Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT] 3.4

मुनिनायके श्रीवसिष्ठे । एवम् अनेन प्रकारेण । उद्दामवचनम् अर्थगूढं वचनं । कथयति सति । अत एव मौने इव स्थिते मौनाख्यव्रतयुक्त इव स्थिते । जने सभाजने । श्रोतुम् एकरसे केवलास्वादयुक्ते । जाते सति । तथा स्पन्दनं विना स्वाधारभूतस्त्र्यादिकृतं स्पन्दनं विना । स्वाधारभूतस्त्र्यादिकृतस्पन्दराहित्येनेत्य् अर्थः । किङ्किणीजालस्वनेषु सत्सु । तथा पञ्जरान्तरेषु स्थिताः ये हारीतशुकाः । तेषु अपि अस्तकेलिषु त्यक्तक्रीडेषु सत्सु । तथा ललनासु सुविस्मृतविलासासु अत्यन्तविस्मृतविलासासु । स्थितासु सतीषु । तथा समस्ते राजसद्मनि सकले राजगृहे । चित्रभित्तौ न्यस्ते इव चित्रलिखिते इव सति । मधुरातपम् मन्दातपम् । दिवसम् मुहूर्तशेषम् घटिकाद्वयशेषम् । अभवत् । तथा व्यवहारः लोकव्यवहारः । रविकरैः सह तानवम् आययौ

munināyake śrīvasiṣṭhe | evam anena prakāreṇa | uddāmavacanam arthagūḍhaṃ vacanaṃ | kathayati sati | ata eva maune iva sthite maunākhyavratayukta iva sthite | jane sabhājane | śrotum ekarase kevalāsvādayukte | jāte sati | tathā spandanaṃ vinā svādhārabhūtastryādikṛtaṃ spandanaṃ vinā | svādhārabhūtastryādikṛtaspandarāhityenety arthaḥ | kiṅkiṇījālasvaneṣu satsu | tathā pañjarāntareṣu sthitāḥ ye hārītaśukāḥ | teṣu api astakeliṣu tyaktakrīḍeṣu satsu | tathā lalanāsu suvismṛtavilāsāsu atyantavismṛtavilāsāsu | sthitāsu satīṣu | tathā samaste rājasadmani sakale rājagṛhe | citrabhittau nyaste iva citralikhite iva sati | madhurātapam mandātapam | divasam muhūrtaśeṣam ghaṭikādvayaśeṣam | abhavat | tathā vyavahāraḥ lokavyavahāraḥ | ravikaraiḥ saha tānavam āyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायवः मधुरस्पन्दम् कोमलस्पन्दम् । ववुः वान्ति स्म । कथम्भूताः । उत्फुल्लाः ये कमलप्रकराः कमलसमूहाः । तेषु उन्मदाः सङ्कोचकारित्वात् उद्गतरूपाः च ते मांसलाश् च । तादृशाः वायवः । कथम्भूता इव । श्रवणार्थम् मुनिवाक्श्रवणार्थम् । आगता इव । यो ऽपि श्रवणार्थम् आगच्छति सो ऽपि मधुरस्पन्दम् एव वाति

vāyavaḥ madhuraspandam komalaspandam | vavuḥ vānti sma | kathambhūtāḥ | utphullāḥ ye kamalaprakarāḥ kamalasamūhāḥ | teṣu unmadāḥ saṅkocakāritvāt udgatarūpāḥ ca te māṃsalāś ca | tādṛśāḥ vāyavaḥ | kathambhūtā iva | śravaṇārtham munivākśravaṇārtham | āgatā iva | yo 'pi śravaṇārtham āgacchati so 'pi madhuraspandam eva vāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भानुः सूर्यः । अहोरचनाभ्रमम् दिननिर्माणार्थं भ्रमणम् । तत्याज त्यक्तवान् । तथा शून्यं । अत एव एकान्तम् विजनम् । अस्तगिरेः तटम् अगमत् गतवान् । किं कर्तुम् इव । श्रुतम् श्रवणविषयीकृतम् मुनिवाक्कदम्बकम् । चिन्तयितुम् इव मननविषयीकर्तुम् इव । यो ऽपि हि श्रुतं किञ्चिद् उपदेशादिकं चिन्तयितुम् इच्छति सो ऽपि क्रियारूपम् भ्रमम् त्यजति । एकान्तं च गच्छति

bhānuḥ sūryaḥ | ahoracanābhramam dinanirmāṇārthaṃ bhramaṇam | tatyāja tyaktavān | tathā śūnyaṃ | ata eva ekāntam vijanam | astagireḥ taṭam agamat gatavān | kiṃ kartum iva | śrutam śravaṇaviṣayīkṛtam munivākkadambakam | cintayitum iva mananaviṣayīkartum iva | yo 'pi hi śrutaṃ kiñcid upadeśādikaṃ cintayitum icchati so 'pi kriyārūpam bhramam tyajati | ekāntaṃ ca gacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वनभूमिषु मिहिकारम्भश्यामताः नीहारारम्भश्यामताः । उत्तस्थुः प्रादुर्भूताः । दिनावसाने हि मिहिकाः उत्तिष्ठन्ति । मिहिकारम्भश्यामताः का इव । शान्तताः इव क्षोभराहित्यानीव । यथा शीतलाः सन्तापनाशकत्वेन शीतलस्वभावाः । शान्तताः । विज्ञानश्रवणात् श्रीवसिष्ठोक्तविज्ञानश्रवणेन । अन्तः श्रोतृजनमनस्सु । उत्तस्थुः । तथेत्य् अर्थः

vanabhūmiṣu mihikārambhaśyāmatāḥ nīhārārambhaśyāmatāḥ | uttasthuḥ prādurbhūtāḥ | dināvasāne hi mihikāḥ uttiṣṭhanti | mihikārambhaśyāmatāḥ kā iva | śāntatāḥ iva kṣobharāhityānīva | yathā śītalāḥ santāpanāśakatvena śītalasvabhāvāḥ | śāntatāḥ | vijñānaśravaṇāt śrīvasiṣṭhoktavijñānaśravaṇena | antaḥ śrotṛjanamanassu | uttasthuḥ | tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिनावसाने स्वभावसिद्धं जनानाम् अल्पसञ्चारित्वम् श्रवणार्थम् कृतेन चेष्टितत्यागेनोत्प्रेक्षितम्

dināvasāne svabhāvasiddhaṃ janānām alpasañcāritvam śravaṇārtham kṛtena ceṣṭitatyāgenotprekṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सायंसमये हि छायाः दीर्घीभवन्ति । यो ऽपि किञ्चिच् छ्रोतुम् इच्छति सो ऽपि दीर्घकन्धरो भवतीति स्वभावद्वयकथनम्

sāyaṃsamaye hi chāyāḥ dīrghībhavanti | yo 'pi kiñcic chrotum icchati so 'pi dīrghakandharo bhavatīti svabhāvadvayakathanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतीहारः पुरः प्रह्वो भूत्वाह वसुधाधिपम् । देव स्नानद्विजार्चासु कालो ह्य् अतिगतो भृशम् ॥मु ३,४।१०॥प्रह्वो भूत्वा नम्नो भूत्वा । किम् आहेति कर्मापेक्षायाम् उत्तरार्धम् कर्मत्वेन कथयति देवेति । हि निश्चये

pratīhāraḥ puraḥ prahvo bhūtvāha vasudhādhipam / deva snānadvijārcāsu kālo hy atigato bhṛśam //MU 3,4.10//prahvo bhūtvā namno bhūtvā | kim āheti karmāpekṣāyām uttarārdham karmatvena kathayati deveti | hi niścaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रोतॄन् श्रवणोत्सुकान् ज्ञात्वा आह प्रातर् इति । आकर्ण्यैव । न तु प्रतिवादं कृत्वा । सः दशरथः

śrotṝn śravaṇotsukān jñātvā āha prātar iti | ākarṇyaiva | na tu prativādaṃ kṛtvā | saḥ daśarathaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सभा जनसमूहः । सभां विशिनष्टि । कुण्डलेति । कुण्डलानाम् आकीर्णः समन्तात् विसारी यः रश्म्योघः किरणसमूहः । तस्य यः परिवेशः मण्डलं । तेनावृतानि जनमुखानि । सभासमुखानि यस्यां । सा

sabhā janasamūhaḥ | sabhāṃ viśinaṣṭi | kuṇḍaleti | kuṇḍalānām ākīrṇaḥ samantāt visārī yaḥ raśmyoghaḥ kiraṇasamūhaḥ | tasya yaḥ pariveśaḥ maṇḍalaṃ | tenāvṛtāni janamukhāni | sabhāsamukhāni yasyāṃ | sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परस्परं अंससङ्घट्टाः । तेन मिलन्तः । अत एव रणन्तः केयूराः कङ्कणानि च यस्यां । सा । हारभारैः आहतानि सुवर्णपट्टाभानि उरस्तटान्तराणि उरस्तटमध्यानि यस्यां । सा

parasparaṃ aṃsasaṅghaṭṭāḥ | tena milantaḥ | ata eva raṇantaḥ keyūrāḥ kaṅkaṇāni ca yasyāṃ | sā | hārabhāraiḥ āhatāni suvarṇapaṭṭābhāni urastaṭāntarāṇi urastaṭamadhyāni yasyāṃ | sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेखरेषु सभासदपुष्पशेखरेषु । उत्सर्गेण गन्धोद्गिरणेन । विश्रान्ताः विश्रान्तियुक्ताः । तथा प्रबुद्धाः गन्धघ्राणने चतुराः । ये मधुपाः भ्रमराः । तेषां व्रजैः समूहैः । सघुङ्घुमशिरोभागा घुङ्घुमशब्दयुक्तजनशिरोदेशयुक्ता । मधुपव्रजैः कैर् इव । पतद्भिः पतनशीलैः । मूर्धजैः केशैर् इव कृष्णवर्णत्वात्

śekhareṣu sabhāsadapuṣpaśekhareṣu | utsargeṇa gandhodgiraṇena | viśrāntāḥ viśrāntiyuktāḥ | tathā prabuddhāḥ gandhaghrāṇane caturāḥ | ye madhupāḥ bhramarāḥ | teṣāṃ vrajaiḥ samūhaiḥ | saghuṅghumaśirobhāgā ghuṅghumaśabdayuktajanaśirodeśayuktā | madhupavrajaiḥ kair iva | patadbhiḥ patanaśīlaiḥ | mūrdhajaiḥ keśair iva kṛṣṇavarṇatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काञ्चनाभरणानां यः उद्द्योतः प्रकाशः । तेन कनकीकृतानि कनकरूपाणि कृतानि । दिङ्मुखानि यैः । ते तादृशाः । तथा बुद्धिस्थः बुद्धौ स्फुरणशीलः । न तु विस्मारितः । यः मुनिवागर्थः । तेन संशान्ताः स्वविषयान् प्रति अनौन्मुख्यं गताः । इन्द्रियवृत्तयः इन्द्रियव्यापाराः ये । ते तादृशाः । नभश्चराः आकाशचारिणः । व्योम जग्मुः । भूचराः भूमिमण्डलम् जग्मुः । ततः सर्वे समस्ताः नभश्चरादयः । स्वेषु सद्मसु निजेषु गृहेषु । स्वं दिनसमाचारं चक्रुः

kāñcanābharaṇānāṃ yaḥ uddyotaḥ prakāśaḥ | tena kanakīkṛtāni kanakarūpāṇi kṛtāni | diṅmukhāni yaiḥ | te tādṛśāḥ | tathā buddhisthaḥ buddhau sphuraṇaśīlaḥ | na tu vismāritaḥ | yaḥ munivāgarthaḥ | tena saṃśāntāḥ svaviṣayān prati anaunmukhyaṃ gatāḥ | indriyavṛttayaḥ indriyavyāpārāḥ ye | te tādṛśāḥ | nabhaścarāḥ ākāśacāriṇaḥ | vyoma jagmuḥ | bhūcarāḥ bhūmimaṇḍalam jagmuḥ | tataḥ sarve samastāḥ nabhaścarādayaḥ | sveṣu sadmasu nijeṣu gṛheṣu | svaṃ dinasamācāraṃ cakruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतस्मिन् अन्तरे अस्मिन् समये । श्यामा रात्रिः । यामिनी यामयुक्ता । जनसङ्घातनिर्मुक्ते जनसमूहत्यक्ते

etasmin antare asmin samaye | śyāmā rātriḥ | yāminī yāmayuktā | janasaṅghātanirmukte janasamūhatyakte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलोककर्तृत्वम् आलोककर्तृभावः । सात्पुरुषं सत्पुरुषसम्बन्धिनम्

ālokakartṛtvam ālokakartṛbhāvaḥ | sātpuruṣaṃ satpuruṣasambandhinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदभूत् प्रादुर्भूता

udabhūt prādurbhūtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खगाः पक्षिणः । निलिल्यिरे निलीनाः । कुत्र । चूतनीपकदम्बाग्रग्रामचैत्यगृहोदरे । चूताश् च नीपाश् च कदम्बाग्राणि च ग्रामचैत्यानि च गृहोदराणि च । तत्र । खगाः काः यथा । ताः वृत्तयः यथा । यथा ताः वृत्तयः श्रावकजनमनोव्यापाराः । चित्ते निलिल्यिरे । तथेत्य् अर्थः

khagāḥ pakṣiṇaḥ | nililyire nilīnāḥ | kutra | cūtanīpakadambāgragrāmacaityagṛhodare | cūtāś ca nīpāś ca kadambāgrāṇi ca grāmacaityāni ca gṛhodarāṇi ca | tatra | khagāḥ kāḥ yathā | tāḥ vṛttayaḥ yathā | yathā tāḥ vṛttayaḥ śrāvakajanamanovyāpārāḥ | citte nililyire | tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुङ्कुमच्छायया इव कुङ्कुमरचनासदृशया । भानोः भासा सूर्यस्य भासा । किञ्चित् किञ्चित् भूषितैः । पीततां नीतैर् इति यावत् । मेघलेशैः मेघखण्डैः । उपलक्षितः पाश्चात्यः अद्रिः अस्तशैलः । तमोऽब्धेः तमःआख्यस्य समुद्रस्य । पीतवासाः श्रीनारायणः आसीत् । पीतवासोयुक्तश् चासीत् । भानोः भासा भूषितानां मेघलेशानाम् एव पीतवासोरूपत्वात् । अब्धेश् च पीतवाससा श्रीनारायणेन युक्तत्वं युक्तं एव । पाश्चात्यः अद्रिः कथम्भूतः । ताराहारश्रीयुतः । तारा एव हारः यस्य । सः ताराहारः । श्रिया शोभया । युतः । श्रीयुतः । ताराहारश् चासौ श्रीयुतश् च ताराहारश्रीयुतः । पुनः कथम्भूतः । खम् आकाशं । समेतः गतः । आकाशव्यापीत्य् अर्थः । अन्यथा ताराहारत्वम् असम्भवि स्यात् । श्रीनारायणस्य च ताराहारयुक्तत्वं लक्ष्मीयुक्तत्वं बल्याक्रमणेन खसमेतत्वं च स्थितम् एव

kuṅkumacchāyayā iva kuṅkumaracanāsadṛśayā | bhānoḥ bhāsā sūryasya bhāsā | kiñcit kiñcit bhūṣitaiḥ | pītatāṃ nītair iti yāvat | meghaleśaiḥ meghakhaṇḍaiḥ | upalakṣitaḥ pāścātyaḥ adriḥ astaśailaḥ | tamo'bdheḥ tamaḥākhyasya samudrasya | pītavāsāḥ śrīnārāyaṇaḥ āsīt | pītavāsoyuktaś cāsīt | bhānoḥ bhāsā bhūṣitānāṃ meghaleśānām eva pītavāsorūpatvāt | abdheś ca pītavāsasā śrīnārāyaṇena yuktatvaṃ yuktaṃ eva | pāścātyaḥ adriḥ kathambhūtaḥ | tārāhāraśrīyutaḥ | tārā eva hāraḥ yasya | saḥ tārāhāraḥ | śriyā śobhayā | yutaḥ | śrīyutaḥ | tārāhāraś cāsau śrīyutaś ca tārāhāraśrīyutaḥ | punaḥ kathambhūtaḥ | kham ākāśaṃ | sametaḥ gataḥ | ākāśavyāpīty arthaḥ | anyathā tārāhāratvam asambhavi syāt | śrīnārāyaṇasya ca tārāhārayuktatvaṃ lakṣmīyuktatvaṃ balyākramaṇena khasametatvaṃ ca sthitam eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुमुदाशंसी कुमुदगन्धेनेति भावः

kumudāśaṃsī kumudagandheneti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लम्बानि दीर्घतमांस्य् एव केशाः यासां । ताः

lambāni dīrghatamāṃsy eva keśāḥ yāsāṃ | tāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेजः एव क्षीरपूरः । तेन । रसायनमयाकारः अमृतमयाकारः

tejaḥ eva kṣīrapūraḥ | tena | rasāyanamayākāraḥ amṛtamayākāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुताः ज्ञानगिरः वसिष्ठोक्ताः ज्ञानवाचः येन । तत् । तादृशात् । महीपानां दशरथप्रभृतीनां । अज्ञताः मौर्ख्याणि

śrutāḥ jñānagiraḥ vasiṣṭhoktāḥ jñānavācaḥ yena | tat | tādṛśāt | mahīpānāṃ daśarathaprabhṛtīnāṃ | ajñatāḥ maurkhyāṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचित्रार्थाः श्रीवसिष्ठगिरां सम्बन्धिनो नानाविधा अर्थाः । स्वास्पदेषु स्वगृहेषु । विशश्रमुः विश्रान्तिं चक्रुः

vicitrārthāḥ śrīvasiṣṭhagirāṃ sambandhino nānāvidhā arthāḥ | svāspadeṣu svagṛheṣu | viśaśramuḥ viśrāntiṃ cakruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यमकायोपमा यमशरीरसदृशी । उषा । तेषाम् ऋषीणां भूमिपालानां च

yamakāyopamā yamaśarīrasadṛśī | uṣā | teṣām ṛṣīṇāṃ bhūmipālānāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवेकवृत्तिः विवेकाख्यो मनोव्यापारः

vivekavṛttiḥ vivekākhyo manovyāpāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नभश्चरमहीचराः ह्यस्तनेन क्रमेण एव सभाम् आजग्मुर् इति सम्बन्धः

nabhaścaramahīcarāḥ hyastanena krameṇa eva sabhām ājagmur iti sambandhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वसन्निवेशेन पूर्वरचनया । अस्पन्दिताकारत्वं च सभायाः श्रीवसिष्ठोपदेशश्रवणकुतूहलेन ज्ञेयम्

pūrvasanniveśena pūrvaracanayā | aspanditākāratvaṃ ca sabhāyāḥ śrīvasiṣṭhopadeśaśravaṇakutūhalena jñeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसङ्गम् आसाद्य । अन्यथा धार्ष्ट्याख्यदोषप्रसङ्गः स्याद् इति भावः

prasaṅgam āsādya | anyathā dhārṣṭyākhyadoṣaprasaṅgaḥ syād iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं तव मनोरूपकथनेनेत्य् । अत्राह यस्माद् इति । तेन मनसा । इयम् सृष्टिरूपा

kiṃ tava manorūpakathanenety | atrāha yasmād iti | tena manasā | iyam sṛṣṭirūpā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे रामास्माभिः अस्य मनसः नाममात्राद् ऋते नाममात्रव्यतिरेकेण । किञ्चिद् अपि रूपं न दृश्यते । नाममात्रम् एव मनसः अस्ति न रूपम् इति भावः । अस्य मनसः कथम्भूतस्य । शून्या विचारासहत्वेन न किञ्चिद्रूपा । जडा साक्षिग्रहणापेक्षसिद्धिकत्वेन जाड्यगुणयुक्ता । आकृतिः स्वरूपं यस्य । तत् । तादृशस्य कस्य यथा । व्योम्नः यथा । यथा व्योम शून्यजडाकृति भवति । तथेत्य् अर्थः

he rāmāsmābhiḥ asya manasaḥ nāmamātrād ṛte nāmamātravyatirekeṇa | kiñcid api rūpaṃ na dṛśyate | nāmamātram eva manasaḥ asti na rūpam iti bhāvaḥ | asya manasaḥ kathambhūtasya | śūnyā vicārāsahatvena na kiñcidrūpā | jaḍā sākṣigrahaṇāpekṣasiddhikatvena jāḍyaguṇayuktā | ākṛtiḥ svarūpaṃ yasya | tat | tādṛśasya kasya yathā | vyomnaḥ yathā | yathā vyoma śūnyajaḍākṛti bhavati | tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनः बाह्ये सद्रूपं न विद्यते बाह्येन्द्रियैः अदृश्यमानत्वात् । हृदये ऽपि हृदयदेशे ऽपि । सद्रूपं न विद्यते । न हि हृदयदेशे मनो नाम किञ्चिल् लभ्यते । हे राम । त्वम् । एतत् मनः । सर्वत्रैव बाह्ये हृदये च । स्थितं विद्धि जानीहि । सङ्कल्पाख्यस्य तत्कार्यस्य बाह्ये हृदये च स्फुरमाणत्वात् । सङ्कल्पो ऽपि हि बाह्यं घटादिकं हृदयस्थं सुखादिकं च विषयीकरोति । मनः किं यथा । नभो यथा । यथा नभः सर्वत्रैव स्थितं भवति । तथेत्य् अर्थः

manaḥ bāhye sadrūpaṃ na vidyate bāhyendriyaiḥ adṛśyamānatvāt | hṛdaye 'pi hṛdayadeśe 'pi | sadrūpaṃ na vidyate | na hi hṛdayadeśe mano nāma kiñcil labhyate | he rāma | tvam | etat manaḥ | sarvatraiva bāhye hṛdaye ca | sthitaṃ viddhi jānīhi | saṅkalpākhyasya tatkāryasya bāhye hṛdaye ca sphuramāṇatvāt | saṅkalpo 'pi hi bāhyaṃ ghaṭādikaṃ hṛdayasthaṃ sukhādikaṃ ca viṣayīkaroti | manaḥ kiṃ yathā | nabho yathā | yathā nabhaḥ sarvatraiva sthitaṃ bhavati | tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वं । अस्य मनसः । असत् उत्पन्नम् मिथ्या प्रादुर्भूतम् । अत एव मृगतृष्णाम्बुसन्निभम् । तथा द्वितीयेन्दुभ्रमोपमम् । इदम् अनुभूयमानम् । रूपं स्वरूपं । सङ्क्षेपात् शृणु

tvaṃ | asya manasaḥ | asat utpannam mithyā prādurbhūtam | ata eva mṛgatṛṣṇāmbusannibham | tathā dvitīyendubhramopamam | idam anubhūyamānam | rūpaṃ svarūpaṃ | saṅkṣepāt śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे साधो । सतः असतः वा अर्थस्य पदार्थस्य । यत् एतत् प्रतिभानम् स्फुरणम् । पदार्थतया अनुसन्धानम् इति यावत् । प्रथां दार्ढ्यं । गतं भवति । त्वं तत् मनः विद्धि । इतरत् तार्किकादिभिः विकल्पितं परमाण्वादिरूपं । मनः न भवति । सतः असतो वेति वादिभेदम् आश्रित्योक्तम्

he sādho | sataḥ asataḥ vā arthasya padārthasya | yat etat pratibhānam sphuraṇam | padārthatayā anusandhānam iti yāvat | prathāṃ dārḍhyaṃ | gataṃ bhavati | tvaṃ tat manaḥ viddhi | itarat tārkikādibhiḥ vikalpitaṃ paramāṇvādirūpaṃ | manaḥ na bhavati | sataḥ asato veti vādibhedam āśrityoktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थप्रतिभानम् अर्थेष्व् अर्थतास्फुरणम्

arthapratibhānam artheṣv arthatāsphuraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र यस्याम् अवस्थायां । सङ्कल्पनं भवति । हे अङ्ग । तत्र तस्याम् अवस्थायां । तत् प्रसिद्धं । मनः तथा तेन सङ्कल्पनाख्येन रूपेण । स्थितं भवति । केचन अनिर्वाच्ये । सङ्कल्पमनसी । कदाचन जातु । भिन्ने न भवतः । एकस्वरूपत्वात्

yatra yasyām avasthāyāṃ | saṅkalpanaṃ bhavati | he aṅga | tatra tasyām avasthāyāṃ | tat prasiddhaṃ | manaḥ tathā tena saṅkalpanākhyena rūpeṇa | sthitaṃ bhavati | kecana anirvācye | saṅkalpamanasī | kadācana jātu | bhinne na bhavataḥ | ekasvarūpatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यम् अथवा असत्यं यत् अर्थप्रतिभासनम् अर्थस्फुरणम् । अस्ति । त्वं । तावन्मात्रं तत् अर्थप्रतिभासनम् । मनः चित्तं । विद्धि जानीहि । तत् अर्थप्रतिभासनरूपं मनः । एषः शास्त्रेषु कथितः । पितामहः पितामहेत्य् अपरपर्यायः ब्रह्मा भवति । सर्वसृष्टिकारणत्वात् । सृष्टिकारणस्यैव शास्त्रेष्व् अपि ब्रह्मत्वकथनात्

satyam athavā asatyaṃ yat arthapratibhāsanam arthasphuraṇam | asti | tvaṃ | tāvanmātraṃ tat arthapratibhāsanam | manaḥ cittaṃ | viddhi jānīhi | tat arthapratibhāsanarūpaṃ manaḥ | eṣaḥ śāstreṣu kathitaḥ | pitāmahaḥ pitāmahety aparaparyāyaḥ brahmā bhavati | sarvasṛṣṭikāraṇatvāt | sṛṣṭikāraṇasyaiva śāstreṣv api brahmatvakathanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पण्डितैः आतिवाहिकस्य क्षणान्तरे वर्षप्राप्यदेशप्राप्त्या स्फुटम् अतिवहनशीलस्य । देहस्यार्थात् स्वप्नसङ्कल्पादौ प्रतिभासमानस्य देहस्यात्मा स्वरूपं । मन इत्य् अभिधीयते । न तु तार्किकाभिमतः परमाणुः । न हि तस्य प्रोक्तस्वरूपम् अतिवहनं युज्यते । तदारब्धे स्थूलदेहे तददर्शनात् । एतत्प्रसङ्गेन बुद्धिदार्ढ्यस्याधिभौतिकदेहत्वं साधयति आधिभौतिकेति । तु व्यतिरेके । पण्डितैः आधिभौतिकबुद्धिः आधिभौतिकदेहाकारा बुद्धिः । आधिभौतिकदेहस्वरूपम् इति यावत् । चिरस्थितिः धीः इति दार्ढ्यं गता आतिवाहिकदेहविषया बुद्धिर् इति । सदाभिधीयते । मनःस्वरूपातिवाहिकदेहविषया बुद्धिर् एव हि दार्ढ्यं गताधिभौतिकभावेन स्फुरति । न तु मांसमयः आधिभौतिको नाम कश्चित् पृथग् अस्ति यथा तथा सतो ऽपि तस्य बुद्धिविषयत्वं विना असत्कल्पत्वात् । बुद्धिविषयत्वे तु बुद्धिरूपत्वानपायात् । विषयो हि स एवोच्यते यः विषय्यग्रस्थ इव भासते । अन्यथा पीतद्रव्यस्यापि नीलज्ञानविषयत्वापातात् । द्वितीयः तुशब्दः पादपूरणार्थः

paṇḍitaiḥ ātivāhikasya kṣaṇāntare varṣaprāpyadeśaprāptyā sphuṭam ativahanaśīlasya | dehasyārthāt svapnasaṅkalpādau pratibhāsamānasya dehasyātmā svarūpaṃ | mana ity abhidhīyate | na tu tārkikābhimataḥ paramāṇuḥ | na hi tasya proktasvarūpam ativahanaṃ yujyate | tadārabdhe sthūladehe tadadarśanāt | etatprasaṅgena buddhidārḍhyasyādhibhautikadehatvaṃ sādhayati ādhibhautiketi | tu vyatireke | paṇḍitaiḥ ādhibhautikabuddhiḥ ādhibhautikadehākārā buddhiḥ | ādhibhautikadehasvarūpam iti yāvat | cirasthitiḥ dhīḥ iti dārḍhyaṃ gatā ātivāhikadehaviṣayā buddhir iti | sadābhidhīyate | manaḥsvarūpātivāhikadehaviṣayā buddhir eva hi dārḍhyaṃ gatādhibhautikabhāvena sphurati | na tu māṃsamayaḥ ādhibhautiko nāma kaścit pṛthag asti yathā tathā sato 'pi tasya buddhiviṣayatvaṃ vinā asatkalpatvāt | buddhiviṣayatve tu buddhirūpatvānapāyāt | viṣayo hi sa evocyate yaḥ viṣayyagrastha iva bhāsate | anyathā pītadravyasyāpi nīlajñānaviṣayatvāpātāt | dvitīyaḥ tuśabdaḥ pādapūraṇārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः मनः दृश्यम् एवान्यथा दृश्यपर्यायत्वम् अस्य न स्याद् इति

ataḥ manaḥ dṛśyam evānyathā dṛśyaparyāyatvam asya na syād iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हि यस्मात् कारणात् । दृश्याद् ऋते किञ्चित् दृश्यव्यतिरिक्तं किञ्चित् । मनसः रूपं । हि निश्चयेन । नास्ति । अतः मनसः दृश्यपर्यायत्वं युक्तम् इति भावः । ननु ततो ऽपि किम् इत्य् । अत्राह दृश्यं चेति । एतत् दृश्यं च उत्पन्नं न भवति । पूर्वम् उक्तत्वात् । अतः मनः अपि अनुत्पन्नम् एव भवतीति भावः । ननु दृश्यानुत्पन्नत्वे मम पूर्वं निश्चयो न जात इत्य् अत्राहेतीति । अहम् इति एतत् दृश्यानुत्पन्नत्वम् । पुनः वक्ष्यामि । दुर्बोधत्वाद् इति भावः

hi yasmāt kāraṇāt | dṛśyād ṛte kiñcit dṛśyavyatiriktaṃ kiñcit | manasaḥ rūpaṃ | hi niścayena | nāsti | ataḥ manasaḥ dṛśyaparyāyatvaṃ yuktam iti bhāvaḥ | nanu tato 'pi kim ity | atrāha dṛśyaṃ ceti | etat dṛśyaṃ ca utpannaṃ na bhavati | pūrvam uktatvāt | ataḥ manaḥ api anutpannam eva bhavatīti bhāvaḥ | nanu dṛśyānutpannatve mama pūrvaṃ niścayo na jāta ity atrāhetīti | aham iti etat dṛśyānutpannatvam | punaḥ vakṣyāmi | durbodhatvād iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा कमलमञ्जरी कमलबीजे पद्माक्षे । अन्तः स्थिता भवति । अन्यथा अग्रे निर्गमासम्भवप्रसङ्गात् । तथा दृश्यम् जगत् दृशिक्रियाविषयीभूतं जगत् । महाचित्परमाण्वन्तः । महाचित् अपरिच्छिन्ना चित् । सा एवातिसूक्ष्मत्वात् परमाणुः । तस्यान्तः मध्ये । स्थितं भवति । अन्यथा कुतः अस्याः निर्गमः स्यात् इति भावः । अतो दृश्यस्य महाचितः पृथक्त्वाभावेनानुत्पन्नत्वम् एवेति परमो भावः

yathā kamalamañjarī kamalabīje padmākṣe | antaḥ sthitā bhavati | anyathā agre nirgamāsambhavaprasaṅgāt | tathā dṛśyam jagat dṛśikriyāviṣayībhūtaṃ jagat | mahācitparamāṇvantaḥ | mahācit aparicchinnā cit | sā evātisūkṣmatvāt paramāṇuḥ | tasyāntaḥ madhye | sthitaṃ bhavati | anyathā kutaḥ asyāḥ nirgamaḥ syāt iti bhāvaḥ | ato dṛśyasya mahācitaḥ pṛthaktvābhāvenānutpannatvam eveti paramo bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलोकः अर्थप्राकट्यहेतुः गुणविशेषः । चोपनं स्पन्दः । द्रष्टृव्यतिरिक्तदृश्यस्य सत्ता नास्तीति भावः

ālokaḥ arthaprākaṭyahetuḥ guṇaviśeṣaḥ | copanaṃ spandaḥ | draṣṭṛvyatiriktadṛśyasya sattā nāstīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पष्टम्

spaṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं सति । द्रष्टरि दृशिक्रियाकर्तरि । अनन्यत् उक्तन्यायेनाभिन्नं । यत् दृश्यत्वम् दृशिक्रियाविषयत्वं । स्थितम् इव भवति । अहं । मलम् मलभावेन स्थितम् । तत् अपि द्रष्टुर् अभिन्नं दृश्यत्वम् अपि । त्वच्चित्तादर्शतः त्वच्चित्तदर्पणात् । उन्मार्जयामि । येन सर्वथा त्वन्मनसि दृश्यस्पर्शो न स्याद् । असत्त्वेनापि भासमानं दृश्यं लेशतो दुःखदम् एव भवतीति भावः । ननु द्रष्टुर् अभिन्नस्य दृश्यत्वस्य कथं मलत्वं । व्यतिरिक्तस्यैव मलत्वाद् इति चेत् । सत्यम् । द्रष्टा स्वाभिन्नत्वेनापि निश्चितं दृश्यत्वं स्वभिन्नत्वम् अपि आपादयति । स्वभिन्नत्वाख्यं प्रतियोगिनं विना स्वाभिन्नत्वस्यासिद्धेर् इति स्वभिन्नत्वापादकस्य दृश्यस्य मलत्वं स्फुटम् एवेति न को ऽपि विरोधः

evaṃ sati | draṣṭari dṛśikriyākartari | ananyat uktanyāyenābhinnaṃ | yat dṛśyatvam dṛśikriyāviṣayatvaṃ | sthitam iva bhavati | ahaṃ | malam malabhāvena sthitam | tat api draṣṭur abhinnaṃ dṛśyatvam api | tvaccittādarśataḥ tvaccittadarpaṇāt | unmārjayāmi | yena sarvathā tvanmanasi dṛśyasparśo na syād | asattvenāpi bhāsamānaṃ dṛśyaṃ leśato duḥkhadam eva bhavatīti bhāvaḥ | nanu draṣṭur abhinnasya dṛśyatvasya kathaṃ malatvaṃ | vyatiriktasyaiva malatvād iti cet | satyam | draṣṭā svābhinnatvenāpi niścitaṃ dṛśyatvaṃ svabhinnatvam api āpādayati | svabhinnatvākhyaṃ pratiyoginaṃ vinā svābhinnatvasyāsiddher iti svabhinnatvāpādakasya dṛśyasya malatvaṃ sphuṭam eveti na ko 'pi virodhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य आत्मत्वेन स्थितस्य । द्रष्टुः दृशिक्रियाकर्तुः । दृश्याभावे सति । बलात् बलेन । स्वप्रयत्नं विनेति यावत् । यत् अद्रष्टृत्वं भवेत् । न हि दृश्यं विना द्रष्टुः द्रष्टृत्वं नाम किञ्चिद् अस्ति । शक्तिभावेन स्थितस्यापि तस्य स्वरूपत्वानपायात् । त्वम् । तत् अद्रष्टृत्वं । केवलीभावम् मुक्तिं । विद्धि जानीहि । द्रष्टुः दृश्यानौन्मुख्यमात्रस्यैव मुक्तित्वात् । द्रष्टुः कथम्भूतस्य । अत एवासतः सतः । द्रष्टृत्वापेक्षया असतः । केवलीभावापेक्षया सतः । न ह्य् असतः केवलीभावः युक्तः । तथा चानिर्वाच्यस्येत्य् अर्थः । अतः केवलीभावसिद्धये सर्वथा दृश्योन्मार्जनम् एव कार्यम् इति भावः

asya ātmatvena sthitasya | draṣṭuḥ dṛśikriyākartuḥ | dṛśyābhāve sati | balāt balena | svaprayatnaṃ vineti yāvat | yat adraṣṭṛtvaṃ bhavet | na hi dṛśyaṃ vinā draṣṭuḥ draṣṭṛtvaṃ nāma kiñcid asti | śaktibhāvena sthitasyāpi tasya svarūpatvānapāyāt | tvam | tat adraṣṭṛtvaṃ | kevalībhāvam muktiṃ | viddhi jānīhi | draṣṭuḥ dṛśyānaunmukhyamātrasyaiva muktitvāt | draṣṭuḥ kathambhūtasya | ata evāsataḥ sataḥ | draṣṭṛtvāpekṣayā asataḥ | kevalībhāvāpekṣayā sataḥ | na hy asataḥ kevalībhāvaḥ yuktaḥ | tathā cānirvācyasyety arthaḥ | ataḥ kevalībhāvasiddhaye sarvathā dṛśyonmārjanam eva kāryam iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावे अन्तरे तत्त्वे । तत्ताम् दृश्याभावकृतां अद्रष्टृताम् । उपगते सति । रागद्वेषादिवासना पूर्वं भातदृश्यविषयरागद्वेषादिसंस्कारः । शाम्यति शान्तिं व्रजति । आश्रयविषययोः अभावात् । सुषुप्तौ तु आश्रयविषययोः वासनाभावेन स्थितत्वात् तदनुगतयोः रागद्वेषादिकयोर् अपि वासनाभावेनावस्थानम् अस्ति । न हि सुषुप्तौ द्रष्टृदृश्ययोः समूलं नाशः अस्ति । ततः उत्थितस्य पुनः तदास्थाभावप्रसङ्गात् । न हि समूलं नष्टे आस्था युक्ता । दृश्याभावे निश्चितानां तु भासमाने ऽपि दृश्ये कदाचिद् आस्था न विद्यते । अत्र स्वमन एव साक्षिकम् इत्य् अलं प्रपञ्चेन । रागद्वेषादिवासना का यथा । स्पन्दसङ्क्षुब्धता यथा । यथा वाते अस्पन्दिते सति । वातकृता स्पन्दसङ्क्षुब्धता स्पन्दरूपा सङ्क्षुब्धता । नश्यति । तथेत्य् अर्थः । अतः दृश्याभावकृतस्याद्रष्टृत्वस्य केवलीभावत्वं युक्तम् एवेति भावः

bhāve antare tattve | tattām dṛśyābhāvakṛtāṃ adraṣṭṛtām | upagate sati | rāgadveṣādivāsanā pūrvaṃ bhātadṛśyaviṣayarāgadveṣādisaṃskāraḥ | śāmyati śāntiṃ vrajati | āśrayaviṣayayoḥ abhāvāt | suṣuptau tu āśrayaviṣayayoḥ vāsanābhāvena sthitatvāt tadanugatayoḥ rāgadveṣādikayor api vāsanābhāvenāvasthānam asti | na hi suṣuptau draṣṭṛdṛśyayoḥ samūlaṃ nāśaḥ asti | tataḥ utthitasya punaḥ tadāsthābhāvaprasaṅgāt | na hi samūlaṃ naṣṭe āsthā yuktā | dṛśyābhāve niścitānāṃ tu bhāsamāne 'pi dṛśye kadācid āsthā na vidyate | atra svamana eva sākṣikam ity alaṃ prapañcena | rāgadveṣādivāsanā kā yathā | spandasaṅkṣubdhatā yathā | yathā vāte aspandite sati | vātakṛtā spandasaṅkṣubdhatā spandarūpā saṅkṣubdhatā | naśyati | tathety arthaḥ | ataḥ dṛśyābhāvakṛtasyādraṣṭṛtvasya kevalībhāvatvaṃ yuktam eveti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिग्भूम्याकाशरूपिणि दिग्भूम्याकाशस्वरूपे । प्रकाश्ये प्रकाशनीये वस्तुजाते । असम्भवति सति । सम्भवक्रियाकर्तृत्वम् अभजति सति । प्रकाशस्य सूर्यप्रकाशस्य । यादृशम् अमलं शुद्धम् । इन्द्रियातीतम् इति यावत् । रूपं भवेत् । न हि सूर्यमण्डलात् निष्क्रान्तः भित्तौ अपतितः प्रकाशः नेत्रगम्यः भवति । त्रिजगत् त्वं अहं चेति दृश्ये असत्ताम् अभावम् । उपागते सति । द्रष्टुः दृश्यप्रकाशकतया स्थितस्य द्रष्टुः । तादृशः केवलीभावः अमलरूपत्वं । स्यात् भवेत् । द्रष्टुः कथम्भूतस्य । अमलात्मनः चेत्यमलरूषितचिन्मात्रस्वरूपस्यान्यथा केवलीभावापरपर्यायः निर्मलीभावः अयुक्तः स्यात्

digbhūmyākāśarūpiṇi digbhūmyākāśasvarūpe | prakāśye prakāśanīye vastujāte | asambhavati sati | sambhavakriyākartṛtvam abhajati sati | prakāśasya sūryaprakāśasya | yādṛśam amalaṃ śuddham | indriyātītam iti yāvat | rūpaṃ bhavet | na hi sūryamaṇḍalāt niṣkrāntaḥ bhittau apatitaḥ prakāśaḥ netragamyaḥ bhavati | trijagat tvaṃ ahaṃ ceti dṛśye asattām abhāvam | upāgate sati | draṣṭuḥ dṛśyaprakāśakatayā sthitasya draṣṭuḥ | tādṛśaḥ kevalībhāvaḥ amalarūpatvaṃ | syāt bhavet | draṣṭuḥ kathambhūtasya | amalātmanaḥ cetyamalarūṣitacinmātrasvarūpasyānyathā kevalībhāvāparaparyāyaḥ nirmalībhāvaḥ ayuktaḥ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दार्ष्टान्तिकगतं प्रशान्ते इति पदं दृष्टान्ते ऽपि योजनीयं । तेनायम् अर्थः । हि निश्चये । अनन्ताः ये अखिलाः शैलादयः । तद्रूपे प्रतिबिम्बे प्रशान्ते सति । दार्ष्टान्तिकतया गृहीते दर्पणे प्रतिबिम्बभावम् अभजति सति इति यावत् । दर्पणे केवलात्मस्वरूपिणी केवलदर्पणाख्यस्वरूपमयी । यादृशी दर्पणता स्यात् । अहं त्वं जगद् इत्यादौ दृश्यसम्भ्रमे दृश्याकारे सम्भ्रमे । दृश्ये इति यावत् । प्रशान्ते सति । ततः अवीक्षके दृशिक्रियाम् अकुर्वति । स्थिते द्रष्टरि । तादृशी केवलता स्यात् । यथा प्रतिबिम्बाभावे शुद्धं दर्पणमात्रम् एव तिष्ठति तथा दृश्याभावे शुद्धः द्रष्टा एव तिष्ठतीति भावः

dārṣṭāntikagataṃ praśānte iti padaṃ dṛṣṭānte 'pi yojanīyaṃ | tenāyam arthaḥ | hi niścaye | anantāḥ ye akhilāḥ śailādayaḥ | tadrūpe pratibimbe praśānte sati | dārṣṭāntikatayā gṛhīte darpaṇe pratibimbabhāvam abhajati sati iti yāvat | darpaṇe kevalātmasvarūpiṇī kevaladarpaṇākhyasvarūpamayī | yādṛśī darpaṇatā syāt | ahaṃ tvaṃ jagad ityādau dṛśyasambhrame dṛśyākāre sambhrame | dṛśye iti yāvat | praśānte sati | tataḥ avīkṣake dṛśikriyām akurvati | sthite draṣṭari | tādṛśī kevalatā syāt | yathā pratibimbābhāve śuddhaṃ darpaṇamātram eva tiṣṭhati tathā dṛśyābhāve śuddhaḥ draṣṭā eva tiṣṭhatīti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाशब्दः यतःशब्दार्थे । इदं दृश्यं । सत् सत्ताभाक् चेत् । चेत् यदि भवति । तदा न शाम्यति । यतः सतः सत्ताभजतः । अभावः न विद्यते । स्वरूपहानिप्रसङ्गात् । अन्यथा वह्नेर् अपि दाहकत्वहानिः स्यात् । ननु तर्हि असद् एव भवत्व् इत्य् । अत्राह असत्तां चेति । दोषप्रदायिनि रागादिस्वरूपदोषप्रदायिनि । असतः दोषप्रदायित्वं न युक्तं वन्ध्यासुतस्यापि तत्त्वापत्तेर् इति भावः

vāśabdaḥ yataḥśabdārthe | idaṃ dṛśyaṃ | sat sattābhāk cet | cet yadi bhavati | tadā na śāmyati | yataḥ sataḥ sattābhajataḥ | abhāvaḥ na vidyate | svarūpahāniprasaṅgāt | anyathā vahner api dāhakatvahāniḥ syāt | nanu tarhi asad eva bhavatv ity | atrāha asattāṃ ceti | doṣapradāyini rāgādisvarūpadoṣapradāyini | asataḥ doṣapradāyitvaṃ na yuktaṃ vandhyāsutasyāpi tattvāpatter iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानोद्भवः चित्रोत्पत्तिः । यः भ्रमः मिथ्याज्ञानम् । तं करोतीति तादृशी

nānodbhavaḥ citrotpattiḥ | yaḥ bhramaḥ mithyājñānam | taṃ karotīti tādṛśī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे राम । त्वम् । अस्य पुरःस्फुरतः । दृश्यपिशाचस्य शान्त्यै । इमम् वक्ष्यमाणवाक्यकदम्बकस्वरूपं । मन्त्रं शृणु । येन मन्त्रेण । अयं दृश्यपिशाचः । अत्यन्तम् मृतिम् त्रैकालिकम् अभावम् । एति गच्छति । ततः विनङ्क्ष्यति अदर्शनं याति । युक्तं च पिशाचस्य मन्त्रेण मरणम् अदर्शनं च

he rāma | tvam | asya puraḥsphurataḥ | dṛśyapiśācasya śāntyai | imam vakṣyamāṇavākyakadambakasvarūpaṃ | mantraṃ śṛṇu | yena mantreṇa | ayaṃ dṛśyapiśācaḥ | atyantam mṛtim traikālikam abhāvam | eti gacchati | tataḥ vinaṅkṣyati adarśanaṃ yāti | yuktaṃ ca piśācasya mantreṇa maraṇam adarśanaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे राघव । यत् वस्तु । सत्तां भजति । तस्य नाशः कदाचन जातु । न सम्भवति । यस्मात् तत् वस्तु । नष्टम् अपि केनचित् पराभिमतेन समवायिकारणनाशादिना नष्टम् अपि । हृदि अन्तः मानसान्तः । बीजभूतम् । बीजभावेन स्थितम् वा सत्तारूपेण स्थितम् इति यावत् । भवति । दृश्यते हि नष्टम् अपि वस्तु हृदि पुनः पुनः आवर्तमानम्

he rāghava | yat vastu | sattāṃ bhajati | tasya nāśaḥ kadācana jātu | na sambhavati | yasmāt tat vastu | naṣṭam api kenacit parābhimatena samavāyikāraṇanāśādinā naṣṭam api | hṛdi antaḥ mānasāntaḥ | bījabhūtam | bījabhāvena sthitam vā sattārūpeṇa sthitam iti yāvat | bhavati | dṛśyate hi naṣṭam api vastu hṛdi punaḥ punaḥ āvartamānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मृतिबीजा स्मृतिकारणिका । दृश्यधीः दृश्याकारा धीः । दृश्यम् इति यावत् । चिदाकाशे उद्भूय प्रादुर्भूय । अतनुम् महान्तम् । लोकशैलाम्बराकारम् दोषम् पुनः वितनुते सूक्ष्मप्रपञ्चभावेन विशेषेण विस्तारयति । स्वप्ने दृष्टत्वात्

smṛtibījā smṛtikāraṇikā | dṛśyadhīḥ dṛśyākārā dhīḥ | dṛśyam iti yāvat | cidākāśe udbhūya prādurbhūya | atanum mahāntam | lokaśailāmbarākāram doṣam punaḥ vitanute sūkṣmaprapañcabhāvena viśeṣeṇa vistārayati | svapne dṛṣṭatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं सति । निर्मोक्षदोषः मोक्षाभावप्रसङ्गरूपः दोषः । स्यात् । स्थूलसूक्ष्मभावेन द्विविधस्य दृश्याभावस्यैव मोक्षत्वात् । ननु भवतु सः दोषः । किम् अस्माकं करिष्यतीत्य् । अत्राह न चेति । तस्य निर्मोक्षदोषस्य । अंशेनापि सम्भवः न च भवति । यस्मात् देवर्षिमुनयः मुक्तिभाजनं दृश्यन्ते

itthaṃ sati | nirmokṣadoṣaḥ mokṣābhāvaprasaṅgarūpaḥ doṣaḥ | syāt | sthūlasūkṣmabhāvena dvividhasya dṛśyābhāvasyaiva mokṣatvāt | nanu bhavatu saḥ doṣaḥ | kim asmākaṃ kariṣyatīty | atrāha na ceti | tasya nirmokṣadoṣasya | aṃśenāpi sambhavaḥ na ca bhavati | yasmāt devarṣimunayaḥ muktibhājanaṃ dṛśyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि इदम् जगदादि स्यात् सत्तां भजेत् । तदा कस्यचित् कस्यापि प्रमातुः । मोक्षः दृश्यान् मुक्तिः । न स्यात् । यथा तथा सम्भाविते ऽपि दृश्यनाशे स्मृतिप्रभावात् सूक्ष्मतया पुनः दृश्यस्फुरणात् । यतः दृश्यम् बाह्यस्थम् स्थूलरूपम् अस्तु । हृत्स्थम् सूक्ष्मरूपं वा अस्तु । नाशाय बन्धाख्यनाशोत्पादार्थम् भवति । क्षोभकत्वाविशेषाद् इति भावः । आदिशब्देन सुषुप्तिस्तैमित्यादेः ग्रहणम् । तस्यापि दृश्यत्वाद्

yadi idam jagadādi syāt sattāṃ bhajet | tadā kasyacit kasyāpi pramātuḥ | mokṣaḥ dṛśyān muktiḥ | na syāt | yathā tathā sambhāvite 'pi dṛśyanāśe smṛtiprabhāvāt sūkṣmatayā punaḥ dṛśyasphuraṇāt | yataḥ dṛśyam bāhyastham sthūlarūpam astu | hṛtstham sūkṣmarūpaṃ vā astu | nāśāya bandhākhyanāśotpādārtham bhavati | kṣobhakatvāviśeṣād iti bhāvaḥ | ādiśabdena suṣuptistaimityādeḥ grahaṇam | tasyāpi dṛśyatvād

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिभीषणत्वं च प्रतिज्ञायाः असम्भवप्रवृत्तत्वेन ज्ञेयम्

atibhīṣaṇatvaṃ ca pratijñāyāḥ asambhavapravṛttatvena jñeyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे राम । ननु निश्चये । आकाशभूतादिरूपः । तथा अहं चेति लक्षितः निश्चितः । अयम् जगच्छब्दस्यार्थः अभिधेयम् । परमार्थतः नास्त्य् एव सत्तां न भजति एव । न तु सत्ताभाग् भूत्वा नश्यति । तथा च सति न निर्मोक्षदोषप्रसङ्गः । न हि असतः बन्धकत्वं दृष्टम् इति भावः । आकाशस्य भूतत्वे ऽपि प्राधान्येन पृथङ्निर्देशः । आदिशब्देन भूतकार्याणां ग्रहणम्

he rāma | nanu niścaye | ākāśabhūtādirūpaḥ | tathā ahaṃ ceti lakṣitaḥ niścitaḥ | ayam jagacchabdasyārthaḥ abhidheyam | paramārthataḥ nāsty eva sattāṃ na bhajati eva | na tu sattābhāg bhūtvā naśyati | tathā ca sati na nirmokṣadoṣaprasaṅgaḥ | na hi asataḥ bandhakatvaṃ dṛṣṭam iti bhāvaḥ | ākāśasya bhūtatve 'pi prādhānyena pṛthaṅnirdeśaḥ | ādiśabdena bhūtakāryāṇāṃ grahaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्माभिः यद् इदं पुरोगतं दृश्यजालं नीलसुखादिरूपः दृश्यसमूहः । दृश्यते अनुभूयते । तत् सर्वम् अजरामरम् देहरहितत्वात् तन्मात्रगतजरादिरहितम् । तथा अव्ययम् नाशरहितम् । ब्रह्मैव जगत्तया बृंहितं शुद्धचित्तत्त्वम् एव । एवम् जगद्भावेन भवति । दृश्यते हि जलस्य तरङ्गभावेन भवनम् । तथा च सति भासमानस्यापि जगतः असत्त्वं युक्तम् एव । न हि जले भासमानस्यापि तरङ्गस्य सत्त्वं दृष्टम् इति भावः

asmābhiḥ yad idaṃ purogataṃ dṛśyajālaṃ nīlasukhādirūpaḥ dṛśyasamūhaḥ | dṛśyate anubhūyate | tat sarvam ajarāmaram deharahitatvāt tanmātragatajarādirahitam | tathā avyayam nāśarahitam | brahmaiva jagattayā bṛṃhitaṃ śuddhacittattvam eva | evam jagadbhāvena bhavati | dṛśyate hi jalasya taraṅgabhāvena bhavanam | tathā ca sati bhāsamānasyāpi jagataḥ asattvaṃ yuktam eva | na hi jale bhāsamānasyāpi taraṅgasya sattvaṃ dṛṣṭam iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्णे निरपेक्षे । प्रसरति सञ्चारं करोति । स्वरूपस्थे परे उत्तीर्णे । ब्रह्मणि बृंहिते वस्तुनि । अत्र सप्तम्यन्तैः शुद्धचित्तत्त्वस्य कथनं । प्रथमान्तैः तद्रूपस्य जगतः ज्ञेयम् । ननु कथं पूर्णत्वादिगुणयुक्ते शुद्धचित्तत्त्वे ऽवस्थानं युक्तम् । न्यूनस्याधिके अवस्थानदर्शनात् । सत्-यम् । अवस्थानम् अत्राधेयभावेन नास्ति येनोक्तदोषप्रसङ्गः स्यात् । किं तु तन्मात्रताभावेनेति नात्र दोषप्रसङ्गः । इत्य् अलं प्रपञ्चैः

pūrṇe nirapekṣe | prasarati sañcāraṃ karoti | svarūpasthe pare uttīrṇe | brahmaṇi bṛṃhite vastuni | atra saptamyantaiḥ śuddhacittattvasya kathanaṃ | prathamāntaiḥ tadrūpasya jagataḥ jñeyam | nanu kathaṃ pūrṇatvādiguṇayukte śuddhacittattve 'vasthānaṃ yuktam | nyūnasyādhike avasthānadarśanāt | sat-yam | avasthānam atrādheyabhāvena nāsti yenoktadoṣaprasaṅgaḥ syāt | kiṃ tu tanmātratābhāveneti nātra doṣaprasaṅgaḥ | ity alaṃ prapañcaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यम् दृशिक्रियाकर्म । नास्ति सत्तां न भजति । दृक् दृशिक्रिया । नो अस्ति । द्रष्टा दृशिक्रियाकर्ता । च नास्ति । दर्शनम् दृशिक्रियासाध्यं फलं । च नास्ति । सर्वेषां एषां प्रतीतिमात्रसारत्वात् । ननु तर्हि एतद् अभाव एवास्ती-त्य् । अत्राह न शून्यम् इति । शून्यम् दृश्याद्यभावः । च नास्ति । न हि सर्-वथा असतः भानं युक्तं । शशिशृङ्गादेर् अपि भानापत्तेः । ननु तर्हि जाड्यम् एव स्यात् । जाड्ये हि सर्वेषाम् असत्ता एव भवतीत्य् । अत्राह न जडम् इति । भावप्रधाननिर्देशः जडम् जडत्वम् । नास्ति । तत्त्वे हि दृश्यादिभानम् अयुक्तं स्यात् । ननु तर्हि शिष्टा चिद् एव स्याद् इत्य् । अत्राह नो चिद् इति । चित् चिन्मात्रम् । नो अस्ति । चेत्यापेक्षत्वेन तस्याः स्थितत्वात् । चेत्यस्य चोक्तन्यायेनासम्भवात् । ननु तर्हि किम् अस्ति । न हि सर्वथा असत्ता बुद्ध्यै आरोहतीत्य् । अत्राह शान्तम् इति । आततं समन्तात् स्फुरत्स्वरूपम् । इदम् सर्वम् दृश्यादिकम् । शान्तम् । भवति । चेत्यक्षोभरहितं चिन्मात्रं भवति

dṛśyam dṛśikriyākarma | nāsti sattāṃ na bhajati | dṛk dṛśikriyā | no asti | draṣṭā dṛśikriyākartā | ca nāsti | darśanam dṛśikriyāsādhyaṃ phalaṃ | ca nāsti | sarveṣāṃ eṣāṃ pratītimātrasāratvāt | nanu tarhi etad abhāva evāstī-ty | atrāha na śūnyam iti | śūnyam dṛśyādyabhāvaḥ | ca nāsti | na hi sar-vathā asataḥ bhānaṃ yuktaṃ | śaśiśṛṅgāder api bhānāpatteḥ | nanu tarhi jāḍyam eva syāt | jāḍye hi sarveṣām asattā eva bhavatīty | atrāha na jaḍam iti | bhāvapradhānanirdeśaḥ jaḍam jaḍatvam | nāsti | tattve hi dṛśyādibhānam ayuktaṃ syāt | nanu tarhi śiṣṭā cid eva syād ity | atrāha no cid iti | cit cinmātram | no asti | cetyāpekṣatvena tasyāḥ sthitatvāt | cetyasya coktanyāyenāsambhavāt | nanu tarhi kim asti | na hi sarvathā asattā buddhyai ārohatīty | atrāha śāntam iti | ātataṃ samantāt sphuratsvarūpam | idam sarvam dṛśyādikam | śāntam | bhavati | cetyakṣobharahitaṃ cinmātraṃ bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तवेति शेषः । हे प्रभो । इदम् तव वचः । इति भवति । एवंरूपं भवति इति । किम् इति । वन्ध्यापुत्रेणेत्यादि । जनैः शशशृङ्गं प्रमायते प्रमातुम् आरभ्यते इत्य् अर्थः । प्रमायते इति प्रयोगः आर्षः । सर्वथा असम्बद्धार्थाभिधाय्य् एव तव वचनम् इति भावः । असम्भवार्थप्रतिपादकत्वारोपप्रकाशिताविनयनिरासनार्थं प्रभो इत्य् आमन्त्रणम्

taveti śeṣaḥ | he prabho | idam tava vacaḥ | iti bhavati | evaṃrūpaṃ bhavati iti | kim iti | vandhyāputreṇetyādi | janaiḥ śaśaśṛṅgaṃ pramāyate pramātum ārabhyate ity arthaḥ | pramāyate iti prayogaḥ ārṣaḥ | sarvathā asambaddhārthābhidhāyy eva tava vacanam iti bhāvaḥ | asambhavārthapratipādakatvāropaprakāśitāvinayanirāsanārthaṃ prabho ity āmantraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि प्रत्यक्षम् अनुभूयमानस्य जरादिरूपस्य भावजातस्यापह्नवः युक्त इति भावः । अपिशब्दः श्रीवसिष्ठस्यासम्भववादित्वायोग्यत्वसूचनार्थः । ममेत्य् अनेन स्वस्य सच्छिष्यत्वं द्योतयति

na hi pratyakṣam anubhūyamānasya jarādirūpasya bhāvajātasyāpahnavaḥ yukta iti bhāvaḥ | apiśabdaḥ śrīvasiṣṭhasyāsambhavavāditvāyogyatvasūcanārthaḥ | mamety anena svasya sacchiṣyatvaṃ dyotayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत् स्थित्याद्यभावः

etat sthityādyabhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहम् वसिष्ठाख्यः अहम् । असमन्विता असम्बद्धा । वाग् यस्य । सः । तादृशः नास्मि । हे राघव । त्वं शृणु । इदं जगत् । यथा येन प्रकारेण । असत् भाति । त्वां प्रति स्फुरति । मया तथा कथ्यते । इदं क इव । आरवी वन्ध्यापुत्र इव । आरवकारी वन्ध्यापुत्र इव । यथा सः असत् भाति । तथेत्य् अर्थः

aham vasiṣṭhākhyaḥ aham | asamanvitā asambaddhā | vāg yasya | saḥ | tādṛśaḥ nāsmi | he rāghava | tvaṃ śṛṇu | idaṃ jagat | yathā yena prakāreṇa | asat bhāti | tvāṃ prati sphurati | mayā tathā kathyate | idaṃ ka iva | āravī vandhyāputra iva | āravakārī vandhyāputra iva | yathā saḥ asat bhāti | tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदम् दृश्यं जगत् । आदौ आदिभूते । सर्गादौ चिन्मात्रस्य चेत्योन्मुखतारूपे सर्गारम्भे । अनुद्भूतं आसीत् । परमार्थतः चिन्मात्रभावाद् अच्युतेः । ततः भिन्नया सत्तयाश्रितं न आसीत् । न हि बहिर् अपि मृदः उत्पद्यमानस्य घटस्य मृदः भिन्ना सत्ता दृश्यते । तेन ततः कारणात् । इदम् जगत् । अलम् अतिशयेन । नास्ति सत्तां न भजति । स्वप्नपत्तनवत् चिन्मात्रसाक्षितामात्रेण लब्धसत्ताकत्वात् । ननु तर्हि कथम् इदं भासते इत्य् । अत्राह इदम् इति । हि निश्चये । इदं दृश्यम् जगत् । मनसा विकल्पेन । भाति दृश्यतया स्फुरति । किम् इव । पत्तनम् इव । यथा स्वप्नादौ पत्तनं मनसा भाति । तथेत्य् अर्थः

idam dṛśyaṃ jagat | ādau ādibhūte | sargādau cinmātrasya cetyonmukhatārūpe sargārambhe | anudbhūtaṃ āsīt | paramārthataḥ cinmātrabhāvād acyuteḥ | tataḥ bhinnayā sattayāśritaṃ na āsīt | na hi bahir api mṛdaḥ utpadyamānasya ghaṭasya mṛdaḥ bhinnā sattā dṛśyate | tena tataḥ kāraṇāt | idam jagat | alam atiśayena | nāsti sattāṃ na bhajati | svapnapattanavat cinmātrasākṣitāmātreṇa labdhasattākatvāt | nanu tarhi katham idaṃ bhāsate ity | atrāha idam iti | hi niścaye | idaṃ dṛśyam jagat | manasā vikalpena | bhāti dṛśyatayā sphurati | kim iva | pattanam iva | yathā svapnādau pattanaṃ manasā bhāti | tathety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्गादौ प्रोक्तस्वरूपे सर्गारम्भे । मनः एव अनुत्पन्नम् । अत एवासद्वपुः असत्स्वरूपं भवति । त्वं शृणु । यथा त्वया एतत् अनुभूयते । अहम् तथा एतत् वक्ष्यामि

sargādau proktasvarūpe sargārambhe | manaḥ eva anutpannam | ata evāsadvapuḥ asatsvarūpaṃ bhavati | tvaṃ śṛṇu | yathā tvayā etat anubhūyate | aham tathā etat vakṣyāmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनः इमम् पुरः भासमानम् । क्षयात्मकम् नश्वरस्वभावम् । दृश्यमयं दोषम् दृश्यस्वरूपं दोषं । तनोति विस्तारयति । मनः कथम्भूतम् । असद् एव स्फुरणमात्ररूपत्वात् असत्स्वरूपम् एव । दृश्यमयं दोषं कथम्भूतम् । असदाकारम् असत्स्वरूपम् । असता विस्तार्यमाणत्वात् । न ह्य् असता विस्तारितं सत् भवितुं योग्यम् । वन्ध्यापुत्रविस्तारितस्य वाग्जालस्यापि सत्तापत्तेः । मनः कः यथा । स्वप्नो यथा । यथा असत्स्वरूपः स्वप्नः असदाकारं स्वप्नान्तरं तनोति । तथेत्य् अर्थः । दृश्यते हि स्वप्ने स्वप्नान्तरम् इति नात्र विवादः

manaḥ imam puraḥ bhāsamānam | kṣayātmakam naśvarasvabhāvam | dṛśyamayaṃ doṣam dṛśyasvarūpaṃ doṣaṃ | tanoti vistārayati | manaḥ kathambhūtam | asad eva sphuraṇamātrarūpatvāt asatsvarūpam eva | dṛśyamayaṃ doṣaṃ kathambhūtam | asadākāram asatsvarūpam | asatā vistāryamāṇatvāt | na hy asatā vistāritaṃ sat bhavituṃ yogyam | vandhyāputravistāritasya vāgjālasyāpi sattāpatteḥ | manaḥ kaḥ yathā | svapno yathā | yathā asatsvarūpaḥ svapnaḥ asadākāraṃ svapnāntaraṃ tanoti | tathety arthaḥ | dṛśyate hi svapne svapnāntaram iti nātra vivādaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् मनः । इदं देहकम् आत्मतया भासमानं स्थूलदेहम् । आशु शीघ्रं । स्वयम् अन्यसाहाय्यानपेक्षं । स्वैरम् स्वेच्छया । सङ्कल्पयति सङ्कल्पमात्रेण सम्पादयति । पुनर् अपि प्रकृतम् एव कथयति तेनेयम् इति । तेन मनसा । इयम् दृश्यत्वेन भासमाना

tat manaḥ | idaṃ dehakam ātmatayā bhāsamānaṃ sthūladeham | āśu śīghraṃ | svayam anyasāhāyyānapekṣaṃ | svairam svecchayā | saṅkalpayati saṅkalpamātreṇa sampādayati | punar api prakṛtam eva kathayati teneyam iti | tena manasā | iyam dṛśyatvena bhāsamānā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपलक्षणं चैतत् । तेन या काचित् क्रिया इह भवति सा मनःकृता एव भवतीति सङ्क्षिप्तार्थ इति शिवम्

upalakṣaṇaṃ caitat | tena yā kācit kriyā iha bhavati sā manaḥkṛtā eva bhavatīti saṅkṣiptārtha iti śivam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.