Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT]·3·3.10
अत्र संशयो नास्ति । एतत् वस्तु । अनाकारम् आकाररहितं । भवतु । अत्र ममापि विश्वासो ऽस्तीतीति भावः । एतत् किं । महाप्रलयसम्पत्तौ सर्वभावक्षये । यत् एतत् सद् वस्तु । अवशिष्यते अवशिष्टतया तिष्ठति
atra saṃśayo nāsti | etat vastu | anākāram ākārarahitaṃ | bhavatu | atra mamāpi viśvāso 'stītīti bhāvaḥ | etat kiṃ | mahāpralayasampattau sarvabhāvakṣaye | yat etat sad vastu | avaśiṣyate avaśiṣṭatayā tiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् शून्यं कथं न भवेत् । तद् एव भवत्व् इत्य् अर्थः । एवं सर्वत्र योज्यम् । प्रकाशः महाभूतप्रकाशः । खात्मकम् आकाशरूपम्
tat śūnyaṃ kathaṃ na bhavet | tad eva bhavatv ity arthaḥ | evaṃ sarvatra yojyam | prakāśaḥ mahābhūtaprakāśaḥ | khātmakam ākāśarūpam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिद्रूपत्वस्यापि तत्र परमार्थतया निवारणाद् एतद् उक्तम्
cidrūpatvasyāpi tatra paramārthatayā nivāraṇād etad uktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न किञ्चित् केनापि रूपेण स्थितं न भवति । नकिञ्चित्त्वस्यापि निराकरणात् । सर्वम् इत्य् अपि कथं वा न भवति
na kiñcit kenāpi rūpeṇa sthitaṃ na bhavati | nakiñcittvasyāpi nirākaraṇāt | sarvam ity api kathaṃ vā na bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतिशब्दो भिन्नक्रमः । भवता अयं प्रश्नः अतिविषमः दुर्बोधतरः । समुदाहृतः । तु विशेषे । ऽहं एनम् अयत्नेन सुखेनैव । भिनद्मि । मनोग्रन्थिरूपत्वात् प्रश्नस्य भिनद्मीति कथनम् । क इवांशुमान् इव सूर्य इव । अंशुमान् यथा नैशं निशासम्बन्धि । तमः भिनत्ति । तथेत्य् अर्थः
atiśabdo bhinnakramaḥ | bhavatā ayaṃ praśnaḥ ativiṣamaḥ durbodhataraḥ | samudāhṛtaḥ | tu viśeṣe | 'haṃ enam ayatnena sukhenaiva | bhinadmi | manogranthirūpatvāt praśnasya bhinadmīti kathanam | ka ivāṃśumān iva sūrya iva | aṃśumān yathā naiśaṃ niśāsambandhi | tamaḥ bhinatti | tathety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाकल्पान्तसम्पत्तौ तुर्ये तुर्यातीते महाप्रलयसमयनिष्पत्तौ वा । तत् प्रसिद्धं केनापि अपलपितुम् अशक्यं । हे राम । तत् यच्छब्दकथितं सद् वस्तु । यथा येन प्रकारेण । शून्यं न भवति । तत् तम् एव प्रकारम् । इदं समनन्तरम् एव कथ्यमानं । शृणु । यतो मया कथ्यते
mahākalpāntasampattau turye turyātīte mahāpralayasamayaniṣpattau vā | tat prasiddhaṃ kenāpi apalapitum aśakyaṃ | he rāma | tat yacchabdakathitaṃ sad vastu | yathā yena prakāreṇa | śūnyaṃ na bhavati | tat tam eva prakāram | idaṃ samanantaram eva kathyamānaṃ | śṛṇu | yato mayā kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुत्कीर्णा तक्षकारेण निस्तक्ष्य न प्रकटीकृता । स्तम्भे संस्थितत्वम् अस्या अग्रे प्रकटीभावात् । विश्वस्य सद्रूपे स्थितत्वम् अद्यैव भासमानत्वाद् । इति तु विशेषः । तत् पदं परमात्माख्यं पदम् । यदि तच् छून्यं स्यात् तदा जगत् कुत्र भूयात् । निरधिष्ठानस्य भ्रमस्यायुक्तत्वाद् इति भावः । भेदेनैव भातीत्य् अनुत्कीर्णेत्य् उक्तम्
anutkīrṇā takṣakāreṇa nistakṣya na prakaṭīkṛtā | stambhe saṃsthitatvam asyā agre prakaṭībhāvāt | viśvasya sadrūpe sthitatvam adyaiva bhāsamānatvād | iti tu viśeṣaḥ | tat padaṃ paramātmākhyaṃ padam | yadi tac chūnyaṃ syāt tadā jagat kutra bhūyāt | niradhiṣṭhānasya bhramasyāyuktatvād iti bhāvaḥ | bhedenaiva bhātīty anutkīrṇety uktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयम् अनुभूयमानः विस्तारः । सत्यो भवतु सत्स्वरूपो भवाख्यः । जगद् इति नामधेयः । महाभोगः महाविस्तारः । सत्यो भवतु सत्स्वरूपो भवत्व्। असत्यो वासत्स्वरूपो वा भवतु । सः यत्र आधारभूते यस्मिन् वस्तुनि । अवभासते स्फुरति । तत्र क्व शून्यता । न युक्तेति भावः
ayam anubhūyamānaḥ vistāraḥ | satyo bhavatu satsvarūpo bhavākhyaḥ | jagad iti nāmadheyaḥ | mahābhogaḥ mahāvistāraḥ | satyo bhavatu satsvarūpo bhavatv| asatyo vāsatsvarūpo vā bhavatu | saḥ yatra ādhārabhūte yasmin vastuni | avabhāsate sphurati | tatra kva śūnyatā | na yukteti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुत्कीर्णसालिकः अनुत्कीर्णपुत्रिकः । दार्ष्टान्तिके योजयति तथेति । हे तात हे पूज्य । तथेत्य् अनेन पूर्ववाक्यस्थं नेति शून्य इति च पदद्वयम् आकृष्यते । तेनायम् अर्थः । तथा ब्रह्म जगच्छून्यं न भवति । फलितम् आह तेनेति
anutkīrṇasālikaḥ anutkīrṇaputrikaḥ | dārṣṭāntike yojayati tatheti | he tāta he pūjya | tathety anena pūrvavākyasthaṃ neti śūnya iti ca padadvayam ākṛṣyate | tenāyam arthaḥ | tathā brahma jagacchūnyaṃ na bhavati | phalitam āha teneti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोम्याम्भसि क्षोभरहिते जले । न चास्ति । तदानीम् अलभ्यत्वात् । न च नास्ति । अग्रे स्फुटीभविष्यमाणत्वात् । दार्ष्टान्तिकम् आह तथेति । भासमानत्वाद् अशून्यपदं गतं । परमार्थतो नकिञ्चिद्रूपत्वाच् छून्यपदं गतम् इति योज्यम्
somyāmbhasi kṣobharahite jale | na cāsti | tadānīm alabhyatvāt | na ca nāsti | agre sphuṭībhaviṣyamāṇatvāt | dārṣṭāntikam āha tatheti | bhāsamānatvād aśūnyapadaṃ gataṃ | paramārthato nakiñcidrūpatvāc chūnyapadaṃ gatam iti yojyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रुमे लक्षणया स्तम्भे । पुत्रिकारचनं देशवशेन कालवशेन कर्त्रादिवशेन च सम्भवति । तु विशेषे । अजधातौ नवीनप्रादुर्भावरहितचिदाख्यमूलकारणविषये । ऽन्तः मनसि । केन पुरुषेण । न मुह्यते मोहितेन भूयते । ऽपि तु सर्वेणैवेत्य् अर्थः । कुतो मुह्यते । देशकालादिशान्तत्वात् । आदिशब्देन कर्त्रादीनां ग्रहणम् । देशकालकर्त्रादिशान्तेर् इत्य् अर्थः । तच्छान्तिश् चात्र शुद्धचिन्मात्रतयैव ज्ञेया । मोहश् च देशकालादिस्पर्शरहिते ब्रह्मणि कथं जगद् भाति इत्य् एवंरूपो ज्ञेयः
drume lakṣaṇayā stambhe | putrikāracanaṃ deśavaśena kālavaśena kartrādivaśena ca sambhavati | tu viśeṣe | ajadhātau navīnaprādurbhāvarahitacidākhyamūlakāraṇaviṣaye | 'ntaḥ manasi | kena puruṣeṇa | na muhyate mohitena bhūyate | 'pi tu sarveṇaivety arthaḥ | kuto muhyate | deśakālādiśāntatvāt | ādiśabdena kartrādīnāṃ grahaṇam | deśakālakartrādiśānter ity arthaḥ | tacchāntiś cātra śuddhacinmātratayaiva jñeyā | mohaś ca deśakālādisparśarahite brahmaṇi kathaṃ jagad bhāti ity evaṃrūpo jñeyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतः देशकालादिसम्भवेन स्तम्भे पुत्रिकारचनं युक्तं । तच्छान्त्या तु चिद्धातौ तु न युक्तम् । तत् ततो हेतोः । एतत् समनन्तरम् एवोक्तं स्तम्भपुत्रिकादि । आदिशब्देन वीच्यम्भसोर् ग्रहणम् । परमार्थे या जगत्स्थितिस् । तस्याः एकदेशेन शून्यतानिवारणमात्रेण । सदृशम् उपमानं भवति । न सर्वतः न सर्वेण प्रकारेण । न भवतीत्य् अर्थः
yataḥ deśakālādisambhavena stambhe putrikāracanaṃ yuktaṃ | tacchāntyā tu ciddhātau tu na yuktam | tat tato hetoḥ | etat samanantaram evoktaṃ stambhaputrikādi | ādiśabdena vīcyambhasor grahaṇam | paramārthe yā jagatsthitis | tasyāḥ ekadeśena śūnyatānivāraṇamātreṇa | sadṛśam upamānaṃ bhavati | na sarvataḥ na sarveṇa prakāreṇa | na bhavatīty arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परस्मात् परमात्मनः । ननु यदि जगन् नोदेति न च शाम्यति तर्हि किम् इदं भासत इत्य् । अत्राह इदम् इति । केवलम् अद्वितीयं । सत् सत्स्वरूपं । ब्रह्म बृंहितं वस्तु । स्वात्मनि स्वस्वरूपे । संस्थितं भवति । कथम्भूतं इदंरूपं । इदं शान्त्युदयसहितं जगत् । रूपं स्वरूपं । यस्य । तत् । तादृशं । शान्त्युदयसहितस्य जगतो ब्रह्मत्वं ब्रह्माश्रयबृंहाविषयत्वेन ज्ञेयं । बृंहाविषयो हि ब्रह्मस्वरूपम् एव भवति । तथा च ब्रह्मणः शून्यत्वं न युक्तम् इति भावः
parasmāt paramātmanaḥ | nanu yadi jagan nodeti na ca śāmyati tarhi kim idaṃ bhāsata ity | atrāha idam iti | kevalam advitīyaṃ | sat satsvarūpaṃ | brahma bṛṃhitaṃ vastu | svātmani svasvarūpe | saṃsthitaṃ bhavati | kathambhūtaṃ idaṃrūpaṃ | idaṃ śāntyudayasahitaṃ jagat | rūpaṃ svarūpaṃ | yasya | tat | tādṛśaṃ | śāntyudayasahitasya jagato brahmatvaṃ brahmāśrayabṛṃhāviṣayatvena jñeyaṃ | bṛṃhāviṣayo hi brahmasvarūpam eva bhavati | tathā ca brahmaṇaḥ śūnyatvaṃ na yuktam iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशून्यत्वासम्भवेन शून्यत्वनिरासम् आह अशून्यापेक्षया शून्यशब्दार्थपरिकल्पना । अशून्यत्वासम्भवतः शून्यत्वाशून्यते कुतः ॥मु ३,१०।१४॥अशून्यत्वापेक्षयाशून्यत्वस्य किञ्चिद्रूपत्वस्यापेक्सया तद् अपेक्ष्येत्य् अर्थः । शून्यत्वपरिकल्पना । शून्यत्वस्य नकिञ्चिद्रूपत्वस्य । परिकल्पना कल्पनं । भवति । ततः किम् इत्य् । अत्राह अशून्यत्वेति । अशून्यत्वासम्भवतः उक्तयुक्त्या किञ्चिद्रूपत्वासम्भवेन । शून्यत्वाशून्यते नकिञ्चित्त्वकिञ्चित्त्वे । कुतः । न स्त इत्य् अर्थः । सापेक्षयोर् एकनाशे द्वयोर् अपि नाशाद् इति भावः । किञ्चिद्रूपत्वाभावश् च निरालम्बशुद्धचिन्मात्रतया ज्ञेयः
aśūnyatvāsambhavena śūnyatvanirāsam āha aśūnyāpekṣayā śūnyaśabdārthaparikalpanā / aśūnyatvāsambhavataḥ śūnyatvāśūnyate kutaḥ //MU 3,10.14//aśūnyatvāpekṣayāśūnyatvasya kiñcidrūpatvasyāpeksayā tad apekṣyety arthaḥ | śūnyatvaparikalpanā | śūnyatvasya nakiñcidrūpatvasya | parikalpanā kalpanaṃ | bhavati | tataḥ kim ity | atrāha aśūnyatveti | aśūnyatvāsambhavataḥ uktayuktyā kiñcidrūpatvāsambhavena | śūnyatvāśūnyate nakiñcittvakiñcittve | kutaḥ | na sta ity arthaḥ | sāpekṣayor ekanāśe dvayor api nāśād iti bhāvaḥ | kiñcidrūpatvābhāvaś ca nirālambaśuddhacinmātratayā jñeyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं नेत्रेण दृश्यमाणः । भूतजः अग्न्यादिभूतोत्पन्नः । प्रकाशः तेजः । हि निश्चये । ब्रह्मणि व्यापके वस्तुनि । न सम्भवति । चिन्मात्रतया तदुत्तीर्णत्वात् । अत्र हेतुत्वेनोत्तरार्धम् आह सूर्येति । किलशब्दो हेतुत्वद्योतनार्थः । अव्यये नाशरहिते । सूर्यादीनाम् आकृतिमत्त्वेन नाशसम्भवान् नात्र स्थितिर् युक्ता । तद्रूपतायास् तु का कथा इति भावः
ayaṃ netreṇa dṛśyamāṇaḥ | bhūtajaḥ agnyādibhūtotpannaḥ | prakāśaḥ tejaḥ | hi niścaye | brahmaṇi vyāpake vastuni | na sambhavati | cinmātratayā taduttīrṇatvāt | atra hetutvenottarārdham āha sūryeti | kilaśabdo hetutvadyotanārthaḥ | avyaye nāśarahite | sūryādīnām ākṛtimattvena nāśasambhavān nātra sthitir yuktā | tadrūpatāyās tu kā kathā iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेजोऽभावस्यैव तमस्त्वं वादिभिः प्रतिपादितम् इति भावः । फलितम् आह महाभूतेति । तु विशेषे । महाभूताभावजं लक्षणया महाभूतप्रकाशाभावात् जातं । तद्रूपम् इति यावत् । तमो । ऽत्र सद्वस्तुनि । तेन महाभूतप्रकाशाभावत्वेन हेतुना । नास्ति । कुत्र । क्वचित् कस्मिन्न् अप्य् अंशे महाभूतस्थित्यायतने । महाभूतप्रतियोगिकाभावासम्भवेन तमो ऽप्य् अत्र न युक्तं । तद्रूपस्य तु का कथेति भावः
tejo'bhāvasyaiva tamastvaṃ vādibhiḥ pratipāditam iti bhāvaḥ | phalitam āha mahābhūteti | tu viśeṣe | mahābhūtābhāvajaṃ lakṣaṇayā mahābhūtaprakāśābhāvāt jātaṃ | tadrūpam iti yāvat | tamo | 'tra sadvastuni | tena mahābhūtaprakāśābhāvatvena hetunā | nāsti | kutra | kvacit kasminn apy aṃśe mahābhūtasthityāyatane | mahābhūtapratiyogikābhāvāsambhavena tamo 'py atra na yuktaṃ | tadrūpasya tu kā katheti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्योमरूपिणः नकिञ्चिद्रूपस्यास्य सद्वस्तुनः । स्वानुभूतिः स्वास्वरूपभूता चासाव् अनुभूतिः अनुभवः । स्वानुभूतिः । सैव प्रकाशः प्राकट्यकरणभूतं तेजः । स्वानुभूत्यैवासौ भाति न बाह्यतेजसेत्य् अर्थः । कथम्भूतद् इत्य् । अत्राह यो ऽन्तर् इति । यो ऽन्तर् अस्ति । पुरुषेण स तेनैवाकरणभूतेन तेनैवानुभूयते । स्वप्रतीतिविषयतां नीयते । न त्व् अन्येन । अन्यस्य तत्र प्रवेशासम्भवात् । स्वयम् एवासाव् अनुभवो ऽनुभवितानुभवनम् अनुभूतिविषयश् चेति । न तत्र कस्याप्य् अपेक्षेति भावः
vyomarūpiṇaḥ nakiñcidrūpasyāsya sadvastunaḥ | svānubhūtiḥ svāsvarūpabhūtā cāsāv anubhūtiḥ anubhavaḥ | svānubhūtiḥ | saiva prakāśaḥ prākaṭyakaraṇabhūtaṃ tejaḥ | svānubhūtyaivāsau bhāti na bāhyatejasety arthaḥ | kathambhūtad ity | atrāha yo 'ntar iti | yo 'ntar asti | puruṣeṇa sa tenaivākaraṇabhūtena tenaivānubhūyate | svapratītiviṣayatāṃ nīyate | na tv anyena | anyasya tatra praveśāsambhavāt | svayam evāsāv anubhavo 'nubhavitānubhavanam anubhūtiviṣayaś ceti | na tatra kasyāpy apekṣeti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति अनेन प्रकारेण । एतत् अवशेषतया कथ्यमानम् । अजरं जरादोषरहितं । पदं स्थानं । तमःप्रकाशाभ्यां तमसा प्रकाशेन च । मुक्तं भवति । खात्मकत्वम् अस्य निवारयितुं प्रस्तौति । आकाशेति । त्वम् एनं परमात्मानम् । आकाशकोशम् एव आकाशमध्यम् एव । जगत्स्थितेः कोशं भाण्डागारं । विद्धि जानीहि
iti anena prakāreṇa | etat avaśeṣatayā kathyamānam | ajaraṃ jarādoṣarahitaṃ | padaṃ sthānaṃ | tamaḥprakāśābhyāṃ tamasā prakāśena ca | muktaṃ bhavati | khātmakatvam asya nivārayituṃ prastauti | ākāśeti | tvam enaṃ paramātmānam | ākāśakośam eva ākāśamadhyam eva | jagatsthiteḥ kośaṃ bhāṇḍāgāraṃ | viddhi jānīhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बिल्वस्य बिल्वफलस्य । बिल्वसञ्ज्ञस्य बिल्वेति संज्ञाप्रवृत्तिनिमित्तस्य वस्तुनः । यथा येन प्रकारेण । कश्चन को ऽपि । भेदः नास्ति । तथा तेन प्रकारेणेहास्मिंल् लोकत्रये । ब्रह्मजगतोर् मनाग् अपि भिन्नता न भवति । यद् एव ब्रह्म तद् एव जगत् । यद् एव जगत् तद् एव ब्रह्मेति भावः । बिल्वस्य बिल्वमध्यस्येति वा पाठः
bilvasya bilvaphalasya | bilvasañjñasya bilveti saṃjñāpravṛttinimittasya vastunaḥ | yathā yena prakāreṇa | kaścana ko 'pi | bhedaḥ nāsti | tathā tena prakāreṇehāsmiṃl lokatraye | brahmajagator manāg api bhinnatā na bhavati | yad eva brahma tad eva jagat | yad eva jagat tad eva brahmeti bhāvaḥ | bilvasya bilvamadhyasyeti vā pāṭhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सलिले जले । ऽन्तः वीचिः यथा भवति । तथा तेन प्रकारेण । यत्र यस्मिन्न् उपादानभूते । जगत्सत्ता भवति । तद् वस्तु । खात्मकम् आकाशस्वरूपं । कथं भवेत्
salile jale | 'ntaḥ vīciḥ yathā bhavati | tathā tena prakāreṇa | yatra yasminn upādānabhūte | jagatsattā bhavati | tad vastu | khātmakam ākāśasvarūpaṃ | kathaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृज्जलाद्युपमानश्रीः । अत्र ब्रह्मविषये । समा योग्या । न भवति । कुत इत्य् अपेक्षायाम् आह । साकारेति । यतः साकारा आकारसहिता भवति । साकारत्वेन कथं मृज्जलादेर् उपमानयोग्यत्वम् इत्य् । अत्राह ब्रह्मेति । तुः विशेषे । ब्रह्माकाशविशदं निराकारं । भवति । साकारस्य मृदादेः निराकारं ब्रह्म प्रति उपमानत्वं न युक्तम् इति भावः । फलितम् आह । तस्येति । तत् ततो हेतोः । तदन्तःस्थं तदन्तरे स्थितं । जगत् तथैव निराकारं भवतीत्य् अर्थः
mṛjjalādyupamānaśrīḥ | atra brahmaviṣaye | samā yogyā | na bhavati | kuta ity apekṣāyām āha | sākāreti | yataḥ sākārā ākārasahitā bhavati | sākāratvena kathaṃ mṛjjalāder upamānayogyatvam ity | atrāha brahmeti | tuḥ viśeṣe | brahmākāśaviśadaṃ nirākāraṃ | bhavati | sākārasya mṛdādeḥ nirākāraṃ brahma prati upamānatvaṃ na yuktam iti bhāvaḥ | phalitam āha | tasyeti | tat tato hetoḥ | tadantaḥsthaṃ tadantare sthitaṃ | jagat tathaiva nirākāraṃ bhavatīty arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आकाशाद् अपि निर्मलत्वं चिदाकाशस्य जडत्वाभावेन ज्ञेयम् । तदन्तःस्थं जगत् । तादृग् एव निराकारम् एव भवति । कथम्भूतम् अपि । जगच्छब्दार्थभाग् अपि । भावप्रधानो निर्देशः । तेन जगद्रूपतया भासमानत्वेन जगच्छब्दार्थताभाग् अपीत्य् अर्थः
ākāśād api nirmalatvaṃ cidākāśasya jaḍatvābhāvena jñeyam | tadantaḥsthaṃ jagat | tādṛg eva nirākāram eva bhavati | kathambhūtam api | jagacchabdārthabhāg api | bhāvapradhāno nirdeśaḥ | tena jagadrūpatayā bhāsamānatvena jagacchabdārthatābhāg apīty arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा केनचित् मरिचे ऽन्तः मरिचान्तरे । स्थितं तैक्ष्ण्यं तिक्तता । भोक्तुः ऋते न लक्ष्यते न दृश्यते । भोक्तरि तु सति तेनैव लक्ष्यते इत्य् अर्थः । तथा पराकाशे परमात्मनि । स्थितं चिन्मात्रत्वं । चेत्यकलां चेत्यांशं विना । न लक्ष्यते । चेत्यचर्वणाद् एव हि चिन्मात्रस्य चिन्मात्रता ज्ञायते
yathā kenacit marice 'ntaḥ maricāntare | sthitaṃ taikṣṇyaṃ tiktatā | bhoktuḥ ṛte na lakṣyate na dṛśyate | bhoktari tu sati tenaiva lakṣyate ity arthaḥ | tathā parākāśe paramātmani | sthitaṃ cinmātratvaṃ | cetyakalāṃ cetyāṃśaṃ vinā | na lakṣyate | cetyacarvaṇād eva hi cinmātrasya cinmātratā jñāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् ततो हेतोः । चेत्यरिक्ततया चेत्यराहित्येनात्मनि चिन्मात्राख्ये स्वस्वरूपे । चिद् अपि अचिद् एव भवति । चेत्यस्यैव पूर्वनयेन चिन्मात्रतादृढीकरणसामर्थ्यात् तस्य चात्राभावात् । तस्याभावश् चात्र ब्रह्मान्तःस्थत्वेन ब्रह्मतयैव ज्ञेयः । ब्रह्माभिन्ने जगत्य् अपि अचित्त्वम् अतिदिशति । जगत्तेति । इयं जगत्तापि । तादृशी एव चिद्रूपब्रह्माभिन्नत्वेनाचिद्रूपैव भवति । अत्र हेतुतया विशेषणम् आह । तादृङ्मात्रात्मतावशेति । यतः तादृङ्मात्रात्मतायाः अचिद्रूपब्रह्ममात्रस्वरूपतायाः । वशा आयत्ता । अचिद्ब्रह्मस्वरूपिणीत्य् अर्थः । एतेन ब्रह्मजगतोः सर्वथाभेदो ऽपि साधितः । न ब्रह्मणो ऽचिद्रूपमात्रता । तस्या अग्रे ऽपि साध्यमानत्वात्
tasmāt tato hetoḥ | cetyariktatayā cetyarāhityenātmani cinmātrākhye svasvarūpe | cid api acid eva bhavati | cetyasyaiva pūrvanayena cinmātratādṛḍhīkaraṇasāmarthyāt tasya cātrābhāvāt | tasyābhāvaś cātra brahmāntaḥsthatvena brahmatayaiva jñeyaḥ | brahmābhinne jagaty api acittvam atidiśati | jagatteti | iyaṃ jagattāpi | tādṛśī eva cidrūpabrahmābhinnatvenācidrūpaiva bhavati | atra hetutayā viśeṣaṇam āha | tādṛṅmātrātmatāvaśeti | yataḥ tādṛṅmātrātmatāyāḥ acidrūpabrahmamātrasvarūpatāyāḥ | vaśā āyattā | acidbrahmasvarūpiṇīty arthaḥ | etena brahmajagatoḥ sarvathābhedo 'pi sādhitaḥ | na brahmaṇo 'cidrūpamātratā | tasyā agre 'pi sādhyamānatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपालोकमनस्काराः । रूपं नीलपीतादि । आलोकः तद्दर्शनम् करणभूतः प्रकाशो वा । मनस्कारः मानसः परामर्शः । तद्विषयाः एते तन्मया एव । एवशब्दार्थम् आह नेतरद् इति । तन्मयत्वं चैषां तद्विषयत्वं विनासत्कल्पत्वात् । फलितम् आह यथेति । अतो हेतोः । विश्वं जगत् । यथास्थितम् अनेन प्रकारेणैव वर्तमानं । न तु यया कयापि शक्त्यान्तर्धिम् आपादितं । सुषुप्तं भवति । सुषुप्तौ भेदसंस्कारम् आशङ्क्याह तुर्यम् इति । तुर्यस्वरूपचिन्मात्रैकमयम् एव वा भवतीत्य् अर्थः
rūpālokamanaskārāḥ | rūpaṃ nīlapītādi | ālokaḥ taddarśanam karaṇabhūtaḥ prakāśo vā | manaskāraḥ mānasaḥ parāmarśaḥ | tadviṣayāḥ ete tanmayā eva | evaśabdārtham āha netarad iti | tanmayatvaṃ caiṣāṃ tadviṣayatvaṃ vināsatkalpatvāt | phalitam āha yatheti | ato hetoḥ | viśvaṃ jagat | yathāsthitam anena prakāreṇaiva vartamānaṃ | na tu yayā kayāpi śaktyāntardhim āpāditaṃ | suṣuptaṃ bhavati | suṣuptau bhedasaṃskāram āśaṅkyāha turyam iti | turyasvarūpacinmātraikamayam eva vā bhavatīty arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन पूर्वोक्तेन हेतुना । योगी जगद्ब्रह्मैकत्वे समाहितः । ब्रह्म ब्रह्मस्वरूपम् । आस्ते । कुत एवंरूप आस्ते । यतः व्यवहार्य् अपि व्यवहारं कुर्वाणो ऽपि । शान्तधीः क्षोभरहितबुद्धिः । ईदृशो ऽपि कुतः । यतः सुषुप्तात्मा प्रपञ्चं प्रति सुप्तान्तःकरणः । प्रपञ्चं प्रति सुप्तमनसो हि शान्तधीत्वं युक्तम् एव । कथम्भूतं ब्रह्म । निराभासं नानाभासेभ्यो निष्क्रान्तं । तदुत्तीर्णम् इत्य् अर्थः । पुनः कथम्भूतं । सर्वभासां सर्वेषां घटपटादिज्ञानानां । समुद्गकम् उद्भूतिस्थानम्
tena pūrvoktena hetunā | yogī jagadbrahmaikatve samāhitaḥ | brahma brahmasvarūpam | āste | kuta evaṃrūpa āste | yataḥ vyavahāry api vyavahāraṃ kurvāṇo 'pi | śāntadhīḥ kṣobharahitabuddhiḥ | īdṛśo 'pi kutaḥ | yataḥ suṣuptātmā prapañcaṃ prati suptāntaḥkaraṇaḥ | prapañcaṃ prati suptamanaso hi śāntadhītvaṃ yuktam eva | kathambhūtaṃ brahma | nirābhāsaṃ nānābhāsebhyo niṣkrāntaṃ | taduttīrṇam ity arthaḥ | punaḥ kathambhūtaṃ | sarvabhāsāṃ sarveṣāṃ ghaṭapaṭādijñānānāṃ | samudgakam udbhūtisthānam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आकारिणि बाह्येन्द्रियग्राह्यस्वरूपयुक्ते । सौम्ये क्षोभरहिते । तोये । द्रवक्रमः आद्यस्पन्दनासमवायिकारणभूतगुणविशेषपरिपाटी । यथा स्थितः भवति । तथानाकृतौ परे परब्रह्मणि । विश्वं स्थितं भवति । कथम्भूतं । तत्सदृशम् अनाकृतीत्य् अर्थः । सौम्ये जले यथा स्फुटीभविष्यमाणत्वेन किञ्चित्त्वार्हो ऽपि द्रवाख्यो गुणः तन्मयः । तथा भासमानत्वेन भिन्नत्वार्हो ऽपि प्रपञ्चः ब्रह्ममय इति भावः
ākāriṇi bāhyendriyagrāhyasvarūpayukte | saumye kṣobharahite | toye | dravakramaḥ ādyaspandanāsamavāyikāraṇabhūtaguṇaviśeṣaparipāṭī | yathā sthitaḥ bhavati | tathānākṛtau pare parabrahmaṇi | viśvaṃ sthitaṃ bhavati | kathambhūtaṃ | tatsadṛśam anākṛtīty arthaḥ | saumye jale yathā sphuṭībhaviṣyamāṇatvena kiñcittvārho 'pi dravākhyo guṇaḥ tanmayaḥ | tathā bhāsamānatvena bhinnatvārho 'pi prapañcaḥ brahmamaya iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्णाद् ब्रह्मणः । पूर्णरूपं जगत् । प्रसरति विलसति । प्रसरणं चात्र प्रपञ्चाक्रान्तबुद्धिं शिष्यं प्रयुक्तम् । निराकारात् ब्रह्मणः । निराकृति जगत् । प्रसरति । अतः ब्रह्मणः यद् विश्वम् आभातं भानम् आगतं । तत् विश्वार्थविवर्जितम् विश्वार्थैः घटपटादिभिः विवर्जितं भवति । ब्रह्मैकमयं भवतीत्य् अर्थः
pūrṇād brahmaṇaḥ | pūrṇarūpaṃ jagat | prasarati vilasati | prasaraṇaṃ cātra prapañcākrāntabuddhiṃ śiṣyaṃ prayuktam | nirākārāt brahmaṇaḥ | nirākṛti jagat | prasarati | ataḥ brahmaṇaḥ yad viśvam ābhātaṃ bhānam āgataṃ | tat viśvārthavivarjitam viśvārthaiḥ ghaṭapaṭādibhiḥ vivarjitaṃ bhavati | brahmaikamayaṃ bhavatīty arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्णाद् ब्रह्मणः । पूर्णरूपं जगत् । प्रसरति विलसति । प्रसरणं संस्थितं भवति । न तु तत्प्रसरणेन काचित् खण्डनास्य जायते इत्य् अर्थः । फलितम् आहात इति । अतः पूर्वोक्ताद् धेतोः । विश्वम् अनुत्पन्नं भवति । ब्रह्मत्वेन तस्य सदा स्थितत्वात् । विश्वानुत्पन्नत्वम् असहमानं प्रत्य् आह यच् चेति । यत् चोत्पन्नं भवति । तत् तद् एव ब्रह्मैव । भवति । उत्पन्नस्यापि ब्रह्मत्वाविरुद्धत्वाद् इत्य् अर्थः
pūrṇād brahmaṇaḥ | pūrṇarūpaṃ jagat | prasarati vilasati | prasaraṇaṃ saṃsthitaṃ bhavati | na tu tatprasaraṇena kācit khaṇḍanāsya jāyate ity arthaḥ | phalitam āhāta iti | ataḥ pūrvoktād dhetoḥ | viśvam anutpannaṃ bhavati | brahmatvena tasya sadā sthitatvāt | viśvānutpannatvam asahamānaṃ praty āha yac ceti | yat cotpannaṃ bhavati | tat tad eva brahmaiva | bhavati | utpannasyāpi brahmatvāviruddhatvād ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत इत्य् अध्याहार्यम् । अतो हेतोः । चेत्यासम्भवतः । चेत्यस्य चिद्विषयस्य जगतो । ऽसम्भवतः । तस्मिन् पदे ब्रह्मस्वरूपे पदे । केव चिदर्थता चिच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तता । भवति । न कापीत्य् अर्थः । चेत्यविषयीकरणेनैव हि चितः चिद् इति नाम युक्तम् । चेत्याभावे तु तन् न युक्तम् । चेत्याभावश् च सविस्तरं पूर्वं साधितः । चिदर्थतानिषेधश् चात्र तदुत्तीर्णतया ज्ञेयः न जडतयेति । अत्र समर्थकं दृष्टान्तम् आह आस्वादकेति । केव न कापीत्य् अर्थः । आस्वादकासम्भवत आस्वादकासम्भवेन इत्य् अर्थः
ata ity adhyāhāryam | ato hetoḥ | cetyāsambhavataḥ | cetyasya cidviṣayasya jagato | 'sambhavataḥ | tasmin pade brahmasvarūpe pade | keva cidarthatā cicchabdapravṛttinimittatā | bhavati | na kāpīty arthaḥ | cetyaviṣayīkaraṇenaiva hi citaḥ cid iti nāma yuktam | cetyābhāve tu tan na yuktam | cetyābhāvaś ca savistaraṃ pūrvaṃ sādhitaḥ | cidarthatāniṣedhaś cātra taduttīrṇatayā jñeyaḥ na jaḍatayeti | atra samarthakaṃ dṛṣṭāntam āha āsvādaketi | keva na kāpīty arthaḥ | āsvādakāsambhavata āsvādakāsambhavena ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चितेः चित्ता चित्सम्बन्धी चिद्भावः । परे परमात्मनि । असत्यैव परमार्थतो ऽसत्स्वरूपैव सती । सत्येव सत्यवद् । उदितात्र दृष्टान्तम् आह अभावाद् इति । दर्पणस्येति शेषः । यथा दर्पणस्य प्रतिबिम्बार्हता प्रतिबिम्बेनैव ज्ञायते । तदभावे तु सा न ज्ञायते । एवं परस्य चित्ता चेत्येनैव ज्ञायते । तदभावे तु कुतो ज्ञायते इति भावः
citeḥ cittā citsambandhī cidbhāvaḥ | pare paramātmani | asatyaiva paramārthato 'satsvarūpaiva satī | satyeva satyavad | uditātra dṛṣṭāntam āha abhāvād iti | darpaṇasyeti śeṣaḥ | yathā darpaṇasya pratibimbārhatā pratibimbenaiva jñāyate | tadabhāve tu sā na jñāyate | evaṃ parasya cittā cetyenaiva jñāyate | tadabhāve tu kuto jñāyate iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् ब्रह्म । परमाणोर् अपि परम् अणीयः अतिसूक्ष्मं । भवति । कथम्भूताद् अपि । अणीयसो ऽपि द्व्यणुकाद्यपेक्षया सूक्ष्मतराद् अपि । सूक्ष्मतरत्वं चास्य बाह्येन्द्रियाग्राह्यत्वेन ज्ञेयम् । तत् ब्रह्म । कथम्भूतं । शुद्धं रागादिरजोऽदूषितं । सूक्ष्मं । परम् उत्तीर्णं । शान्तं सर्वप्रचारशून्यं । कस्माद् अपि । आकाशोदराद् अपि
tat brahma | paramāṇor api param aṇīyaḥ atisūkṣmaṃ | bhavati | kathambhūtād api | aṇīyaso 'pi dvyaṇukādyapekṣayā sūkṣmatarād api | sūkṣmataratvaṃ cāsya bāhyendriyāgrāhyatvena jñeyam | tat brahma | kathambhūtaṃ | śuddhaṃ rāgādirajo'dūṣitaṃ | sūkṣmaṃ | param uttīrṇaṃ | śāntaṃ sarvapracāraśūnyaṃ | kasmād api | ākāśodarād api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् ब्रह्मातिविस्तृतम् अतिविस्तीर्णं भवति । कुतः । दिक्कालाद्यनवच्छिन्नरूपत्वात् । आदिशब्देन वस्तुपरिग्रहः त्रिविधपरिच्छेदशून्यत्वाद् इत्य् अर्थः । ननु कथम् अस्य दिगादिपरिच्छेदशून्यत्वं । तथात्वे ऽप्य् अतिविस्तृतत्वम् इति चेत् । दिक् तावत् चेत्यमाना न वा । न चेत् तर्हि स्वयम् एवासिद्धा कथम् अन्यं परिच्छेदयेत् । चेत्यमाना चेत् तर्हि चितैव सा परिच्छिन्ना कथं तां परिच्छेदयेत् । एवं कालादेर् अपि ज्ञेयम् । दिगादिभिः परिच्छिन्नम् एव परिच्छिन्नं भवति । तदभावे त्व् अतिविस्तृतम् एवेति स्थितम् अस्यातिविस्तृतत्वम् । पुनः कथम्भूतम् । अनाद्यन्तं यथा तथा कल्प्यमानयोर् अप्य् आद्यन्तयोः साक्षित्वाद् आद्यन्तरहितम् । पुनः कथम्भूतं । भासनीयविवर्जितम् आभासज्ञेयरहितज्ञानस्वरूपम् इत्य् अर्थः
tat brahmātivistṛtam ativistīrṇaṃ bhavati | kutaḥ | dikkālādyanavacchinnarūpatvāt | ādiśabdena vastuparigrahaḥ trividhaparicchedaśūnyatvād ity arthaḥ | nanu katham asya digādiparicchedaśūnyatvaṃ | tathātve 'py ativistṛtatvam iti cet | dik tāvat cetyamānā na vā | na cet tarhi svayam evāsiddhā katham anyaṃ paricchedayet | cetyamānā cet tarhi citaiva sā paricchinnā kathaṃ tāṃ paricchedayet | evaṃ kālāder api jñeyam | digādibhiḥ paricchinnam eva paricchinnaṃ bhavati | tadabhāve tv ativistṛtam eveti sthitam asyātivistṛtatvam | punaḥ kathambhūtam | anādyantaṃ yathā tathā kalpyamānayor apy ādyantayoḥ sākṣitvād ādyantarahitam | punaḥ kathambhūtaṃ | bhāsanīyavivarjitam ābhāsajñeyarahitajñānasvarūpam ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्रैवंविधगुणविशिष्टे ब्रह्मणि । चिद्रूपम् एव भावप्रधानो निर्देशः चिद्रूपत्वम् एव । नो लभ्यते पूर्वन्यायेन नानुभूयते । तत्र तादृशे ब्रह्मणि । जीवता जीवभावः । कथं स्यात् । कथम्भूता । चित्तताकारा चेत्यशयनाविष्टं चित्तत्वं चित्तं । तद्रूपिणीत्य् अर्थः । पुनः कथम्भूता । वासनानिलरूपिणी । चेत्यभावना वासना । सैव चलत्तयानिलः । तद्रूपिणी । शुद्धा चिद्रूपतापि यत्र नास्ति चेत्यशयनाविष्टाया जीवतायाः का तत्र वार्तेति भावः
yatraivaṃvidhaguṇaviśiṣṭe brahmaṇi | cidrūpam eva bhāvapradhāno nirdeśaḥ cidrūpatvam eva | no labhyate pūrvanyāyena nānubhūyate | tatra tādṛśe brahmaṇi | jīvatā jīvabhāvaḥ | kathaṃ syāt | kathambhūtā | cittatākārā cetyaśayanāviṣṭaṃ cittatvaṃ cittaṃ | tadrūpiṇīty arthaḥ | punaḥ kathambhūtā | vāsanānilarūpiṇī | cetyabhāvanā vāsanā | saiva calattayānilaḥ | tadrūpiṇī | śuddhā cidrūpatāpi yatra nāsti cetyaśayanāviṣṭāyā jīvatāyāḥ kā tatra vārteti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिद्रूपानुदयाद् एव चित्स्वरूपानुद्भूतेर् एव । न त्व् अन्येन हेतुना । तद्रूपानुदयस् तु पूर्वं कथितः । सूक्ष्मरूपेण स्थिता चेत्यभावना वासना । ननु चिद्रूपानुदयेन कथम् अत्र जीवादिता नास्ति । सत्यं । चिदुच्छूनताया एव जीवादिभावेन तद्रूपत्वानुदये युक्तम् एव जीवताद्यभावत्वम् इति न विरोधः
cidrūpānudayād eva citsvarūpānudbhūter eva | na tv anyena hetunā | tadrūpānudayas tu pūrvaṃ kathitaḥ | sūkṣmarūpeṇa sthitā cetyabhāvanā vāsanā | nanu cidrūpānudayena katham atra jīvāditā nāsti | satyaṃ | ciducchūnatāyā eva jīvādibhāvena tadrūpatvānudaye yuktam eva jīvatādyabhāvatvam iti na virodhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लयारम्भपूर्णं स्थितम् अपि अजरं जराख्यशरीरधर्मरहितं । पदं परमात्मलक्षणं स्थानम् । अस्मद्दृष्ट्याकाशतः आकाशापेक्षयाधिकं शान्तं । तथा शून्यं नकिञ्चिद्रूपं । स्थितं भवति । कथम् । एवं पूर्वोक्तया युक्त्येत्य् अर्थः
layārambhapūrṇaṃ sthitam api ajaraṃ jarākhyaśarīradharmarahitaṃ | padaṃ paramātmalakṣaṇaṃ sthānam | asmaddṛṣṭyākāśataḥ ākāśāpekṣayādhikaṃ śāntaṃ | tathā śūnyaṃ nakiñcidrūpaṃ | sthitaṃ bhavati | katham | evaṃ pūrvoktayā yuktyety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वं पुनः निपुणं सम्यक् । बोधवृद्धये परमात्मविषयज्ञानवृद्धये । एतत् समाचक्ष्व कथय । एतत् किं । तस्य प्रसिद्धस्यानन्तचिदाकृतेः दिगाद्यपरिच्छिन्नचित्स्वरूपस्य । परमार्थस्य सत्यस्वरूपस्य परमात्मनः । किं रूपम् अस्तीति
tvaṃ punaḥ nipuṇaṃ samyak | bodhavṛddhaye paramātmaviṣayajñānavṛddhaye | etat samācakṣva kathaya | etat kiṃ | tasya prasiddhasyānantacidākṛteḥ digādyaparicchinnacitsvarūpasya | paramārthasya satyasvarūpasya paramātmanaḥ | kiṃ rūpam astīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाप्रलयसम्पत्तौ तुर्ये तुर्यातीते महाकल्पान्तसमये वा । कारणकारणं मूलकारणं । यत् परं ब्रह्म जगद्भावेन बृंहां गतं परमात्मलक्षणं वस्तु । शिष्यते महाप्रलयसाक्षिभावेन शिष्टं भवति । मया तद् इदं वर्ण्यते । ऽतः त्वं शृणु
mahāpralayasampattau turye turyātīte mahākalpāntasamaye vā | kāraṇakāraṇaṃ mūlakāraṇaṃ | yat paraṃ brahma jagadbhāvena bṛṃhāṃ gataṃ paramātmalakṣaṇaṃ vastu | śiṣyate mahāpralayasākṣibhāvena śiṣṭaṃ bhavati | mayā tad idaṃ varṇyate | 'taḥ tvaṃ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य वस्तुनः परं ब्रह्मापरपर्यायस्य परमात्मलक्षणस्य वस्तुनः । तत् रूपं भवति । तत् किं । यत् तद् रूपं । शिष्यत इति शेषः । शिष्यते स्वनाशसाक्षिभावेन शिष्टं भवति । कस्य । मनसः । किं कृत्वा । स्वम् आत्मानं नाशयित्वा शुद्धचिन्मात्रे लयं नीत्वा । कस्मिन् सति । वृत्तिसङ्क्षये वृत्तिनाशे सति इत्य् अर्थः । तद् रूपं किं । यत् अनाख्येयं भवति । अतिशुद्धत्वेन आख्यायोग्यं न भवतीत्य् अर्थः । अयं भावः । मनसैव मनः छित्त्वेति न्यायेन किञ्चिन्मात्रं सम्यक्ज्ञानेन संसारकलनाभ्यो निष्क्रान्तं शुद्धं मनः भावनाबलेन शुद्धाशुद्धवृत्तिक्षयेण हेतुना शुद्धाशुद्धं स्वं रूपं नाशयति । ततः तन् मनः शुद्धतरे कुत्राप्य् अनाख्येये लयीभूतम् अनाख्येयं भवति । एतद्रूपता च सुषुप्तौ सर्वैर् अनुभूयते । किं तु मूढतामिश्रा । तच् च मनो यदा तादृक् स्यात् तदास्य परमात्मताभावः भवतीति । तत्रैव योगिना सावधानेन भाव्यम् इति
tasya vastunaḥ paraṃ brahmāparaparyāyasya paramātmalakṣaṇasya vastunaḥ | tat rūpaṃ bhavati | tat kiṃ | yat tad rūpaṃ | śiṣyata iti śeṣaḥ | śiṣyate svanāśasākṣibhāvena śiṣṭaṃ bhavati | kasya | manasaḥ | kiṃ kṛtvā | svam ātmānaṃ nāśayitvā śuddhacinmātre layaṃ nītvā | kasmin sati | vṛttisaṅkṣaye vṛttināśe sati ity arthaḥ | tad rūpaṃ kiṃ | yat anākhyeyaṃ bhavati | atiśuddhatvena ākhyāyogyaṃ na bhavatīty arthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ | manasaiva manaḥ chittveti nyāyena kiñcinmātraṃ samyakjñānena saṃsārakalanābhyo niṣkrāntaṃ śuddhaṃ manaḥ bhāvanābalena śuddhāśuddhavṛttikṣayeṇa hetunā śuddhāśuddhaṃ svaṃ rūpaṃ nāśayati | tataḥ tan manaḥ śuddhatare kutrāpy anākhyeye layībhūtam anākhyeyaṃ bhavati | etadrūpatā ca suṣuptau sarvair anubhūyate | kiṃ tu mūḍhatāmiśrā | tac ca mano yadā tādṛk syāt tadāsya paramātmatābhāvaḥ bhavatīti | tatraiva yoginā sāvadhānena bhāvyam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य वस्तुनः परमात्मलक्षणस्य वस्तुनः । तद् रूपं भवति । तत् किं । यद् इति एवं । भासनं स्फुरणं स्यात् । इति किम् । इति दृश्यं दृशिक्रियाविषयो । जगत् नास्ति प्रतीतिमात्रसिद्धत्वात् । द्रष्टा दृशिक्रियाकर्ता । दृश्याभावाद् विलीनवत् लीन इव । भातीति । अयं भावः । पूर्वं सम्यग्ज्ञानेन दृश्यात्यन्ताभावो युक्त्या निश्चेयः । ततः दृश्यात्यन्ताभावेन द्रष्टापि लयीभूत इव भवति । ततश् च द्रष्टा दृश्यं च नास्तीति स्फुरति । तत्स्फुरणं च द्रष्टृदृश्यलेपरहितत्वेन नकिञ्चिद्रूपत्वाद् अनाख्येयं भवति । तद् एव च परमात्मस्वरूपम् इति । तत्र योगिना सावधानेन भाव्यम् इति
tasya vastunaḥ paramātmalakṣaṇasya vastunaḥ | tad rūpaṃ bhavati | tat kiṃ | yad iti evaṃ | bhāsanaṃ sphuraṇaṃ syāt | iti kim | iti dṛśyaṃ dṛśikriyāviṣayo | jagat nāsti pratītimātrasiddhatvāt | draṣṭā dṛśikriyākartā | dṛśyābhāvād vilīnavat līna iva | bhātīti | ayaṃ bhāvaḥ | pūrvaṃ samyagjñānena dṛśyātyantābhāvo yuktyā niśceyaḥ | tataḥ dṛśyātyantābhāvena draṣṭāpi layībhūta iva bhavati | tataś ca draṣṭā dṛśyaṃ ca nāstīti sphurati | tatsphuraṇaṃ ca draṣṭṛdṛśyaleparahitatvena nakiñcidrūpatvād anākhyeyaṃ bhavati | tad eva ca paramātmasvarūpam iti | tatra yoginā sāvadhānena bhāvyam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् प्रसिद्धं । तच् चिन्मात्रं । कारणकारणं मूलकारणभूतं परमात्मस्वरूपं भवति । तत् चिन्मात्रं किं । चितेः जीवोपादानकारणभूतायाः चितेः । वपुः स्वरूपं । चिन्मात्रस्वरूपत्वात् चितेः । पुनः कथम्भूतं । विमलं चेत्यमालिन्येनादूषितं । पुनः कथम्भूतं । शान्तं चेत्यक्षतक्षोभरहितं । तत् चिन्मात्रं किं । यः जीवस्वभावः जीवस्य रूपो । भवति । स्वभावशब्दापेक्षया यच्छब्दस्य पुंलिङ्गता । ननु कदासौ जीवस्वभावो भवतीत्य् आह यदीति । यदि चेत्योन्मुखः स्यात् । चेत्योन्मुखायाः चितेर् एव जीवत्वात् । अयं भावः । यच् चिन्मात्रं चेत्योन्मुखं सत् जीवतां याति तद् एव सम्यग्ज्ञानेन चेत्यासत्त्वं निश्चित्य शुद्धीकृतं सत् अनाख्येयं भवति । तद् एव च परमात्मरूपम् इति । तत्र योगिना सावधानेन भाव्यम् इति । चितिश् च स्वपरामर्शकारितया परामर्शकर्तृत्वेन परामर्शविषयत्वेन च द्विविधास्ति । तत्र प्रथमायाः चिन्मात्रम् इति नाम द्वितीयस्याः चितिर् इति
tat prasiddhaṃ | tac cinmātraṃ | kāraṇakāraṇaṃ mūlakāraṇabhūtaṃ paramātmasvarūpaṃ bhavati | tat cinmātraṃ kiṃ | citeḥ jīvopādānakāraṇabhūtāyāḥ citeḥ | vapuḥ svarūpaṃ | cinmātrasvarūpatvāt citeḥ | punaḥ kathambhūtaṃ | vimalaṃ cetyamālinyenādūṣitaṃ | punaḥ kathambhūtaṃ | śāntaṃ cetyakṣatakṣobharahitaṃ | tat cinmātraṃ kiṃ | yaḥ jīvasvabhāvaḥ jīvasya rūpo | bhavati | svabhāvaśabdāpekṣayā yacchabdasya puṃliṅgatā | nanu kadāsau jīvasvabhāvo bhavatīty āha yadīti | yadi cetyonmukhaḥ syāt | cetyonmukhāyāḥ citer eva jīvatvāt | ayaṃ bhāvaḥ | yac cinmātraṃ cetyonmukhaṃ sat jīvatāṃ yāti tad eva samyagjñānena cetyāsattvaṃ niścitya śuddhīkṛtaṃ sat anākhyeyaṃ bhavati | tad eva ca paramātmarūpam iti | tatra yoginā sāvadhānena bhāvyam iti | citiś ca svaparāmarśakāritayā parāmarśakartṛtvena parāmarśaviṣayatvena ca dvividhāsti | tatra prathamāyāḥ cinmātram iti nāma dvitīyasyāḥ citir iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपम् इति शेषः । तत् परमम् उत्कृष्टं वस्तु । परमात्मनः रूपं भवति । तत् किं । चेतसः मनसः । यद् रूपं भवति । कथम्भूतस्य चेतसः । जीवतः स्वव्यापारं प्रति समर्थस्य । न तु मूर्छाद्यवस्थावत् तत्राशक्तस्य । तदा हि तस्य मूढत्वम् एव भवति । न परमात्मत्वम् । कस्मिन् सति । अङ्गुष्ठस्याथ वाङ्गुल्या । उपलक्षणं चैतत् । सर्वशरीरावयवानां वाताद्यस्पर्शने सति । आदिशब्देन तेजःप्रभृतीनां ग्रहणम् । अस्पर्शनम् अस्पर्शः । अयं भावः । पुरुषस्य यस्मिन् कस्मिंश्चिच् छरीरावयवे कस्यापि द्रव्यस्य स्पर्शे असति तदा निरालम्बम् एव तद् अवयवव्यापि चैतन्यं भवेत् । तदा तदवयवमात्रानुसन्धानपरस्य तस्य बाह्यग्रहणसमर्थम् अपि मनः शुद्धनिरालम्बाचेत्यचिन्मात्ररूपपरमात्मरूपम् एव तिष्ठतीति । तदैव सर्वाः मनोवृत्तीः विहाय योगिना सावधानेन परीक्ष्यम् इति
rūpam iti śeṣaḥ | tat paramam utkṛṣṭaṃ vastu | paramātmanaḥ rūpaṃ bhavati | tat kiṃ | cetasaḥ manasaḥ | yad rūpaṃ bhavati | kathambhūtasya cetasaḥ | jīvataḥ svavyāpāraṃ prati samarthasya | na tu mūrchādyavasthāvat tatrāśaktasya | tadā hi tasya mūḍhatvam eva bhavati | na paramātmatvam | kasmin sati | aṅguṣṭhasyātha vāṅgulyā | upalakṣaṇaṃ caitat | sarvaśarīrāvayavānāṃ vātādyasparśane sati | ādiśabdena tejaḥprabhṛtīnāṃ grahaṇam | asparśanam asparśaḥ | ayaṃ bhāvaḥ | puruṣasya yasmin kasmiṃścic charīrāvayave kasyāpi dravyasya sparśe asati tadā nirālambam eva tad avayavavyāpi caitanyaṃ bhavet | tadā tadavayavamātrānusandhānaparasya tasya bāhyagrahaṇasamartham api manaḥ śuddhanirālambācetyacinmātrarūpaparamātmarūpam eva tiṣṭhatīti | tadaiva sarvāḥ manovṛttīḥ vihāya yoginā sāvadhānena parīkṣyam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे ऽनघ रागादिदोषरहित । तत् वस्तु । तदा महात्मलयसमये । शिष्यते । तत् किं । यत् रूपं भवति । कस्याः । चिरचिन्तायाः । चिरं सर्वरात्रं । कृता या चिन्ता प्राप्तेष्टविषयम् आध्यानम् । तस्याः चिन्ताविशेषणान्य् आहास्वप्नाया इत्यादि । अस्वप्नायाः स्वप्नत्वेनापरिणतायाः । जाग्रति क्रियमाणा चिन्ता स्वप्नत्वेन परिणमते । स्वप्नतया परिणतत्वे तु अनायत्ततयान्यविषयिण्य् अपि स्याद् इति युक्तम् उक्तम् अस्वप्नाया इति । अनन्तायाः अच्छिन्नसन्तानत्वेन प्रवृत्तायाः । अन्या काचिच् चिन्ता तत्र मध्ये नायातीत्य् अर्थः । अजडायाः काचिद् धि चिन्ता नैरन्तर्येण क्रियमाणा मूर्छाम् आवहति । तन्निवारणार्थम् अजडाया इति विशेषणम् । घनस्थितेः । घना निबिडा । चिन्त्यमानस्यापि प्रवेशम् अदधती । स्थितिर् अवस्थानं । यस्याः । सा । तादृश्याः । निरालम्बाया इत्य् अर्थः । अयं भावः । जाग्रति क्रियमाणा छिन्ना जाड्यदोषरहिता चिन्त्यमानस्पर्शदूषिता चिन्ताच्छिन्नबोधमयाचेत्यचिन्मयताम् एव यात्य् । अचेत्यचिन्मयम् एव च परमात्मरूपम् इति योगिना तत्र सावधानेन भाव्यम् इति
he 'nagha rāgādidoṣarahita | tat vastu | tadā mahātmalayasamaye | śiṣyate | tat kiṃ | yat rūpaṃ bhavati | kasyāḥ | ciracintāyāḥ | ciraṃ sarvarātraṃ | kṛtā yā cintā prāpteṣṭaviṣayam ādhyānam | tasyāḥ cintāviśeṣaṇāny āhāsvapnāyā ityādi | asvapnāyāḥ svapnatvenāpariṇatāyāḥ | jāgrati kriyamāṇā cintā svapnatvena pariṇamate | svapnatayā pariṇatatve tu anāyattatayānyaviṣayiṇy api syād iti yuktam uktam asvapnāyā iti | anantāyāḥ acchinnasantānatvena pravṛttāyāḥ | anyā kācic cintā tatra madhye nāyātīty arthaḥ | ajaḍāyāḥ kācid dhi cintā nairantaryeṇa kriyamāṇā mūrchām āvahati | tannivāraṇārtham ajaḍāyā iti viśeṣaṇam | ghanasthiteḥ | ghanā nibiḍā | cintyamānasyāpi praveśam adadhatī | sthitir avasthānaṃ | yasyāḥ | sā | tādṛśyāḥ | nirālambāyā ity arthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ | jāgrati kriyamāṇā chinnā jāḍyadoṣarahitā cintyamānasparśadūṣitā cintācchinnabodhamayācetyacinmayatām eva yāty | acetyacinmayam eva ca paramātmarūpam iti yoginā tatra sāvadhānena bhāvyam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य प्रसिद्धस्य । अचेत्यस्य स्पर्शादूषितस्य । चिद्व्योम्नः भानाकाशरूपस्य । परमात्मनः रूपं स्वरूपं । तत् भवति । तत् किं । यत् व्योम्नः हृदयं शून्याख्यं । भवति । यद् वा । यत् हृदयं । शिलायाः पवनस्य च भवति । तत्र शिलाया हृदयं अन्यस्य प्रवेशानर्हं सूक्ष्मावयवनैविद्ध्यरूपं भवति । पवनस्य हृदयं मृग्यमानं शून्यतायाम् एव विश्राम्यति । नन्व् एतेन जडत्वम् अस्यायातम् इति चेन् । न । चिद्व्योम्न इति नामधेयकथनेन तन्निवारणात् । विचारे क्रियमाणे व्योमादीनां हृदयं यथायथं शून्यरूपम् अन्यप्रवेशाम् अर्हं भवति । तादृग् एव च परमात्मनो रूपम् इति योगिना तत्र सावधानेन भाव्यम्
tasya prasiddhasya | acetyasya sparśādūṣitasya | cidvyomnaḥ bhānākāśarūpasya | paramātmanaḥ rūpaṃ svarūpaṃ | tat bhavati | tat kiṃ | yat vyomnaḥ hṛdayaṃ śūnyākhyaṃ | bhavati | yad vā | yat hṛdayaṃ | śilāyāḥ pavanasya ca bhavati | tatra śilāyā hṛdayaṃ anyasya praveśānarhaṃ sūkṣmāvayavanaividdhyarūpaṃ bhavati | pavanasya hṛdayaṃ mṛgyamānaṃ śūnyatāyām eva viśrāmyati | nanv etena jaḍatvam asyāyātam iti cen | na | cidvyomna iti nāmadheyakathanena tannivāraṇāt | vicāre kriyamāṇe vyomādīnāṃ hṛdayaṃ yathāyathaṃ śūnyarūpam anyapraveśām arhaṃ bhavati | tādṛg eva ca paramātmano rūpam iti yoginā tatra sāvadhānena bhāvyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परा उत्कृष्टा । शान्ता क्षोभरहिता । सत्तावस्थितिः । तस्याद्यवस्तुनः परमात्मलक्षणस्य वस्तुनः । सा स्यात् । सा का । या स्थितिः सत्ता स्यात् । कस्य । जीवतः जीवयुक्तस्य पुरुषस्य । न तु मृतस्य । कथम्भूतस्याचेत्यस्य । सम्यग्ज्ञानेन चेत्याभावे निश्चितत्वात् । चेत्यरहितस्यात एवामनस्कस्य मनोरहितस्य । पुनः कथम्भूतस्य । क्रियावतः चलनादिक्रियाकारिणः । अयं भावः । चेत्यं प्रति मनोव्यापारम् अकुर्वन् अत एव सर्वथानुसन्धानशून्यः पुरुषः चलनादिक्रियाकारी यादृशो भवति तादृग् एव सृष्ट्यादिव्यापारकारि परम् आत्मतत्त्वं भवतीति । तत्र योगिना सावधानेन भाव्यम् इति
parā utkṛṣṭā | śāntā kṣobharahitā | sattāvasthitiḥ | tasyādyavastunaḥ paramātmalakṣaṇasya vastunaḥ | sā syāt | sā kā | yā sthitiḥ sattā syāt | kasya | jīvataḥ jīvayuktasya puruṣasya | na tu mṛtasya | kathambhūtasyācetyasya | samyagjñānena cetyābhāve niścitatvāt | cetyarahitasyāta evāmanaskasya manorahitasya | punaḥ kathambhūtasya | kriyāvataḥ calanādikriyākāriṇaḥ | ayaṃ bhāvaḥ | cetyaṃ prati manovyāpāram akurvan ata eva sarvathānusandhānaśūnyaḥ puruṣaḥ calanādikriyākārī yādṛśo bhavati tādṛg eva sṛṣṭyādivyāpārakāri param ātmatattvaṃ bhavatīti | tatra yoginā sāvadhānena bhāvyam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पण्डिताः । ब्रह्मणः नानापदार्थभावेन बृंहितस्य परमात्मनः । तद् रूपं विदुः जानन्ति । तत् किं । चित्प्रकाशस्य चित उत्थितस्य चेत्यप्रकाट्यरूपस्य प्रकाशस्य । यत् मध्यं मध्यावस्था । भवति । तथा घनस्य निबिडस्य । प्रकाशस्य सूर्यमण्डलादेर् उत्थितस्य । यन् मध्यं मध्यावस्था । भवति । तथा दर्शनस्य द्रष्टुर् उत्थितायाः दृशिक्रियायाः । यन् मध्यं मध्यावस्था । भवति । अयं भावः । चित्प्रकाशस्य बाह्यप्रकाशस्य दर्शनस्य च तिस्रो ऽवस्था भवन्ति । आद्यावस्था मध्यावस्थान्त्यावस्था । तत्र बाह्यप्रकाशस्यादित्यादेर् उत्थानसमये याद्यावस्था सादित्यस्पर्शदूषिता । या च पदार्थप्रकाशनसमये ऽन्त्यावस्था सा पदार्थस्पर्शदूषिता । मध्यावस्था तु शुद्धप्रकाशस्वरूपानाख्या च भवति । तादृग् एव च परमात्मस्वरूपम् इति । तत्र योगिना सावधानेन भाव्यम् । चित्प्रकाशदर्शनयोर् अप्य् एवं योज्यम् । चित्प्रकाशस्य दर्शनस्य च परिमितत्वापरिमितत्वमात्रकृतो भेदो ज्ञेयः
paṇḍitāḥ | brahmaṇaḥ nānāpadārthabhāvena bṛṃhitasya paramātmanaḥ | tad rūpaṃ viduḥ jānanti | tat kiṃ | citprakāśasya cita utthitasya cetyaprakāṭyarūpasya prakāśasya | yat madhyaṃ madhyāvasthā | bhavati | tathā ghanasya nibiḍasya | prakāśasya sūryamaṇḍalāder utthitasya | yan madhyaṃ madhyāvasthā | bhavati | tathā darśanasya draṣṭur utthitāyāḥ dṛśikriyāyāḥ | yan madhyaṃ madhyāvasthā | bhavati | ayaṃ bhāvaḥ | citprakāśasya bāhyaprakāśasya darśanasya ca tisro 'vasthā bhavanti | ādyāvasthā madhyāvasthāntyāvasthā | tatra bāhyaprakāśasyādityāder utthānasamaye yādyāvasthā sādityasparśadūṣitā | yā ca padārthaprakāśanasamaye 'ntyāvasthā sā padārthasparśadūṣitā | madhyāvasthā tu śuddhaprakāśasvarūpānākhyā ca bhavati | tādṛg eva ca paramātmasvarūpam iti | tatra yoginā sāvadhānena bhāvyam | citprakāśadarśanayor apy evaṃ yojyam | citprakāśasya darśanasya ca parimitatvāparimitatvamātrakṛto bhedo jñeyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् परमात्मनः रूपं भवति । तत् किं । यद् वेदनम् अनुसन्धानं । भवति । कथम्भूतम् । अनाद्यन्तं नैरन्तर्येण प्रवृत्तम् । सान्तरस्यैव हि मध्ये पुनः पुनः सादित्वं सान्तत्वं च भवति । कस्य । प्रकाशस्यार्थप्रकाशरूपस्य । वेदनस्य ज्ञानस्य । पुनः कस्य । तमसः ग्राह्यैकस्वरूपस्य । दृश्यस्य अवश्यदर्शनीयतया कल्पितस्य कस्यचिद् देवताविशेषस्य । अयं भावः । ज्ञानधारणा ज्ञेयैकरूपदेवताधारणा च नैरन्तर्येण प्रवर्तमाना ज्ञानैकमयतया देवतैकमयतया च परिणता सती एकस्वरूपपरमात्मरूपा भवतीति । तत्र योगिना सावधानेन भाव्यम् । अथ वा वेदनस्य ज्ञानकरणस्य । प्रकाशस्य । दृश्यस्यालोकाभाम् [?]कृतचक्षुर्ग्राह्यस्य । तमसः बाह्यतमस इति योज्यम् । बाह्यतेजसः बाह्यतमसश् च धारणायाः कैश्चिद् उक्तत्वात्
tat paramātmanaḥ rūpaṃ bhavati | tat kiṃ | yad vedanam anusandhānaṃ | bhavati | kathambhūtam | anādyantaṃ nairantaryeṇa pravṛttam | sāntarasyaiva hi madhye punaḥ punaḥ sāditvaṃ sāntatvaṃ ca bhavati | kasya | prakāśasyārthaprakāśarūpasya | vedanasya jñānasya | punaḥ kasya | tamasaḥ grāhyaikasvarūpasya | dṛśyasya avaśyadarśanīyatayā kalpitasya kasyacid devatāviśeṣasya | ayaṃ bhāvaḥ | jñānadhāraṇā jñeyaikarūpadevatādhāraṇā ca nairantaryeṇa pravartamānā jñānaikamayatayā devataikamayatayā ca pariṇatā satī ekasvarūpaparamātmarūpā bhavatīti | tatra yoginā sāvadhānena bhāvyam | atha vā vedanasya jñānakaraṇasya | prakāśasya | dṛśyasyālokābhām [?]kṛtacakṣurgrāhyasya | tamasaḥ bāhyatamasa iti yojyam | bāhyatejasaḥ bāhyatamasaś ca dhāraṇāyāḥ kaiścid uktatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् पारमात्मिकम् परमात्मसम्बन्धि । रूपं भवति । किं तत् । यतः यस्मात् । जगद् उदेतीव उदयं यातीव । भासमानत्वात् । कथम्भूतम् अपि । नित्यानुदितरूप्य् अपि नित्यम् अनुदितं । परमार्थतः चिन्मात्ररूपतया जगद्रूपेणाप्रादुर्भूतं रूपम् अस्यास्तीति । तादृशम् अपि । पुनः कथम्भूतम् । अभिन्नं तन्मयं । पुनः कथम्भूतं । स्थितम् इति शेषः । स्थितं वर्तमानं । कथं । विभिन्नवत् विभिन्नम् इव । परमार्थतः भिन्नत्वनिरासाय वतिशब्दोपादानम् । अयं भावः । यतः सूक्ष्मतराद् वस्तुन इदं जगत् पयस इव वीचिकदम्बकं निर्याति । तद् एव परमात्मनो रूपम् इति । तत्र योगिना सावधानेन भाव्यम् इति
tat pāramātmikam paramātmasambandhi | rūpaṃ bhavati | kiṃ tat | yataḥ yasmāt | jagad udetīva udayaṃ yātīva | bhāsamānatvāt | kathambhūtam api | nityānuditarūpy api nityam anuditaṃ | paramārthataḥ cinmātrarūpatayā jagadrūpeṇāprādurbhūtaṃ rūpam asyāstīti | tādṛśam api | punaḥ kathambhūtam | abhinnaṃ tanmayaṃ | punaḥ kathambhūtaṃ | sthitam iti śeṣaḥ | sthitaṃ vartamānaṃ | kathaṃ | vibhinnavat vibhinnam iva | paramārthataḥ bhinnatvanirāsāya vatiśabdopādānam | ayaṃ bhāvaḥ | yataḥ sūkṣmatarād vastuna idaṃ jagat payasa iva vīcikadambakaṃ niryāti | tad eva paramātmano rūpam iti | tatra yoginā sāvadhānena bhāvyam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् पारमात्मिकम् परमात्मसम्बन्धि । रूपं भवति । किं तत् । यत् व्यवहारपरस्यापि व्यवहारं कुर्वाणस्यापि । पाषाणवत् आसनं स्थितिः । भवति । तद् आसनं किं । अव्योम्न एव जडत्वादिव्योमधर्मरहितत्वेनाकाशस्वरूपव्यतिरिक्तस्य एव । व्योमत्वं व्योमभावः । अयं भावः । व्यवहारं कुर्वन्न् अपि पुरुषः तत्रत्यसिद्ध्यसिद्ध्यनुसन्धानरहितः परमात्मरूप एव भवतीति । तत्र योगिना सावधानेन भाव्यम् इति
tat pāramātmikam paramātmasambandhi | rūpaṃ bhavati | kiṃ tat | yat vyavahāraparasyāpi vyavahāraṃ kurvāṇasyāpi | pāṣāṇavat āsanaṃ sthitiḥ | bhavati | tad āsanaṃ kiṃ | avyomna eva jaḍatvādivyomadharmarahitatvenākāśasvarūpavyatiriktasya eva | vyomatvaṃ vyomabhāvaḥ | ayaṃ bhāvaḥ | vyavahāraṃ kurvann api puruṣaḥ tatratyasiddhyasiddhyanusandhānarahitaḥ paramātmarūpa eva bhavatīti | tatra yoginā sāvadhānena bhāvyam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् तत् प्रसिद्धं । परमम् उत्कृष्टं । उत्तमम् निरतिशयम् परमात्मलक्षणं वस्तु । भवति । तत् किं । यत्र यस्मिन् । इदम् अनुभूयमानं । वेद्यं विदिक्रियाविषयो । वेदनं विदिक्रिया । वेत्ता विदिक्रियाकर्ता । तेषां भावः वेद्यवेदनवेत्तृत्वम् । तदाख्यं रूपत्रयं वेद्यवेदनवेत्तृत्वरूपत्रयं उदेति अस्तं याति । अयं भावः । वेद्यादित्रिपुटी चेत्यमानत्वेन कुत्रचिच् चिन्मात्राख्ये वस्तुनि उदेति लयीभवति च । तद् एव परमात्मनो रूपम् इति । योगिना तत्र सावधानेन भाव्यम् इति
tat tat prasiddhaṃ | paramam utkṛṣṭaṃ | uttamam niratiśayam paramātmalakṣaṇaṃ vastu | bhavati | tat kiṃ | yatra yasmin | idam anubhūyamānaṃ | vedyaṃ vidikriyāviṣayo | vedanaṃ vidikriyā | vettā vidikriyākartā | teṣāṃ bhāvaḥ vedyavedanavettṛtvam | tadākhyaṃ rūpatrayaṃ vedyavedanavettṛtvarūpatrayaṃ udeti astaṃ yāti | ayaṃ bhāvaḥ | vedyāditripuṭī cetyamānatvena kutracic cinmātrākhye vastuni udeti layībhavati ca | tad eva paramātmano rūpam iti | yoginā tatra sāvadhānena bhāvyam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पण्डितैः । तत् परमं उत्कृष्टं । रूपं परमात्मलक्षणं स्वरूपं । स्मृतम् । तत् किं । यत्र महादर्शे वेद्यवेदनवेत्तृत्वं वेद्यादित्रिपुटी । प्रतिबिम्बति प्रतिबिम्बतया स्फुरति । कथम्भूते । ऽबुद्ध्यादौ बुद्ध्यादिरहिते । युक्तं चादर्शस्य बुद्ध्यादिरहितत्वम् । आदर्शस्य जाड्येन बुद्ध्यादिरहितत्वम् अस्य उत्तीर्णत्वेनेति विशेषः । अयं भावः । वेद्यादित्रिपुटी क्षण एव स्फुरमाणा क्षण एव च लयभागिनी स्वस्फूर्त्याश्रयस्य किम् अपि मालिन्यम् अनादधती प्रतिबिम्बतयैव भाति । यतः प्रतिबिम्बम् अपि क्षण एव स्फुरति क्षण एव च लयीभवति स्वाश्रयस्य मकुरादेः मालिन्यं न दधाति । तव वेद्यादित्रिपुटीप्रतिबिम्बाश्रयं त्रिपुटीव्यतिरिक्तं किम् अपि वस्तु स्वीकार्यम् । अन्यथा त्रिपुटीप्रतिबिम्बायोगात् । तच् च तादृशं स्वीक्रियमाणम् अनाख्यम् एव भवति । तद् एव च परमात्मतत्त्वम् इति । तत्र योगिना सावधानेन भाव्यम् इति
paṇḍitaiḥ | tat paramaṃ utkṛṣṭaṃ | rūpaṃ paramātmalakṣaṇaṃ svarūpaṃ | smṛtam | tat kiṃ | yatra mahādarśe vedyavedanavettṛtvaṃ vedyāditripuṭī | pratibimbati pratibimbatayā sphurati | kathambhūte | 'buddhyādau buddhyādirahite | yuktaṃ cādarśasya buddhyādirahitatvam | ādarśasya jāḍyena buddhyādirahitatvam asya uttīrṇatveneti viśeṣaḥ | ayaṃ bhāvaḥ | vedyāditripuṭī kṣaṇa eva sphuramāṇā kṣaṇa eva ca layabhāginī svasphūrtyāśrayasya kim api mālinyam anādadhatī pratibimbatayaiva bhāti | yataḥ pratibimbam api kṣaṇa eva sphurati kṣaṇa eva ca layībhavati svāśrayasya makurādeḥ mālinyaṃ na dadhāti | tava vedyāditripuṭīpratibimbāśrayaṃ tripuṭīvyatiriktaṃ kim api vastu svīkāryam | anyathā tripuṭīpratibimbāyogāt | tac ca tādṛśaṃ svīkriyamāṇam anākhyam eva bhavati | tad eva ca paramātmatattvam iti | tatra yoginā sāvadhānena bhāvyam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् वस्तु । सर्गान्ते महाप्रलये । ऽवशिष्यते । तत् किं । यत् महाचितेः चिन्मात्रस्य । रूपं स्यात् । कथम्भूतं । मनष्षष्ठेन्द्रियातीतं । मन एव षष्ठं येषां । तानि मनःषष्ठानि । तानि च तानीन्द्रियाणि मनःषष्ठेन्द्रियाणि । तान्य् अतीतं मनःषष्ठेन्द्रियातीतं । तदगोचरम् इत्य् अर्थः । कुत्र । जङ्गमे स्थावरे वापि । अयं भावः । जङ्गमे चित्तत्वं तावन् निर्विवादम् एव । स्थावरे तृणादाव् अपि तथैव पर्वतादाव् अपि । तृणाद्युद्गमेन नैव निर्णीतम् । न । न हि निश्चेतनात् कस्याप्य् उद्गमो युक्तः । मृतशरीराद् रोमाद्युद्गमादर्शनात् । तथा च येन रूपेण सर्वत्र चिद् अस्ति तद् अनाख्यम् एव । तद् एव च परमात्मतत्त्वम् इति । तत्र योगिना सावधानेन भाव्यम् इति
tat vastu | sargānte mahāpralaye | 'vaśiṣyate | tat kiṃ | yat mahāciteḥ cinmātrasya | rūpaṃ syāt | kathambhūtaṃ | manaṣṣaṣṭhendriyātītaṃ | mana eva ṣaṣṭhaṃ yeṣāṃ | tāni manaḥṣaṣṭhāni | tāni ca tānīndriyāṇi manaḥṣaṣṭhendriyāṇi | tāny atītaṃ manaḥṣaṣṭhendriyātītaṃ | tadagocaram ity arthaḥ | kutra | jaṅgame sthāvare vāpi | ayaṃ bhāvaḥ | jaṅgame cittatvaṃ tāvan nirvivādam eva | sthāvare tṛṇādāv api tathaiva parvatādāv api | tṛṇādyudgamena naiva nirṇītam | na | na hi niścetanāt kasyāpy udgamo yuktaḥ | mṛtaśarīrād romādyudgamādarśanāt | tathā ca yena rūpeṇa sarvatra cid asti tad anākhyam eva | tad eva ca paramātmatattvam iti | tatra yoginā sāvadhānena bhāvyam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिशब्दोपादानं पादपूरणार्थं । तत् परेण परमात्मना । समं तुल्यं । भवेत् स्यात् । तत् तदा । कदा । तत् बोधमयं बोधनस्वरूपं । चेत् स्यात् । तत् किं । स्थावराणां यद् रूपं भवति । अयं भावः । स्थावराणां रूपं अवश्यं क्षोभरहितम् एव किं तु जाड्यदूषितम् । अतः जाड्यं विहाय ज्ञेयास्पर्शेनैव स्वं ज्ञानतत्त्वं क्षोभरहितं कार्यं । ततश् च परमात्मप्राप्तिर् भवतीति । तत्र योगिना सावधानेन भाव्यम् इति । एताश् च धारणाः प्रत्येकं परमात्मप्राप्त्युपायभूता इति स्फुटीकृताः इति
hiśabdopādānaṃ pādapūraṇārthaṃ | tat pareṇa paramātmanā | samaṃ tulyaṃ | bhavet syāt | tat tadā | kadā | tat bodhamayaṃ bodhanasvarūpaṃ | cet syāt | tat kiṃ | sthāvarāṇāṃ yad rūpaṃ bhavati | ayaṃ bhāvaḥ | sthāvarāṇāṃ rūpaṃ avaśyaṃ kṣobharahitam eva kiṃ tu jāḍyadūṣitam | ataḥ jāḍyaṃ vihāya jñeyāsparśenaiva svaṃ jñānatattvaṃ kṣobharahitaṃ kāryaṃ | tataś ca paramātmaprāptir bhavatīti | tatra yoginā sāvadhānena bhāvyam iti | etāś ca dhāraṇāḥ pratyekaṃ paramātmaprāptyupāyabhūtā iti sphuṭīkṛtāḥ iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत् स्वात्मत्वेन स्थितं । शिवं परानन्दस्वरूपं । परमम् उत्कृष्तं । वस्तु । आस्ते स्वस्वरूपे तथैव तिष्ठति । न तु नश्यति । कस्यां सत्यां । ब्रह्मार्कशक्रहरविष्णुसदाशिवादिशान्तौ सत्यां । आदिशब्देन सुरादितृणान्तानां ग्रहणम् । ब्रह्मादीनां तत्तद्भुवनाधिपतीनां । शान्तिरूपे महाकल्पान्तसमये सति । हरः संहारकारी । सदाशिवः सर्वस्य स्वमयतापादनेनानन्दकारी । अथ वा ब्रह्मादीनां सङ्कल्पोत्पत्त्यादिकारिणां मनःप्रभृतीनां । शान्तौ तुर्याख्ये सतीत्य् अर्थः । कथम्भूतं । शिष्टं प्रदिष्टं सर्वशान्तिसाक्षितया शेषत्वेन कथितं । पुनः कथम्भूतम् । अविनष्टम् नाशागोचरं । पुनः कथम्भूतम् । अकष्टं सुबोधं । पुनः कथम्भूतम् । इष्टं सर्वस्य प्रियतमं । पुनः कथम्भूतं । मिश्रं नानाभावाभावस्वरूपं । पुनः कथम्भूतं । न मिश्रं शुद्धचिन्मात्ररूपं । पुनः कथम्भूतम् । अणुना परिमितेनाश्रितेन धर्मभूतेन जगताश्रितम् आधारत्वेन गृहीतम् । इति शिवम्
etat svātmatvena sthitaṃ | śivaṃ parānandasvarūpaṃ | paramam utkṛṣtaṃ | vastu | āste svasvarūpe tathaiva tiṣṭhati | na tu naśyati | kasyāṃ satyāṃ | brahmārkaśakraharaviṣṇusadāśivādiśāntau satyāṃ | ādiśabdena surāditṛṇāntānāṃ grahaṇam | brahmādīnāṃ tattadbhuvanādhipatīnāṃ | śāntirūpe mahākalpāntasamaye sati | haraḥ saṃhārakārī | sadāśivaḥ sarvasya svamayatāpādanenānandakārī | atha vā brahmādīnāṃ saṅkalpotpattyādikāriṇāṃ manaḥprabhṛtīnāṃ | śāntau turyākhye satīty arthaḥ | kathambhūtaṃ | śiṣṭaṃ pradiṣṭaṃ sarvaśāntisākṣitayā śeṣatvena kathitaṃ | punaḥ kathambhūtam | avinaṣṭam nāśāgocaraṃ | punaḥ kathambhūtam | akaṣṭaṃ subodhaṃ | punaḥ kathambhūtam | iṣṭaṃ sarvasya priyatamaṃ | punaḥ kathambhūtaṃ | miśraṃ nānābhāvābhāvasvarūpaṃ | punaḥ kathambhūtaṃ | na miśraṃ śuddhacinmātrarūpaṃ | punaḥ kathambhūtam | aṇunā parimitenāśritena dharmabhūtena jagatāśritam ādhāratvena gṛhītam | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.