऽभिधीयत इत्येतां सङ्गतिमाश्रित्यातिदेशः कृतो न त्वाश्रयासिद्धिप्रसङ्गेनेति । *१२,२२०* वादित्रयसाधारणमनुमानान्तरमाह विमत इति ॥ विमतः प्रपञ्चवान् कालः कालत्वात् प्रतिपन्नवत् । इति चान्यानुमैकत्वं जीवस्य विनिवारयेत्
iyaṃ prameti vartate / ādhāya upapādya / ayamabhisandhiḥ / advitīyasya śūnyasya brahmaṇo vāttasthānaṃ muktiriti tāvadekajīvavādibhyāṃ tābhyāmabhidhīyate / tatra vayaṃ brūmaḥ / kālasadbhāvānnādvaitatvamupapadyata iti / tatra paraḥ kālo 'pi nāstīti vadati tadā sākṣivirodho 'bhidhīyata ityetāṃ saṅgatimāśrityātideśaḥ kṛto na tvāśrayāsiddhiprasaṅgeneti / *12,220* vāditrayasādhāraṇamanumānāntaramāha vimata iti // vimataḥ prapañcavān kālaḥ kālatvāt pratipannavat / iti cānyānumaikatvaṃ jīvasya vinivārayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यदनुविद्धं प्रतीयते तत्तत्रारोपितम् । यथेदमाकारे रजतम् । कालानुविद्धं च समस्तं प्रतिभाति । तस्मात्तत्रैवारोपितम् । स एव तु परमार्थः । अतस्तन्मात्रावस्थानं मुक्तिरिति कालैकत्ववादिनः । एवमेव शब्दैकत्ववादिनो वैयाकरणाः प्राहुः । यथा"न सो ऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते । अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्वं शब्देन गम्यतेऽ; इति । शैवैकदेशिनः स्वागममाश्रित्येश्वरैकत्वमाहुः । कथं निराकृतानीत्यत आह तेषां चेति ॥ ॥। तेषां च समत्वात् पक्षदोषयोः
yadyadanuviddhaṃ pratīyate tattatrāropitam / yathedamākāre rajatam / kālānuviddhaṃ ca samastaṃ pratibhāti / tasmāttatraivāropitam / sa eva tu paramārthaḥ / atastanmātrāvasthānaṃ muktiriti kālaikatvavādinaḥ / evameva śabdaikatvavādino vaiyākaraṇāḥ prāhuḥ / yathā"na so 'sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamādṛte / anuviddhamiva jñānaṃ sarvaṃ śabdena gamyate'; iti / śaivaikadeśinaḥ svāgamamāśrityeśvaraikatvamāhuḥ / kathaṃ nirākṛtānītyata āha teṣāṃ ceti // ... teṣāṃ ca samatvāt pakṣadoṣayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवशब्देन विषयसम्बन्धं व्यावर्तयति । इष्यते मुक्तौ । अयमर्थः । ज्ञानमेवात्मा । तच्च ज्ञानं स्वभावेनैव भङ्गुरम् । अत एव क्षणिकम् । तत्सन्तानस्तु नित्यः । तस्यानादिवासनावशाद्यो विषयोपरक्तस्योत्पादः स संसारः भावनाप्रकर्षवशेन वसानायामुत्सन्नायां यो विषयोपप्लवं विना शुद्धस्यैवादयः स मोक्षः इत्युभयसमानम् । सौत्रान्तिकास्तु संसारे साकारत्वं मुक्तौ निराकारत्वं च विशेषमाहुरिति । *१२,२२४* निराकरोति तत्रापीति ॥ ॥। तत्राप्युक्तानुमा रिपुः
evaśabdena viṣayasambandhaṃ vyāvartayati / iṣyate muktau / ayamarthaḥ / jñānamevātmā / tacca jñānaṃ svabhāvenaiva bhaṅguram / ata eva kṣaṇikam / tatsantānastu nityaḥ / tasyānādivāsanāvaśādyo viṣayoparaktasyotpādaḥ sa saṃsāraḥ bhāvanāprakarṣavaśena vasānāyāmutsannāyāṃ yo viṣayopaplavaṃ vinā śuddhasyaivādayaḥ sa mokṣaḥ ityubhayasamānam / sautrāntikāstu saṃsāre sākāratvaṃ muktau nirākāratvaṃ ca viśeṣamāhuriti / *12,224* nirākaroti tatrāpīti // ... tatrāpyuktānumā ripuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विमतः कालो न निर्विषयैतज्ज्ञानसन्ततिमान् कालत्वादिदानीन्तकालवदित्यादिरुक्ता उक्तसरूपा अनुमा रिपुर्विरोधिनीत्यथर्ः । *१२,२२५* अनुमानान्तरमाह मोक्ष इति ॥ मोक्षो न शुद्धविज्ञानसन्तानी कालगत्वतः । प्रतिपन्नो यथेत्येतदनुमानं तदुत्तरम्
vimataḥ kālo na nirviṣayaitajjñānasantatimān kālatvādidānīntakālavadityādiruktā uktasarūpā anumā ripurvirodhinītyatharḥ / *12,225* anumānāntaramāha mokṣa iti // mokṣo na śuddhavijñānasantānī kālagatvataḥ / pratipanno yathetyetadanumānaṃ taduttaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तभङ्गयैव प्रतिसाधनसम्बन्धेन । श्रुतिविरुद्धत्वेन कालात्ययापदिष्यानि चेति भावेनाह श्रुतयश्चेति ॥ ॥। श्रुतयश्चास्मदुक्तिगाः
uktabhaṅgayaiva pratisādhanasambandhena / śrutiviruddhatvena kālātyayāpadiṣyāni ceti bhāvenāha śrutayaśceti // ... śrutayaścāsmaduktigāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उच्यत इत्युक्तिः अस्मदुक्तिं गच्छन्ति प्रतिपादयन्तीत्यस्मदुक्तिगाः । अस्मदभिमतमेव मोक्षस्वरूपं प्रतिपादयन्तीत्यर्थः । श्रुतिप्रामाण्यं तु प्रागेव समर्थितमिति । *१२,२२६* साङ्खयाद्यभिमतं मोक्षमनुवदति साङ्खयेति ॥ साङ्खयनैयायिकाद्याश्च प्राहुर्मोक्षं तु निस्सुखम् आद्यग्रहणेन वैशेषिका उच्यन्ते । यथा पूर्वे ऽनुपपन्नभाषिणस्तथैते ऽपीति ज्ञापनार्थश्चशब्दः । कुत एवं प्राहुरित्यत आह इच्छेति ॥ इच्छाद्वेषप्रयत्नादेरपि सर्वात्मना लयम्
ucyata ityuktiḥ asmaduktiṃ gacchanti pratipādayantītyasmaduktigāḥ / asmadabhimatameva mokṣasvarūpaṃ pratipādayantītyarthaḥ / śrutiprāmāṇyaṃ tu prāgeva samarthitamiti / *12,226* sāṅkhayādyabhimataṃ mokṣamanuvadati sāṅkhayeti // sāṅkhayanaiyāyikādyāśca prāhurmokṣaṃ tu nissukham ādyagrahaṇena vaiśeṣikā ucyante / yathā pūrve 'nupapannabhāṣiṇastathaite 'pīti jñāpanārthaścaśabdaḥ / kuta evaṃ prāhurityata āha iccheti // icchādveṣaprayatnāderapi sarvātmanā layam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्राहुर् ॥। *१२,२३२* कथमयं पुरुषार्थ इति चेत् शरीरं षडिन्द्रियाणि षड्विषयाः षड्बुद्धयः सुखं दुःखं चेत्येकविंशतिभेददुःखात्यन्तनिवृत्तित्वादिति ब्रूमः । दुःखनिवृत्तिः पुरुषार्थ एव न भवति । तदीयपुरुषार्थत्वस्य सोपाधिकत्वात् । सुखं दुःखाभावे सत्येव भवतीति सुखार्थं दुःखाभावो मृग्यते न तु स एव पुरुषस्य समीहित इति चेत् (न) । विपर्ययस्यापि सद्भावात् । भोजनादिसुखे सत्येव बुभुक्षादिदुःखं निवर्तत इति दुःखनिवृत्त्यर्थमेव भोजनादिसुखं मृग्यते न पुनस्तदेव पुरुषस्य समीहितमिति कल्प्यते । क्वचिद्दुःखनिवृत्त्यभावे ऽपि सुखस्येष्यमाणत्वादिति चेन्न । दुःखनिवृत्तिरपि क्वचित्सुखाभावे ऽपीष्यमाणत्वात् । दुःखनिवृत्तौ सत्यां सुखमेव भविष्यतीत्यभिसन्धिस्तावदस्तीति चेत् । सुखावस्थायां नियतो दुःखविरहो भवतीत्यभिसन्धेस्तत्रापि सद्भावात् । तस्माद्यद्यपि दुःखाभावे सुखं सुखे च दुःखाभावो नियतः । तथापि परस्परं निरपेक्षमेव पुरुषार्थत्वमनयोः । इच्छाया असङ्कीणर्विषयत्वादिति । *१२,२३६फ़्।* भवति दुःखहानिः पुरुषार्थः किं त्वनुभूयमानतया । नहि विषादिजन्यमोहावस्थायां दुःखनिवृत्तिरिति तत्र प्रेक्षावन्तः प्रवर्तन्ते । तस्मान्मोक्षे दुःखहानेरननुभूयमानत्वान्न पुरुषार्थत्वमिति चेन्न । पुत्रादिवियोगजन्यदुःखहानिमिच्छतां केषाञ्चिद्विषशस्त्रोद्बन्धनादावपि प्रवृत्तिदर्शनात् । प्रेक्षावन्तो नैवं कुर्वन्तीति चेन्न । पुरुषार्थत्वाविरोधात् । नहि परदारेषु शास्त्रनिषेधाङ्कुशवारितः प्रेक्षावन्तो नाभिवर्तन्त इति न तत्र कामः पुरुषार्थः । अपि त्वल्पीयः सुखं महीयाननर्थ इति निवृत्तिः । तथा विषादावपि प्रवृत्तस्य शास्त्रे गर्हितत्वादल्पीयाननर्थो निवर्तते महीयान्प्रवर्तत इति न ते प्रवर्तन्ते । इयमेव हि प्रेक्षा यत्पुरुषार्थे ऽपि शास्त्रलोकविरोधपरामर्शः । स्वरूपेणेष्यमाणतामात्रनिबन्धनत्वात्पुरुषार्थतायाः । अत एव यत्र लोकशास्त्राविरोधस्तत्र व्याध्यादिपरिपीडिताः प्रयगवारिपातानशनादिनापि देहं त्यजन्तः प्रेक्षावन्तो ऽपि दृश्यन्ते । *१२,२३७* न क्वचिद्दुःखनिवृत्तिमनुभविष्यामीति तत्साधने प्रवर्तन्ते । अपि तु दुःखं हास्यामीति । अपि च दुःखनिवृत्तेरनुभूयमानतामात्रं विवक्षितं, दुःखनिवृत्तिसत्तापि वा । आद्येश्चेत्तुष्यतु दुर्जनः चरमे जन्मन्यनुभूयत एव । समाधिभावा(वधिव)दात्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिरप्यनागतावर्तमानाप्यचिरमनुभूयत एव । द्वितीये तु प्रसक्तकण्टकादिहेतुकदुःखनिवृत्तेरपुरुषार्थत्वप्रसङ्गः । सर्वदाननुभूयमानत्वात् । तथात्वे वा विषयान्तरसञ्चाराभावप्रसङ्गः । निवृत्तेः सर्वदा तादवस्थ्यात् । तस्मात्सुखरहितो मोक्षः पुरुषार्थ इति । *१२,२६४* निराकरोति नैतदिति ॥ ॥। नैतदप्यत्र शोभनं ॥।
tatrāhur ... *12,232* kathamayaṃ puruṣārtha iti cet śarīraṃ ṣaḍindriyāṇi ṣaḍviṣayāḥ ṣaḍbuddhayaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ cetyekaviṃśatibhedaduḥkhātyantanivṛttitvāditi brūmaḥ / duḥkhanivṛttiḥ puruṣārtha eva na bhavati / tadīyapuruṣārthatvasya sopādhikatvāt / sukhaṃ duḥkhābhāve satyeva bhavatīti sukhārthaṃ duḥkhābhāvo mṛgyate na tu sa eva puruṣasya samīhita iti cet (na) / viparyayasyāpi sadbhāvāt / bhojanādisukhe satyeva bubhukṣādiduḥkhaṃ nivartata iti duḥkhanivṛttyarthameva bhojanādisukhaṃ mṛgyate na punastadeva puruṣasya samīhitamiti kalpyate / kvacidduḥkhanivṛttyabhāve 'pi sukhasyeṣyamāṇatvāditi cenna / duḥkhanivṛttirapi kvacitsukhābhāve 'pīṣyamāṇatvāt / duḥkhanivṛttau satyāṃ sukhameva bhaviṣyatītyabhisandhistāvadastīti cet / sukhāvasthāyāṃ niyato duḥkhaviraho bhavatītyabhisandhestatrāpi sadbhāvāt / tasmādyadyapi duḥkhābhāve sukhaṃ sukhe ca duḥkhābhāvo niyataḥ / tathāpi parasparaṃ nirapekṣameva puruṣārthatvamanayoḥ / icchāyā asaṅkīṇarviṣayatvāditi / *12,236f.* bhavati duḥkhahāniḥ puruṣārthaḥ kiṃ tvanubhūyamānatayā / nahi viṣādijanyamohāvasthāyāṃ duḥkhanivṛttiriti tatra prekṣāvantaḥ pravartante / tasmānmokṣe duḥkhahānerananubhūyamānatvānna puruṣārthatvamiti cenna / putrādiviyogajanyaduḥkhahānimicchatāṃ keṣāñcidviṣaśastrodbandhanādāvapi pravṛttidarśanāt / prekṣāvanto naivaṃ kurvantīti cenna / puruṣārthatvāvirodhāt / nahi paradāreṣu śāstraniṣedhāṅkuśavāritaḥ prekṣāvanto nābhivartanta iti na tatra kāmaḥ puruṣārthaḥ / api tvalpīyaḥ sukhaṃ mahīyānanartha iti nivṛttiḥ / tathā viṣādāvapi pravṛttasya śāstre garhitatvādalpīyānanartho nivartate mahīyānpravartata iti na te pravartante / iyameva hi prekṣā yatpuruṣārthe 'pi śāstralokavirodhaparāmarśaḥ / svarūpeṇeṣyamāṇatāmātranibandhanatvātpuruṣārthatāyāḥ / ata eva yatra lokaśāstrāvirodhastatra vyādhyādiparipīḍitāḥ prayagavāripātānaśanādināpi dehaṃ tyajantaḥ prekṣāvanto 'pi dṛśyante / *12,237* na kvacidduḥkhanivṛttimanubhaviṣyāmīti tatsādhane pravartante / api tu duḥkhaṃ hāsyāmīti / api ca duḥkhanivṛtteranubhūyamānatāmātraṃ vivakṣitaṃ, duḥkhanivṛttisattāpi vā / ādyeścettuṣyatu durjanaḥ carame janmanyanubhūyata eva / samādhibhāvā(vadhiva)dātyantikī duḥkhanivṛttirapyanāgatāvartamānāpyaciramanubhūyata eva / dvitīye tu prasaktakaṇṭakādihetukaduḥkhanivṛtterapuruṣārthatvaprasaṅgaḥ / sarvadānanubhūyamānatvāt / tathātve vā viṣayāntarasañcārābhāvaprasaṅgaḥ / nivṛtteḥ sarvadā tādavasthyāt / tasmātsukharahito mokṣaḥ puruṣārtha iti / *12,264* nirākaroti naitaditi // ... naitadapyatra śobhanaṃ ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रेति वर्तते । भोगम् तदनुभवम् । नियमेन अविगानेन । इति श्रुतीनां प्रसिद्धतामाचष्टे । ताश्चोदाहरिष्यन्ते । *१२,२६५* ननु"अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतेऽ; इति मुक्तस्य दुःखवत्सुखस्यापि हानिः श्रूयते । तथा"न प्रेत्य संज्ञास्तिऽ; इति ज्ञानाभावाच्च । तत्कथमेतदित्यतः सुखास्पृष्टिश्रुतिं तावद्वयाचष्टे प्राकृतेति ॥ प्राकृतप्रियहानिस्तु प्रियास्पृष्टिरितीर्यते अस्यां श्रुतौ प्राकृतं यदन्तःकरणपरिणतिरूपं प्रियं तद्धानिरेव प्रियास्पृष्टिरितिशब्देन प्रतिपाद्यते । नतु सर्वथा सुखाभावः । *१२,२६६* एवं तर्ह्यप्रियास्पृष्टिरप्येवं विभागेन व्याख्यातव्या । विशेषाभावात् । तथाच मोक्षे दुःखसद्भाव(प्राप्तिरि)प्रसक्तिरित्यत आह अप्रियमिति ॥ अप्रियं प्रतिकूलं तदविशेषेण शब्दितम्
atreti vartate / bhogam tadanubhavam / niyamena avigānena / iti śrutīnāṃ prasiddhatāmācaṣṭe / tāścodāhariṣyante / *12,265* nanu"aśarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśate'; iti muktasya duḥkhavatsukhasyāpi hāniḥ śrūyate / tathā"na pretya saṃjñāsti'; iti jñānābhāvācca / tatkathametadityataḥ sukhāspṛṣṭiśrutiṃ tāvadvayācaṣṭe prākṛteti // prākṛtapriyahānistu priyāspṛṣṭiritīryate asyāṃ śrutau prākṛtaṃ yadantaḥkaraṇapariṇatirūpaṃ priyaṃ taddhānireva priyāspṛṣṭiritiśabdena pratipādyate / natu sarvathā sukhābhāvaḥ / *12,266* evaṃ tarhyapriyāspṛṣṭirapyevaṃ vibhāgena vyākhyātavyā / viśeṣābhāvāt / tathāca mokṣe duḥkhasadbhāva(prāptiri)prasaktirityata āha apriyamiti // apriyaṃ pratikūlaṃ tadaviśeṣeṇa śabditam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मात्सकलमप्यप्रियं (दुःखं) प्रतिकूलं मुमुक्षोरनपेक्षितम् । तत्तस्मादप्रियमत्राविशेषेण शब्दितम् । एतदुक्तं भवति । सर्वात्मनानिष्यनिवृत्तिर्मोक्ष इति तावदविवादं सर्ववादिनाम् । दुःखं तु यादृशतादृशमप्यनिष्यमेव । अतो न तद्विभागेन व्याख्यातुं युक्तमिति । यद्वा । येन न्यायेन प्रिये विभागः क्रियते तदविशेषश्चेदप्रिये स्यात्तदा तदपि विभागेन व्याख्यातव्यं भवेत् । नचैवम् । सामस्त्येन प्रियहानिरनिष्या । अनिष्यप्राप्तौ च मोक्षस्यापुरुषाथर्त्वं स्यादित्यतो हि प्रिये विभागः कल्प्यते । तथाच वक्ष्यामः । नच सामस्त्येन दुःखहानिरनिष्या । सर्वस्यापि दुःखस्यानिष्टत्वेन तद्धानेरिष्टत्वात् । तर्हि सर्वस्यापि सुखस्येष्टत्वात् प्राकृतसुखहानिरपि नाङ्गीकरणीयेति चेन्न । तस्य दुःखानुषक्तत्वेन विषसम्पृक्तमधुवदनिष्यपक्षनिक्षेपादिति भावः । *१२,२६७* इतश्च नाप्रियं प्राकृतत्वेन विशेषणीयमित्याह नास्तीति । नास्ति ह्यप्राकृतं दुःखं सतो जीवस्य कुत्रचित् अप्राकृते दुःखे सति तद्वयावृत्तये प्राकृतमिति विशेषणीयं स्यात् । सतो मुक्तियोग्यस्य । जीवस्याप्राकृतं दुःखं नास्ति प्रमाणाभावात् । अतो व्यर्थं विशेषणमिति । कुत्रचित् श्रुतौ स्मृतौ चोक्तमिति शेषः । *१२,२६८* एवं तर्ह्यप्राकृतस्य सुखस्याप्यप्रमितत्वात्तत्रापि विशेषणप्रक्षेपेण व्याख्यानमयुक्तमित्यत आह प्रियमिति ॥ प्रियं स्वरूपमेवास्य बलानन्दादिवाक्यतः
yasmātsakalamapyapriyaṃ (duḥkhaṃ) pratikūlaṃ mumukṣoranapekṣitam / tattasmādapriyamatrāviśeṣeṇa śabditam / etaduktaṃ bhavati / sarvātmanāniṣyanivṛttirmokṣa iti tāvadavivādaṃ sarvavādinām / duḥkhaṃ tu yādṛśatādṛśamapyaniṣyameva / ato na tadvibhāgena vyākhyātuṃ yuktamiti / yadvā / yena nyāyena priye vibhāgaḥ kriyate tadaviśeṣaścedapriye syāttadā tadapi vibhāgena vyākhyātavyaṃ bhavet / nacaivam / sāmastyena priyahāniraniṣyā / aniṣyaprāptau ca mokṣasyāpuruṣāthartvaṃ syādityato hi priye vibhāgaḥ kalpyate / tathāca vakṣyāmaḥ / naca sāmastyena duḥkhahāniraniṣyā / sarvasyāpi duḥkhasyāniṣṭatvena taddhāneriṣṭatvāt / tarhi sarvasyāpi sukhasyeṣṭatvāt prākṛtasukhahānirapi nāṅgīkaraṇīyeti cenna / tasya duḥkhānuṣaktatvena viṣasampṛktamadhuvadaniṣyapakṣanikṣepāditi bhāvaḥ / *12,267* itaśca nāpriyaṃ prākṛtatvena viśeṣaṇīyamityāha nāstīti / nāsti hyaprākṛtaṃ duḥkhaṃ sato jīvasya kutracit aprākṛte duḥkhe sati tadvayāvṛttaye prākṛtamiti viśeṣaṇīyaṃ syāt / sato muktiyogyasya / jīvasyāprākṛtaṃ duḥkhaṃ nāsti pramāṇābhāvāt / ato vyarthaṃ viśeṣaṇamiti / kutracit śrutau smṛtau coktamiti śeṣaḥ / *12,268* evaṃ tarhyaprākṛtasya sukhasyāpyapramitatvāttatrāpi viśeṣaṇaprakṣepeṇa vyākhyānamayuktamityata āha priyamiti // priyaṃ svarūpamevāsya balānandādivākyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वरूपत्वेनानादित्वस्योक्तत्वात् । यदत्रोक्तं तदप्यसत् । आवृताः सन्तो व्यज्यन्त इति श्रुतत्वात् । आवरणं च मायाविद्यादिसमाख्याता प्रकृतिरेव । नच विशदश्रुतिसिद्धे ऽर्थे काचिदनुपपत्तिः । ज्ञानस्य स्वरूपत्वेनानादित्वे ऽप्यविद्यया विषयविषयिभावः प्रतिबध्यते । नचोक्तदोषः । आत्मस्वरूपादौ तस्याप्रतिबद्धत्वात् । *१२,२६९* उक्तमर्थं संक्षिप्याह हेयत्वादिति ॥ हेयत्वादपप्रियस्यैव प्रियहानेरनिष्ठतः । न समस्तप्रियाभावो मोक्षे प्रोक्ते तु युज्यते
svarūpatvenānāditvasyoktatvāt / yadatroktaṃ tadapyasat / āvṛtāḥ santo vyajyanta iti śrutatvāt / āvaraṇaṃ ca māyāvidyādisamākhyātā prakṛtireva / naca viśadaśrutisiddhe 'rthe kācidanupapattiḥ / jñānasya svarūpatvenānāditve 'pyavidyayā viṣayaviṣayibhāvaḥ pratibadhyate / nacoktadoṣaḥ / ātmasvarūpādau tasyāpratibaddhatvāt / *12,269* uktamarthaṃ saṃkṣipyāha heyatvāditi // heyatvādapapriyasyaiva priyahāneraniṣṭhataḥ / na samastapriyābhāvo mokṣe prokte tu yujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रियस्य दुःखस्य हेयत्वादेवेत्येवशब्देन सर्वथेति सूचयति । "अशरीरं वाव सन्तम्ऽ; इत्यस्यां श्रुतौ प्रोक्ते मोक्षे समस्तप्रियाभावो न व्याख्यातुं युज्यते । कुतः प्रियहानेरनिष्टत्वतः । किन्तु प्राकृतत्वविशेषणप्रक्षेपेणेति तुशब्दः । अप्रियहानं त्वविशेषेण व्याख्येयमित्युपस्कर्तव्यम् । तत्र हेतुरप्रियस्य सर्वथा हेयत्वादिति । उपलक्षणं चैतत् । सतो जीवस्याप्राकृतदुःखाभावाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । *१२,२७०* ननु सज्जीवस्याप्यप्रियं स्वरूपभूतमप्राकृतमस्ति । तत्कथमेतदित्यत आह अप्रियस्येति ॥ अप्रियस्य स्वरूपत्वमसुरेष्वेव हि श्रुतम् अनेन"नित्यानन्दो नित्यज्ञानो नित्यबलः परमात्मा । नैवमसुरा एवमनेवं च मनुष्या इति श्रुतिमुपादत्ते । नित्यत्वोक्त्या स्वरूपत्वं सिद्धम् । वृत्तीनामनित्यत्वात् । परमात्मा परमेश्वरः । सज्जीव इति वा । नैवमिति । एतद्विरुद्धस्वभावा इत्यर्थः । एवमनेवं चेति । उभयस्वभावःऽ; इत्यर्थः । असुरा नैवं, अखिलमानुषा एवं च नैवं चेति योजना । इति श्रुतमिति सम्बन्धः । *१२,२७१* अप्रियहानावपि सङ्कोचः क्रियतामित्यतिप्रसङ्गं निवारयतैव सामान्यतः श्रुता प्रियास्पृष्टिः कुतो विशेषे ऽवस्थाप्यत इत्याशङ्कापि परिहृता । नियामकस्य सूचितत्वात् । तदेव नियामकं विस्पष्टमाचष्टे आत्मेति ॥ ॥। आत्मप्रियहानाय को यतेत च बुद्धिमान्
apriyasya duḥkhasya heyatvādevetyevaśabdena sarvatheti sūcayati / "aśarīraṃ vāva santam'; ityasyāṃ śrutau prokte mokṣe samastapriyābhāvo na vyākhyātuṃ yujyate / kutaḥ priyahāneraniṣṭatvataḥ / kintu prākṛtatvaviśeṣaṇaprakṣepeṇeti tuśabdaḥ / apriyahānaṃ tvaviśeṣeṇa vyākhyeyamityupaskartavyam / tatra heturapriyasya sarvathā heyatvāditi / upalakṣaṇaṃ caitat / sato jīvasyāprākṛtaduḥkhābhāvāccetyapi draṣṭavyam / *12,270* nanu sajjīvasyāpyapriyaṃ svarūpabhūtamaprākṛtamasti / tatkathametadityata āha apriyasyeti // apriyasya svarūpatvamasureṣveva hi śrutam anena"nityānando nityajñāno nityabalaḥ paramātmā / naivamasurā evamanevaṃ ca manuṣyā iti śrutimupādatte / nityatvoktyā svarūpatvaṃ siddham / vṛttīnāmanityatvāt / paramātmā parameśvaraḥ / sajjīva iti vā / naivamiti / etadviruddhasvabhāvā ityarthaḥ / evamanevaṃ ceti / ubhayasvabhāvaḥ'; ityarthaḥ / asurā naivaṃ, akhilamānuṣā evaṃ ca naivaṃ ceti yojanā / iti śrutamiti sambandhaḥ / *12,271* apriyahānāvapi saṅkocaḥ kriyatāmityatiprasaṅgaṃ nivārayataiva sāmānyataḥ śrutā priyāspṛṣṭiḥ kuto viśeṣe 'vasthāpyata ityāśaṅkāpi parihṛtā / niyāmakasya sūcitatvāt / tadeva niyāmakaṃ vispaṣṭamācaṣṭe ātmeti // ... ātmapriyahānāya ko yateta ca buddhimān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मा च तत्प्रियं चेति आत्मप्रियम् । आत्मनः प्रियमिति वा । तदिच्छति चेति चशब्दः । *१२,२७२* यदि प्रियास्पृष्टिरविशिष्या स्यात्तदा न कश्चित्प्रेक्षावान्मोक्षमिच्छेत् । नापि तदर्थं प्रयतेत । यद्यपि द्वेषवशात्परकीयसुखहानादाविच्छादिकं सम्भवति । तथापि न कश्चिद् बुद्धिमानात्मनः सुखहानमिच्छति । तदर्थं प्रयतते वा । वृत्तिरूपसुखस्यानिष्यभूयिष्ठत्वात्तत्त्या(गेच्छा)गायेच्छादिकं युज्यते । स्वरूपसुखं तु निष्कण्टकं कस्मात्त्याज्यम् । नच तन्नास्ति, श्रुतिसिद्धत्वात् । कारणैक्यनिमित्तो हि सुखस्य दुःखानुषङ्गः । नचात्मसुखस्य कारणमस्ति । अशक्यं चात्मसुखहानम् । नचाशक्यविषयेच्छाप्रयत्नौ बुद्धिमतः सम्भवतः । आत्महानं खलु विनाशलक्षणमनुत्पादलक्षणं च न सम्भवति, नित्यत्वात् । नापि वियोगलक्षणं, परेषां मते विभुत्वात् । अस्माकं स्वात्मनि क्रियाविरोधात् । नाप्यज्ञानलक्षणं स्वप्रकाशत्वात् । तदेवं बाधकसद्भावात्प्रियास्पृष्टिर्विशेषनिष्ठैव व्याख्येया । तथाच"अशरीरं वाव सन्तम्ऽ; इति श्रुत्युक्तोपपत्तिः श्लिष्यत इति । *१२,२७५* एवं सुखास्पृष्टिश्रुतिं व्याख्याय ज्ञानाभावश्रुतिं च व्याख्याति संज्ञेति ॥ सञ्ज्ञा नास्तीत्यपि ह्यस्य नामुक्तज्ञेयतेति हि श्रुतिर्वक्तीति वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बद्धयते । "न प्रेत्य संज्ञास्तिऽ; इत्यपि श्रुतिरस्य मुक्तस्यामुक्तज्ञेयता नास्तीत्येव वक्ति । नतु मुक्तो न जानातीति । एको हिशब्द एवार्थः । द्वितीयस्तु स्वोक्तार्थस्य शब्दशक्त्यनतिक्रमं सूचयति । तथाहि । प्रेत्य मरणानन्तरं संज्ञां ज्ञानं नास्तीति तावच्छ्रौतो ऽथर्ः । तत्र प्रकरणवशात्प्रेत्येत्येतन्मरणविशेषमोक्षानन्तरमिति व्याख्येयम् । ज्ञानं तु मुक्तसम्बन्धि प्रतिषिध्यमानं तत्कर्तृकमेवेति कल्पने न नियामकं पश्यामः । अतस्तत्कमर्कस्यैव ज्ञानस्यायं प्रतिषेधो विज्ञायते । सर्वथाज्ञे(यतायां वा) यानां चासत्त्वं प्रसज्यत इत्यमुक्तज्ञेयतानिषेध इति कल्प्यते । अमुक्तानामप्यस्मदादीनामपरोक्षज्ञानस्यायं प्रतिषेधः । नारदादिभिरापरोक्ष्येणास्मदादिभिश्च शास्त्रेण तज्ज्ञानात् । अत एव संशब्दप्रयोग इति । *१२,२७६* ननु साधारणे वाक्ये मुक्तविषयस्य ज्ञानस्यायं प्रतिषेधो नतु तत्कर्तृकस्येति कुतः कल्प्यत इत्यत आह धर्मेति ॥ धर्मानुच्छित्तिमेवास्य यतो वक्तयुत्तरश्रुतिः
ātmā ca tatpriyaṃ ceti ātmapriyam / ātmanaḥ priyamiti vā / tadicchati ceti caśabdaḥ / *12,272* yadi priyāspṛṣṭiraviśiṣyā syāttadā na kaścitprekṣāvānmokṣamicchet / nāpi tadarthaṃ prayateta / yadyapi dveṣavaśātparakīyasukhahānādāvicchādikaṃ sambhavati / tathāpi na kaścid buddhimānātmanaḥ sukhahānamicchati / tadarthaṃ prayatate vā / vṛttirūpasukhasyāniṣyabhūyiṣṭhatvāttattyā(gecchā)gāyecchādikaṃ yujyate / svarūpasukhaṃ tu niṣkaṇṭakaṃ kasmāttyājyam / naca tannāsti, śrutisiddhatvāt / kāraṇaikyanimitto hi sukhasya duḥkhānuṣaṅgaḥ / nacātmasukhasya kāraṇamasti / aśakyaṃ cātmasukhahānam / nacāśakyaviṣayecchāprayatnau buddhimataḥ sambhavataḥ / ātmahānaṃ khalu vināśalakṣaṇamanutpādalakṣaṇaṃ ca na sambhavati, nityatvāt / nāpi viyogalakṣaṇaṃ, pareṣāṃ mate vibhutvāt / asmākaṃ svātmani kriyāvirodhāt / nāpyajñānalakṣaṇaṃ svaprakāśatvāt / tadevaṃ bādhakasadbhāvātpriyāspṛṣṭirviśeṣaniṣṭhaiva vyākhyeyā / tathāca"aśarīraṃ vāva santam'; iti śrutyuktopapattiḥ śliṣyata iti / *12,275* evaṃ sukhāspṛṣṭiśrutiṃ vyākhyāya jñānābhāvaśrutiṃ ca vyākhyāti saṃjñeti // sañjñā nāstītyapi hyasya nāmuktajñeyateti hi śrutirvaktīti vakṣyamāṇamatrāpi sambaddhayate / "na pretya saṃjñāsti'; ityapi śrutirasya muktasyāmuktajñeyatā nāstītyeva vakti / natu mukto na jānātīti / eko hiśabda evārthaḥ / dvitīyastu svoktārthasya śabdaśaktyanatikramaṃ sūcayati / tathāhi / pretya maraṇānantaraṃ saṃjñāṃ jñānaṃ nāstīti tāvacchrauto 'tharḥ / tatra prakaraṇavaśātpretyetyetanmaraṇaviśeṣamokṣānantaramiti vyākhyeyam / jñānaṃ tu muktasambandhi pratiṣidhyamānaṃ tatkartṛkameveti kalpane na niyāmakaṃ paśyāmaḥ / atastatkamarkasyaiva jñānasyāyaṃ pratiṣedho vijñāyate / sarvathājñe(yatāyāṃ vā) yānāṃ cāsattvaṃ prasajyata ityamuktajñeyatāniṣedha iti kalpyate / amuktānāmapyasmadādīnāmaparokṣajñānasyāyaṃ pratiṣedhaḥ / nāradādibhirāparokṣyeṇāsmadādibhiśca śāstreṇa tajjñānāt / ata eva saṃśabdaprayoga iti / *12,276* nanu sādhāraṇe vākye muktaviṣayasya jñānasyāyaṃ pratiṣedho natu tatkartṛkasyeti kutaḥ kalpyata ityata āha dharmeti // dharmānucchittimevāsya yato vaktayuttaraśrutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतः कारणात्"अयमात्मानुच्छित्तिधर्मःऽ; इत्युत्तरश्रुतिरस्य मुक्तात्मनो धर्मानुच्छित्तिमेव वक्ति । न विद्यते उच्छित्तिर्येषां ते तथोक्ताः । अनुच्छित्तयो धर्मा यस्यासावनुच्छित्तिधर्मेति । तस्मादेवं व्याख्यात इति । *१२,२७८* स्यादेतत् । अनुच्छित्तिधर्मेत्येतत्सङ्खयादिधर्माणामनुच्छित्तिं वक्तीत्यपि शक्यते वक्तुम् । यद्वा उच्छित्तेरभावो ऽनुच्छित्तिः सा धर्मो यस्यासावनुच्छित्तिधर्मेति । तत्कथमेतन्नियामकमित्याशङ्कानिरासायादित एव वाक्यं व्याचष्टे आशङ्कयेति ॥ आशङ्कयास्य ज्ञानहानिं मैत्रेय्या मोहमाह माम् । भवानित्युक्तवत्या हि नाहं मोहं वदामि ते । इत्युक्तवा याज्ञवल्क्यो हि स्वरूपानाशमूचिवान्
yataḥ kāraṇāt"ayamātmānucchittidharmaḥ'; ityuttaraśrutirasya muktātmano dharmānucchittimeva vakti / na vidyate ucchittiryeṣāṃ te tathoktāḥ / anucchittayo dharmā yasyāsāvanucchittidharmeti / tasmādevaṃ vyākhyāta iti / *12,278* syādetat / anucchittidharmetyetatsaṅkhayādidharmāṇāmanucchittiṃ vaktītyapi śakyate vaktum / yadvā ucchitterabhāvo 'nucchittiḥ sā dharmo yasyāsāvanucchittidharmeti / tatkathametanniyāmakamityāśaṅkānirāsāyādita eva vākyaṃ vyācaṣṭe āśaṅkayeti // āśaṅkayāsya jñānahāniṃ maitreyyā mohamāha mām / bhavānityuktavatyā hi nāhaṃ mohaṃ vadāmi te / ityuktavā yājñavalkyo hi svarūpānāśamūcivān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् यस्माज्ज्ञानरूपस्तावदात्मा तस्य च विज्ञाननाशो नाम तन्नाश एव । नचात्मनाशो ऽस्ति । तथा सति मुक्तेरपुरुषार्थत्वप्रसङ्गात् । अतो न ज्ञाननाशो ऽस्ति । अत एव न मद्वचनं तदर्थम्, किं त्वमुक्तानां मुक्तविषये संज्ञा नास्ति, मुक्तानामेव वा वृत्तिरूपा संज्ञा नास्तीत्यादिरेव मद्वचनार्थ इत्यभिप्रायवान्स्वरूपानाशमूचिवानिति सम्बन्धः । *१२,२८१* अस्त्वेवं सङ्गतिस्तथापि ज्ञानं न नश्यतीति साक्षादनुक्त्वैवं वचनं किमर्थमित्यत आह शून्येति ॥ ॥। शून्यमतोच्छित्त्यै ॥। न केवलमत्र प्रमेयनिरूपणमात्रार्थं प्रवृत्तो याज्ञवल्क्यः किन्तु परी(क्षायां)क्षया । अत एव न प्रेत्य ज्ञायत इति विशदमनुक्त्वा शङ्कोत्पादनाय न प्रेत्य संज्ञास्तीति साधारणं वाक्यमाह । परीक्षा च स्वानभिमतनिरासरूपा । अत एवमुत्तरे दत्ते शून्यमतस्यात्मनाशलक्षणस्य निरसो ऽपि कृतो भवतीति तदर्थं स्वरूपानाशमूचिवान् । यदर्थमादितो वाक्यं व्याख्यातं तदिदानीमनुच्छित्तिधर्मेत्येतद्वयाचष्टे पुनरिति ॥ ॥। पुनरानन्दपूर्वकान् । धर्मानाहाप्यनुच्छिन्नांस् ॥। स्वरूपानाशमुक्त्वा पुनरपि मुक्तस्यानन्दपूवर्कान्धर्माननुच्छिन्नानाह याज्ञवल्क्यः । स्वरूपानाशोक्त्यैव धर्मानुच्छित्तिसिद्धौ पुनरुक्तिरियमित्यत उक्तमानन्दपूर्वकानिति । वाक्योपक्रमे विज्ञानघन एवेति विज्ञानस्यात्मस्वरूपत्वमुक्तं न पुनरानन्दपूर्वकानिति । वाक्योपक्रमे विज्ञानघन एवेति विज्ञानस्यात्मस्वरूपत्वमुक्तं न पुनरानन्दपूर्वकाणाम् । अतः स्वरूपानाशोक्त्या विज्ञानाविनाश एव सुज्ञानो नानन्दाद्यविनाशः । अतस्ते ऽपि विज्ञानवत् आत्मस्वरूपभूता एव नोच्छिद्यन्ते इत्यर्थप्रतिपत्त्यर्थमिदं वाक्यमिति । *१२,२८२* तात्पर्यान्तरं सूचयति तार्किकैरिति । ॥। तार्किकैर्विनिवारितान् उक्तमेतत्परीक्षायां प्रवृत्तो याज्ञवल्क्य इति । अतः स्वरूपाविनाशमङ्गीकृत्य ये तार्किका बुद्धिसुखादीन्धर्मान्मुक्तस्य विनिवारयन्ति ते ऽप्यसमीचीनवादिन इति ज्ञापनायेदं वाक्यमिति न पौनरुक्त्यदोषः । ननु स्वरूपाविनाशोक्त्या धर्माविनाशो ऽपि सिद्ध एव । सत्यम् । स्वमतरीत्या तत् । तार्किकास्तु न ज्ञानसुखादीनामात्मस्वरूपत्वं मन्यन्ते । अतः किमिदानीं मोक्षप्रसङ्गे तेषामात्मस्वरूपत्वोपपादनेन । आत्मस्वरूपप्रक्रियायां तदपि वक्तव्यमित्याशयेनानुच्छित्तिरेवोक्तेति । इदमत्राकूतम् । अनुच्छित्तिधर्मेति यदि सङ्खयादिधर्माणामनुच्छित्तिरुक्ता स्यात् तदा असङ्गतमिदं वाक्यमापद्येत । ज्ञानविनाशवचनं मोह इत्याक्षेपे सङ्खयाद्यविनाशकथनस्य सङ्गत्यदर्शनात् । यदि च स्वरूपाविनाशो ऽनेनोक्त इति स्यात्तदा तस्य पूर्ववाक्येनैवोक्तत्वात् पुनरुक्तिदोषः स्यात् । अस्मत्पक्षे त्वस्ति सर्वेषां वाक्यानामुक्तरीत्या साफल्यम् । तस्माज्ज्ञानानन्दादिगुणानामेवानुच्छित्तिमाहेदं वाक्यमिति गम्यते । तद्बलाच्च न प्रेत्य संज्ञास्तीत्येतदपि उक्तार्थमेवेति । *१२,२८३* इतश्चैतदुक्ताथर्मेवेत्याह मात्रेति ॥ मात्रासंसर्गमप्याह तथा ॥। यथा धर्मानुच्छित्तिमाह तथा मीयन्त इति मात्रा रूपादयो विषयास्तेषां संसर्गमुपभोगलक्षणमप्यस्याह"मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवतिऽ; इति वाक्येन । ततो न ज्ञानविलोपो व्याख्यातुं शक्यते । नेदं वाक्यं श्रुतावुपलभ्यत इत्यत उक्तम् माध्यन्दिनश्रुतिरिति ॥ ॥। माध्यन्दिनश्रुतिः
yat yasmājjñānarūpastāvadātmā tasya ca vijñānanāśo nāma tannāśa eva / nacātmanāśo 'sti / tathā sati mukterapuruṣārthatvaprasaṅgāt / ato na jñānanāśo 'sti / ata eva na madvacanaṃ tadartham, kiṃ tvamuktānāṃ muktaviṣaye saṃjñā nāsti, muktānāmeva vā vṛttirūpā saṃjñā nāstītyādireva madvacanārtha ityabhiprāyavānsvarūpānāśamūcivāniti sambandhaḥ / *12,281* astvevaṃ saṅgatistathāpi jñānaṃ na naśyatīti sākṣādanuktvaivaṃ vacanaṃ kimarthamityata āha śūnyeti // ... śūnyamatocchittyai ... na kevalamatra prameyanirūpaṇamātrārthaṃ pravṛtto yājñavalkyaḥ kintu parī(kṣāyāṃ)kṣayā / ata eva na pretya jñāyata iti viśadamanuktvā śaṅkotpādanāya na pretya saṃjñāstīti sādhāraṇaṃ vākyamāha / parīkṣā ca svānabhimatanirāsarūpā / ata evamuttare datte śūnyamatasyātmanāśalakṣaṇasya niraso 'pi kṛto bhavatīti tadarthaṃ svarūpānāśamūcivān / yadarthamādito vākyaṃ vyākhyātaṃ tadidānīmanucchittidharmetyetadvayācaṣṭe punariti // ... punarānandapūrvakān / dharmānāhāpyanucchinnāṃs ... svarūpānāśamuktvā punarapi muktasyānandapūvarkāndharmānanucchinnānāha yājñavalkyaḥ / svarūpānāśoktyaiva dharmānucchittisiddhau punaruktiriyamityata uktamānandapūrvakāniti / vākyopakrame vijñānaghana eveti vijñānasyātmasvarūpatvamuktaṃ na punarānandapūrvakāniti / vākyopakrame vijñānaghana eveti vijñānasyātmasvarūpatvamuktaṃ na punarānandapūrvakāṇām / ataḥ svarūpānāśoktyā vijñānāvināśa eva sujñāno nānandādyavināśaḥ / ataste 'pi vijñānavat ātmasvarūpabhūtā eva nocchidyante ityarthapratipattyarthamidaṃ vākyamiti / *12,282* tātparyāntaraṃ sūcayati tārkikairiti / ... tārkikairvinivāritān uktametatparīkṣāyāṃ pravṛtto yājñavalkya iti / ataḥ svarūpāvināśamaṅgīkṛtya ye tārkikā buddhisukhādīndharmānmuktasya vinivārayanti te 'pyasamīcīnavādina iti jñāpanāyedaṃ vākyamiti na paunaruktyadoṣaḥ / nanu svarūpāvināśoktyā dharmāvināśo 'pi siddha eva / satyam / svamatarītyā tat / tārkikāstu na jñānasukhādīnāmātmasvarūpatvaṃ manyante / ataḥ kimidānīṃ mokṣaprasaṅge teṣāmātmasvarūpatvopapādanena / ātmasvarūpaprakriyāyāṃ tadapi vaktavyamityāśayenānucchittirevokteti / idamatrākūtam / anucchittidharmeti yadi saṅkhayādidharmāṇāmanucchittiruktā syāt tadā asaṅgatamidaṃ vākyamāpadyeta / jñānavināśavacanaṃ moha ityākṣepe saṅkhayādyavināśakathanasya saṅgatyadarśanāt / yadi ca svarūpāvināśo 'nenokta iti syāttadā tasya pūrvavākyenaivoktatvāt punaruktidoṣaḥ syāt / asmatpakṣe tvasti sarveṣāṃ vākyānāmuktarītyā sāphalyam / tasmājjñānānandādiguṇānāmevānucchittimāhedaṃ vākyamiti gamyate / tadbalācca na pretya saṃjñāstītyetadapi uktārthameveti / *12,283* itaścaitaduktātharmevetyāha mātreti // mātrāsaṃsargamapyāha tathā ... yathā dharmānucchittimāha tathā mīyanta iti mātrā rūpādayo viṣayāsteṣāṃ saṃsargamupabhogalakṣaṇamapyasyāha"mātrāsaṃsargastvasya bhavati'; iti vākyena / tato na jñānavilopo vyākhyātuṃ śakyate / nedaṃ vākyaṃ śrutāvupalabhyata ityata uktam mādhyandinaśrutiriti // ... mādhyandinaśrutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मैत्रेयीयाज्ञवल्क्यसंवादरूपमिदं प्रकरणं काण्वमाध्यन्दिनश्रुत्योः समानम् । इदं तु वाक्यं यद्यपि काण्वश्रुतौ नास्ति तथापि माध्यन्दिनश्रुतावस्त्येवेति । *१२,२८४* इतो ऽपि संज्ञा नास्तीति वाक्यमुक्तार्थमेवेत्याह आचिक्षेपेति ॥ आचिक्षेप मतं तच्च यस्मिन् न विषयादनम् श्रुतिरिति वक्ष्यति । यत्र हि"द्वैतमिव भवतिऽ; इत्यादिरुत्तरा श्रुतिर्यस्मिन्मते मुक्तस्य न विषयादनं रूपादिविषयभोगो नास्तीत्यभ्युपगमस्तन्मतमाचिक्षेप निन्दितवतीति । ततश्च न तद्वाक्यं मुक्तस्य ज्ञानाभावं प्रतिपादयति । नहि ज्ञानरहितस्य घटकल्पस्य विषयसंसर्गो वा तदभावनिन्दा वोपपद्यते । कथमाचिक्षेपेति चेत् । उच्यते । यत्र यदि, द्वैतं भवति तत् तर्ह्येव, इतर इतरं पश्यतीत्यादिना व्याप्तिमभिधाय हिशब्देन तस्याः प्रमितत्वं चोक्त्वा यत्र यदि, तु , अस्यात्मनो ऽपेक्षितं सर्वमात्मैवाभूत् स्वव्यतिरिक्तं न स्यात् । तत् तर्हि केन साधनेन कम् अर्थं पश्येत । न केनापि किञ्चिदित्यनिष्यप्रसङ्गो ऽभिधीयते । *१२,२८५* एवं तर्हि यदि मुक्तौ द्वैतं न स्यात्तदा रूपदर्शनादिकं न भवेदिति तर्कितं भवति । तथाच द्वैताभावमतमनयाक्षिप्तं, न विषयभोगाभावमतमित्यत आह घ्राणादीति ॥ घ्राणादिभोगाभावस्य त्वनिष्टत्वहृदा श्रुतिः
maitreyīyājñavalkyasaṃvādarūpamidaṃ prakaraṇaṃ kāṇvamādhyandinaśrutyoḥ samānam / idaṃ tu vākyaṃ yadyapi kāṇvaśrutau nāsti tathāpi mādhyandinaśrutāvastyeveti / *12,284* ito 'pi saṃjñā nāstīti vākyamuktārthamevetyāha ācikṣepeti // ācikṣepa mataṃ tacca yasmin na viṣayādanam śrutiriti vakṣyati / yatra hi"dvaitamiva bhavati'; ityādiruttarā śrutiryasminmate muktasya na viṣayādanaṃ rūpādiviṣayabhogo nāstītyabhyupagamastanmatamācikṣepa ninditavatīti / tataśca na tadvākyaṃ muktasya jñānābhāvaṃ pratipādayati / nahi jñānarahitasya ghaṭakalpasya viṣayasaṃsargo vā tadabhāvanindā vopapadyate / kathamācikṣepeti cet / ucyate / yatra yadi, dvaitaṃ bhavati tat tarhyeva, itara itaraṃ paśyatītyādinā vyāptimabhidhāya hiśabdena tasyāḥ pramitatvaṃ coktvā yatra yadi, tu , asyātmano 'pekṣitaṃ sarvamātmaivābhūt svavyatiriktaṃ na syāt / tat tarhi kena sādhanena kam arthaṃ paśyeta / na kenāpi kiñcidityaniṣyaprasaṅgo 'bhidhīyate / *12,285* evaṃ tarhi yadi muktau dvaitaṃ na syāttadā rūpadarśanādikaṃ na bhavediti tarkitaṃ bhavati / tathāca dvaitābhāvamatamanayākṣiptaṃ, na viṣayabhogābhāvamatamityata āha ghrāṇādīti // ghrāṇādibhogābhāvasya tvaniṣṭatvahṛdā śrutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घ्राणादिना गन्धादेर्भोगो घ्राणादिभोगः । केन कमिति करणस्य कर्मणश्चोक्तत्वात् । तुशब्दो विशेषार्थः । हृदाभिप्रायेण । पूर्वेणैव सम्बन्धः । सत्यमेतत् शून्यमतं तार्किकमतं च निराकृत्याद्वैतमनया श्रुत्या निराक्रियत इति । तच्च विषयभोगाभावप्रसञ्जनेन । प्रसञ्जनीयं च तद्भवति यदनिष्यम् । अतो ऽद्वैतमते घ्राणादिभोगाभावं प्रसञ्जयन्ती श्रुतिस्तस्यानिष्टत्वमभिप्रैतीति गम्यते । अनिष्यं च तदुच्यते यदप्रामाणिकं प्रमाणविरुद्धं च । अतो विषयभोगाभावनिन्दा श्रुत्यभिप्रायव्याप्ता भवत्येवेति । *१२,२८६* भवेदेवमर्थापत्त्या विषयभोगाभावनिन्दावगमो यद्यत्राद्वैतमते विषयभोगाभावः प्रसञ्जनीयः स्यात् । न चैवम् । अपि तर्हि वस्तुस्थितिकथनमेतत् । तथाहि । अयमात्मा अविनाशी अत एवानुच्छित्तिस्तस्य धर्मः । मुक्तौ मात्राभिरसंसर्गस्तस्य भवति । कुतः । यत्र हि संसारे द्वैतमिव भवति तत्तत्रेतर इतरं पश्यतीत्यादि । यत्र तु मुक्तावस्य सर्वमात्मैवाभूत्स्वव्यतिरिक्तं किमपि नास्ति तत्र केन कं पश्येन्न केनापि न किमपीत्यद्वैतिनः । तत्राह येनेति ॥ येनेदमखिलं वेद विज्ञातारं स्वमेव च । केन तं च विजानीयादित्यनिष्टं हि सर्वथा
ghrāṇādinā gandhāderbhogo ghrāṇādibhogaḥ / kena kamiti karaṇasya karmaṇaścoktatvāt / tuśabdo viśeṣārthaḥ / hṛdābhiprāyeṇa / pūrveṇaiva sambandhaḥ / satyametat śūnyamataṃ tārkikamataṃ ca nirākṛtyādvaitamanayā śrutyā nirākriyata iti / tacca viṣayabhogābhāvaprasañjanena / prasañjanīyaṃ ca tadbhavati yadaniṣyam / ato 'dvaitamate ghrāṇādibhogābhāvaṃ prasañjayantī śrutistasyāniṣṭatvamabhipraitīti gamyate / aniṣyaṃ ca taducyate yadaprāmāṇikaṃ pramāṇaviruddhaṃ ca / ato viṣayabhogābhāvanindā śrutyabhiprāyavyāptā bhavatyeveti / *12,286* bhavedevamarthāpattyā viṣayabhogābhāvanindāvagamo yadyatrādvaitamate viṣayabhogābhāvaḥ prasañjanīyaḥ syāt / na caivam / api tarhi vastusthitikathanametat / tathāhi / ayamātmā avināśī ata evānucchittistasya dharmaḥ / muktau mātrābhirasaṃsargastasya bhavati / kutaḥ / yatra hi saṃsāre dvaitamiva bhavati tattatretara itaraṃ paśyatītyādi / yatra tu muktāvasya sarvamātmaivābhūtsvavyatiriktaṃ kimapi nāsti tatra kena kaṃ paśyenna kenāpi na kimapītyadvaitinaḥ / tatrāha yeneti // yenedamakhilaṃ veda vijñātāraṃ svameva ca / kena taṃ ca vijānīyādityaniṣṭaṃ hi sarvathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येनेदमखिलं वेद तं च केन विजानीयात् विज्ञातारं च केन विजानीयादित्यनेन येनेदं सर्वं विजानाति तं च केन विजानीयात् विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति वाक्यद्वयमुपादत्ते । विज्ञातारमित्येतत्स्वमेवेति व्याचष्टे । प्रथमवाक्यविषयं सूत्रस्य वक्ष्यति । इति वाक्यद्वयोक्तं विष्णुज्ञानराहित्यं स्वज्ञानराहित्यं च । एतदुक्तं भवति । अत्रान्ते येनेदमिति वाक्यद्वयं श्रूयते । तदर्थः परमेश्वरज्ञानाभावः स्वज्ञानाभावश्च तावदनिष्यो न वास्तवः । ततस्तत्प्रसङ्गकथनमेवेति ज्ञायते । तत्साहचर्यात्केन कं पश्येदित्यादिकमपि प्रसञ्जनमेव न वस्तुस्थितिकथनमिति ज्ञातव्यमिति । *१२,२८७* नन्वीश्वरस्तावत्सर्वथाप्यविशेष एव । यतो वाच इत्यादिश्रुतेः । जीवात्मा च न स्वविज्ञानी । एकस्यां क्रियायामेकस्यैव कर्तृकर्मभावस्य विरुद्धत्वात् । अतः परमेश्वरज्ञानाभावः स्वज्ञानाभावश्च कथमनिष्य इत्यतः परमेश्वरस्य सवर्थाप्यविज्ञेयत्वं तावन्निराकरोति नेति ॥ नाखिलज्ञापको विष्णुरज्ञेयो नियमेन हि अत्राखिलज्ञापक इत्यनेन येनेदमिति वाक्यार्थमनूद्य विष्णुरिति तस्य विषयो दर्शितः । प्रागव्याख्यातत्वात् । विष्णुं विनैतद्वाक्याथर्स्यासम्भवात् । हिशब्दस्तावदर्थे । विष्णुर्नियमेन सर्वथाप्यज्ञेय इति तावन्न भवति । कुत इत्यत आह तदिति ॥ *१२,२८८* तज्ज्ञानार्थं हि वेदानामखिलानां प्रवर्तनम्
yenedamakhilaṃ veda taṃ ca kena vijānīyāt vijñātāraṃ ca kena vijānīyādityanena yenedaṃ sarvaṃ vijānāti taṃ ca kena vijānīyāt vijñātāramare kena vijānīyāditi vākyadvayamupādatte / vijñātāramityetatsvameveti vyācaṣṭe / prathamavākyaviṣayaṃ sūtrasya vakṣyati / iti vākyadvayoktaṃ viṣṇujñānarāhityaṃ svajñānarāhityaṃ ca / etaduktaṃ bhavati / atrānte yenedamiti vākyadvayaṃ śrūyate / tadarthaḥ parameśvarajñānābhāvaḥ svajñānābhāvaśca tāvadaniṣyo na vāstavaḥ / tatastatprasaṅgakathanameveti jñāyate / tatsāhacaryātkena kaṃ paśyedityādikamapi prasañjanameva na vastusthitikathanamiti jñātavyamiti / *12,287* nanvīśvarastāvatsarvathāpyaviśeṣa eva / yato vāca ityādiśruteḥ / jīvātmā ca na svavijñānī / ekasyāṃ kriyāyāmekasyaiva kartṛkarmabhāvasya viruddhatvāt / ataḥ parameśvarajñānābhāvaḥ svajñānābhāvaśca kathamaniṣya ityataḥ parameśvarasya savarthāpyavijñeyatvaṃ tāvannirākaroti neti // nākhilajñāpako viṣṇurajñeyo niyamena hi atrākhilajñāpaka ityanena yenedamiti vākyārthamanūdya viṣṇuriti tasya viṣayo darśitaḥ / prāgavyākhyātatvāt / viṣṇuṃ vinaitadvākyātharsyāsambhavāt / hiśabdastāvadarthe / viṣṇurniyamena sarvathāpyajñeya iti tāvanna bhavati / kuta ityata āha taditi // *12,288* tajjñānārthaṃ hi vedānāmakhilānāṃ pravartanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वे वेदा इत्यादेरिति शेषः । विष्णोः सर्वथाप्यज्ञेयत्वे ऽखिलवेदवैयर्थ्यप्रसङ्गाद्यतो वाच इत्यादिकमन्यथा व्याख्येयमिति भावः । एवं परमात्मनो ज्ञेयत्वमुपपाद्य जीवात्मनः स्वज्ञानमुपपादयति प्रत्यक्षमिति ॥ प्रत्यक्षागमात्मविज्ञानाविरोधानुभवादपि । न स्वविज्ञानितायां च विरोधः कश्चनेयते
sarve vedā ityāderiti śeṣaḥ / viṣṇoḥ sarvathāpyajñeyatve 'khilavedavaiyarthyaprasaṅgādyato vāca ityādikamanyathā vyākhyeyamiti bhāvaḥ / evaṃ paramātmano jñeyatvamupapādya jīvātmanaḥ svajñānamupapādayati pratyakṣamiti // pratyakṣāgamātmavijñānāvirodhānubhavādapi / na svavijñānitāyāṃ ca virodhaḥ kaścaneyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियाविशेषणमेतत् । आत्मविज्ञानं चाविरोधश्चेति द्वन्द्वः । अविरोधश्च प्रसङ्गादात्मा विज्ञान एव । तयोरनुभवः । स च प्रत्यक्षरूपः तस्मात् । अपिपदेन श्रुत्यादिग्रहणम् । स्वविज्ञानितायां जीवस्य कश्चन विरोधो नेयते । न काप्यनुपपत्तिः प्रतीयते । आत्मविज्ञानानुभवस्तावत् मामहं जानामीति साक्षिरूपः प्रसिद्ध एव । यथा घटमहं जानामीत्यत्र न काचिदनुपपत्तिः प्रतीयते । किं त्वनुपलम्भसनाथेन साक्षिणानुपपत्त्यभाव एव साक्षात्क्रियते । तथा तदविशिष्ये मामहं जानामीति ज्ञाने ऽपि । श्रुतयो ऽपि"अहमित्येव यो वेद्यःऽ; इत्याद्याः । यदि चात्मा न स्वात्मानं जानीयात्तदा ममेदमिष्यसाधनमित्यादिज्ञानाभावात्तथाविधेच्छाप्रयत्नयोरप्यभावात्सर्वप्रवृत्तिनिवृत्तिविलोपप्रसङ्गः । स्वप्रकाशत्वं ज्ञानाश्रयतया प्रकाशमानत्वं च न स्वज्ञानातिरेकेणोपपद्यत इति । *१२,२९०* छिदादिषु कर्तृकर्मणोर्भेददशर्नात्तदेकत्वाभ्युपगमो विरुद्ध इति यदुक्तं तन्निराकरोति कर्तृकर्मेति ॥ कर्तृकर्मविरोधश्च नित्यानुभवविरोधतः । कथमेव पदं गच्छेद् विरोधो दृष्टबाधनम्
kriyāviśeṣaṇametat / ātmavijñānaṃ cāvirodhaśceti dvandvaḥ / avirodhaśca prasaṅgādātmā vijñāna eva / tayoranubhavaḥ / sa ca pratyakṣarūpaḥ tasmāt / apipadena śrutyādigrahaṇam / svavijñānitāyāṃ jīvasya kaścana virodho neyate / na kāpyanupapattiḥ pratīyate / ātmavijñānānubhavastāvat māmahaṃ jānāmīti sākṣirūpaḥ prasiddha eva / yathā ghaṭamahaṃ jānāmītyatra na kācidanupapattiḥ pratīyate / kiṃ tvanupalambhasanāthena sākṣiṇānupapattyabhāva eva sākṣātkriyate / tathā tadaviśiṣye māmahaṃ jānāmīti jñāne 'pi / śrutayo 'pi"ahamityeva yo vedyaḥ'; ityādyāḥ / yadi cātmā na svātmānaṃ jānīyāttadā mamedamiṣyasādhanamityādijñānābhāvāttathāvidhecchāprayatnayorapyabhāvātsarvapravṛttinivṛttivilopaprasaṅgaḥ / svaprakāśatvaṃ jñānāśrayatayā prakāśamānatvaṃ ca na svajñānātirekeṇopapadyata iti / *12,290* chidādiṣu kartṛkarmaṇorbhedadaśarnāttadekatvābhyupagamo viruddha iti yaduktaṃ tannirākaroti kartṛkarmeti // kartṛkarmavirodhaśca nityānubhavavirodhataḥ / kathameva padaṃ gacched virodho dṛṣṭabādhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकस्यां क्रियायां कर्तृकर्मत्वयोर्विरोधः कर्तृकर्मविरोधः । नित्यानुभवः उक्तसाक्ष्यनुभवः । पदम् आस्पदम् प्रकृत इति शेषः । अयमाशयः । उक्तमेतल्लिङ्गपादे । यत्कर्तृकर्मणोर्भेद इत्यौत्सर्गिको ऽयं न्यायः । अपवादे सत्यभेदो ऽपि भवतीति । अत्र च मामहं जानामीति साक्ष्यनुभवविरोधान्नायमस्य न्यायस्य विषयः । किन्तु यत्रादृष्टबाधनं प्रमाणविरोधाभावस्तत्रैवायं विरोधः प्रवर्तते । यथाङ्गुल्यग्रेणाङ्गुल्यग्रस्पर्शने । यथा वासिधारयासिधाराछेदन इति । *१२,२९१* अस्त्वेवमीश्वरस्य ज्ञेयत्वं, जीवस्य च स्वज्ञानित्वम् । तथापि मुक्तौ तज्ज्ञानाभावः कथमनिष्य इति चेत् । उच्यते । "नात्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम् । प्राज्ञः किञ्चन संवेत्ति तुर्यं तत्सर्वदृक् सदाऽ; इति श्रुतौ स्वज्ञानमीश्वरज्ञानं च नास्तीत्यभिधाय मुक्तस्य तु तदस्तीत्युच्यते । अतस्तदभावः प्रमाणविरुद्ध इति कथं नानिष्यः । न केवलमेवमनिष्यप्रकरणाद्विषयभोगाभावस्यानिष्टत्वं गम्यते किन्तु विषयभोगस्यापि श्रुतिसिद्धत्वाच्चेत्याह स इति ॥ सो ऽश्नुते सर्वकामंश्च कामान्नी कामरूप्यथ । इत्यादिश्रुतयश्चोक्तमर्थमेव वदन्ति हि
ekasyāṃ kriyāyāṃ kartṛkarmatvayorvirodhaḥ kartṛkarmavirodhaḥ / nityānubhavaḥ uktasākṣyanubhavaḥ / padam āspadam prakṛta iti śeṣaḥ / ayamāśayaḥ / uktametalliṅgapāde / yatkartṛkarmaṇorbheda ityautsargiko 'yaṃ nyāyaḥ / apavāde satyabhedo 'pi bhavatīti / atra ca māmahaṃ jānāmīti sākṣyanubhavavirodhānnāyamasya nyāyasya viṣayaḥ / kintu yatrādṛṣṭabādhanaṃ pramāṇavirodhābhāvastatraivāyaṃ virodhaḥ pravartate / yathāṅgulyagreṇāṅgulyagrasparśane / yathā vāsidhārayāsidhārāchedana iti / *12,291* astvevamīśvarasya jñeyatvaṃ, jīvasya ca svajñānitvam / tathāpi muktau tajjñānābhāvaḥ kathamaniṣya iti cet / ucyate / "nātmānaṃ na parāṃścaiva na satyaṃ nāpi cānṛtam / prājñaḥ kiñcana saṃvetti turyaṃ tatsarvadṛk sadā'; iti śrutau svajñānamīśvarajñānaṃ ca nāstītyabhidhāya muktasya tu tadastītyucyate / atastadabhāvaḥ pramāṇaviruddha iti kathaṃ nāniṣyaḥ / na kevalamevamaniṣyaprakaraṇādviṣayabhogābhāvasyāniṣṭatvaṃ gamyate kintu viṣayabhogasyāpi śrutisiddhatvāccetyāha sa iti // so 'śnute sarvakāmaṃśca kāmānnī kāmarūpyatha / ityādiśrutayaścoktamarthameva vadanti hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ मुक्तेरनन्तरमिति श्रुतिद्वयस्योपक्रमे सम्बद्धयते । उक्तमेवार्थं मुक्तस्य विषयभोगसद्भावम् । अत एव मात्राभिरसंसर्ग इति व्याख्यानमसदेवेति । *१२,२९२* स्यादेतत् । यत्र हि द्वैतमिव भवतीति इवशब्देन द्वैताभावः प्रतिपाद्यते तत्कथं द्वैताभावे ऽनिष्यप्रसङ्गाभिधानमेतदित्यत आह अस्वातन्त्र्यादिति ॥ *१२,२९३* अस्वातन्त्र्यादिवेत्युक्तं न द्वैताभावतः क्वचित् द्वैतस्यास्वातन्त्र्यमभिप्रेत्य द्वैतमिवेत्युक्तम् । नतु द्वैताभावमभिप्रेत्य । कुतः । क्वचिदभिधानादाविवशब्दस्याभाववाचितानुक्तेरित्यर्थः । अस्वातन्त्र्यं चात्र स्वरूपमात्रमुक्तम् । इवशब्दस्याभावार्थत्वे बाधकं चाह आत्मैवेति । आत्मैवाभूदिति ह्यस्मादविशेषप्रसङ्गतः
atha mukteranantaramiti śrutidvayasyopakrame sambaddhayate / uktamevārthaṃ muktasya viṣayabhogasadbhāvam / ata eva mātrābhirasaṃsarga iti vyākhyānamasadeveti / *12,292* syādetat / yatra hi dvaitamiva bhavatīti ivaśabdena dvaitābhāvaḥ pratipādyate tatkathaṃ dvaitābhāve 'niṣyaprasaṅgābhidhānametadityata āha asvātantryāditi // *12,293* asvātantryādivetyuktaṃ na dvaitābhāvataḥ kvacit dvaitasyāsvātantryamabhipretya dvaitamivetyuktam / natu dvaitābhāvamabhipretya / kutaḥ / kvacidabhidhānādāvivaśabdasyābhāvavācitānukterityarthaḥ / asvātantryaṃ cātra svarūpamātramuktam / ivaśabdasyābhāvārthatve bādhakaṃ cāha ātmaiveti / ātmaivābhūditi hyasmādaviśeṣaprasaṅgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभेदभेदेति प्रतीयोगिद्वयोपलक्षणम् । इवान्त एकस्मिन्नुक्ते तत्प्रतियोगी द्वितीयो ऽपि लभ्यत इत्यर्थः । नन्वस्माकमुपमायामेवेवशब्दः । द्वैताभावस्त्वर्थसिद्धः । यथा गौरिव गवय इत्युक्ते गवयस्य गोत्वाभावो ऽवगम्यत इति चेत् । तर्हि द्वैतसदृशं किं तदिति वाच्यम् । कल्पितं द्वैतमिति चेन्न । तस्य सत्ताभावेन भवतीत्यनुपपत्तेः । भवनमपि तस्य काल्पनिकमिति चेत् । एवं तर्हि यदि द्वैतदर्शनं स्यादिति स्यात् । तथा चेतर इतरं पश्यतीत्येतदपि तदेवेति न हेतुहेतुमद्भावो ऽवकल्प्यत इति । *१२,२९५* न प्रेत्य संज्ञास्तीति वाक्यस्य मुक्तो न जानातीत्येवार्थमङ्गीकृत्याविनाशीत्यादिवाक्यान्य(प्य)न्यथा व्याकुर्वतो बाधकमाह मैत्रेयीति ॥ ॥। मैत्रेय्युक्तोत्तरं च किम्
abhedabhedeti pratīyogidvayopalakṣaṇam / ivānta ekasminnukte tatpratiyogī dvitīyo 'pi labhyata ityarthaḥ / nanvasmākamupamāyāmevevaśabdaḥ / dvaitābhāvastvarthasiddhaḥ / yathā gauriva gavaya ityukte gavayasya gotvābhāvo 'vagamyata iti cet / tarhi dvaitasadṛśaṃ kiṃ taditi vācyam / kalpitaṃ dvaitamiti cenna / tasya sattābhāvena bhavatītyanupapatteḥ / bhavanamapi tasya kālpanikamiti cet / evaṃ tarhi yadi dvaitadarśanaṃ syāditi syāt / tathā cetara itaraṃ paśyatītyetadapi tadeveti na hetuhetumadbhāvo 'vakalpyata iti / *12,295* na pretya saṃjñāstīti vākyasya mukto na jānātītyevārthamaṅgīkṛtyāvināśītyādivākyānya(pya)nyathā vyākurvato bādhakamāha maitreyīti // ... maitreyyuktottaraṃ ca kim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न प्रेत्य संज्ञास्तीति वाक्यं श्रुत्वा मैत्रेय्योक्तमत्रैव मा भवानित्यादि । तत्तावन्नाहृदयं निर्दलाक्षेपकरणे ऽसुज्ञत्वप्रसङ्गात् । ततः प्रज्ञानघन इत्यात्मनो ज्ञानस्वरूपत्वमभिधायेदानीं ज्ञानाभावं वदतस्तव वाक्यं मोहकमित्यभिप्रायः कल्प्यः । अपुरुषार्थत्वप्रसङ्गो वा । यथोक्तं"संज्ञानाशो यदि भवेत्किं मुक्त्या नः प्रयोजनम् । मोहं मां प्राणयामास भवानत्रेति चोदितःऽ; इति । अन्यथाव्याख्याने मैत्रेय्युक्तं निरुत्तरं प्रसज्येत । न ह्येतैर्वाक्यैः स्ववचनव्याघातः परिहृतो नापि पुरुषार्थता समर्थितेति । *१२,२९७* एवं साङ्खयनैयायिकाद्यभिमतस्य मोक्षस्याप्रामाणिकत्वमभिधाय, यदुक्तं मोक्षस्यापुरुषार्थत्वप्रसङ्ग इति तत्प्रपञ्चयति सुखादीति ॥ सुखादिधर्महानौ तु मुक्तेः किञ्च प्रयोजनम् सुखादिधर्महानौ मुक्तित्वेनाङ्गीकृतायामिति शेषः । तुशब्दः स्वपक्षाद्विशिनष्टि । परस्यापाद्यमानो दोषः स्वमते नास्तीत्याशयः । मुक्तेरिति सम्बन्धमात्रे षष्ठी । किमाक्षेपे । चशब्दो ऽप्रामाणिकत्वेन समुच्चयार्थः । प्रयुज्यते प्रवर्त्यते पुरुषो ऽनेनेति प्रयोजनम् । मुक्तेः प्रयोजनं किमिति । मुक्त्यर्थे पुरुषं प्रवर्तयत्किमपि नास्तीत्यर्थः । *१२,२९८* द्विविधं प्रयोजनम् । इष्यावाप्तिरनिष्यनिवृत्तिश्च । तत्र यद्यपि मुक्तिरिष्यप्राप्तिरूपा न भवति तथाप्यनिष्यनिवृत्तिरूपा भवत्येव । अतः पुरुषेणार्थ्यत इत्याशङ्कते यदीति ॥ यद्यर्थो दुःखहानिः स्याद् ॥। दुःखहानिरूपा मुक्तिः पुरुषस्यार्थो ऽर्थनीयः स्यादिति यदि ब्रूषे । अत्रोच्यते । भवत्यनिष्यनिवृत्तिः पुरुषार्थः । मुक्तिश्च समस्तदुःखहानिस्तथापि न पुरुषार्थः कथमित्यत आह अनर्थ इति ॥ ॥। अनर्थः सुखनाशनम्
na pretya saṃjñāstīti vākyaṃ śrutvā maitreyyoktamatraiva mā bhavānityādi / tattāvannāhṛdayaṃ nirdalākṣepakaraṇe 'sujñatvaprasaṅgāt / tataḥ prajñānaghana ityātmano jñānasvarūpatvamabhidhāyedānīṃ jñānābhāvaṃ vadatastava vākyaṃ mohakamityabhiprāyaḥ kalpyaḥ / apuruṣārthatvaprasaṅgo vā / yathoktaṃ"saṃjñānāśo yadi bhavetkiṃ muktyā naḥ prayojanam / mohaṃ māṃ prāṇayāmāsa bhavānatreti coditaḥ'; iti / anyathāvyākhyāne maitreyyuktaṃ niruttaraṃ prasajyeta / na hyetairvākyaiḥ svavacanavyāghātaḥ parihṛto nāpi puruṣārthatā samarthiteti / *12,297* evaṃ sāṅkhayanaiyāyikādyabhimatasya mokṣasyāprāmāṇikatvamabhidhāya, yaduktaṃ mokṣasyāpuruṣārthatvaprasaṅga iti tatprapañcayati sukhādīti // sukhādidharmahānau tu mukteḥ kiñca prayojanam sukhādidharmahānau muktitvenāṅgīkṛtāyāmiti śeṣaḥ / tuśabdaḥ svapakṣādviśinaṣṭi / parasyāpādyamāno doṣaḥ svamate nāstītyāśayaḥ / mukteriti sambandhamātre ṣaṣṭhī / kimākṣepe / caśabdo 'prāmāṇikatvena samuccayārthaḥ / prayujyate pravartyate puruṣo 'neneti prayojanam / mukteḥ prayojanaṃ kimiti / muktyarthe puruṣaṃ pravartayatkimapi nāstītyarthaḥ / *12,298* dvividhaṃ prayojanam / iṣyāvāptiraniṣyanivṛttiśca / tatra yadyapi muktiriṣyaprāptirūpā na bhavati tathāpyaniṣyanivṛttirūpā bhavatyeva / ataḥ puruṣeṇārthyata ityāśaṅkate yadīti // yadyartho duḥkhahāniḥ syād ... duḥkhahānirūpā muktiḥ puruṣasyārtho 'rthanīyaḥ syāditi yadi brūṣe / atrocyate / bhavatyaniṣyanivṛttiḥ puruṣārthaḥ / muktiśca samastaduḥkhahānistathāpi na puruṣārthaḥ kathamityata āha anartha iti // ... anarthaḥ sukhanāśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखनाशरूपो ऽनर्थो ऽप्यस्ति यतः । इदमुक्तं भवति । केवलस्य दुःखस्यात्यन्तिकी निवृत्तिर्भवति पुरुषार्थः, इयं तु दुःखवत् सुखस्याप्यात्यन्तिकी निवृत्तिरिति कथं पुरुषाथर्ः । अनिष्यनिवृत्त्याशया प्रवृत्तौ इष्यनिवृत्तिभिया निवृत्त्यापत्तेः । दुःखशबलसुखहानौ सुखशबलदुःखोपादानप्राप्तेश्च । *१२,२९९* यदत्रोक्तं"यस्य दुःखमुपादेयं तस्य हेयं किमुच्यताम् । हेयहीनस्य का मुक्तिः केन चाप्युपदिश्यतेऽ; इति, तदिदमसङ्गतम् । नहि वयं दुःखस्योपादेयत्वमुपपादयामः । किन्तु समव्ययफलत्वेन विनिगमने कारणाभावान्न प्रवृत्त्युपपत्तिरिति ब्रूमः । यथोक्तम्"असत्यानि दुरन्तानि समव्यवफलानि च । अशक्यानि च वस्तूनि नारभेत विचक्षणःऽ; इति । अङ्गीकृत्यैव समव्ययफलत्वमुक्तम् । वस्तुतस्तु आयादपि व्ययो गरीयानित्याह तयोश्चेति ॥ तयोश्च दुःखहानाद्धि सुखनाशो ऽधिको भवेत्
sukhanāśarūpo 'nartho 'pyasti yataḥ / idamuktaṃ bhavati / kevalasya duḥkhasyātyantikī nivṛttirbhavati puruṣārthaḥ, iyaṃ tu duḥkhavat sukhasyāpyātyantikī nivṛttiriti kathaṃ puruṣātharḥ / aniṣyanivṛttyāśayā pravṛttau iṣyanivṛttibhiyā nivṛttyāpatteḥ / duḥkhaśabalasukhahānau sukhaśabaladuḥkhopādānaprāpteśca / *12,299* yadatroktaṃ"yasya duḥkhamupādeyaṃ tasya heyaṃ kimucyatām / heyahīnasya kā muktiḥ kena cāpyupadiśyate'; iti, tadidamasaṅgatam / nahi vayaṃ duḥkhasyopādeyatvamupapādayāmaḥ / kintu samavyayaphalatvena vinigamane kāraṇābhāvānna pravṛttyupapattiriti brūmaḥ / yathoktam"asatyāni durantāni samavyavaphalāni ca / aśakyāni ca vastūni nārabheta vicakṣaṇaḥ'; iti / aṅgīkṛtyaiva samavyayaphalatvamuktam / vastutastu āyādapi vyayo garīyānityāha tayośceti // tayośca duḥkhahānāddhi sukhanāśo 'dhiko bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतो जान्धिकादिर्जनः सुमहद्दुःखं प्राप्यापि सुखलेशाप्तये यतते । तस्मादल्पस्यापि सुखस्य हानौ महतो ऽपि दुःखस्य मोक्षाय कः पुमान्यतेत न को ऽपि । अभ्युपगमवादश्चायम् । नहि सांसारिकसुखस्य दुःखापेक्षयाल्पत्वं प्रमितम् । कस्मिंश्चन जन्मन्ययं (दरिद्रो)(दुर्भगो) दुःखितो भवति कस्मिंश्चित्सार्वभौमः कदाचिन्नरकमनुभवति कदाचित्स्वर्गम् । या च मोक्षशास्त्रेषु सांसारिकसुखनिन्दा सा निरस्तसमस्तदुःखं मोक्षगतं परमानन्दमपेक्ष्याल्पत्वाभिप्रायेणेति । *१२,३०३* महादुःखहानादल्पं सुखं गरीय इत्येतत्प्रकारान्तरेणोपपादयति अल्पाच्चेति ॥ अल्पाच्च सुखानाशाद्धि बिभेत्यतितरां जनः । महच्च दुःखमाप्नोति सुखनाशनिवृत्तये
yato jāndhikādirjanaḥ sumahadduḥkhaṃ prāpyāpi sukhaleśāptaye yatate / tasmādalpasyāpi sukhasya hānau mahato 'pi duḥkhasya mokṣāya kaḥ pumānyateta na ko 'pi / abhyupagamavādaścāyam / nahi sāṃsārikasukhasya duḥkhāpekṣayālpatvaṃ pramitam / kasmiṃścana janmanyayaṃ (daridro)(durbhago) duḥkhito bhavati kasmiṃścitsārvabhaumaḥ kadācinnarakamanubhavati kadācitsvargam / yā ca mokṣaśāstreṣu sāṃsārikasukhanindā sā nirastasamastaduḥkhaṃ mokṣagataṃ paramānandamapekṣyālpatvābhiprāyeṇeti / *12,303* mahāduḥkhahānādalpaṃ sukhaṃ garīya ityetatprakārāntareṇopapādayati alpācceti // alpācca sukhānāśāddhi bibhetyatitarāṃ janaḥ / mahacca duḥkhamāpnoti sukhanāśanivṛttaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अल्पस्यापि सुखस्य (हानादि)नाशादिति यावत् । सुखनाशनिवृत्तय इति । प्रसक्तस्य सुखनाशहेतोर्निवृत्तय इत्यर्थः । उदाहरणानि तु लोके स्पष्टान्येव कथं तर्हि मधुविषसम्पृक्तान्न(भोजन)परित्याग इति चेत् । बहुतरसुखहानिप्राप्तेरिति ब्रूमः । अन्यथा परेणापि व्यवस्थायाः कतर्व्यत्वात् । *१२,३०४* स्यादेतत् । द्विविधाः पुरुषाः रागिणो वीतरागाश्च । तत्र रागिणः सुखार्थं दुःखमप्यनुभवन्ति । ते हि मधुविषसम्पृक्तमप्यन्नं मधुतयाऽपातरमणीयं विष(विषंगा)संयोगात्तु मारयतु मा वा मीमरदुप(भुंज्महे)युंक्ष्महे तावदापातसुखं को हि हस्तगतं पादगतं करोतीति विचिन्त्योपभुञ्जते । वीतरागास्त्वा(यति)पत्तिमालोचयन्तः स्वगर्मपि कुपितभोगिफणमण्डलच्छायाप्रतिममित्यपजहतीत्यत आह नचेति ॥ न च रागनिमित्तं तद् ॥। स्फुटमिति नारदादीनां वीतरागत्वं श्रुत्यादिप्रसिद्धमित्यर्थः । अञ्जसेति श्रवणादल्पाय सुखरूपार्थायेति योज्यम् । यस्मादिति वक्ष्यमाणमिहापि सम्बद्धयते । एतत्कुत इत्यत आह युद्धादीति ॥ *१२,३०५* युद्धादिदर्शनं यस्मात् सुदुःखेनापि कुवर्ते
alpasyāpi sukhasya (hānādi)nāśāditi yāvat / sukhanāśanivṛttaya iti / prasaktasya sukhanāśahetornivṛttaya ityarthaḥ / udāharaṇāni tu loke spaṣṭānyeva kathaṃ tarhi madhuviṣasampṛktānna(bhojana)parityāga iti cet / bahutarasukhahāniprāpteriti brūmaḥ / anyathā pareṇāpi vyavasthāyāḥ katarvyatvāt / *12,304* syādetat / dvividhāḥ puruṣāḥ rāgiṇo vītarāgāśca / tatra rāgiṇaḥ sukhārthaṃ duḥkhamapyanubhavanti / te hi madhuviṣasampṛktamapyannaṃ madhutayā'pātaramaṇīyaṃ viṣa(viṣaṃgā)saṃyogāttu mārayatu mā vā mīmaradupa(bhuṃjmahe)yuṃkṣmahe tāvadāpātasukhaṃ ko hi hastagataṃ pādagataṃ karotīti vicintyopabhuñjate / vītarāgāstvā(yati)pattimālocayantaḥ svagarmapi kupitabhogiphaṇamaṇḍalacchāyāpratimamityapajahatītyata āha naceti // na ca rāganimittaṃ tad ... sphuṭamiti nāradādīnāṃ vītarāgatvaṃ śrutyādiprasiddhamityarthaḥ / añjaseti śravaṇādalpāya sukharūpārthāyeti yojyam / yasmāditi vakṣyamāṇamihāpi sambaddhayate / etatkuta ityata āha yuddhādīti // *12,305* yuddhādidarśanaṃ yasmāt suduḥkhenāpi kuvarte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैवाजर्हुर्युद्धदर्शनं युद्धरसाद्युद्धदर्शननिमित्तात्सुखात्कारणात् । यदाशब्दस्य पूर्वत्रोत्तरत्र वा सम्बन्धः । यस्मादिति अत्रापि सम्बद्धयते । *१२,३०६* इदमत्राकूतम् । अत्र रागशब्देन किं सुखेच्छाभिप्रेता । उत लक्षणया अविवेकः । आद्ये सत्यमेतत् । किन्तु मुमुक्षवो ऽपि रागिण एव । रागिणां कथं मुक्तिरिति चेत् द्वेषिणामपि कथम् । दुःखद्वेषाद्धि ते दुःखं जहति । अस्थाने द्वेषो बन्धक इत्रत चेत् । रागो ऽपि तथेति समानम् । किञ्च दुःखोच्छेदे रागः परेणापि स्वीकार्यः । न दुःखद्वेषो ऽसौ किन्तु निर्वेद एवेति चेत् । तर्हि न सुखरागो ऽसौ अपि तु श्रद्धैवेति वदामः । द्वितीये तु नारदादयो निदर्शनम् । ते ऽपि तदाविवेकिन इति चेत् । कथमेतद्विज्ञातं लौकिकवैदि(कलो)कोत्तरप्रज्ञेनेति । *१२,३०७* नच रागेत्यादिनोक्तमुपसंहरति तस्मादिति ॥ ॥। तस्मात् सुखाभावस्य को यतेत्
naivājarhuryuddhadarśanaṃ yuddharasādyuddhadarśananimittātsukhātkāraṇāt / yadāśabdasya pūrvatrottaratra vā sambandhaḥ / yasmāditi atrāpi sambaddhayate / *12,306* idamatrākūtam / atra rāgaśabdena kiṃ sukhecchābhipretā / uta lakṣaṇayā avivekaḥ / ādye satyametat / kintu mumukṣavo 'pi rāgiṇa eva / rāgiṇāṃ kathaṃ muktiriti cet dveṣiṇāmapi katham / duḥkhadveṣāddhi te duḥkhaṃ jahati / asthāne dveṣo bandhaka itrata cet / rāgo 'pi tatheti samānam / kiñca duḥkhocchede rāgaḥ pareṇāpi svīkāryaḥ / na duḥkhadveṣo 'sau kintu nirveda eveti cet / tarhi na sukharāgo 'sau api tu śraddhaiveti vadāmaḥ / dvitīye tu nāradādayo nidarśanam / te 'pi tadāvivekina iti cet / kathametadvijñātaṃ laukikavaidi(kalo)kottaraprajñeneti / *12,307* naca rāgetyādinoktamupasaṃharati tasmāditi // ... tasmāt sukhābhāvasya ko yatet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीतरागो ऽपीति शेषः । *१२,३०८* एवं परनिरूपिते मोक्षे दुःखाभावमभ्युपेत्य तत्र प्रवृत्त्यभावप्रसङ्गो ऽभिहितः । इदानीं तु दुःखाभावो ऽपि नोपपद्यत इत्याह विमत इति ॥ विमतो दुःखयुग् यस्माच्चेतनः सन् सुखोज्खितः । प्रतिपन्नो यथेत्येव चानुमा केन वार्यते
vītarāgo 'pīti śeṣaḥ / *12,308* evaṃ paranirūpite mokṣe duḥkhābhāvamabhyupetya tatra pravṛttyabhāvaprasaṅgo 'bhihitaḥ / idānīṃ tu duḥkhābhāvo 'pi nopapadyata ityāha vimata iti // vimato duḥkhayug yasmāccetanaḥ san sukhojkhitaḥ / pratipanno yathetyeva cānumā kena vāryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्तत्वेन पराभ्युपगतो ऽत्र पक्षः । दुःखयुगित्यापाद्यम् । यस्माच्चेतनः सन्त्सुखोज्खित इत्यापादकम् । घटादौ व्यभिचारनिरासाय चेतनः सन्नित्युक्तम् । अत्र चेतन इत्यात्मत्वोपलक्षणमिति नापादकसिद्धिः । स्वर्गवासिष्वनैकान्त्यपरिहाराय सुखोज्खित इति । ईश्वरस्यापि सुखसाधनान्न तत्र व्यभिचारः । प्रतिपन्नो नारकी यथा । एवशब्दः प्रतिज्ञया सम्बद्धयते । न चेयं साधनानुमा येन बाधादिकस्यावसरः किन्तु प्रसङ्गानुमैव । तदिदमाह इत्यनुमा केन वार्यत इति । यदि मुक्तः सुखी न स्यात्तदानात्मा वा दुःखी वा स्यात् सम्मतवदित्यादयो ऽपि अतिप्रसङ्गा द्रष्टव्याः । *१२,३११* यदुक्तं प्राक् श्रुतयो यत इति तदिदानीं प्रपञ्चयति सर्वेति ॥ सर्वश्रुतिपुराणेषु सुखभावोक्तितस्तथा । मुक्तौ न ग्राह्यमेवैतत् सुखाभावमतं बुधैः
muktatvena parābhyupagato 'tra pakṣaḥ / duḥkhayugityāpādyam / yasmāccetanaḥ santsukhojkhita ityāpādakam / ghaṭādau vyabhicāranirāsāya cetanaḥ sannityuktam / atra cetana ityātmatvopalakṣaṇamiti nāpādakasiddhiḥ / svargavāsiṣvanaikāntyaparihārāya sukhojkhita iti / īśvarasyāpi sukhasādhanānna tatra vyabhicāraḥ / pratipanno nārakī yathā / evaśabdaḥ pratijñayā sambaddhayate / na ceyaṃ sādhanānumā yena bādhādikasyāvasaraḥ kintu prasaṅgānumaiva / tadidamāha ityanumā kena vāryata iti / yadi muktaḥ sukhī na syāttadānātmā vā duḥkhī vā syāt sammatavadityādayo 'pi atiprasaṅgā draṣṭavyāḥ / *12,311* yaduktaṃ prāk śrutayo yata iti tadidānīṃ prapañcayati sarveti // sarvaśrutipurāṇeṣu sukhabhāvoktitastathā / muktau na grāhyamevaitat sukhābhāvamataṃ budhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथाशब्दः समुच्चये । तानि श्रुत्यादीन्युदाहरति स इति ॥ सो ऽनानन्दाद् विमुक्तः सन्नानन्दी भवति स्फुटम् । निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मनः । परमानन्दमाप्नोति यत्र कामो ऽवसीयते
tathāśabdaḥ samuccaye / tāni śrutyādīnyudāharati sa iti // so 'nānandād vimuktaḥ sannānandī bhavati sphuṭam / nirguṇe brahmaṇi mayi dhārayan viśadaṃ manaḥ / paramānandamāpnoti yatra kāmo 'vasīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न विष्णुसदृशं दैवं न मोक्षसदृशं सुखम् । न वेदसदृशं वाक्यं न वर्णो ऽकारसम्मितः
na viṣṇusadṛśaṃ daivaṃ na mokṣasadṛśaṃ sukham / na vedasadṛśaṃ vākyaṃ na varṇo 'kārasammitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रानन्दाश्च मोदाश्च मुदः प्रमुद आसते । कामस्य यत्राप्ताः कामास्तत्र माममृतं कृधि
yatrānandāśca modāśca mudaḥ pramuda āsate / kāmasya yatrāptāḥ kāmāstatra māmamṛtaṃ kṛdhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेन"सो ऽनानन्दाद्विमुक्तः आनन्दीभवतिऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते । आनन्दस्य स्वभावसिद्धत्वाद्भवतीति कथमित्यतः स्फुटमित्युक्तम् । अनानन्दात् दुःखात् । निर्गुण इति भागवते भगवद्वाक्यम् । यत्र परमानन्दे प्राप्ते का(मस्तृष्णाव)मः स्पृहावसीयते । अवसानं गच्छति । न विष्णुसदृशमित्येतदपि पुराणवाक्यम् । यत्र लोके । आनन्दादिशब्दाः सुखविशेषाणां वाचकाः । कामस्य कामाः इच्छाया विषयाः । आप्ताः पर्याप्ताः । कृधि कुर्विति वायुं प्रति प्रार्थनम् । श्रुशृणुपृकृवृभ्यः छन्दसि । श्रुत्योर्मध्ये पुराणपठनं तस्य श्रुतिकल्पत्वप्रदर्शनार्थम् । उदाहृतानां श्रुत्यादीनां फलमुपसंहरति इति श्रुतीति ॥ इति श्रुतिपुराणानि तत्रतत्र वदन्ति हि । अतो मोक्षे सुखाभाव इति यत्किञ्चिदेव हि
anena"so 'nānandādvimuktaḥ ānandībhavati'; iti śrutimupādatte / ānandasya svabhāvasiddhatvādbhavatīti kathamityataḥ sphuṭamityuktam / anānandāt duḥkhāt / nirguṇa iti bhāgavate bhagavadvākyam / yatra paramānande prāpte kā(mastṛṣṇāva)maḥ spṛhāvasīyate / avasānaṃ gacchati / na viṣṇusadṛśamityetadapi purāṇavākyam / yatra loke / ānandādiśabdāḥ sukhaviśeṣāṇāṃ vācakāḥ / kāmasya kāmāḥ icchāyā viṣayāḥ / āptāḥ paryāptāḥ / kṛdhi kurviti vāyuṃ prati prārthanam / śruśṛṇupṛkṛvṛbhyaḥ chandasi / śrutyormadhye purāṇapaṭhanaṃ tasya śrutikalpatvapradarśanārtham / udāhṛtānāṃ śrutyādīnāṃ phalamupasaṃharati iti śrutīti // iti śrutipurāṇāni tatratatra vadanti hi / ato mokṣe sukhābhāva iti yatkiñcideva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रतत्र प्रदेशे वदन्ति मुक्तस्य सुखम् । आद्यो हिशब्दो यस्मादित्यर्थे । द्वितीयः प्रसिद्धौ । यत्किञ्चिदेव फल्ग्वित्यर्थः । *१२,३१३* यच्च साङ्खयादिभिरुक्तं सुखाभावोपपादनाय शरीराहितराहित्यं मुक्तस्य, तत्स्वरूपसुखस्योक्तत्वाद्वैयर्थ्येनापास्तम् । असिद्धं च तदित्याशयेनाह शिर इति ॥ शिरःकराद्यभावश्च न मुक्तस्य भवेत् क्वचित् न केवलं सुखाद्यभाव इति चशब्दः । जीवन्मुक्तौ शिरःकरादिभावो न परममुक्तावित्यतः क्वचिदित्युक्तम् । कुत इत्यत आह श्रुतयश्चेति । श्रुतयश्च पुराणानि मानमत्र बहूनि च
tatratatra pradeśe vadanti muktasya sukham / ādyo hiśabdo yasmādityarthe / dvitīyaḥ prasiddhau / yatkiñcideva phalgvityarthaḥ / *12,313* yacca sāṅkhayādibhiruktaṃ sukhābhāvopapādanāya śarīrāhitarāhityaṃ muktasya, tatsvarūpasukhasyoktatvādvaiyarthyenāpāstam / asiddhaṃ ca tadityāśayenāha śira iti // śiraḥkarādyabhāvaśca na muktasya bhavet kvacit na kevalaṃ sukhādyabhāva iti caśabdaḥ / jīvanmuktau śiraḥkarādibhāvo na paramamuktāvityataḥ kvacidityuktam / kuta ityata āha śrutayaśceti / śrutayaśca purāṇāni mānamatra bahūni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिरःकराद्यभावो नेत्युपस्थापितं शिरआदिभावं अत्रेति परामृशति । अन्त्यश्चो यस्मादित्यर्थे । सन्तीति शेषः । अशरीरत्वादेर्गतिश्चोक्तेति च चार्थः । *१२,३१५* तत्र तावत्स्फुटार्थत्वात्पुराणमादावुदाहरति न वर्तत इति । न वर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः । न यत्र माया किमुतापरे हरेरनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः
śiraḥkarādyabhāvo netyupasthāpitaṃ śiraādibhāvaṃ atreti parāmṛśati / antyaśco yasmādityarthe / santīti śeṣaḥ / aśarīratvādergatiścokteti ca cārthaḥ / *12,315* tatra tāvatsphuṭārthatvātpurāṇamādāvudāharati na vartata iti / na vartate yatra rajastamastayoḥ sattvaṃ ca miśraṃ na ca kālavikramaḥ / na yatra māyā kimutāpare hareranuvratā yatra surāsurārcitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः । सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणिप्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः
śyāmāvadātāḥ śatapatralocanāḥ piśaṅgavastrāḥ surucaḥ supeśasaḥ / sarve caturbāhava unmiṣanmaṇipravekaniṣkābharaṇāḥ suvarcasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रवाऌअवैडूर्यमृणाऌअवर्चसां परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनाम् । भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम्
pravāḷavaiḍūryamṛṇāḷavarcasāṃ parisphuratkuṇḍalamaulimālinām / bhrājiṣṇubhiryaḥ parito virājate lasadvimānāvalibhirmahātmanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्योतमानप्रमदोत्तमाभिः सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभः । श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः
vidyotamānapramadottamābhiḥ savidyudabhrāvalibhiryathā nabhaḥ / śrīryatra rūpiṇyurugāyapādayoḥ karoti mānaṃ bahudhā vibhūtibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान् गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रं विमिभीत उ त्वः
ṛcāṃ tvaḥ poṣamāste pupuṣvān gāyatraṃ tvo gāyati śakvarīṣu / brahmā tvo vadati jātavidyāṃ yajñasya mātraṃ vimibhīta u tvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र लोके । सत्त्वशब्दो ऽनेकार्थः । क्वचित्प्रकृतिपरिणामविशेषस्य वाचकः । क्वचित् साधुत्वस्य । तत्र सत्त्वं च न विद्यत इत्युक्ते न ज्ञायते कस्य प्रतिषेध इति । अतस्तयो रजस्तमसोर्भिश्रं सहचरितमित्युक्तम् । रज आदिप्रकरणाज्ज्ञास्यत इति चेत् । श्रुत्यभावे प्रकरणाद्यन्वेषणात् । *१२,३१६* रजःप्रभृतीनामवृत्तिर्नाम बन्धकतया व्यापाराभावः । कालविक्रमः कालसामर्थ्यकृ(ता भावाविकारा)तो भावविकारः । माया प्रकृतिः । अपरे महदादयो न वर्तन्त इति किमुत वक्तव्यम् । हरेरनुव्रता यत्र वर्तन्ते । असुराः साधवः सन्ति । अवदाता निमर्लाः । सुपेशसः सुरूपाः । उन्मिषन्मणिप्रवेकनिष्काभरणाः रश्मिमद्रत्नप्रवरहाराभरणाः । रुक् प्रभा । वर्चो बलम् । हरेरनुव्रता इत्यनेन सम्बन्धः । यो लोक एवंविधानां महात्मनां लसद्विमानावलिभिः परितो विराजते । केचित्प्रवालवर्चस इत्यादि । परिस्फुरत्कुण्डलमौलयश्च ते मालिनश्चेति विग्रहः । यद्वा परिस्फुरन्त्यश्च ताः कुण्डलमौलिमालाश्चेति कर्मधारयं विधाय पश्चादिनिरुत्पाद्यः । विद्योतमानाः प्रमदोत्तमाः यासु विमानावलिषु तास्तथोक्तस्ताभिः । यद्वा विद्योतमानाभिः प्रमदोत्तमाभिर्भ्राजिष्णुभिरिति व्यधिकरणत्वेन योजना । प्रमदोत्तमाः विद्युतः । विमानावलयः अभ्रावलयः रूपिणी प्रत्यक्षा । मानं पूजा । बहुधा स्थिताभिः विभूतिभिः स्वमूर्तिभिः । एवंभूतं लोकं सन्दर्शयामासेति पूर्वेणान्वयः । कामान्नरूपी चरति ॥।
yatra loke / sattvaśabdo 'nekārthaḥ / kvacitprakṛtipariṇāmaviśeṣasya vācakaḥ / kvacit sādhutvasya / tatra sattvaṃ ca na vidyata ityukte na jñāyate kasya pratiṣedha iti / atastayo rajastamasorbhiśraṃ sahacaritamityuktam / raja ādiprakaraṇājjñāsyata iti cet / śrutyabhāve prakaraṇādyanveṣaṇāt / *12,316* rajaḥprabhṛtīnāmavṛttirnāma bandhakatayā vyāpārābhāvaḥ / kālavikramaḥ kālasāmarthyakṛ(tā bhāvāvikārā)to bhāvavikāraḥ / māyā prakṛtiḥ / apare mahadādayo na vartanta iti kimuta vaktavyam / hareranuvratā yatra vartante / asurāḥ sādhavaḥ santi / avadātā nimarlāḥ / supeśasaḥ surūpāḥ / unmiṣanmaṇipravekaniṣkābharaṇāḥ raśmimadratnapravarahārābharaṇāḥ / ruk prabhā / varco balam / hareranuvratā ityanena sambandhaḥ / yo loka evaṃvidhānāṃ mahātmanāṃ lasadvimānāvalibhiḥ parito virājate / kecitpravālavarcasa ityādi / parisphuratkuṇḍalamaulayaśca te mālinaśceti vigrahaḥ / yadvā parisphurantyaśca tāḥ kuṇḍalamaulimālāśceti karmadhārayaṃ vidhāya paścādinirutpādyaḥ / vidyotamānāḥ pramadottamāḥ yāsu vimānāvaliṣu tāstathoktastābhiḥ / yadvā vidyotamānābhiḥ pramadottamābhirbhrājiṣṇubhiriti vyadhikaraṇatvena yojanā / pramadottamāḥ vidyutaḥ / vimānāvalayaḥ abhrāvalayaḥ rūpiṇī pratyakṣā / mānaṃ pūjā / bahudhā sthitābhiḥ vibhūtibhiḥ svamūrtibhiḥ / evaṃbhūtaṃ lokaṃ sandarśayāmāseti pūrveṇānvayaḥ / kāmānnarūpī carati ...
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येषा पूर्वा यस्याः सा तथोक्ता । देहित्वे दुःखादिप्रसक्त्या मुक्तत्वव्याघात इत्यत उक्तम् अदोष इति ॥ दोषहेतुः कथमित्यत उक्तम् स्वरूपात्मक एवेति ॥ जीवस्वरूपमेवात्मा स्वरूपं यस्यासौ तथोक्तः । किं जीवन्मुक्तानामित्यत उक्तं तेषामपि च मुक्तिं गतानामिति । पुराणवाक्ये हि श्यामावदाता इत्यादिना देहः प्रतीयते । न वर्तत इत्यत्र च प्रकृत्याद्यभावोक्त्या परममुक्तित्वं, देहस्य च स्वरूपत्वं, तत एवादोषत्वम् । श्रुतावृगुच्चारणादिना देहित्वम् । *१२,३२२* अत्र अनुमानमप्याह शिर इति ॥ शिरःकराद्यैरपि मुक्तिभाजो युक्ता यतस्ते पुरुषा इदानीम् । यथेतिपूर्वा अनुमाश्च जीवस्वरूपमङ्गादियुगापयन्ति
ityeṣā pūrvā yasyāḥ sā tathoktā / dehitve duḥkhādiprasaktyā muktatvavyāghāta ityata uktam adoṣa iti // doṣahetuḥ kathamityata uktam svarūpātmaka eveti // jīvasvarūpamevātmā svarūpaṃ yasyāsau tathoktaḥ / kiṃ jīvanmuktānāmityata uktaṃ teṣāmapi ca muktiṃ gatānāmiti / purāṇavākye hi śyāmāvadātā ityādinā dehaḥ pratīyate / na vartata ityatra ca prakṛtyādyabhāvoktyā paramamuktitvaṃ, dehasya ca svarūpatvaṃ, tata evādoṣatvam / śrutāvṛguccāraṇādinā dehitvam / *12,322* atra anumānamapyāha śira iti // śiraḥkarādyairapi muktibhājo yuktā yataste puruṣā idānīm / yathetipūrvā anumāśca jīvasvarūpamaṅgādiyugāpayanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतस्ते पुरुषा इत्यात्मत्वादित्यर्थः । इदानीं यथेति । अस्मादादिवदित्यर्थः । ईश्वरादीनां पक्षतुल्यत्वान्न दोषः । पूर्वग्रहणेन, मुक्तिर्देहिनिष्ठा जीवावस्थात्वात् संसारवदित्यस्य ग्रहणम् । जीवस्वरूपं मुक्तजीवस्वरूपम् । अङ्गं शरीरम् । आदिपदेनेन्द्रियाणि । आवयन्तीति करणे कर्तृत्वोपचारः । आपयन्तीति क्वचित्पाठः । *१२,३२३* एवं साङ्खयादिमतमपाकृत्येदानीं ये प्राग् भिन्नस्य भिन्नाभिन्नस्य वा जीवस्य मुक्तौ परब्रह्मणात्यन्तैक्यं भवतीति मन्यन्ते तेषां मतमपाकरोति नेति ॥ न ब्रह्मरूपत्वममुष्य देहिनो मुक्तावपि स्यात् प्रमया कथञ्चित् कथञ्चित्प्रमयेति केनापि प्रमाणेनेत्यर्थः । श्रुतीनां प्रागन्यथा व्याख्यातत्वात् । यद्वा कथञ्चित् केनापि साधनेन न स्यात् कुतः । प्रमया मुक्तावपि भेदे प्रमाणसद्भावादित्यर्थः । तत्प्रमाणं पठति स इति ॥ स ब्रह्मणा सहितो ऽशेषभोगान् भुङ्क्ते तथोपेत्य सुखार्णवं तम्
yataste puruṣā ityātmatvādityarthaḥ / idānīṃ yatheti / asmādādivadityarthaḥ / īśvarādīnāṃ pakṣatulyatvānna doṣaḥ / pūrvagrahaṇena, muktirdehiniṣṭhā jīvāvasthātvāt saṃsāravadityasya grahaṇam / jīvasvarūpaṃ muktajīvasvarūpam / aṅgaṃ śarīram / ādipadenendriyāṇi / āvayantīti karaṇe kartṛtvopacāraḥ / āpayantīti kvacitpāṭhaḥ / *12,323* evaṃ sāṅkhayādimatamapākṛtyedānīṃ ye prāg bhinnasya bhinnābhinnasya vā jīvasya muktau parabrahmaṇātyantaikyaṃ bhavatīti manyante teṣāṃ matamapākaroti neti // na brahmarūpatvamamuṣya dehino muktāvapi syāt pramayā kathañcit kathañcitpramayeti kenāpi pramāṇenetyarthaḥ / śrutīnāṃ prāganyathā vyākhyātatvāt / yadvā kathañcit kenāpi sādhanena na syāt kutaḥ / pramayā muktāvapi bhede pramāṇasadbhāvādityarthaḥ / tatpramāṇaṃ paṭhati sa iti // sa brahmaṇā sahito 'śeṣabhogān bhuṅkte tathopetya sukhārṇavaṃ tam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्तत् परं ज्योतिरुपेत्य जीवो निजस्वरपूत्वमवाप्य कामान् । भुङ्क्ते स दैवं पुरुषोत्तमो ऽज आत्मेति चोक्तो गुणपूर्तिहेतोः
yattat paraṃ jyotirupetya jīvo nijasvarapūtvamavāpya kāmān / bhuṅkte sa daivaṃ puruṣottamo 'ja ātmeti cokto guṇapūrtihetoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सेतुः स देवो ऽखिलमुक्तिभागामुतामृतस्येष्य इहेशिता यत् अनेन"सो ऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिताऽ; इति श्रुतिमुपादत्ते । तथाशब्दः श्रुतिसमुच्चये । उपेत्येत्यनेन "एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्यऽ; इति । उपेत्य तथाशेषभोगान्भुङ्क्त इति वा । यत्तदित्यनेन"परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुषः स तत्र पर्येति जक्षन्क्रीडन्रममाणः, परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्माऽ; इति श्रुतिद्वयम् । यः परं ज्योतिरुपसम्पद्यते स एवोत्तमपुरुष आत्मेति चान्यथाप्रतीतिरर्थतः श्रुती पठतैव निराकृता । पराक्रान्तं चात्र सूत्रकृतैव"अन्यार्थश्च परामर्शःऽ; इति । गुणपूर्तिहेतोः इति आत्मशब्दव्याख्यानं पुरुषोत्तमत्वस्य चोपपादकम् । सेतुरित्यनेन"अमृतस्यैष सेतुःऽ; इति । उतेत्यनेन"उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहतिऽ; इति । उतेत्यनेन"उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहतिऽ; इति । *१२,३२४* उदाहृतवाक्यफलं दर्शयति इत्यादीति ॥ इत्यादिवाक्यैर्भगवद्वशः सन् भुङ्क्तेऽखिलान् मुक्तिगतो ऽपि भोगान्
setuḥ sa devo 'khilamuktibhāgāmutāmṛtasyeṣya iheśitā yat anena"so 'śnute sarvānkāmānsaha brahmaṇā vipaścitā'; iti śrutimupādatte / tathāśabdaḥ śrutisamuccaye / upetyetyanena "etamānandamayamātmānamupasaṅkramya'; iti / upetya tathāśeṣabhogānbhuṅkta iti vā / yattadityanena"paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate sa uttamaḥ puruṣaḥ sa tatra paryeti jakṣankrīḍanramamāṇaḥ, paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyata eṣa ātmā'; iti śrutidvayam / yaḥ paraṃ jyotirupasampadyate sa evottamapuruṣa ātmeti cānyathāpratītirarthataḥ śrutī paṭhataiva nirākṛtā / parākrāntaṃ cātra sūtrakṛtaiva"anyārthaśca parāmarśaḥ'; iti / guṇapūrtihetoḥ iti ātmaśabdavyākhyānaṃ puruṣottamatvasya copapādakam / seturityanena"amṛtasyaiṣa setuḥ'; iti / utetyanena"utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati'; iti / utetyanena"utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati'; iti / *12,324* udāhṛtavākyaphalaṃ darśayati ityādīti // ityādivākyairbhagavadvaśaḥ san bhuṅkte'khilān muktigato 'pi bhogān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति ज्ञायत इति शेषः । भगवद्वश इत्युपलक्षणम् । तत्समीपं प्राप्त इत्यपि ग्राह्यम् । अद्वैतिनो भोगं न मन्यन्त इत्यतः सो ऽप्यत्र वर्णितः । *१२,३२७* अत्रानुमानमप्याह कालो ऽपीति ॥ कालो ऽप्यसौ नैक्ययुतः परेण जीवस्य कालो यत एष यद्वत् । इत्यादिका अप्यनुमाः प्रमाणं मुक्तौ च जीवस्य परत्वरोधे
iti jñāyata iti śeṣaḥ / bhagavadvaśa ityupalakṣaṇam / tatsamīpaṃ prāpta ityapi grāhyam / advaitino bhogaṃ na manyanta ityataḥ so 'pyatra varṇitaḥ / *12,327* atrānumānamapyāha kālo 'pīti // kālo 'pyasau naikyayutaḥ pareṇa jīvasya kālo yata eṣa yadvat / ityādikā apyanumāḥ pramāṇaṃ muktau ca jīvasya paratvarodhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असौ मोक्षसम्बन्ध्यपि, जीवस्य परेण यदैक्यं तद्युतो न भवतीत्यर्थः । कालो यतः कालत्वात् । एष यद्वत्संसारकालवत् । अनुमा अपि । मुक्तावपि जीवस्य परब्रह्मत्वनिवारणे प्रमाणमस्ति, किं तत् अनुमा इति योजना । ये प्रागत्यन्तभिन्नस्य मुक्तावैक्यं वदन्ति । तेषामैक्यमिति परत्वमिति च यथाश्रुतं व्याख्येयम् । ये तु प्राग्भेदाभेदावुपेत्य मुक्तावत्यन्ताभेदमाहुस्तान्प्रत्यैक्यादिशब्दो ऽत्यन्ताभेदपरो व्याख्येयः । तथाच न दृष्टान्तदोषः । जीवशब्दश्च निष्कृष्टव्यक्तिविषयो वर्णनीयः । अन्यथा पुनर्दृष्टान्तदोषापत्तेरिति । स्वकीयमादिपदं व्याकुर्वन्ननुमानान्तरमाह कथं चेति ॥ कथं च यः पूर्वमसौ न पश्चाद् भवेत् स एवेत्यपि युक्तिमेति यो जीवः पूर्वं संसारे ऽसौ परमात्मा न भवति, असौ पश्चान्मुक्तौ स परमात्मैव भवेदित्येतत्कथं युक्तिमेति । अनुपपन्नमित्यर्थः । अत्रापि पूर्ववन्मतभेदेन व्याख्यानं कर्तव्यम् । अत एव स एवेत्यवधारणम् । प्रयोगस्तु प्रागेव दर्शितः । अपिशब्दो ऽनुमानसमुच्चये । अस्य व्यप्तिमुपपादयति यत इति ॥ यतो न दृष्टं यदभून्न पूर्वं पश्चात् तदासेति कुतश्च किञ्चित्
asau mokṣasambandhyapi, jīvasya pareṇa yadaikyaṃ tadyuto na bhavatītyarthaḥ / kālo yataḥ kālatvāt / eṣa yadvatsaṃsārakālavat / anumā api / muktāvapi jīvasya parabrahmatvanivāraṇe pramāṇamasti, kiṃ tat anumā iti yojanā / ye prāgatyantabhinnasya muktāvaikyaṃ vadanti / teṣāmaikyamiti paratvamiti ca yathāśrutaṃ vyākhyeyam / ye tu prāgbhedābhedāvupetya muktāvatyantābhedamāhustānpratyaikyādiśabdo 'tyantābhedaparo vyākhyeyaḥ / tathāca na dṛṣṭāntadoṣaḥ / jīvaśabdaśca niṣkṛṣṭavyaktiviṣayo varṇanīyaḥ / anyathā punardṛṣṭāntadoṣāpatteriti / svakīyamādipadaṃ vyākurvannanumānāntaramāha kathaṃ ceti // kathaṃ ca yaḥ pūrvamasau na paścād bhavet sa evetyapi yuktimeti yo jīvaḥ pūrvaṃ saṃsāre 'sau paramātmā na bhavati, asau paścānmuktau sa paramātmaiva bhavedityetatkathaṃ yuktimeti / anupapannamityarthaḥ / atrāpi pūrvavanmatabhedena vyākhyānaṃ kartavyam / ata eva sa evetyavadhāraṇam / prayogastu prāgeva darśitaḥ / apiśabdo 'numānasamuccaye / asya vyaptimupapādayati yata iti // yato na dṛṣṭaṃ yadabhūnna pūrvaṃ paścāt tadāseti kutaśca kiñcit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतः कारणात् यत्किञ्चिद्घटादिकं वस्तु पूर्वं यद्घटादिकं नाभूत् । येन सता वस्त्वन्तरेणैकीभूतं न भवतीति यावत् । तत् पश्चात्कुतश्चित्कारणात्तदास तेनैक्यमापन्नमित्येतन्न दृष्टम् । नच दृश्यते नापि द्रक्ष्यते । तस्मादिति पूर्वेण सम्बन्धः । एतेनादधिभूतस्य क्षीरस्य पश्चाद्दधिभावदर्शनाद्वयभिचार इत्यसङ्गतम् । *१२,३३२* एवं भास्करादिमतमपाकृत्य ये यादवप्रकाशादयः स्वभावत एव परमात्मना भिन्नाभिन्नो जीवस्तस्य संसारे भेद एव व्यक्तो ऽभेदस्त्वविद्यासिदनाऽवृतो वर्तते, मुक्तौ तु द्वावपि व्यक्तौ भवतः, इत्याचक्षते तेषां मतमधुना निराकरोति नचेति ॥ नचैव मुक्तौ तु हरेः पृथक्तवमैक्यं तथा स्यादिति युक्तिमेति तथाशब्दः समुच्चये । इति च मतं युक्तिं नैवैतीति सम्बन्धः । कुतः । उदाहृतवचनानां भेदज्ञापकत्वेनास्मन्मताविरोधित्वात् । अनुमानस्य चाद्यस्यास्मान्प्रत्यसिद्धव्याप्तिकत्वात् द्वितीयस्य चातद्भूतस्य तद्भावनिरासहेतोः सिद्धसाधनत्वादित्यतो ऽनुमानान्तरमाह यत इति ॥ *१२,३३३* यतो न कुत्रापि भिदाभिदा च दृष्टा चितश्चेतनया कुतश्चित्
yataḥ kāraṇāt yatkiñcidghaṭādikaṃ vastu pūrvaṃ yadghaṭādikaṃ nābhūt / yena satā vastvantareṇaikībhūtaṃ na bhavatīti yāvat / tat paścātkutaścitkāraṇāttadāsa tenaikyamāpannamityetanna dṛṣṭam / naca dṛśyate nāpi drakṣyate / tasmāditi pūrveṇa sambandhaḥ / etenādadhibhūtasya kṣīrasya paścāddadhibhāvadarśanādvayabhicāra ityasaṅgatam / *12,332* evaṃ bhāskarādimatamapākṛtya ye yādavaprakāśādayaḥ svabhāvata eva paramātmanā bhinnābhinno jīvastasya saṃsāre bheda eva vyakto 'bhedastvavidyāsidanā'vṛto vartate, muktau tu dvāvapi vyaktau bhavataḥ, ityācakṣate teṣāṃ matamadhunā nirākaroti naceti // nacaiva muktau tu hareḥ pṛthaktavamaikyaṃ tathā syāditi yuktimeti tathāśabdaḥ samuccaye / iti ca mataṃ yuktiṃ naivaitīti sambandhaḥ / kutaḥ / udāhṛtavacanānāṃ bhedajñāpakatvenāsmanmatāvirodhitvāt / anumānasya cādyasyāsmānpratyasiddhavyāptikatvāt dvitīyasya cātadbhūtasya tadbhāvanirāsahetoḥ siddhasādhanatvādityato 'numānāntaramāha yata iti // *12,333* yato na kutrāpi bhidābhidā ca dṛṣṭā citaścetanayā kutaścit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतः कारणाच्चितश्चेतनया चेतनस्य चेतनेन भिदाभिदा च कुत्रापि देशे कुतश्चित्प्रमाणान्न दृष्टेत्यनेन जीवेश्वरौ न भिन्नाभिन्नौ चेतनत्वात् देवदत्तयज्ञदत्तवत् । ईश्वरो जीवेन भिन्नाभिन्नो न भवति चेतनत्वाद्यज्ञदत्तवदित्याद्यनुमानं सूचितम् । *१२,३३४* मोक्षवादार्थमुपसंहरति इत्थमिति ॥ *१२,३३५* इत्थं मतानि भ्रमजानि ॥। मतानां प्रणेतार इति शेषः । अप्राकरणिकं प्रसक्तानुप्रसक्त्यागतमर्थं कथञ्चिदन्यथा जानन्तो ऽपि नातीव निन्द्या भवन्ति । एते तु प्रधानोद्देश्यमपि मोक्षं सम्यङ् न विदुः । किन्तु भ्रमेन वैपरीत्येन विदुः । तस्मात्तत्प्रणीतानि मतानि भ्रमजानीति सम्बन्धः । नचातिसूक्ष्मप्रमेये अज्ञानविपर्ययावेतेषां, किन्तु गोपालाविपालप्रमुखैः पामरैरपि सुविदित इत्याशयेनाह यदपीति ॥ ॥। यदपीह लौकिकाः सुखं मम स्याच्च सदेति जानते
yataḥ kāraṇāccitaścetanayā cetanasya cetanena bhidābhidā ca kutrāpi deśe kutaścitpramāṇānna dṛṣṭetyanena jīveśvarau na bhinnābhinnau cetanatvāt devadattayajñadattavat / īśvaro jīvena bhinnābhinno na bhavati cetanatvādyajñadattavadityādyanumānaṃ sūcitam / *12,334* mokṣavādārthamupasaṃharati itthamiti // *12,335* itthaṃ matāni bhramajāni ... matānāṃ praṇetāra iti śeṣaḥ / aprākaraṇikaṃ prasaktānuprasaktyāgatamarthaṃ kathañcidanyathā jānanto 'pi nātīva nindyā bhavanti / ete tu pradhānoddeśyamapi mokṣaṃ samyaṅ na viduḥ / kintu bhramena vaiparītyena viduḥ / tasmāttatpraṇītāni matāni bhramajānīti sambandhaḥ / nacātisūkṣmaprameye ajñānaviparyayāveteṣāṃ, kintu gopālāvipālapramukhaiḥ pāmarairapi suvidita ityāśayenāha yadapīti // ... yadapīha laukikāḥ sukhaṃ mama syācca sadeti jānate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अनेकलयाधिकरणम् ॥ इदानीमेतत्पादाधिकरणेषु पूर्वपक्षसिद्धान्तयुक्तीर्विवक्षुः प्रसङ्गात्सिंहावलोकनेन पूर्वपादद्वययुक्तिकथनपूर्वकमस्मिन्पादे चाह औदायर्मिति ॥ औदार्यमुच्चावचशक्तिरात्मस्वरपूदार्ढ्यं च निजस्वभावः । स्वातन्त्र्यमापूर्णविशेषयोग्यता विरोधहानिश्च चतुर्थपादे
// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ anekalayādhikaraṇam // idānīmetatpādādhikaraṇeṣu pūrvapakṣasiddhāntayuktīrvivakṣuḥ prasaṅgātsiṃhāvalokanena pūrvapādadvayayuktikathanapūrvakamasminpāde cāha audāyarmiti // audāryamuccāvacaśaktirātmasvarapūdārḍhyaṃ ca nijasvabhāvaḥ / svātantryamāpūrṇaviśeṣayogyatā virodhahāniśca caturthapāde
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थपादे तृतीयाध्यायस्य । पूर्वपक्षयुक्तय इति शेषः । व्यवस्थितिस्त्वविशेषः स्थितिश्च निषेधसामान्यविधिक्रियाणाम् । विभक्तता चात्वरयैव सिद्धिर्विपक्षसम्प्राप्तिविरुद्धहेतवः
caturthapāde tṛtīyādhyāyasya / pūrvapakṣayuktaya iti śeṣaḥ / vyavasthitistvaviśeṣaḥ sthitiśca niṣedhasāmānyavidhikriyāṇām / vibhaktatā cātvarayaiva siddhirvipakṣasamprāptiviruddhahetavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपक्षसम्प्राप्तिकृतां निरोधाः । पूर्वपक्षसम्प्राप्तिं कुर्वन्तीनां युक्तीनां निवारका हेतवः । विपक्षसम्प्राप्तिविरुद्धहेतव इति क्वचित्पाठः । तत्र सम्प्राप्तिशब्दः करणसाधनः । *१२,३३७* सुशक्यता शश्वदतिप्रसिद्धिविवेकविन्यासविचारसञ्ज्ञाः । नानाप्रवृत्तिः कृतकृत्यता च विपक्षतर्काः समतीतपादे
vipakṣasamprāptikṛtāṃ nirodhāḥ / pūrvapakṣasamprāptiṃ kurvantīnāṃ yuktīnāṃ nivārakā hetavaḥ / vipakṣasamprāptiviruddhahetava iti kvacitpāṭhaḥ / tatra samprāptiśabdaḥ karaṇasādhanaḥ / *12,337* suśakyatā śaśvadatiprasiddhivivekavinyāsavicārasañjñāḥ / nānāpravṛttiḥ kṛtakṛtyatā ca vipakṣatarkāḥ samatītapāde
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समतीतपादे निरन्तरातीतपादे । महाफलत्वं प्रविविक्तता च सन्धिग्रहः साधनमाप्तकृत्यम् । विशेषकार्यं कृतिसंस्थितिश्च सुयुक्तयो निर्णयगाः स्वपक्षे
samatītapāde nirantarātītapāde / mahāphalatvaṃ praviviktatā ca sandhigrahaḥ sādhanamāptakṛtyam / viśeṣakāryaṃ kṛtisaṃsthitiśca suyuktayo nirṇayagāḥ svapakṣe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वपक्षे सिद्धान्तविषये । निर्णयगा निर्णयहेतवः सुयुक्तयः । व्यामिश्रता कार्यकरत्वमर्थकॢप्तिः सुदार्ढ्यं परतन्त्रता च । समानधर्मः कृतशेषता च लोकोपमा पूर्वमतानुसाराः
svapakṣe siddhāntaviṣaye / nirṇayagā nirṇayahetavaḥ suyuktayaḥ / vyāmiśratā kāryakaratvamarthakḷptiḥ sudārḍhyaṃ paratantratā ca / samānadharmaḥ kṛtaśeṣatā ca lokopamā pūrvamatānusārāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वमतानुसारा युक्तयो अस्मिन्पादे ऽनुस्रियन्त एताभिरित्यनुसाराः । विशेषसाम्यश्रुतिराढ्यता च समानलोपो महिमा विशेषः । कृतार्थता शश्वदनुप्रवृत्तिः सिद्धान्तनिर्णीतिविशिष्टहेतवः
pūrvamatānusārā yuktayo asminpāde 'nusriyanta etābhirityanusārāḥ / viśeṣasāmyaśrutirāḍhyatā ca samānalopo mahimā viśeṣaḥ / kṛtārthatā śaśvadanupravṛttiḥ siddhāntanirṇītiviśiṣṭahetavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रधानवायुस्त्विह वायुनामा भूतेष्वितिप्रोक्तगतो ऽपि युक्तया तुशब्दो ऽवधारणे । इह श्रुतौ भूतेष्विति प्रोक्तगतो ऽपीति शङ्काबीजानुवादः । भूतेषु लयं वक्ष्यामीत्याशयेन श्रुत्या प्रोक्तं यत्पृथिव्यादिकं तद्गतो ऽपीति । यद्वा भूतेषु देवानां लय इत्यत्रार्थे प्रोक्तं सूत्रकृता गृहीतं श्रुतिवाक्यं तद्गतो ऽपीति । कुतः । युक्त्या उत्तमानामिन्द्रादीनामधमे भूतवायौ लयानुपपत्तेरित्यर्थः । प्रधानवायावपि कथमिन्द्रादीनां लयोपपत्तिरित्यत आह यस्मादिति ॥ यस्माच्छ्रुतौ पवते चेति भूरि प्रोक्तो ॥। यस्मात्कारणात्"सा वा एषा देवतानादिर्यो ऽयं पवतेऽ; इति श्रुतौ चशब्दादन्यास्वपि श्रुतिषु प्रधानवायुः भूरित्वेन सकलजीवोत्तमत्वेन प्रोक्तः, तस्मात् तस्मिन्निन्द्रादीनां प्रलयोपपत्तेः, प्रधानवायुस्त्विह वायुनामेति सम्बन्धः । यद्वा"एष वै ब्रह्म यो ऽयं पवते तमेताः पञ्च देवताः परिम्रियन्ते विद्युद्वृष्टिश्चन्द्रमा आदित्यो ऽग्निःऽ; इति श्रुतिरत्र विवक्षिता । तत्र भूरिस्पष्टं सूर्यादीनां संहर्ता प्रोक्त इति । एवं तर्हि भूतप्रकरणबाधः स्यादित्यत आह यत इति ॥ ॥। यतो भूतमानी च सो ऽपि न केवलमप्रधानवायुः किन्तु स प्रधानवायुरपि भूतमानित्वाद्भूतनामा चेति चार्थः । अतः प्रकरणविरोधाभावात्प्रधानवायुरेवेह वायुनामेति । उक्तमेव प्रपञ्चयति महामानीति ॥ महामानी त्वल्पमानी च यस्मात् तच्छब्देनाप्युच्यते तेन सो ऽपि
pradhānavāyustviha vāyunāmā bhūteṣvitiproktagato 'pi yuktayā tuśabdo 'vadhāraṇe / iha śrutau bhūteṣviti proktagato 'pīti śaṅkābījānuvādaḥ / bhūteṣu layaṃ vakṣyāmītyāśayena śrutyā proktaṃ yatpṛthivyādikaṃ tadgato 'pīti / yadvā bhūteṣu devānāṃ laya ityatrārthe proktaṃ sūtrakṛtā gṛhītaṃ śrutivākyaṃ tadgato 'pīti / kutaḥ / yuktyā uttamānāmindrādīnāmadhame bhūtavāyau layānupapatterityarthaḥ / pradhānavāyāvapi kathamindrādīnāṃ layopapattirityata āha yasmāditi // yasmācchrutau pavate ceti bhūri prokto ... yasmātkāraṇāt"sā vā eṣā devatānādiryo 'yaṃ pavate'; iti śrutau caśabdādanyāsvapi śrutiṣu pradhānavāyuḥ bhūritvena sakalajīvottamatvena proktaḥ, tasmāt tasminnindrādīnāṃ pralayopapatteḥ, pradhānavāyustviha vāyunāmeti sambandhaḥ / yadvā"eṣa vai brahma yo 'yaṃ pavate tametāḥ pañca devatāḥ parimriyante vidyudvṛṣṭiścandramā ādityo 'gniḥ'; iti śrutiratra vivakṣitā / tatra bhūrispaṣṭaṃ sūryādīnāṃ saṃhartā prokta iti / evaṃ tarhi bhūtaprakaraṇabādhaḥ syādityata āha yata iti // ... yato bhūtamānī ca so 'pi na kevalamapradhānavāyuḥ kintu sa pradhānavāyurapi bhūtamānitvādbhūtanāmā ceti cārthaḥ / ataḥ prakaraṇavirodhābhāvātpradhānavāyureveha vāyunāmeti / uktameva prapañcayati mahāmānīti // mahāmānī tvalpamānī ca yasmāt tacchabdenāpyucyate tena so 'pi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.