Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT]·4·4.31
प्रबोधाय वासनावश्यं त्याज्येत्य् एवंरूपाय प्रकृष्टबोधाय । न लीलयेति । लीलया परिहासेन । परिहासार्थम् इति यावत् । न । वच्मि । अवञ्चकत्वाद् इति भावः
prabodhāya vāsanāvaśyaṃ tyājyety evaṃrūpāya prakṛṣṭabodhāya | na līlayeti | līlayā parihāsena | parihāsārtham iti yāvat | na | vacmi | avañcakatvād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविवेकस्य अनात्मनि देहादाव् आत्माभिमानरूपस्याविचारस्य । अनुसन्धानात् स्फुरणात् । चित्तम् कर्तृ । ईदृशीम् दामाद्यनुभूतापत्सदृशीम् । आपदम् कर्मभूताम् । अनन्ततरदुःखाय अनन्ततरदुःखार्थम् । हेलया प्रयत्नं विना । परिगृह्णाति अनुभवति । अतो ःविवेक एव त्याज्य इति भावः
avivekasya anātmani dehādāv ātmābhimānarūpasyāvicārasya | anusandhānāt sphuraṇāt | cittam kartṛ | īdṛśīm dāmādyanubhūtāpatsadṛśīm | āpadam karmabhūtām | anantataraduḥkhāya anantataraduḥkhārtham | helayā prayatnaṃ vinā | parigṛhṇāti anubhavati | ato ḥviveka eva tyājya iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तरार्धे कश्मीरेष्व् इति शेषः
uttarārdhe kaśmīreṣv iti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निरहङ्कारम् देहो ःहम् इति स्थूलाहङ्काररहितम् । यत् चित् चिद्रूपम् । सत्त्वम् सत्त्वाख्यम् मनः । तेन या उदारधीरता मरणादिभयराहित्येन उदारभावः धीरभावश् च । सा क्व नाम भवति । मिथ्याभूता या वासना संस्कारः । तस्या आवेशात् आवेशेन उत्पन्ना । अहङ्कारकुकल्पना देहो ःहम् इत्य् एवंरूपाहङ्काररूपा निन्दिता कल्पना । क्व भवति । अनयोर् अन्तरं स्वयम् एव पश्येति भावः
nirahaṅkāram deho ḥham iti sthūlāhaṅkārarahitam | yat cit cidrūpam | sattvam sattvākhyam manaḥ | tena yā udāradhīratā maraṇādibhayarāhityena udārabhāvaḥ dhīrabhāvaś ca | sā kva nāma bhavati | mithyābhūtā yā vāsanā saṃskāraḥ | tasyā āveśāt āveśena utpannā | ahaṅkārakukalpanā deho ḥham ity evaṃrūpāhaṅkārarūpā ninditā kalpanā | kva bhavati | anayor antaraṃ svayam eva paśyeti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इयम् पुरःस्फुरन्ती । आतता विस्तीर्णा । शाखाप्रतानैः नानापदार्थरूपैः शाखासमूहैः । गहना दुर्गमा । संसार एव विषमञ्जरी विषलता कर्त्री । अहङ्कार एवाङ्कुरः बीजम् । तस्मात् उदेति प्रादुर्भवति । अहङ्काराभावे कस्य किंरूपः संसारः स्यात् । सुषुप्तौ हि अहङ्कारविलये सर्वे संसारं नानुभवन्तीति भावः
iyam puraḥsphurantī | ātatā vistīrṇā | śākhāpratānaiḥ nānāpadārtharūpaiḥ śākhāsamūhaiḥ | gahanā durgamā | saṃsāra eva viṣamañjarī viṣalatā kartrī | ahaṅkāra evāṅkuraḥ bījam | tasmāt udeti prādurbhavati | ahaṅkārābhāve kasya kiṃrūpaḥ saṃsāraḥ syāt | suṣuptau hi ahaṅkāravilaye sarve saṃsāraṃ nānubhavantīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे राम । यस्मात् अहङ्कार एवापद् अस्ति अतः त्वम् अहङ्कारम् देहो ःहम् इत्यादिरूपं स्थूलम् अहङ्कारम् । अन्तः मनसि । प्रयत्नतः सम्यग्ज्ञानाख्यप्रयत्नेन । मार्जय उत्पुंसय । ततः किम् मम सेत्स्यतीत्य् । अत्राह अहम् इति । अहम् स्थूलदेहादिरूपः अहम् । नैव कश्चित् अस्मि । शुद्धचिन्मात्रतत्त्वस्यैव सत्ताभाक्त्वयोगात् । इति एवम् । अर्थात् अहङ्कारम् मार्जयित्वा त्वम् सुखी देहादिनैरपेक्ष्यकृतमहासुखयुक्तः । भव । देहाद्यपेक्षावशाद् एव हि पुरुषः दुःखी भवति । ननु देहं तावत् देहापेक्षा क्व गच्छतीति चेन् । न गच्छति । किं तु तद्विषयाहम्भावहीनतया तद्भावाभावचिन्ताः न व्याकुलीकुर्वन्ति । तद्यात्रामात्रनिमित्तं कृतस्य प्रवाहागतस्य प्रयत्नस्य तु न तादृशी दुःखकारितास्तीत्य् अलम्
he rāma | yasmāt ahaṅkāra evāpad asti ataḥ tvam ahaṅkāram deho ḥham ityādirūpaṃ sthūlam ahaṅkāram | antaḥ manasi | prayatnataḥ samyagjñānākhyaprayatnena | mārjaya utpuṃsaya | tataḥ kim mama setsyatīty | atrāha aham iti | aham sthūladehādirūpaḥ aham | naiva kaścit asmi | śuddhacinmātratattvasyaiva sattābhāktvayogāt | iti evam | arthāt ahaṅkāram mārjayitvā tvam sukhī dehādinairapekṣyakṛtamahāsukhayuktaḥ | bhava | dehādyapekṣāvaśād eva hi puruṣaḥ duḥkhī bhavati | nanu dehaṃ tāvat dehāpekṣā kva gacchatīti cen | na gacchati | kiṃ tu tadviṣayāhambhāvahīnatayā tadbhāvābhāvacintāḥ na vyākulīkurvanti | tadyātrāmātranimittaṃ kṛtasya pravāhāgatasya prayatnasya tu na tādṛśī duḥkhakāritāstīty alam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमार्थः परमोपादेयभूतः परमात्मा । स एवाह्लादकारित्वात् इन्दुः । तस्य मण्डलम् सर्वव्यापकं स्वरूपम् । अहङ्कार एव देहो ःहम् इत्य् एवंरूपः अहङ्कारः एव । अम्बुदः मेघः । तेन छन्नम् आवृतं सत् । अदृश्यत्वम् अहम्परामर्शविषयत्वायोग्यताम् । उपागतम् । देहाभिमानाविष्टो हि पुरुषः परमार्थतः स्वरूपभूतम् अपि चिन्मात्रतत्त्वं नाहन्तया परामृशति । तत् कथम्भूतम् । रसायनमयम् महानैरपेक्ष्याधारत्वेनामृतस्वरूपम् । अत एव शीतम् अपेक्षास्वरूपसन्तापरहितम् । अतश् च सुखस्वरूपपरमात्माच्छादकत्वेन युक्तम् एवाहङ्कारस्य सन्तापकारिदोषोत्पादकत्वम् इति भावः
paramārthaḥ paramopādeyabhūtaḥ paramātmā | sa evāhlādakāritvāt induḥ | tasya maṇḍalam sarvavyāpakaṃ svarūpam | ahaṅkāra eva deho ḥham ity evaṃrūpaḥ ahaṅkāraḥ eva | ambudaḥ meghaḥ | tena channam āvṛtaṃ sat | adṛśyatvam ahamparāmarśaviṣayatvāyogyatām | upāgatam | dehābhimānāviṣṭo hi puruṣaḥ paramārthataḥ svarūpabhūtam api cinmātratattvaṃ nāhantayā parāmṛśati | tat kathambhūtam | rasāyanamayam mahānairapekṣyādhāratvenāmṛtasvarūpam | ata eva śītam apekṣāsvarūpasantāparahitam | ataś ca sukhasvarūpaparamātmācchādakatvena yuktam evāhaṅkārasya santāpakāridoṣotpādakatvam iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मायायाः शम्बराम्बरप्रयुक्तायाः मायायाः । माहात्म्येन प्रभावेन । दानवाः दानवरूपतां याताः । अत एवासन्तः अपि त्रयः दमव्यालकटाः । अहङ्कार एव पिशाचः । तेनात्ताः गृहीताः सन्तः । सत्ताम् वयं दामादय इत्य् एवंरूपां सत्ताम् । गताः । एवं त्वम् अपि मायामाहात्म्येन मनुष्यरूपतां यातः । अत एवासन् अपि स्वाहङ्कारवशाद् एव स्वसत्ताम् अनुभवसीति भावः
māyāyāḥ śambarāmbaraprayuktāyāḥ māyāyāḥ | māhātmyena prabhāvena | dānavāḥ dānavarūpatāṃ yātāḥ | ata evāsantaḥ api trayaḥ damavyālakaṭāḥ | ahaṅkāra eva piśācaḥ | tenāttāḥ gṛhītāḥ santaḥ | sattām vayaṃ dāmādaya ity evaṃrūpāṃ sattām | gatāḥ | evaṃ tvam api māyāmāhātmyena manuṣyarūpatāṃ yātaḥ | ata evāsan api svāhaṅkāravaśād eva svasattām anubhavasīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्पष्टम्
spaṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हि यस्मात् । असतः सत्ताकर्तृत्वम् अभजतः । भावः सत्ता । नास्ति । शशिशृङ्गादाव् अदर्शनात् । सतः सत्ताकर्तृताम् भजतः । अभावः असत्ता । नास्ति । पङ्कनिक्षिप्ते बीजे अदर्शनात् । अतः असन्तः शम्बरमायोद्भावितत्वेन सत्ताकर्तृत्वम् अभजन्तो ःपि । ते दामादयः । सन्तः सत्तायुक्ताः । कथं सम्पन्नाः । इति एवम् । मे वद कथयेत्य् अर्थः
hi yasmāt | asataḥ sattākartṛtvam abhajataḥ | bhāvaḥ sattā | nāsti | śaśiśṛṅgādāv adarśanāt | sataḥ sattākartṛtām bhajataḥ | abhāvaḥ asattā | nāsti | paṅkanikṣipte bīje adarśanāt | ataḥ asantaḥ śambaramāyodbhāvitatvena sattākartṛtvam abhajanto ḥpi | te dāmādayaḥ | santaḥ sattāyuktāḥ | kathaṃ sampannāḥ | iti evam | me vada kathayety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत् त्वयोक्तं वस्तु । एवम् भवति । हि यस्मात् । असत् वस्तु । क्वचित् कुत्रापि देशे काले वा । सत् न भवति सत्तां न भजति । अर्थात् सद् असद् वेति ज्ञेयम् । ननु तर्हि कथम् इन्द्रियागोचरत्वेनासताम् परमाणूनाम् इन्द्रियलभ्यत्वेन सत्स्वरूपस्य घटस्य भावः दृश्यते सतः घटस्य कालवशतः असत्स्वरूपपरमाणुता चेत्य् । अत्राह कदाचिद् इति । किञ्चित् अपि परमार्थतः अनिर्वचनीयसन्मात्ररूपत्वेनावस्थितम् अपि । एतत् प्रत्यक्षेणानुमानेन च पुरःस्फुरत् सत्त्वासत्त्वाभ्यां ज्ञातं घटपरमाण्वादिरूपं वस्तु । बृहत् भवति तनु वा भवति । तथा च नात्र सतो ःसत्त्वम् असतो वा सत्त्वम् इति भावः
etat tvayoktaṃ vastu | evam bhavati | hi yasmāt | asat vastu | kvacit kutrāpi deśe kāle vā | sat na bhavati sattāṃ na bhajati | arthāt sad asad veti jñeyam | nanu tarhi katham indriyāgocaratvenāsatām paramāṇūnām indriyalabhyatvena satsvarūpasya ghaṭasya bhāvaḥ dṛśyate sataḥ ghaṭasya kālavaśataḥ asatsvarūpaparamāṇutā cety | atrāha kadācid iti | kiñcit api paramārthataḥ anirvacanīyasanmātrarūpatvenāvasthitam api | etat pratyakṣeṇānumānena ca puraḥsphurat sattvāsattvābhyāṃ jñātaṃ ghaṭaparamāṇvādirūpaṃ vastu | bṛhat bhavati tanu vā bhavati | tathā ca nātra sato ḥsattvam asato vā sattvam iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वम् प्रथमम् ब्रूहि । किम् ब्रवीमीत्य् अपेक्षायाम् आह किम् इतीति । किम् वस्तु । सद् अपि भवत् । असत् स्थितम् असद्रूपं सम्पन्नम् । किं वासत् अपि भवत् । सत् स्थितम् सद्रूपं सम्पन्नम् । ननु मत्कथनेन किं सेत्स्यतीत्य् । अत्राह निदर्शनेनेति । ततः अहम् अनेन निदर्शनेन त्वदुक्तेन दृष्टान्तेन । त्वद्विबोधनं करिष्ये । अन्यथा त्वं न श्रोष्यसीति भावः
tvam prathamam brūhi | kim bravīmīty apekṣāyām āha kim itīti | kim vastu | sad api bhavat | asat sthitam asadrūpaṃ sampannam | kiṃ vāsat api bhavat | sat sthitam sadrūpaṃ sampannam | nanu matkathanena kiṃ setsyatīty | atrāha nidarśaneneti | tataḥ aham anena nidarśanena tvaduktena dṛṣṭāntena | tvadvibodhanaṃ kariṣye | anyathā tvaṃ na śroṣyasīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किल निश्चये । हे ब्रह्मन् । अमी प्रत्यक्षं स्फुरन्तः । वयम् । सन्तः एव सन्तः स्थिताः भवामः । न हि अस्माकम् असत्त्वं केनापि प्रकारेण युक्तम् परस्परम् आलापाद्यर्थक्रियासम्भवात् । तु पक्षान्तरे । दामादयः असन्तः अपि शम्बरमायोद्भावितत्वेनासन्तो ःपि सन्तः । सन्तः स्थिताः भवन्ति । अहम् इति एवम् । वच्मि ब्रवीमि
kila niścaye | he brahman | amī pratyakṣaṃ sphurantaḥ | vayam | santaḥ eva santaḥ sthitāḥ bhavāmaḥ | na hi asmākam asattvaṃ kenāpi prakāreṇa yuktam parasparam ālāpādyarthakriyāsambhavāt | tu pakṣāntare | dāmādayaḥ asantaḥ api śambaramāyodbhāvitatvenāsanto ḥpi santaḥ | santaḥ sthitāḥ bhavanti | aham iti evam | vacmi bravīmi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मायामयाः मायास्वरूपाः । इह अस्मिन् संसारे । दृष्टान्तम् उक्त्वा दार्ष्टान्तिकं कथयति तथैवेमे वयम् इति । इमे परस्परम् आलापं कुर्वन्तः । यामः आयामः इति सर्वासां क्रियाणाम् उपलक्षणम् । सर्वं कुर्म इत्य् अर्थः
māyāmayāḥ māyāsvarūpāḥ | iha asmin saṃsāre | dṛṣṭāntam uktvā dārṣṭāntikaṃ kathayati tathaiveme vayam iti | ime parasparam ālāpaṃ kurvantaḥ | yāmaḥ āyāmaḥ iti sarvāsāṃ kriyāṇām upalakṣaṇam | sarvaṃ kurma ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वद्भावः रामेति नाम्नः तव सत्ता । अलीकम् एव असत्यम् एव भवति । मद्भावः वसिष्ठेति नामधेयस्य मम सत्ता च । अलीकम् एव भवति । कथम्भूतः त्वन्मद्भावः । अनुभूतः अपि अस्मिन् समये अनुभूयमानो ःपि । असद्रूपः । अत्र विश्वासोत्पादकं दृष्टान्तं कथयति स्वप्न इति । अयम् भावः । यथा पुरुषः स्वप्ने स्वमरणम् असत्यम् एव पश्यति । अन्यथा स्वप्नद्रष्टुर् अभावेन कः स्वमरणम् पश्येत् । तथा त्वद्भावमद्भावाव् अपि आवाम् पश्यावः । अन्यथा त्वयि त्वत्तायाम् एव मयि मत्तायाम् एव निष्ठितायां त्वम् माम् प्रति त्वम् इति न पश्येः । स्वम् प्रत्य् अहम् इति त्वयि त्वत्त्वस्य मयि मत्त्वस्य निष्ठितत्वात् इति । अनुभूत इति वर्तमाने निष्ठाप्रयोगः
tvadbhāvaḥ rāmeti nāmnaḥ tava sattā | alīkam eva asatyam eva bhavati | madbhāvaḥ vasiṣṭheti nāmadheyasya mama sattā ca | alīkam eva bhavati | kathambhūtaḥ tvanmadbhāvaḥ | anubhūtaḥ api asmin samaye anubhūyamāno ḥpi | asadrūpaḥ | atra viśvāsotpādakaṃ dṛṣṭāntaṃ kathayati svapna iti | ayam bhāvaḥ | yathā puruṣaḥ svapne svamaraṇam asatyam eva paśyati | anyathā svapnadraṣṭur abhāvena kaḥ svamaraṇam paśyet | tathā tvadbhāvamadbhāvāv api āvām paśyāvaḥ | anyathā tvayi tvattāyām eva mayi mattāyām eva niṣṭhitāyāṃ tvam mām prati tvam iti na paśyeḥ | svam praty aham iti tvayi tvattvasya mayi mattvasya niṣṭhitatvāt iti | anubhūta iti vartamāne niṣṭhāprayogaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा मृतः बन्धुः स्वप्ने अनुभूतः अपि असन्मयः असत्य एव । भवति । चः हेत्वर्थे । च यतः । मृतो ःयम् इति ज्ञप्तिः जाग्रत्कालीनः बोधः यतः अस्ति । एवम् अनेन प्रकारेण । अनुभूतम् अपि जगत् असद् भवति । ज्ञानिनां नास्तीत्य् अतद्विषयो बोधो भवति । अज्ञानां तु सुषुप्तिकालीनः । अन्यथा नासीद् इति जाग्रत्कालीनपरामर्शासम्भवाद् इति भावः
yathā mṛtaḥ bandhuḥ svapne anubhūtaḥ api asanmayaḥ asatya eva | bhavati | caḥ hetvarthe | ca yataḥ | mṛto ḥyam iti jñaptiḥ jāgratkālīnaḥ bodhaḥ yataḥ asti | evam anena prakāreṇa | anubhūtam api jagat asad bhavati | jñānināṃ nāstīty atadviṣayo bodho bhavati | ajñānāṃ tu suṣuptikālīnaḥ | anyathā nāsīd iti jāgratkālīnaparāmarśāsambhavād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हि निश्चये । मूढविषया एव । न तु तज्ज्ञविषया । एषा उक्तिः तवेति शेषः । तव न विराजते न शोभते । तज्ज्ञत्वाद् इति भावः । ननु तर्हि त्वन्मद्भावानुभूतेः किं करोमीत्य् । अत्राह अभ्यासेनेति । अभ्यासेन विरुद्धानुभवाभ्यासेन । विना । अनुभूतेः पूर्वस्याः अनुभूतेः । अपह्नवः नोदेति । अतः त्वम् अपि त्वद्भावसद्भावासत्यतानुभवम् एव कुरु येन त्वद्भावसद्भावानुभूतिः न स्याद् इति भावः
hi niścaye | mūḍhaviṣayā eva | na tu tajjñaviṣayā | eṣā uktiḥ taveti śeṣaḥ | tava na virājate na śobhate | tajjñatvād iti bhāvaḥ | nanu tarhi tvanmadbhāvānubhūteḥ kiṃ karomīty | atrāha abhyāseneti | abhyāsena viruddhānubhavābhyāsena | vinā | anubhūteḥ pūrvasyāḥ anubhūteḥ | apahnavaḥ nodeti | ataḥ tvam api tvadbhāvasadbhāvāsatyatānubhavam eva kuru yena tvadbhāvasadbhāvānubhūtiḥ na syād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निश्चयः अनुभवः । अन्तर् मनसि । प्ररूढः दृढीभूतः । स्वभाव एवायम् इति भावः
niścayaḥ anubhavaḥ | antar manasi | prarūḍhaḥ dṛḍhībhūtaḥ | svabhāva evāyam iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदम् पुरः स्फुरत् । जगत् असत् भवति । ब्रह्म बाह्यान्तःकरणाविषयं सच्चिन्मात्ररूपम् ब्रह्माख्यं वस्तु । सत् भवति । इति एवम् । यः वक्ति कथयति । तम् तज्ज्ञम् । उन्मत्ताः स्वार्थापरिज्ञानेन उन्मत्तरूपाः । विमूढाः अज्ञाः । उन्मत्तम् इव विहसन्ति । तदुपदेशश्रवणस्य तु का कथेत्य् । अतो ःसौ न वक्तीति भावः
idam puraḥ sphurat | jagat asat bhavati | brahma bāhyāntaḥkaraṇāviṣayaṃ saccinmātrarūpam brahmākhyaṃ vastu | sat bhavati | iti evam | yaḥ vakti kathayati | tam tajjñam | unmattāḥ svārthāparijñānena unmattarūpāḥ | vimūḍhāḥ ajñāḥ | unmattam iva vihasanti | tadupadeśaśravaṇasya tu kā kathety | ato ḥsau na vaktīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्षीबक्षीबयोः स्वात्मानन्दाख्यमधुपानेन तदपानेन च संसारम् प्रति विस्मरणाविस्मरणशीलयोः । तज्ज्ञाज्ञयोर् बोधे अनुभवे । ऐक्यम् परस्परसम्मतिरूपम् ऐक्यम् । क्व स्यात् । न स्याद् इत्य् अर्थः । न हि क्षीबाक्षीबयोर् इह बोधे सम्मतिः दृश्यत इति भावः । अतः एते हसन्तीत्य् आशयः । तयोः कयोर् इव । छायातपयोर् इव । यथा आन्ध्यप्रकाशरूपयोः छायातपयोः बोधे पदार्थप्रकटनाख्ये बोधे । ऐक्यं नास्ति । तथेत्य् अर्थः
akṣībakṣībayoḥ svātmānandākhyamadhupānena tadapānena ca saṃsāram prati vismaraṇāvismaraṇaśīlayoḥ | tajjñājñayor bodhe anubhave | aikyam parasparasammatirūpam aikyam | kva syāt | na syād ity arthaḥ | na hi kṣībākṣībayor iha bodhe sammatiḥ dṛśyata iti bhāvaḥ | ataḥ ete hasantīty āśayaḥ | tayoḥ kayor iva | chāyātapayor iva | yathā āndhyaprakāśarūpayoḥ chāyātapayoḥ bodhe padārthaprakaṭanākhye bodhe | aikyaṃ nāsti | tathety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुभूते । अत एव सत्ये सत्यतया ज्ञाते । अर्थे चिन्मात्राख्ये जगदाख्ये च वस्तुनि । तज्ज्ञः अज्ञः च यत्नेनापि अपह्नवं कर्तुं न शक्नोति । पुरःस्फुरत्त्वात् । न हि पुरः स्फुरत् वस्तु कश्चिद् अपह्नोतुं शक्नोति । अत एव तयोः बोधे ऐक्यं नास्तीति भावः । कः यथा न शक्नोति । शवो यथा । यथा शवः आक्रमणम् पदार्थाक्रमणम् । न शक्नोति । तथेत्य् अर्थः
anubhūte | ata eva satye satyatayā jñāte | arthe cinmātrākhye jagadākhye ca vastuni | tajjñaḥ ajñaḥ ca yatnenāpi apahnavaṃ kartuṃ na śaknoti | puraḥsphurattvāt | na hi puraḥ sphurat vastu kaścid apahnotuṃ śaknoti | ata eva tayoḥ bodhe aikyaṃ nāstīti bhāvaḥ | kaḥ yathā na śaknoti | śavo yathā | yathā śavaḥ ākramaṇam padārthākramaṇam | na śaknoti | tathety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वं जगद् ब्रह्म भवति । इति एवम् । वक्तुम् तज्ज्ञस्य चिन्मात्राख्यब्रह्मस्वरूपज्ञस्य । युज्यते । यतः स एव तज्ज्ञः एव । तत् ब्रह्म । अनुभूतवान् दृष्टवान् । कस्मिन् सति । अविद्यायाः अननुभवे जगत्पदार्थरूपैः भावाभावैः उपलक्षितायाः अविद्यायाः अदर्शने सति
sarvaṃ jagad brahma bhavati | iti evam | vaktum tajjñasya cinmātrākhyabrahmasvarūpajñasya | yujyate | yataḥ sa eva tajjñaḥ eva | tat brahma | anubhūtavān dṛṣṭavān | kasmin sati | avidyāyāḥ ananubhave jagatpadārtharūpaiḥ bhāvābhāvaiḥ upalakṣitāyāḥ avidyāyāḥ adarśane sati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे राम । एषा वाक् सर्वम् ब्रह्मेति वाक् । प्रबुद्धाख्यो यः विषयः योग्यो देशः । तत्र प्रविराजते । अर्थात् अबुद्धविषये न राजते इति ज्ञेयम् । ननु कथं तत्रैव राजते इत्य् । अत्राह बुद्धस्येति । यतः इति शेषः । यतः बुद्धस्य किञ्चन किञ्चिद् अपि शरीरादिकम् । अस्मीति रूपेण नास्ति अस्मीति ज्ञानविषयं नास्ति । अयम् भावः । अज्ञः देहो ःहम् इति निश्चितः तदुपयोगीनि वस्तून्य् अपि सत्यानीति जानाति । अन्यथा तदर्थं रात्रिन्दिनम् प्रयत्नपरत्वायोगात् । ज्ञस् तु देहाभिमानाभावात् तदुपयोगिषु सत्यतां न जानाति । अन्यथा तद्विषयाया उपेक्षाया अयोगात् । इति तज्ज्ञस्यैव सर्वम् ब्रह्मेति वक्तुं युक्तं नाज्ञस्येति
he rāma | eṣā vāk sarvam brahmeti vāk | prabuddhākhyo yaḥ viṣayaḥ yogyo deśaḥ | tatra pravirājate | arthāt abuddhaviṣaye na rājate iti jñeyam | nanu kathaṃ tatraiva rājate ity | atrāha buddhasyeti | yataḥ iti śeṣaḥ | yataḥ buddhasya kiñcana kiñcid api śarīrādikam | asmīti rūpeṇa nāsti asmīti jñānaviṣayaṃ nāsti | ayam bhāvaḥ | ajñaḥ deho ḥham iti niścitaḥ tadupayogīni vastūny api satyānīti jānāti | anyathā tadarthaṃ rātrindinam prayatnaparatvāyogāt | jñas tu dehābhimānābhāvāt tadupayogiṣu satyatāṃ na jānāti | anyathā tadviṣayāyā upekṣāyā ayogāt | iti tajjñasyaiva sarvam brahmeti vaktuṃ yuktaṃ nājñasyeti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुधीः ज्ञः । इदम् जगत् । शान्तम् परम् ब्रह्मैव भवति । इत्य् एव एवम् एव । अनुभवन् भवति । अतः तस्य ज्ञस्य । अस्याः स्वानुभूतेः अपह्नवः कर्तुं न युज्यते युक्तो न भवति
sudhīḥ jñaḥ | idam jagat | śāntam param brahmaiva bhavati | ity eva evam eva | anubhavan bhavati | ataḥ tasya jñasya | asyāḥ svānubhūteḥ apahnavaḥ kartuṃ na yujyate yukto na bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहम् वसिष्ठाख्यः अहम् । आत्मनि स्वस्मिन् । परस्मात् उत्तीर्णात् चिन्मात्रात् । व्यतिरेकेण नास्मि । त्वं तु यत् पश्यसि तत् पश्येति भावः । अतो मयि वसिष्ठता वसिष्ठेति नामयोग्यता । नास्ति । किम् इव । ऊर्मिकादित्वम् इव । यथा ऊर्मिकादित्वं हेमनि नास्ति । तथेत्य् अर्थः । अतो ःहम् अपि वसिष्ठो नास्मीति भावः
aham vasiṣṭhākhyaḥ aham | ātmani svasmin | parasmāt uttīrṇāt cinmātrāt | vyatirekeṇa nāsmi | tvaṃ tu yat paśyasi tat paśyeti bhāvaḥ | ato mayi vasiṣṭhatā vasiṣṭheti nāmayogyatā | nāsti | kim iva | ūrmikāditvam iva | yathā ūrmikāditvaṃ hemani nāsti | tathety arthaḥ | ato ḥham api vasiṣṭho nāsmīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूढः चिन्मात्रस्वरूपपरमात्मज्ञानहीनः । आत्मनि । भूतत्वव्यतिरेकेण देहभावाद् ऋते । किञ्चन किञ्चिद् अपि । नास्ति । तज्ज्ञस् तु तं यद्रूपम् पश्यति तद्रूपम् पश्यत्व् इति भावः । यतः अज्ञे परमार्थता परमार्थभूतचिन्मात्रभावः । नास्ति । स हि स्वं चिन्मात्ररूपं न पश्यति । किम् इव । हेमेव । यथा ऊर्म्यादिबुद्धौ ऊर्मिकादिबुद्धौ सति । हेम नास्ति । तथेत्य् अर्थः
mūḍhaḥ cinmātrasvarūpaparamātmajñānahīnaḥ | ātmani | bhūtatvavyatirekeṇa dehabhāvād ṛte | kiñcana kiñcid api | nāsti | tajjñas tu taṃ yadrūpam paśyati tadrūpam paśyatv iti bhāvaḥ | yataḥ ajñe paramārthatā paramārthabhūtacinmātrabhāvaḥ | nāsti | sa hi svaṃ cinmātrarūpaṃ na paśyati | kim iva | hemeva | yathā ūrmyādibuddhau ūrmikādibuddhau sati | hema nāsti | tathety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूढः अज्ञः । मिथ्याभूता या अहन्ता देहविषयः अहङ्कारः । तन्मयः भवति । सुधीः तज्ज्ञः । सत्यः सत्यभूतः । यः एकात्मा सर्वव्यापकः परमात्मा । तन्मयः भवति । नाम निश्चये । अनयोः मूढसुधियोः । स्वभावस्य मिथ्याहङ्काराख्यस्य परमार्थाख्यस्य च स्वरूपस्य । अपह्नवः अपलापः । क्वचित् न युज्यते । न हि पुरः स्फुरत् स्वस्वरूपं कश्चिद् अपह्नोतुं शक्नोति
mūḍhaḥ ajñaḥ | mithyābhūtā yā ahantā dehaviṣayaḥ ahaṅkāraḥ | tanmayaḥ bhavati | sudhīḥ tajjñaḥ | satyaḥ satyabhūtaḥ | yaḥ ekātmā sarvavyāpakaḥ paramātmā | tanmayaḥ bhavati | nāma niścaye | anayoḥ mūḍhasudhiyoḥ | svabhāvasya mithyāhaṅkārākhyasya paramārthākhyasya ca svarūpasya | apahnavaḥ apalāpaḥ | kvacit na yujyate | na hi puraḥ sphurat svasvarūpaṃ kaścid apahnotuṃ śaknoti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः पुरुषः । यन्मयः निश्चयद्वारेण यत्स्वरूपः स्यात् । तस्य पुरुषस्य । तस्मिन् स्वरूपे । अपह्नवः कथम् स्यात् । हि यस्मात् । पुरुषस्य घटो ःस्मीति वाक्यम् उन्मत्तता एव भवति । अतः ब्रह्मात्मत्वे निश्चितस्य ज्ञस्य स्थूलदेहात्मत्वे निश्चितस्याज्ञस्य च स्वानुभूतेर् अपह्नवः न युक्त इति भावः
yaḥ puruṣaḥ | yanmayaḥ niścayadvāreṇa yatsvarūpaḥ syāt | tasya puruṣasya | tasmin svarūpe | apahnavaḥ katham syāt | hi yasmāt | puruṣasya ghaṭo ḥsmīti vākyam unmattatā eva bhavati | ataḥ brahmātmatve niścitasya jñasya sthūladehātmatve niścitasyājñasya ca svānubhūter apahnavaḥ na yukta iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतः स्वप्रतीतिसिद्धम् एवास्माकं दामादीनां च स्वरूपं तस्मात् ततो हेतोः । इमे वयं सत्याः न भवामः । दामादयश् च सत्याः न भवन्ति । प्रत्युत ते दामादयः । असत्याः भवन्ति । इमे वयं चासत्या भवामः । यतः नः स्थूलरूपाणाम् अस्माकम् । सम्भवः सत्तायोग्यता । नास्ति । न हि प्रतीतिमात्रेणासद् वस्तु सद् भवितुम् अर्हति । शशशृङ्गादेर् अपि सत्त्वप्रसङ्गाद् इति भावः
yataḥ svapratītisiddham evāsmākaṃ dāmādīnāṃ ca svarūpaṃ tasmāt tato hetoḥ | ime vayaṃ satyāḥ na bhavāmaḥ | dāmādayaś ca satyāḥ na bhavanti | pratyuta te dāmādayaḥ | asatyāḥ bhavanti | ime vayaṃ cāsatyā bhavāmaḥ | yataḥ naḥ sthūlarūpāṇām asmākam | sambhavaḥ sattāyogyatā | nāsti | na hi pratītimātreṇāsad vastu sad bhavitum arhati | śaśaśṛṅgāder api sattvaprasaṅgād iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यम् यत् संवेदनम् । तद्रूपं घटादिसंवेद्यादूषितसंवेदनरूपम् इति यावत् । न हि घटादिसंवेद्योपहितस्य संवेदनस्य सत्यत्वं युक्तम् । संवेद्यनाशेन तस्यापि नष्टकल्पत्वात् । नापि संवेद्यस्य सत्यत्वं युक्तम् । प्रतीतिमात्रसारत्वात् । शुद्धम् चेत्याख्यमलादूषितम् । अत एव निरञ्जनम् निर्लेपम् । सत्यम् सर्वसारत्वेन स्थितत्वात् सत्यं रूपं । सर्वगतम् साक्षितया सारत्वेन च स्थितत्वात् सर्वव्यापकम् । शान्तम् स्वस्वरूपे विश्रान्तम् । अनस्तमितोदयम् बोधाकाशम् चिन्मात्राकाशम् । अस्ति परमार्थतः सत्ताम् भजति । अतः प्रतीतिमात्रसिद्धत्वाभावात् परमार्थसति चिन्मात्रस्वरूपे स्वतया निश्चितस्य ज्ञस्य नासत्यत्वम् इति भावः
satyam yat saṃvedanam | tadrūpaṃ ghaṭādisaṃvedyādūṣitasaṃvedanarūpam iti yāvat | na hi ghaṭādisaṃvedyopahitasya saṃvedanasya satyatvaṃ yuktam | saṃvedyanāśena tasyāpi naṣṭakalpatvāt | nāpi saṃvedyasya satyatvaṃ yuktam | pratītimātrasāratvāt | śuddham cetyākhyamalādūṣitam | ata eva nirañjanam nirlepam | satyam sarvasāratvena sthitatvāt satyaṃ rūpaṃ | sarvagatam sākṣitayā sāratvena ca sthitatvāt sarvavyāpakam | śāntam svasvarūpe viśrāntam | anastamitodayam bodhākāśam cinmātrākāśam | asti paramārthataḥ sattām bhajati | ataḥ pratītimātrasiddhatvābhāvāt paramārthasati cinmātrasvarūpe svatayā niścitasya jñasya nāsatyatvam iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत् सर्वोपादनत्वेन स्थितत्वात् सत्स्वरूपम् । न हि असत् उपादानीभवितुम् अर्हति । अत एव निःशून्यम् शून्येतरस्वरूपम् । तथापि नकिञ्चित् इव स्थितम् बाह्यान्तःकरणागोचरत्वात् शून्यवत् तिष्ठत् । तत् चिन्मात्राख्यं वस्तु । सर्वम् समस्तं जगत् । भवति । अत्र हेतुत्वेनोत्तरार्धं कथयति तत्रेति । यत इति शेषः । यतः तत्र व्योम्नि चिन्मात्राकाशे । इमाः पुरः स्फुरन्त्यः । दृष्टयः जगद्रूपाः प्रतीतयः । विभान्ति स्फुरन्ति । दृष्टयः काः । निजाः भासः निजानि कचकानि । न तु स्वव्यतिरिक्ता इत्य् अर्थः । सर्वसंवित्साक्षिकेण स्वप्नदृष्टान्ते एतत् स्वसिद्धम् एवेति नात्रायस्तम्
sat sarvopādanatvena sthitatvāt satsvarūpam | na hi asat upādānībhavitum arhati | ata eva niḥśūnyam śūnyetarasvarūpam | tathāpi nakiñcit iva sthitam bāhyāntaḥkaraṇāgocaratvāt śūnyavat tiṣṭhat | tat cinmātrākhyaṃ vastu | sarvam samastaṃ jagat | bhavati | atra hetutvenottarārdhaṃ kathayati tatreti | yata iti śeṣaḥ | yataḥ tatra vyomni cinmātrākāśe | imāḥ puraḥ sphurantyaḥ | dṛṣṭayaḥ jagadrūpāḥ pratītayaḥ | vibhānti sphuranti | dṛṣṭayaḥ kāḥ | nijāḥ bhāsaḥ nijāni kacakāni | na tu svavyatiriktā ity arthaḥ | sarvasaṃvitsākṣikeṇa svapnadṛṣṭānte etat svasiddham eveti nātrāyastam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा तैमिरिकाक्षस्य तिमिररोगोपहतनेत्रस्य पुरुषस्य । सहजाः एव । न त्व् आगन्तुकाः । दृष्टयः नेत्ररश्मयः । केशोण्डुकादिवत् केशकूर्चादिवत् । भान्ति स्फुरन्ति । तथा तत्र चिन्मात्राख्य आकाशे । इमाः सृष्टयः भान्ति । एता अपि चिन्मात्ररश्मिरूपा एवेति भावः । आदिशब्देन द्विचन्द्रादेः ग्रहणम्
yathā taimirikākṣasya timirarogopahatanetrasya puruṣasya | sahajāḥ eva | na tv āgantukāḥ | dṛṣṭayaḥ netraraśmayaḥ | keśoṇḍukādivat keśakūrcādivat | bhānti sphuranti | tathā tatra cinmātrākhya ākāśe | imāḥ sṛṣṭayaḥ bhānti | etā api cinmātraraśmirūpā eveti bhāvaḥ | ādiśabdena dvicandrādeḥ grahaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सः चिदाकाशः । आत्मानम् स्वस्वरूपम् । यथा येन प्रकारेण युक्तम् । वेत्ति जानाति । तथा तेन प्रकारेण युक्तम् । अनुभवति साक्षात् पश्यति । अतः असत्यम् अपि जगत् । तदीक्षणात् चिदाकाशस्य वीक्षणात् । सत्यम् भवति । स्वप्नजगद् इव स्वप्नद्रष्ट्रा वीक्षणात् । अतो यत्नरहितम् एवासौ एतत् करोतीति भावः
saḥ cidākāśaḥ | ātmānam svasvarūpam | yathā yena prakāreṇa yuktam | vetti jānāti | tathā tena prakāreṇa yuktam | anubhavati sākṣāt paśyati | ataḥ asatyam api jagat | tadīkṣaṇāt cidākāśasya vīkṣaṇāt | satyam bhavati | svapnajagad iva svapnadraṣṭrā vīkṣaṇāt | ato yatnarahitam evāsau etat karotīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् ततो हेतोः । इह जगत्त्रये किञ्चित् न सत्यम् अस्ति नापि असत्यम् अस्ति । चिद्रूपम् चिदात्म । यत् वस्तु । यथा वेत्ति । तत् तथा असंशयम् उदेति । स्वप्नवद् इति शेषः
tasmāt tato hetoḥ | iha jagattraye kiñcit na satyam asti nāpi asatyam asti | cidrūpam cidātma | yat vastu | yathā vetti | tat tathā asaṃśayam udeti | svapnavad iti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत इति शेषः । अतः यथा दामादयः सत्यासत्याः भासमानत्वेन सत्याः परमार्थतस् त्व् असत्याः । अभ्युदिताः प्रादुर्भूताः भवन्ति । इमे वयं तद्वद् एव सत्यासत्याः अभ्युदिताः भवामः । तुल्यन्यायात् इति भावः । हे अङ्ग । अतः अत्र इहलोके । तान् प्रत्य् अपि तान् प्रत्य् एव । विकल्पना सत्यत्वकल्पना । किम् अस्ति । यदि स्वसत्यं कल्पयसि तर्हि तान् अपि कुर्व् इति भावः
ata iti śeṣaḥ | ataḥ yathā dāmādayaḥ satyāsatyāḥ bhāsamānatvena satyāḥ paramārthatas tv asatyāḥ | abhyuditāḥ prādurbhūtāḥ bhavanti | ime vayaṃ tadvad eva satyāsatyāḥ abhyuditāḥ bhavāmaḥ | tulyanyāyāt iti bhāvaḥ | he aṅga | ataḥ atra ihaloke | tān praty api tān praty eva | vikalpanā satyatvakalpanā | kim asti | yadi svasatyaṃ kalpayasi tarhi tān api kurv iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्यात्मत्वेन स्फुरतः । अनन्तस्य अन्तसाक्षित्वेनापि स्थितत्वाद् अन्तरहितस्य । सर्वगस्य सर्वव्यापकस्य । निराकृतेः परिच्छिन्नाकाररहितस्य । चिद्व्योम्नः चिदाकाशस्य । सम्बन्धिनी या चित् चिदाख्यः स्पन्दः । अन्तः स्वभित्तौ । यथा येन रूपेण । उदेति स्फुरति । सा चित् । तत्र तस्यां चिन्मात्रभित्तौ । तथा तेन रूपेण । भाति कचति । स्वप्नवत् इति शेषः
asyātmatvena sphurataḥ | anantasya antasākṣitvenāpi sthitatvād antarahitasya | sarvagasya sarvavyāpakasya | nirākṛteḥ paricchinnākārarahitasya | cidvyomnaḥ cidākāśasya | sambandhinī yā cit cidākhyaḥ spandaḥ | antaḥ svabhittau | yathā yena rūpeṇa | udeti sphurati | sā cit | tatra tasyāṃ cinmātrabhittau | tathā tena rūpeṇa | bhāti kacati | svapnavat iti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथाकारस्य दामाद्याकारस्य यानुभूतिः । ततः
tathākārasya dāmādyākārasya yānubhūtiḥ | tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथाकारस्यास्मदाद्याकारस्य । या अनुभूतिः । ततः । तथा च दामादिभिः सहास्माकं साम्यम् एवेति भावः
tathākārasyāsmadādyākārasya | yā anubhūtiḥ | tataḥ | tathā ca dāmādibhiḥ sahāsmākaṃ sāmyam eveti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्योमवपुषः अत्यन्तशुद्धत्वाद् व्योमस्वरूपस्य । चिद्व्योम्नः सम्बन्धिनः । स्वः यः स्वप्नप्रतिभासः । तस्य जगद् इति अभिधा जगद् इति नाम । कृता । चिद्व्योम्नेति भावः । का इव । मृगाम्बुता इव । यथा तापस्य मृगाम्बुताम्बु इति नाम क्रियते । तथेत्य् अर्थः
vyomavapuṣaḥ atyantaśuddhatvād vyomasvarūpasya | cidvyomnaḥ sambandhinaḥ | svaḥ yaḥ svapnapratibhāsaḥ | tasya jagad iti abhidhā jagad iti nāma | kṛtā | cidvyomneti bhāvaḥ | kā iva | mṛgāmbutā iva | yathā tāpasya mṛgāmbutāmbu iti nāma kriyate | tathety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिद्व्योम यत्र यस्मिन्न् अंशे । प्रबुद्धम् जगद्रूपस्वपरामर्शयुक्तम् । भवति । तत्र तेनैव चिद्व्योम्नैव । दृश्याभिधा कृता । यत्र यस्मिन् भागे । सुप्तम् जगद्रूपस्वरूपामर्शरहितम् । भवति । तत्र तेनैव मोक्षाभिधा कृता । तथा च न सर्वं चिद्व्योम जगत्समयेवास्तीति भावः
cidvyoma yatra yasminn aṃśe | prabuddham jagadrūpasvaparāmarśayuktam | bhavati | tatra tenaiva cidvyomnaiva | dṛśyābhidhā kṛtā | yatra yasmin bhāge | suptam jagadrūpasvarūpāmarśarahitam | bhavati | tatra tenaiva mokṣābhidhā kṛtā | tathā ca na sarvaṃ cidvyoma jagatsamayevāstīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमार्थविचारे क्रियमाणे तत् चिद्व्योम । क्वचित् कुत्राप्य् अंशे । कदाचन जातु । आसुप्तं न भवति । प्रबुद्धं च न भवति । तत्साक्षिकयोः स्वापप्रबोधयोः तद्व्यतिरेकेण सत्ताया अयोगात् । न च तद् एव तस्य विशेषकम् भवति । घटस्यापि घटविशेषकत्वप्रसङ्गात् । अतः परमार्थविचारयुक्तेन त्वया दृश्यं जगत् केवलम् स्वापबोधादिधर्मरहितम् । चिद्व्योमेति अवगम्यताम् ज्ञायताम् । प्रोक्तन्यायेन मोक्षजगत्त्वापादकयोः चिन्मात्राश्रययोः स्वापबोधयोर् असम्भवात्
paramārthavicāre kriyamāṇe tat cidvyoma | kvacit kutrāpy aṃśe | kadācana jātu | āsuptaṃ na bhavati | prabuddhaṃ ca na bhavati | tatsākṣikayoḥ svāpaprabodhayoḥ tadvyatirekeṇa sattāyā ayogāt | na ca tad eva tasya viśeṣakam bhavati | ghaṭasyāpi ghaṭaviśeṣakatvaprasaṅgāt | ataḥ paramārthavicārayuktena tvayā dṛśyaṃ jagat kevalam svāpabodhādidharmarahitam | cidvyometi avagamyatām jñāyatām | proktanyāyena mokṣajagattvāpādakayoḥ cinmātrāśrayayoḥ svāpabodhayor asambhavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्वाणम् अचेत्यचिन्मात्रम् । निर्वृतिः निर्वाणम् । यथा तरङ्गजलयोः भेदो न युक्तः । तथा सर्गनिर्वाणयोर् अपि भेदो न युक्त इति भावः
nirvāṇam acetyacinmātram | nirvṛtiḥ nirvāṇam | yathā taraṅgajalayoḥ bhedo na yuktaḥ | tathā sarganirvāṇayor api bhedo na yukta iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असौ अचेत्यचिदात्मा परमार्थे परमार्थभूते स्वस्वरूपे । स्वयं जगद् इति रूपं वेत्ति । जगद्रूपताम् पश्यतीति यावत् । किम् इव । चक्षुर् इव । यथा तैमिरिकम् तैमिरिकसम्बन्धि चक्षुः स्वकम् रश्मिरूपं स्वात्मानम् । केशोण्डुकम् इव वेत्ति । तथेत्य् अर्थः । स्वकं कथम्भूतम् । ईक्षितम् स्वस्माद् बहिःप्रसरणेन दृष्टम् । अन्यथा अतीन्द्रियत्वहानेः । अतीन्द्रियं हि इन्द्रियं सर्वैर् उक्तम्
asau acetyacidātmā paramārthe paramārthabhūte svasvarūpe | svayaṃ jagad iti rūpaṃ vetti | jagadrūpatām paśyatīti yāvat | kim iva | cakṣur iva | yathā taimirikam taimirikasambandhi cakṣuḥ svakam raśmirūpaṃ svātmānam | keśoṇḍukam iva vetti | tathety arthaḥ | svakaṃ kathambhūtam | īkṣitam svasmād bahiḥprasaraṇena dṛṣṭam | anyathā atīndriyatvahāneḥ | atīndriyaṃ hi indriyaṃ sarvair uktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् भासमानम् । केशोण्डुकं किञ्चिद् अपि न भवति । हि यस्मात् । सा दृष्टिः तैमिरिकदृष्टिः । तथा केशोण्डुकरूपेण । स्थिता भवति । यतः सहस्रशः अन्विष्यमाणम् अपि केशोण्डुकं हस्तग्राह्यं न भवति । न चान्यत् तत्र तदधिष्ठानत्वयोग्यं वस्त्व् अस्ति । अतो ज्ञायते दृष्टिर् एव तथात्वेन भासते इति भावः । प्रोक्तं न्यायम् प्रकृते ःपि सङ्घटयति नैवम् इति । एवम् इदम् जगत् । किञ्चित् न भवति । चिद्व्योम चिदाकाशम् । इत्थम् जगद्रूपेण । संस्थितम् भवति । स्वप्ने हि चिद्व्योम्नः जगद्रूपेण संस्थितिर् दृष्टा । अतो न विरोध इति भावः
tat bhāsamānam | keśoṇḍukaṃ kiñcid api na bhavati | hi yasmāt | sā dṛṣṭiḥ taimirikadṛṣṭiḥ | tathā keśoṇḍukarūpeṇa | sthitā bhavati | yataḥ sahasraśaḥ anviṣyamāṇam api keśoṇḍukaṃ hastagrāhyaṃ na bhavati | na cānyat tatra tadadhiṣṭhānatvayogyaṃ vastv asti | ato jñāyate dṛṣṭir eva tathātvena bhāsate iti bhāvaḥ | proktaṃ nyāyam prakṛte ḥpi saṅghaṭayati naivam iti | evam idam jagat | kiñcit na bhavati | cidvyoma cidākāśam | ittham jagadrūpeṇa | saṃsthitam bhavati | svapne hi cidvyomnaḥ jagadrūpeṇa saṃsthitir dṛṣṭā | ato na virodha iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथानुभूतम् एवम् एव नानात्वेनानुभूतम् । इदम् सर्वम् सर्वत्रास्ति । भासमानत्वात् । नानुभूतम् अनुभवविषयताम् अगतं सत् । क्वचित् कुत्रचिद् अपि देशे । किञ्चित् लेशेनापि । नो अस्ति । अभासमानत्वात् । अनुभूतत्वम् अननुभूतत्वं च जगतः जाग्रदादौ सुषुप्तादौ च सर्वेषां स्वप्रतीतिसाक्षिकम् एवेति । नात्रायासो युक्तः । ननु तर्हि सर्वदा सत् किम् अस्तीत्य् । अत्राह शान्तम् इति । शान्तम् अनुभवितृत्वेन स्थितत्वात् अनुभूतत्वाननुभूतत्वाख्यविकाररहितम् । एकम् अद्वितीयम् । आततम् समन्तात् व्यापकम् । इदम् आत्मत्वेन पुरः स्फुरत् । इत्थम् अनुभूतत्वाननुभूतत्वविकारग्रस्तजगद्रूपत्वेन स्फुरद् इति शेषः । सत् सन्मात्राख्यं वस्तु । आस्ते सर्वदा तिष्ठति । अननुभूतत्वावस्थायाम् अपि स्वाननुभूत्यनुभवितृत्वेन स्थितत्वात् । फलितं कथयति सन्त्यक्तेति । अतः त्वम् सन्त्यक्तशङ्कम् जगत्सत्यत्वशङ्कारहितम् । अभेदम् भेदबुद्धिरहितम् । आस्स्व तिष्ठ
yathānubhūtam evam eva nānātvenānubhūtam | idam sarvam sarvatrāsti | bhāsamānatvāt | nānubhūtam anubhavaviṣayatām agataṃ sat | kvacit kutracid api deśe | kiñcit leśenāpi | no asti | abhāsamānatvāt | anubhūtatvam ananubhūtatvaṃ ca jagataḥ jāgradādau suṣuptādau ca sarveṣāṃ svapratītisākṣikam eveti | nātrāyāso yuktaḥ | nanu tarhi sarvadā sat kim astīty | atrāha śāntam iti | śāntam anubhavitṛtvena sthitatvāt anubhūtatvānanubhūtatvākhyavikārarahitam | ekam advitīyam | ātatam samantāt vyāpakam | idam ātmatvena puraḥ sphurat | ittham anubhūtatvānanubhūtatvavikāragrastajagadrūpatvena sphurad iti śeṣaḥ | sat sanmātrākhyaṃ vastu | āste sarvadā tiṣṭhati | ananubhūtatvāvasthāyām api svānanubhūtyanubhavitṛtvena sthitatvāt | phalitaṃ kathayati santyakteti | ataḥ tvam santyaktaśaṅkam jagatsatyatvaśaṅkārahitam | abhedam bhedabuddhirahitam | āssva tiṣṭha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदम् अच्छम् खम् नकिञ्चिद्रूपत्वात् निर्मलं जगदाख्यम् आकाशम् । महाचितः रूपम् स्वरूपम् । भवति । महाचितः रूपं कथम्भूतम् । शिलोदरस्य यः आकारः । तद्वद् घनम् । चिद्घनम् इत्य् अर्थः । अत एव प्रशान्तम् चेत्याख्यक्षोभरहितम् । स्वप्नजगतः स्फुटं चिन्मात्ररूपत्वदर्शनाद् इति भावः । ननु तर्हि भावाभावबुद्धिः कथम् अस्तीत्य् । अत्राह नैवास्तीति । अस्ति नास्तीति दृशौ भावाभावबुद्धी । क्वचित् नैव स्तः । आभासमात्ररूपत्वाद् इत्य् अर्थः । ननु तथापि कथम् भासमानयोः भावाभावयोः अपह्नवः कर्तुं शक्यत इत्य् । अत्राह यच् चास्तीति । यच् च भावाभावरूपं किञ्चित् त्वद्दृष्ट्या अस्ति । तत् साधु सम्यक् । तद् एव महाचिद्रूपम् एव । अस्ति । तद् विना साक्षिरहितस्य तस्यासत्कल्पत्वात् । तत्प्रतीतिसिद्धत्वे तु स्वप्नपदार्थवत् तत्त्वानपायाच् चेति शिवम्
idam accham kham nakiñcidrūpatvāt nirmalaṃ jagadākhyam ākāśam | mahācitaḥ rūpam svarūpam | bhavati | mahācitaḥ rūpaṃ kathambhūtam | śilodarasya yaḥ ākāraḥ | tadvad ghanam | cidghanam ity arthaḥ | ata eva praśāntam cetyākhyakṣobharahitam | svapnajagataḥ sphuṭaṃ cinmātrarūpatvadarśanād iti bhāvaḥ | nanu tarhi bhāvābhāvabuddhiḥ katham astīty | atrāha naivāstīti | asti nāstīti dṛśau bhāvābhāvabuddhī | kvacit naiva staḥ | ābhāsamātrarūpatvād ity arthaḥ | nanu tathāpi katham bhāsamānayoḥ bhāvābhāvayoḥ apahnavaḥ kartuṃ śakyata ity | atrāha yac cāstīti | yac ca bhāvābhāvarūpaṃ kiñcit tvaddṛṣṭyā asti | tat sādhu samyak | tad eva mahācidrūpam eva | asti | tad vinā sākṣirahitasya tasyāsatkalpatvāt | tatpratītisiddhatve tu svapnapadārthavat tattvānapāyāc ceti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.