Nyāyasudhā a subcommentary on Mādhva's Anuvyākhāna, a commentary on Bādarāyaṇa's Brahmasūtra, integrated version [BBs] 2.2

कुसुमयैरनाहिताज्ञानानां ब्रह्मादीनां बुद्धिं युक्तीनां शाणत्वसिद्धये युक्तिशाणेन ज्ञानासेः अतिनैशित्यसिद्धयर्थमिति यावत् । पूर्वेणैव सम्बन्धः । कुसुमया(हिता)ज्ञाननिरसनप्रयोजनाभावे ऽपि ज्ञानवैशद्यप्रयोजनस्य विद्यमानत्वात्तैरिदमादरणीयमिति भावः । ॥ ॐ रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॐ ॥ तदेवं समर्थितः पादारम्भः । तत्राद्याधिकरणे निरीश्वरसाङ्खयानां निराक्रियते । नच तत्स्वरूपाज्ञाने दूषणं सुबोधं भवति इत्यतः तन्मतस्थितिं तावद्दर्शयति चेतनेति ॥ रचनानुपपत्तेश् च नानुमानं

kusumayairanāhitājñānānāṃ brahmādīnāṃ buddhiṃ yuktīnāṃ śāṇatvasiddhaye yuktiśāṇena jñānāseḥ atinaiśityasiddhayarthamiti yāvat / pūrveṇaiva sambandhaḥ / kusumayā(hitā)jñānanirasanaprayojanābhāve 'pi jñānavaiśadyaprayojanasya vidyamānatvāttairidamādaraṇīyamiti bhāvaḥ / // oṃ racanānupapatteśca nānumānam oṃ // tadevaṃ samarthitaḥ pādārambhaḥ / tatrādyādhikaraṇe nirīśvarasāṅkhayānāṃ nirākriyate / naca tatsvarūpājñāne dūṣaṇaṃ subodhaṃ bhavati ityataḥ tanmatasthitiṃ tāvaddarśayati cetaneti // racanānupapatteś ca nānumānaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्तस्मात् । सर्वज्ञानुमागतमनुमानं प्रकृत्यादिकं, कस्यचित्प्रत्यक्षं, प्रमेयत्वादिति सर्वमसाधकानुमयावगतम् । एतदनुमानसिद्धसर्वज्ञवाक्यावगतमिति यावत् । यद्वानुमानसिद्धप्रामाण्यकत्वेनानुमानप्रधानत्वेन च सर्वज्ञाभिमतस्य वाक्यमेव सर्वज्ञानुमोच्यते । व्याख्यानान्तरस्य चेदं प्रयोजनम् । यत्प्रागुक्तं न योगिप्रत्यक्षेण साङ्खयाचार्यवचनेन वायमर्थः सिद्धयतीति तदपि सूत्रसूचितमेवेति ज्ञापनम् । यदा तु सर्वज्ञाभिमतोत्प्रेक्षितया भेदानां परिमाणादित्यादिकयानुमयावगतमानुमानमिति योजना । तदा वैचि(त्र्य)त्रीप्रदर्शनं व्याख्यानान्तरप्रयोजनम् । जगत्कर्तृ स्वातन्त्र्येण जगत्कारणम् । *७,१४२फ़्।* स्यादेतत् । परिमाणादिहेतुभिस्तावन्महदादिकार्याणां किमपि मूलकारणमस्तीत्यवगम्यते । तस्यापि कारणान्तरकल्पने प्रमाणाभावादनवस्थानाच्च । तस्य च स्वातन्त्र्यं कारकान्तराप्रयोज्यत्वमेव नतु स्वेच्छानुसारित्वम् । येनोक्तदोषः स्यात् । तच्च तत्प्रयोक्तुः कारकान्तरस्याप्रामाणिकत्वादेव सिद्धम् । नचाचेतनस्य तदसम्भावितम् । अचेतनेष्वपि पयो ऽम्बुप्रभृतिषु दर्शनात् । अचेतनमेव हि पयो ऽन्यानधिष्ठितमपि वत्सविवृद्धयर्थं प्रवर्तते । दधिभावं चापद्यते । घनविनिर्मुक्तं चाम्बु जम्बीरनारिकेलादिष्वनेकविधं विकारं प्राप्नोति । नादेयं चापसर्पति । तृणं च गवा जग्धं क्षीरीभवति । अयश्चायस्कान्तमभिसर्पति । नच"इदं नाचेतनवशम्ऽ; इत्यादिप्रमाणविरोधः । तस्योक्तस्थानेष्वेवानैकान्त्यम् । नचेदं ब्रह्मवादिनां सम्मतम् । येन सिद्धसाधनं स्यादित्याशङ्कापरिहारार्थं सूत्रम् ॥ ॐ पयो ऽम्बुवच्चेत्तत्रापि ॐ ॥ इति । तद्वयाचष्टे पयो ऽम्ब्वादि चेति ॥ *७,१४३* पयो ऽम्बुवच् चेत् तत्रापि

tattasmāt / sarvajñānumāgatamanumānaṃ prakṛtyādikaṃ, kasyacitpratyakṣaṃ, prameyatvāditi sarvamasādhakānumayāvagatam / etadanumānasiddhasarvajñavākyāvagatamiti yāvat / yadvānumānasiddhaprāmāṇyakatvenānumānapradhānatvena ca sarvajñābhimatasya vākyameva sarvajñānumocyate / vyākhyānāntarasya cedaṃ prayojanam / yatprāguktaṃ na yogipratyakṣeṇa sāṅkhayācāryavacanena vāyamarthaḥ siddhayatīti tadapi sūtrasūcitameveti jñāpanam / yadā tu sarvajñābhimatotprekṣitayā bhedānāṃ parimāṇādityādikayānumayāvagatamānumānamiti yojanā / tadā vaici(trya)trīpradarśanaṃ vyākhyānāntaraprayojanam / jagatkartṛ svātantryeṇa jagatkāraṇam / *7,142f.* syādetat / parimāṇādihetubhistāvanmahadādikāryāṇāṃ kimapi mūlakāraṇamastītyavagamyate / tasyāpi kāraṇāntarakalpane pramāṇābhāvādanavasthānācca / tasya ca svātantryaṃ kārakāntarāprayojyatvameva natu svecchānusāritvam / yenoktadoṣaḥ syāt / tacca tatprayoktuḥ kārakāntarasyāprāmāṇikatvādeva siddham / nacācetanasya tadasambhāvitam / acetaneṣvapi payo 'mbuprabhṛtiṣu darśanāt / acetanameva hi payo 'nyānadhiṣṭhitamapi vatsavivṛddhayarthaṃ pravartate / dadhibhāvaṃ cāpadyate / ghanavinirmuktaṃ cāmbu jambīranārikelādiṣvanekavidhaṃ vikāraṃ prāpnoti / nādeyaṃ cāpasarpati / tṛṇaṃ ca gavā jagdhaṃ kṣīrībhavati / ayaścāyaskāntamabhisarpati / naca"idaṃ nācetanavaśam'; ityādipramāṇavirodhaḥ / tasyoktasthāneṣvevānaikāntyam / nacedaṃ brahmavādināṃ sammatam / yena siddhasādhanaṃ syādityāśaṅkāparihārārthaṃ sūtram // oṃ payo 'mbuvaccettatrāpi oṃ // iti / tadvayācaṣṭe payo 'mbvādi ceti // *7,143* payo 'mbuvac cet tatrāpi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अन्यत्राभावाधिकरणम् ॥ अन्यत्राभावाच् च न तृणादिवत्

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ anyatrābhāvādhikaraṇam // anyatrābhāvāc ca na tṛṇādivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अभ्युपगमाधिकरणम् ॥ अभ्युपगमे ऽप्य् अर्थाभावात्

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ abhyupagamādhikaraṇam // abhyupagame 'py arthābhāvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां पुरुषाश्माधिकरणम् ॥ पुरुषाश्मवद् इति चेत् तथापि

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ puruṣāśmādhikaraṇam // puruṣāśmavad iti cet tathāpi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा खल्वचेतनमेव शरीरं चेतनस्यात्मनः सन्निधानमात्रेण अश्मानयनादिकं करोति । एवमचेतनापि प्रकृतिः पुरुषसन्निधानान्महदादिकार्यं करिष्यति । तथाच प्रयोगः । महदादिकं पुरुषोपसर्जनप्रकृतिकर्तृकम् कार्यत्वादश्मानयनादिवदिति । एवंच किमीश्वरेणेति शङ्कार्थः । यद्यप्येवमभ्यधिकमाशङ्कितं तथापि रचनानुपपत्तेरित्युक्तदोषः समो भवेत् । न परिहृतो भवेत् । कुतः । अबुद्धिपूर्वत्वात् । प्रकृतेरिति शेषः । बुद्धिः पूर्वा यस्य तत् बुद्धिपूर्वम् । ज्ञानेच्छाप्रयत्ना इत्यर्थः । न विद्यते बुद्धिपूर्वं यस्य तत्तथोक्तं तस्य भावस्तत्त्वम् । तस्मात् । एतदुक्तं भवति । ज्ञानेच्छाप्रयत्नवत्त्वं हि कर्तृत्वम् । नच पुरुषसन्निधाने(ऽपि) न प्रकृतेर्बुद्धिमत्त्वं सम्भवति । अचेतनत्वाङ्गीकारविरोधात् । नच बुद्धयभावे तत्कार्ययोरिच्छाप्रयत्नयोरपि सम्भवः । तथा चाचेतनस्य कर्तृत्वप्रतिज्ञा व्याहतैवेति । नन्वात्मोपसजर्नस्य शरीरस्याश्मानयनादिकर्तृत्वं निदर्शितम् । तत्कथ(मेतदि)मिति चेन्न । शरीरस्याप्युक्तरीत्या कर्तृत्वासम्मतेः । *७,२२९* दूषणान्तरं च दृष्टान्ते दर्शयितुं सूत्रम् ॥ ॐ अङ्गित्वानुपपत्तेः ॐ ॥ इति । तद्वयाचष्टे अङ्गित्वादिति ॥ अङ्गित्वानुपपत्तेश् च

yathā khalvacetanameva śarīraṃ cetanasyātmanaḥ sannidhānamātreṇa aśmānayanādikaṃ karoti / evamacetanāpi prakṛtiḥ puruṣasannidhānānmahadādikāryaṃ kariṣyati / tathāca prayogaḥ / mahadādikaṃ puruṣopasarjanaprakṛtikartṛkam kāryatvādaśmānayanādivaditi / evaṃca kimīśvareṇeti śaṅkārthaḥ / yadyapyevamabhyadhikamāśaṅkitaṃ tathāpi racanānupapatterityuktadoṣaḥ samo bhavet / na parihṛto bhavet / kutaḥ / abuddhipūrvatvāt / prakṛteriti śeṣaḥ / buddhiḥ pūrvā yasya tat buddhipūrvam / jñānecchāprayatnā ityarthaḥ / na vidyate buddhipūrvaṃ yasya tattathoktaṃ tasya bhāvastattvam / tasmāt / etaduktaṃ bhavati / jñānecchāprayatnavattvaṃ hi kartṛtvam / naca puruṣasannidhāne('pi) na prakṛterbuddhimattvaṃ sambhavati / acetanatvāṅgīkāravirodhāt / naca buddhayabhāve tatkāryayoricchāprayatnayorapi sambhavaḥ / tathā cācetanasya kartṛtvapratijñā vyāhataiveti / nanvātmopasajarnasya śarīrasyāśmānayanādikartṛtvaṃ nidarśitam / tatkatha(metadi)miti cenna / śarīrasyāpyuktarītyā kartṛtvāsammateḥ / *7,229* dūṣaṇāntaraṃ ca dṛṣṭānte darśayituṃ sūtram // oṃ aṅgitvānupapatteḥ oṃ // iti / tadvayācaṣṭe aṅgitvāditi // aṅgitvānupapatteś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अन्यथानुमित्यधिकरणम् ॥ अन्यथानुमितौ च ज्ञशक्तिवियोगात्

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ anyathānumityadhikaraṇam // anyathānumitau ca jñaśaktiviyogāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा सति प्रकृत्यनपेक्षत्वप्रसङ्गेन (अस्य) स्वसिद्धान्तविरोधापत्तेरिति भावः । अनेन विप्रतिषेधाच्चेति सूत्रं व्याख्यातं भवति । विप्रतिषेधाच् चासमञ्जसम्

tathā sati prakṛtyanapekṣatvaprasaṅgena (asya) svasiddhāntavirodhāpatteriti bhāvaḥ / anena vipratiṣedhācceti sūtraṃ vyākhyātaṃ bhavati / vipratiṣedhāc cāsamañjasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां वैशेषिकाधिकरणम् ॥ महद्दीर्घवद् वा ह्रस्वपरिमण्डलाभ्याम्

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ vaiśeṣikādhikaraṇam // mahaddīrghavad vā hrasvaparimaṇḍalābhyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षेतरत्वस्योपाधितामनादृत्य प्रमाणान्तरासहकृतेनैवानुमानेन परमाण्वादिसिद्धयभ्युपगम इत्यर्थः । मधुरो रसो लवणादिरसपञ्चकव्यतिरिक्तरसान्योन्याभाववान् रसत्वाल्लवणादित्याद्यनुमया । अनिष्यानि च सर्वाणि दहनशैत्यादीन्यापतेयुः । कुतः । यस्मादेवंविधानुमा कामचारिणी । ननु च सप्तमरसादेरनुपलम्भादिबाधितत्वात्पक्षेतरत्वोपाधिदुष्टत्वमनुमानानामिति चेत्समं प्रकृते ऽपि । परमाण्वादेरप्यनुपलम्भबाधितत्वात् । अयोग्यं तदिति चेत् । तुल्यं सप्तमरसादावपि । अनुमानप्रामाण्ये सप्तमरसादिसिद्धावयोग्यत्वं कल्प्यम् । कल्पिते च तस्मिन्ननुमानप्रामाण्यसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयत्वमिति चेत् । एतदपि तादृगेव । अनुपभोग्यस्य सप्तमरसादेः कल्पने गौरवमिति चेत् । समाधिसाम्यम् । प्रमिते न गौरवं दोष इत्येतदपि समानम् । तस्मात्परमाण्वादेः साक्षिवेद्यत्वमङ्गीकृत्य प्रतिबन्दी मोचनीयेति कथं न तस्य साक्षिवेद्यत्वमिति । *७,४८२* समवायाभ्युपगमाच् च साम्याद् अनवस्थितेः

pakṣetaratvasyopādhitāmanādṛtya pramāṇāntarāsahakṛtenaivānumānena paramāṇvādisiddhayabhyupagama ityarthaḥ / madhuro raso lavaṇādirasapañcakavyatiriktarasānyonyābhāvavān rasatvāllavaṇādityādyanumayā / aniṣyāni ca sarvāṇi dahanaśaityādīnyāpateyuḥ / kutaḥ / yasmādevaṃvidhānumā kāmacāriṇī / nanu ca saptamarasāderanupalambhādibādhitatvātpakṣetaratvopādhiduṣṭatvamanumānānāmiti cetsamaṃ prakṛte 'pi / paramāṇvāderapyanupalambhabādhitatvāt / ayogyaṃ taditi cet / tulyaṃ saptamarasādāvapi / anumānaprāmāṇye saptamarasādisiddhāvayogyatvaṃ kalpyam / kalpite ca tasminnanumānaprāmāṇyasiddhirityanyonyāśrayatvamiti cet / etadapi tādṛgeva / anupabhogyasya saptamarasādeḥ kalpane gauravamiti cet / samādhisāmyam / pramite na gauravaṃ doṣa ityetadapi samānam / tasmātparamāṇvādeḥ sākṣivedyatvamaṅgīkṛtya pratibandī mocanīyeti kathaṃ na tasya sākṣivedyatvamiti / *7,482* samavāyābhyupagamāc ca sāmyād anavasthiteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत इत्यस्य श्रुतावेव परामर्शविषयो द्रष्टव्यः । श्रुतिः सर्वस्येश्वराधीनतामाहेति शेषः । *८,१६२* अनुपपत्त्यन्तरं वैशेषिकादिमते दर्शयन्, ॥ ॐ रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् ॐ ॥ ॐ उभयथा च दोषात् ॐ ॥ इति सूत्रद्वयं व्याचष्टे रूपेति ॥ रूपादिमत्त्वाच् च विपर्ययो दर्शनात्

tata ityasya śrutāveva parāmarśaviṣayo draṣṭavyaḥ / śrutiḥ sarvasyeśvarādhīnatāmāheti śeṣaḥ / *8,162* anupapattyantaraṃ vaiśeṣikādimate darśayan, // oṃ rūpādimattvācca viparyayo darśanāt oṃ // oṃ ubhayathā ca doṣāt oṃ // iti sūtradvayaṃ vyācaṣṭe rūpeti // rūpādimattvāc ca viparyayo darśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयथा च दोषात्

ubhayathā ca doṣāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमाणोरिति जात्यपेक्षमेकवचनम् । पार्थिवादीनां चतुर्विधानां परमाणूनां नित्यतामुपयान्ति वैशेषिकादयः । तदनुपपन्नम् । पाथिर्वाः पाथसीयास्तैजसाश्च परमाणवो ऽनित्या रूपवत्त्वात्पटवत् । यद्वा चतुर्विधा अप्यनित्याः स्पर्शवत्त्वात्पटवत् । एवं पार्थितवा आप्याश्चानित्या रसवत्त्वात्पटवत् । पार्थिवा अनित्या गन्धवत्त्वात्तद्वदेवेत्याद्यनुमानविरुद्धत्वात् । नच सावयवत्वमुपाधिः । गुणादौ साध्याव्याप्तेः । नच द्रव्यत्वावच्छिन्ने साध्ये ऽस्योपाधित्वम् । यद्रूपादिमत्तत्सावयवमिति साधनव्यापकत्वात् । नच धर्मिग्राहकविरोधः । साक्षिणैव परमाणुसिद्धेरुक्तत्वात् । अनित्यत्वे च परमाणूनां न मूलकारणत्वसिद्धिः । यदि च रूपादिमन्तो ऽपि परमाणवो नानित्यास्तदा घटादयो ऽप्यनित्या न स्युरविशेषात् । तथा(च)पि न परमाणूनां मूलकारणत्वम् । नचेश्वरे हेतूनां व्यभिचारः । भौतिकत्वेन विशेषणात् । तथाच वक्ष्यति । "भौतिकं त्वेव रूपादि व्याप्तं नाशेन नो मतेऽ; । इति । *८,१६४* नन्वस्माभिर्भूतसूक्ष्माणां नित्यताङ्गीक्रियते । तत्कथमेवमनुमीयते । मैवम् । नहि परमाणवो भूतसूक्ष्माणि, किन्नामाहं(कारो)मात्रोपचितानि । विकृताकाराश्च अनित्या एवेति । *८,१६५* अपरिग्रहाच् चात्यन्तम् अनपेक्षा

paramāṇoriti jātyapekṣamekavacanam / pārthivādīnāṃ caturvidhānāṃ paramāṇūnāṃ nityatāmupayānti vaiśeṣikādayaḥ / tadanupapannam / pāthirvāḥ pāthasīyāstaijasāśca paramāṇavo 'nityā rūpavattvātpaṭavat / yadvā caturvidhā apyanityāḥ sparśavattvātpaṭavat / evaṃ pārthitavā āpyāścānityā rasavattvātpaṭavat / pārthivā anityā gandhavattvāttadvadevetyādyanumānaviruddhatvāt / naca sāvayavatvamupādhiḥ / guṇādau sādhyāvyāpteḥ / naca dravyatvāvacchinne sādhye 'syopādhitvam / yadrūpādimattatsāvayavamiti sādhanavyāpakatvāt / naca dharmigrāhakavirodhaḥ / sākṣiṇaiva paramāṇusiddheruktatvāt / anityatve ca paramāṇūnāṃ na mūlakāraṇatvasiddhiḥ / yadi ca rūpādimanto 'pi paramāṇavo nānityāstadā ghaṭādayo 'pyanityā na syuraviśeṣāt / tathā(ca)pi na paramāṇūnāṃ mūlakāraṇatvam / naceśvare hetūnāṃ vyabhicāraḥ / bhautikatvena viśeṣaṇāt / tathāca vakṣyati / "bhautikaṃ tveva rūpādi vyāptaṃ nāśena no mate'; / iti / *8,164* nanvasmābhirbhūtasūkṣmāṇāṃ nityatāṅgīkriyate / tatkathamevamanumīyate / maivam / nahi paramāṇavo bhūtasūkṣmāṇi, kinnāmāhaṃ(kāro)mātropacitāni / vikṛtākārāśca anityā eveti / *8,165* aparigrahāc cātyantam anapekṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां समुदायाधिकरणम् ॥ समुदाय उभयहेतुके ऽपि तदप्राप्तिः

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ samudāyādhikaraṇam // samudāya ubhayahetuke 'pi tadaprāptiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुदायानु(त्पत्तौ) चाणूनां महानेक इति प्रत्यक्षबुद्धिगोचरतायोगादवश्यमङ्गीकरणीयो ऽवयवीति । किञ्चायं समुदायः किं परमाणूनां संयोगः किंवानेकत्वसङ्खया । उत द्रव्यान्तरम् । नाद्यद्वितीयौ । अनङ्गीकारात् । अङ्गीकारे ऽप्यतीन्द्रियाश्रितयोस्तयोरैन्द्रियकत्वानुपपत्तिः । तृतीये स एवावयवी । सांवृतो ऽसाविति चेत् । तर्हि पुनर्महानित्यादिप्रमानुपपत्तिस्तदवस्थैव । भ्रान्तिरियमिति चेत्(न) । भ्रान्तेरभ्रान्तिपूर्वकत्वेन क्वचिन्महत्त्वादेर्वास्तवत्त्वप्रसङ्गात् । अनादिवासनावशादानादिरेवेयं भ्रान्तिरिति चेन्न । नीलादिज्ञानस्यापि तथात्वप्रसङ्गात् । *८,१७९* ननु विषममिदमुच्यते । अवयविनि बाधकसद्भावात् । तथाहि । अवयवी किमवयवेषु प्रत्येकं कार्त्स्येन वर्तते । किं वैकदेशेन । आद्ये ऽनेकत्वप्रसङ्गः । न द्वितीयः । तस्यावयवान्विहायैकदेशाभावात् । भावे वा(त) अत्रापि वृत्तिविकल्पप्रसङ्गात् । किञ्च केषुचित्तन्तुषु चलत्सु तद्गतो ऽवयवी चलति न वा । नेति पक्षे युतसिद्धिप्रसङ्गः । आद्ये तु निश्चलावयवाश्रितो न चलतीति चलाचलत्वलक्षणो विरुद्धधर्माध्यासः । एवमावृत्तानावृतत्वरक्तारक्तत्वलक्षणावपि विरुद्धधर्माध्यासौ द्रष्टव्याविति । उच्यते । नास्माभिरवयवेभ्यो ऽत्यन्तभिन्नो ऽवयवी गृह्यते । किन्तु तत्परिणामविशेष एव । तत्र कुतो वृत्तिविकल्पावकाशः । चलाचलत्वादिविरोधस्तु भेदाभेद(दादि)विरोधवदपाक्रियत इति नावयविनि बाधकसद्भावः । नच वाच्यं समुदायो भवद्भिरङ्गी(क्रिय)कृत एव त(तश्च)त्राक्षेपसमाधानसाम्यमिति । यतो ऽनेकेषामेककालदेशकार्याद्यवच्छेदेन मेलनं समुदायो ऽभ्युपगम्यते । स चामिलितेभ्य एव भव(ती)ति । स्थायितानां च तत्सम्भवो न क्षणभङ्गवाद इति वक्ष्यति । *८,१८१* उक्तमर्थमाक्षिप्य समादधत्सूत्रम् ॐ इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् ॐ ॥ इति । तत्राक्षेपांशं तावद्वयाचष्टे अन्योन्येति ॥ इतरेतरप्रत्ययत्वाद् इति चेन् नोत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात्

samudāyānu(tpattau) cāṇūnāṃ mahāneka iti pratyakṣabuddhigocaratāyogādavaśyamaṅgīkaraṇīyo 'vayavīti / kiñcāyaṃ samudāyaḥ kiṃ paramāṇūnāṃ saṃyogaḥ kiṃvānekatvasaṅkhayā / uta dravyāntaram / nādyadvitīyau / anaṅgīkārāt / aṅgīkāre 'pyatīndriyāśritayostayoraindriyakatvānupapattiḥ / tṛtīye sa evāvayavī / sāṃvṛto 'sāviti cet / tarhi punarmahānityādipramānupapattistadavasthaiva / bhrāntiriyamiti cet(na) / bhrānterabhrāntipūrvakatvena kvacinmahattvādervāstavattvaprasaṅgāt / anādivāsanāvaśādānādireveyaṃ bhrāntiriti cenna / nīlādijñānasyāpi tathātvaprasaṅgāt / *8,179* nanu viṣamamidamucyate / avayavini bādhakasadbhāvāt / tathāhi / avayavī kimavayaveṣu pratyekaṃ kārtsyena vartate / kiṃ vaikadeśena / ādye 'nekatvaprasaṅgaḥ / na dvitīyaḥ / tasyāvayavānvihāyaikadeśābhāvāt / bhāve vā(ta) atrāpi vṛttivikalpaprasaṅgāt / kiñca keṣucittantuṣu calatsu tadgato 'vayavī calati na vā / neti pakṣe yutasiddhiprasaṅgaḥ / ādye tu niścalāvayavāśrito na calatīti calācalatvalakṣaṇo viruddhadharmādhyāsaḥ / evamāvṛttānāvṛtatvaraktāraktatvalakṣaṇāvapi viruddhadharmādhyāsau draṣṭavyāviti / ucyate / nāsmābhiravayavebhyo 'tyantabhinno 'vayavī gṛhyate / kintu tatpariṇāmaviśeṣa eva / tatra kuto vṛttivikalpāvakāśaḥ / calācalatvādivirodhastu bhedābheda(dādi)virodhavadapākriyata iti nāvayavini bādhakasadbhāvaḥ / naca vācyaṃ samudāyo bhavadbhiraṅgī(kriya)kṛta eva ta(taśca)trākṣepasamādhānasāmyamiti / yato 'nekeṣāmekakāladeśakāryādyavacchedena melanaṃ samudāyo 'bhyupagamyate / sa cāmilitebhya eva bhava(tī)ti / sthāyitānāṃ ca tatsambhavo na kṣaṇabhaṅgavāda iti vakṣyati / *8,181* uktamarthamākṣipya samādadhatsūtram oṃ itaretarapratyayatvāditi cennotpattimātranimittatvāt oṃ // iti / tatrākṣepāṃśaṃ tāvadvayācaṣṭe anyonyeti // itaretarapratyayatvād iti cen notpattimātranimittatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीये त्वाद्यक्षण एव कर्तव्यस्य सर्वस्य कृतत्वात् द्वितीयादिक्षणे ऽसत्त्वमवर्जनीयमेव । तदेवमनुकूलतर्कबललब्धप्रतिबन्धस्य क्षणिकत्वानुमानस्य बलवत्त्वात्प्रत्यभिज्ञाप्रत्यनुमाने तद्बाधिते न स्थैर्यसाधनायालमिति । मैवम् । एषां तर्काणां प्रतितर्कपराहतत्वादिनाऽभासत्वात् । *८,२२३* तथाहि । यद्यात्मानात्मप्रपञ्चः सर्वो ऽपि क्षणिकः स्यात्तदा प्रमाप्रमारूपः सर्वो(कलो)ऽप्यनुमानागमप्रत्यभिज्ञालक्षणो व्यवहारो लुप्येत । तर्कस्याप्यस्य नोत्थानं स्यात् । तस्य तज्जातीयस्य वा तेन तज्जातीयेन वा सह भूयः सम्बन्धावगमे (न)त तादात्म्यतदुत्पत्त्यवधारणेन (वा) चोपाध्यभावा(द्य)वधारणेन वा व्यभिचाराभावनिश्चये सति व्याप्त्यवधारणम् । अवधृतव्याप्तेश्च पक्षदर्शनं लिङ्गदर्शनं च । ततो ऽनुभूतव्याप्तिस्मरणम् । अथ यन्मया व्याप्तत्वेन ज्ञातं लिङ्गं तदत्र पक्षे ऽस्तीत्यनुसन्धानम् । अथेदानीमनुमितिरित्यनुमानप्रक्रिया । न ह्येतत्सर्वं क्षणिकस्यात्मनः सम्भवति । येन हि सकृत् धूमो दृष्टो नष्ट एवासौ । कस्य भूयोदर्शनं कस्य च व्याप्त्यवधारणादि । यस्मिंश्च पर्वते धूमो दृष्टो नष्ट एवासौ । कुत्र पुनर्व्याप्तिलिङ्गानुसन्धानम् । कुत्र च साध्याध्यवसायः । *८,२२४* एवमागमे ऽप्येकैकवर्णश्रवणानि, पदानुसन्धानम्, समयग्रहः, पुनः पदश्रवणम्, समयस्मरणम्, वाक्यार्थज्ञानमित्यनेकसंवि(कानुसन्धा)न्धानम्, नात्मनः क्षणिकतायामुपपद्यते । प्रत्यभिज्ञानमपि येन पूर्वावस्थो ऽर्थो ज्ञातस्तेनैव तस्य वा तत्सदृशस्य वा दर्शने भवति । तत्कथं क्षणिकस्यात्मनः स्यात् । *८,२२५* अनुमानेन तर्को ऽपि व्याख्यातः । प्रतिक्षणमात्मनो ऽनात्मनश्च भेदे ऽप्यनुमा(ना)द्यङ्गीकारे ऽतिप्रसङ्गः स्यात् । यस्य कस्यचिद्वयाप्तिज्ञाने नारिकेलद्वीपवासिनो ऽप्यग्निप्रमा (भवेत्) स्यात् । पर्वते लिङ्गदर्शनेन ह्रदे ऽप्यग्निरनुमीयेतेत्यादि । पूर्वोत्तरक्षणवर्तिनामात्मनां पर्वतादीनां च कार्यकारणभावादुपपन्नो ऽनुमानादिव्यवहार इति चेत्(न) । अन्यत्वस्यानपायात् । अन्यथोपाध्यायशिष्यबुद्धयादावपि प्रसङ्गात् । *८,२२६* अथ मतम् । कारणक्षणाः कार्यक्षणेषु संस्कारानपर्यन्ति । अतः पूर्वपूर्वात्मसंस्कारयोगिनामुत्तरोत्तरेषामात्मनामनुमानादिव्यवहारो युज्यते । पर्वतादयो ऽपि (पूर्व)पूर्वसंस्कारभाजः पक्षादित्वमश्नुवते इति । एतन्निराकरणाय सूत्रम् । ॐ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात् ॐ ॥ इति । तद्वयाचष्टे उत्तरेति ॥ उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात्

dvitīye tvādyakṣaṇa eva kartavyasya sarvasya kṛtatvāt dvitīyādikṣaṇe 'sattvamavarjanīyameva / tadevamanukūlatarkabalalabdhapratibandhasya kṣaṇikatvānumānasya balavattvātpratyabhijñāpratyanumāne tadbādhite na sthairyasādhanāyālamiti / maivam / eṣāṃ tarkāṇāṃ pratitarkaparāhatatvādinā'bhāsatvāt / *8,223* tathāhi / yadyātmānātmaprapañcaḥ sarvo 'pi kṣaṇikaḥ syāttadā pramāpramārūpaḥ sarvo(kalo)'pyanumānāgamapratyabhijñālakṣaṇo vyavahāro lupyeta / tarkasyāpyasya notthānaṃ syāt / tasya tajjātīyasya vā tena tajjātīyena vā saha bhūyaḥ sambandhāvagame (na)ta tādātmyatadutpattyavadhāraṇena (vā) copādhyabhāvā(dya)vadhāraṇena vā vyabhicārābhāvaniścaye sati vyāptyavadhāraṇam / avadhṛtavyāpteśca pakṣadarśanaṃ liṅgadarśanaṃ ca / tato 'nubhūtavyāptismaraṇam / atha yanmayā vyāptatvena jñātaṃ liṅgaṃ tadatra pakṣe 'stītyanusandhānam / athedānīmanumitirityanumānaprakriyā / na hyetatsarvaṃ kṣaṇikasyātmanaḥ sambhavati / yena hi sakṛt dhūmo dṛṣṭo naṣṭa evāsau / kasya bhūyodarśanaṃ kasya ca vyāptyavadhāraṇādi / yasmiṃśca parvate dhūmo dṛṣṭo naṣṭa evāsau / kutra punarvyāptiliṅgānusandhānam / kutra ca sādhyādhyavasāyaḥ / *8,224* evamāgame 'pyekaikavarṇaśravaṇāni, padānusandhānam, samayagrahaḥ, punaḥ padaśravaṇam, samayasmaraṇam, vākyārthajñānamityanekasaṃvi(kānusandhā)ndhānam, nātmanaḥ kṣaṇikatāyāmupapadyate / pratyabhijñānamapi yena pūrvāvastho 'rtho jñātastenaiva tasya vā tatsadṛśasya vā darśane bhavati / tatkathaṃ kṣaṇikasyātmanaḥ syāt / *8,225* anumānena tarko 'pi vyākhyātaḥ / pratikṣaṇamātmano 'nātmanaśca bhede 'pyanumā(nā)dyaṅgīkāre 'tiprasaṅgaḥ syāt / yasya kasyacidvayāptijñāne nārikeladvīpavāsino 'pyagnipramā (bhavet) syāt / parvate liṅgadarśanena hrade 'pyagniranumīyetetyādi / pūrvottarakṣaṇavartināmātmanāṃ parvatādīnāṃ ca kāryakāraṇabhāvādupapanno 'numānādivyavahāra iti cet(na) / anyatvasyānapāyāt / anyathopādhyāyaśiṣyabuddhayādāvapi prasaṅgāt / *8,226* atha matam / kāraṇakṣaṇāḥ kāryakṣaṇeṣu saṃskārānaparyanti / ataḥ pūrvapūrvātmasaṃskārayogināmuttarottareṣāmātmanāmanumānādivyavahāro yujyate / parvatādayo 'pi (pūrva)pūrvasaṃskārabhājaḥ pakṣāditvamaśnuvate iti / etannirākaraṇāya sūtram / oṃ uttarotpāde ca pūrvanirodhāt oṃ // iti / tadvayācaṣṭe uttareti // uttarotpāde ca pūrvanirodhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र विभागमात्रं कलोच्यते । पूर्वापरयोरभावे तन्निरूप्यमध्याभावः सिद्धः । इष्यते सौगतैः । *८,२३७* एवं तर्कस्य प्रतितर्कपराहतिमभिधायेदानीं यथा स्थायिनः सत्त्वानुपपत्तिरेवं क्षणिकस्यापि तदनुपपत्तेरनुकूलता नाम तर्कदोष इति प्रतिपादयितुं सूत्रम् ॐ असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा ॐ ॥ इति । तद्वयाचक्षाणस्तावद्विकल्पेन तत्पृच्छति पूर्वेति ॥ असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा

atra vibhāgamātraṃ kalocyate / pūrvāparayorabhāve tannirūpyamadhyābhāvaḥ siddhaḥ / iṣyate saugataiḥ / *8,237* evaṃ tarkasya pratitarkaparāhatimabhidhāyedānīṃ yathā sthāyinaḥ sattvānupapattirevaṃ kṣaṇikasyāpi tadanupapatteranukūlatā nāma tarkadoṣa iti pratipādayituṃ sūtram oṃ asati pratijñoparodho yaugapadyamanyathā oṃ // iti / tadvayācakṣāṇastāvadvikalpena tatpṛcchati pūrveti // asati pratijñoparodho yaugapadyamanyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां शून्यवादापाकरणम् ॥ ॥ ॐ नासतो ऽदृष्टत्वात् ॐ ॥ माध्यमिकमतमत्रापाक्रियते । तस्योक्तार्थविरुद्धतां दर्शयितुं तत्तावदुपन्यस्यति अपर इति ॥ नासतो ऽदृष्टत्वात्

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ śūnyavādāpākaraṇam // // oṃ nāsato 'dṛṣṭatvāt oṃ // mādhyamikamatamatrāpākriyate / tasyoktārthaviruddhatāṃ darśayituṃ tattāvadupanyasyati apara iti // nāsato 'dṛṣṭatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टिः प्रत्यक्षमेव अखिलात् अनुमानादगमाच्च वरं प्रमाणम् । अयमभिसन्धिः । नासतो जगतो भाव इति प्रतिज्ञाय कुत इत्याकाङ्क्षायां तत्र प्रमाणाभावादिति हेतुं मनसि निधाय कतं तत्र प्रमाणाभाव इति जिज्ञासायामनुमानागमयोः प्रत्यक्षमूलत्वेन ततः प्रत्यक्षमेव वरं प्रमाणमिति, आदावदृष्टत्वादिति तदभावो ऽयं दर्शितो नतु प्रधानप्रतिज्ञायां हेतुत्वेन, येनोक्तदोषः स्यादिति । तर्ह्यनुमानाद्यभावो (ऽपि) वक्तव्य इत्यत आह प्रमाणं चेति ॥ अयमाशयः । वेदादेः शून्यवादिना प्रामाण्यं नाङ्गीक्रियते । तदीयागमस्य त्वस्माभिरित्यतो नास्त्यत्रागमः सम्प्रतिपन्न इति शिष्यैरेव शक्यते ज्ञातुम् । प्रत्यक्षाभावेनानुमानस्याप्यभावः सिद्ध एव । प्रत्यक्षस्यानुमानोपजीव्यत्वात् । प्रत्यक्षेण क्वचिदुपलब्धमेव ह्यनुमानेन (क्वचित्सा)साधनीयम् । अतो ऽनुमाना(द्य)भावस्यानुक्तावपि लाभाददृष्टत्वादित्येवोक्तं सूत्रकृतेति । अत एव प्रागुक्तम् क्वचिदिति ॥ *८,२७०* मा भूच्छून्याज्जगदुत्पत्तौ प्रत्यक्षं प्रमाणम् । मा च भूदागमः । तथाप्यनुमानं भविष्यति । असतः सदुत्पत्तौ प्रत्यक्षाभावेन दृष्टानुमानानुपपत्तावपि सामान्यतो दृष्टस्योपपत्तेः । कारणस्य हि सत्त्वे निषिद्धे ऽसत एव जन्म सेत्स्यतीत्याशङ्कयानुमानानां तर्कप्रतिघातं वक्तुं सूत्रम् ॐ उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ॐ इति ॥ तद्वयाचष्टे यद्येवमिति ॥ उदासीनानाम् अपि चैवं सिद्धिः

dṛṣṭiḥ pratyakṣameva akhilāt anumānādagamācca varaṃ pramāṇam / ayamabhisandhiḥ / nāsato jagato bhāva iti pratijñāya kuta ityākāṅkṣāyāṃ tatra pramāṇābhāvāditi hetuṃ manasi nidhāya kataṃ tatra pramāṇābhāva iti jijñāsāyāmanumānāgamayoḥ pratyakṣamūlatvena tataḥ pratyakṣameva varaṃ pramāṇamiti, ādāvadṛṣṭatvāditi tadabhāvo 'yaṃ darśito natu pradhānapratijñāyāṃ hetutvena, yenoktadoṣaḥ syāditi / tarhyanumānādyabhāvo ('pi) vaktavya ityata āha pramāṇaṃ ceti // ayamāśayaḥ / vedādeḥ śūnyavādinā prāmāṇyaṃ nāṅgīkriyate / tadīyāgamasya tvasmābhirityato nāstyatrāgamaḥ sampratipanna iti śiṣyaireva śakyate jñātum / pratyakṣābhāvenānumānasyāpyabhāvaḥ siddha eva / pratyakṣasyānumānopajīvyatvāt / pratyakṣeṇa kvacidupalabdhameva hyanumānena (kvacitsā)sādhanīyam / ato 'numānā(dya)bhāvasyānuktāvapi lābhādadṛṣṭatvādityevoktaṃ sūtrakṛteti / ata eva prāguktam kvaciditi // *8,270* mā bhūcchūnyājjagadutpattau pratyakṣaṃ pramāṇam / mā ca bhūdāgamaḥ / tathāpyanumānaṃ bhaviṣyati / asataḥ sadutpattau pratyakṣābhāvena dṛṣṭānumānānupapattāvapi sāmānyato dṛṣṭasyopapatteḥ / kāraṇasya hi sattve niṣiddhe 'sata eva janma setsyatītyāśaṅkayānumānānāṃ tarkapratighātaṃ vaktuṃ sūtram oṃ udāsīnānāmapi caivaṃ siddhiḥ oṃ iti // tadvayācaṣṭe yadyevamiti // udāsīnānām api caivaṃ siddhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*८,२७८* अत्र यद्विश्वस्यासत्त्वमुक्तं तत्तावन्निराकर्तुं सूत्रम् ॐ नाभाव उपलब्धेः ॐ ॥ इति । तद्वयाचष्टे नचेति ॥ नाभाव उपलब्धेः

*8,278* atra yadviśvasyāsattvamuktaṃ tattāvannirākartuṃ sūtram oṃ nābhāva upalabdheḥ oṃ // iti / tadvayācaṣṭe naceti // nābhāva upalabdheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्नश्च भ्रान्तिश्च तयोरिव स्वप्नभ्रान्तिवत् । यद्यपि परस्य स्वप्नो ऽपि भ्रन्तिरेव । तथापि गोबलीवर्दन्यायेन लोकव्यवहारमपेक्ष्य पृथगुक्तिः । यथा स्वप्ने भ्रान्तौ चासदेव गजादिकं सपादिकं च सदित्युपलभ्यते तथासदेवेदं विश्वं स(त्यत्वे)त्त्वेनोपलभ्यते । एतदेव विश्वस्य शून्यकारणत्वं नाम । नापरम् । तत्र कथं सदित्युपलम्भेन विश्वस्य स(त्य)त्वसिद्धिः । नचैवमधिष्ठानस्य द्रष्टुः करणानां तद्दोषाणां च सत्त्वमङ्गीकार्यम् । अन्यथा भ्रान्तिवैचित्र्याद्यनुपपत्तिरिति वाच्यम् । असत्प्रकाशनशक्त्या संवृत्यैव सर्वस्योपपत्तौ तदङ्गीकारवैयथ्र्यात् । एवंच न वचनासिद्धिः । सांवृतसत्त्वस्य वचनस्य प्रत्यक्षेणैव सिद्धेः । तावतैव व्यवहारोपपत्तौ पारमार्थिकसत्त्वस्योपयोगाभावादिति । *८,२८२* एतत्परिहाराय ॐ वैधर्म्याच्च न स्वप्नादिवत् ॐ ॥ इति सूत्रम् । तद्वयाचष्टे किञ्चेति ॥ वैधर्म्याच् च न स्वप्नादिवत्

svapnaśca bhrāntiśca tayoriva svapnabhrāntivat / yadyapi parasya svapno 'pi bhrantireva / tathāpi gobalīvardanyāyena lokavyavahāramapekṣya pṛthaguktiḥ / yathā svapne bhrāntau cāsadeva gajādikaṃ sapādikaṃ ca sadityupalabhyate tathāsadevedaṃ viśvaṃ sa(tyatve)ttvenopalabhyate / etadeva viśvasya śūnyakāraṇatvaṃ nāma / nāparam / tatra kathaṃ sadityupalambhena viśvasya sa(tya)tvasiddhiḥ / nacaivamadhiṣṭhānasya draṣṭuḥ karaṇānāṃ taddoṣāṇāṃ ca sattvamaṅgīkāryam / anyathā bhrāntivaicitryādyanupapattiriti vācyam / asatprakāśanaśaktyā saṃvṛtyaiva sarvasyopapattau tadaṅgīkāravaiyathryāt / evaṃca na vacanāsiddhiḥ / sāṃvṛtasattvasya vacanasya pratyakṣeṇaiva siddheḥ / tāvataiva vyavahāropapattau pāramārthikasattvasyopayogābhāvāditi / *8,282* etatparihārāya oṃ vaidharmyācca na svapnādivat oṃ // iti sūtram / tadvayācaṣṭe kiñceti // vaidharmyāc ca na svapnādivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां अनुपलब्ध्यधिकरणम् ॥ ॥ ॐ न भावो ऽनुपलब्धेः ॐ ॥ अत्र योगाचाराणां मतमपाक्रियते । तदर्थं तदुपन्यस्यति ज्ञानमेवेति ॥ न भावो ऽनुपलब्धेः

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ anupalabdhyadhikaraṇam // // oṃ na bhāvo 'nupalabdheḥ oṃ // atra yogācārāṇāṃ matamapākriyate / tadarthaṃ tadupanyasyati jñānameveti // na bhāvo 'nupalabdheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्बन्धमात्रे षष्ठी । एवशब्देनानुभवस्यानुमानतः प्राबल्यं सूचयति । तन्मतं तदभिमतमनुमानमिति शेषः । ज्ञानज्ञेययोरैक्यमिति (च) वा । ज्ञानज्ञेययोः स्फुटं भेदस्यैव साक्षिसिद्धत्वात्कालात्ययापदिष्टत्वमनुमानस्येत्यर्थः । अनेनानुपलब्धेरित्येतदुपलब्धिविरोधादिति च व्याख्यातम् । ननु भेदग्राहकं प्रत्यक्षं भ्रान्तमिति चेन्न । बाधकाभावात् । अनुमानं बाधकमिति तु न वाच्यम् । प्रत्यक्षस्यानुमानतो बलवत्त्वात् । अन्यथा कालातीततोच्छेदप्रसङ्गात् । प्रत्यक्षस्य भ्रा(न्ति)न्तत्वे ऽनुमानप्रामाण्यं तस्मिंश्च प्रत्यक्षस्य भ्रान्तत्वमित्यन्योन्याश्रयत्वाच्चेति । *८,३५३* अनुमानविरोधं चानुमानस्य प्रतिपादयितुं सूत्रम् ॐ क्षणिकत्वाच्च ॐ ॥ इति । तद्वयाचष्टे क्षणिकत्वाच्चेति ॥ क्षणिकत्वाच् च

sambandhamātre ṣaṣṭhī / evaśabdenānubhavasyānumānataḥ prābalyaṃ sūcayati / tanmataṃ tadabhimatamanumānamiti śeṣaḥ / jñānajñeyayoraikyamiti (ca) vā / jñānajñeyayoḥ sphuṭaṃ bhedasyaiva sākṣisiddhatvātkālātyayāpadiṣṭatvamanumānasyetyarthaḥ / anenānupalabdherityetadupalabdhivirodhāditi ca vyākhyātam / nanu bhedagrāhakaṃ pratyakṣaṃ bhrāntamiti cenna / bādhakābhāvāt / anumānaṃ bādhakamiti tu na vācyam / pratyakṣasyānumānato balavattvāt / anyathā kālātītatocchedaprasaṅgāt / pratyakṣasya bhrā(nti)ntatve 'numānaprāmāṇyaṃ tasmiṃśca pratyakṣasya bhrāntatvamityanyonyāśrayatvācceti / *8,353* anumānavirodhaṃ cānumānasya pratipādayituṃ sūtram oṃ kṣaṇikatvācca oṃ // iti / tadvayācaṣṭe kṣaṇikatvācceti // kṣaṇikatvāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशुतरविनाशित्वादित्यर्थः । नच ज्ञानस्य क्षणिकत्वं भ्रान्तम् । अबाधितप्र(तीति)त्ययसिद्धत्वात् । स्थिररूपतः आशुतरविनाशितारहित(त्वात्)त्वतः । अनुस्मृतेश्चेत्याद्युक्तप्रकारेण । अत्र क्षणिकत्वाक्षणिकत्वलक्षणविरुद्धधर्माध्यासं भेदहेतुं वदताऽन्तरबाह्यत्वादिरनेको विरुद्धधर्मसंसर्ग उपलक्षितो बोद्धव्यः । *८,३५४* एवं प्रत्येकं निराकृतानि बौद्धमतानि साधारणदोषेण दूषयितुं सूत्रम् ॐ सवर्थानुपपत्तेश्च ॐ ॥ इति । तद्वयाख्याति सर्वेति ॥ सर्वथानुपपत्तेश् च

āśutaravināśitvādityarthaḥ / naca jñānasya kṣaṇikatvaṃ bhrāntam / abādhitapra(tīti)tyayasiddhatvāt / sthirarūpataḥ āśutaravināśitārahita(tvāt)tvataḥ / anusmṛteścetyādyuktaprakāreṇa / atra kṣaṇikatvākṣaṇikatvalakṣaṇaviruddhadharmādhyāsaṃ bhedahetuṃ vadatā'ntarabāhyatvādiraneko viruddhadharmasaṃsarga upalakṣito boddhavyaḥ / *8,354* evaṃ pratyekaṃ nirākṛtāni bauddhamatāni sādhāraṇadoṣeṇa dūṣayituṃ sūtram oṃ savarthānupapatteśca oṃ // iti / tadvayākhyāti sarveti // sarvathānupapatteś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां नैकस्मिन्नधिकरणम् ॥ ॥ ॐ नैकस्मिन्नसम्भवात् ॐ ॥ जैनमतमत्र निराक्रियते । निराकार्यांशज्ञापनाय तदुपन्यस्यति आहेति ॥ नैकस्मिन्न् असंभवात्

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ naikasminnadhikaraṇam // // oṃ naikasminnasambhavāt oṃ // jainamatamatra nirākriyate / nirākāryāṃśajñāpanāya tadupanyasyati āheti // naikasminn asaṃbhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षपणक इति वर्तते । स्वप्रभं स्वप्रकाशं, देहस्य मानं परिमाणमिव मानं यस्यासौ तथोक्तः । अत्र देहमानत्वमेव विप्रतिपन्नो ऽर्थः । स्वप्रभत्वं तु सम्मतमेवास्माकम् । यद्वा स्वप्रभमिति क्रियाविशेषणम् । विना प्रमाणेन स्वीयया प्रभयोत्प्रेक्ष्यैव वक्तीति । अथवानेन देहपरिमाणत्वे जैनोक्तं प्रमाणाभावसमनुवदति । तत्र स्वशब्देन स्वीयो देह उच्यते । तत्र प्रभा यस्यासौ तथोक्तः । तथाच प्रयोगः । देवदत्तात्मा, तद्देह एव, तत्र सर्वत्रैव च विद्यते । तत्रैव तत्र सर्वत्रैव च स्वासाधारणगुणाधारतयोपलम्भात् । यो यत्रैव, यत्र सवर्त्रैव स्वासाधारणगुणाधारतयोपलभ्यते, स तत्रैव, तत्र सर्वत्र च विद्यते । यथा देवदत्तगृह एव तत्र सर्वत्रैव चोपलभ्यमानस्वासाधारणभास्वरत्वादिगुणः प्रदीपः । तथाचायं तस्मात्तथेति । अन्यथा कमनीयतनयालिङ्गनेन सर्वत्राह्ला(दाक)दकरस्य (स्व)सुखस्याननुभवप्रसङ्गः । तथाच सर्वाङ्गीणरोमाञ्चादिकार्यानुदयः स्यादिति । यद्वा प्रदीपस्येव स्वानपायिनी प्रभा यस्यासौ स्वप्रभ इति । *८,३७४* अत्रात्मनः कायपरिमाणत्वनिरासार्थं सूत्रम् ॥ ॐ एवञ्चात्माकात्स्नर्यम् ॐ ॥ इति । तस्य तात्पर्यमाह तदपीति ॥ एवं चात्माकार्त्स्न्यम्

kṣapaṇaka iti vartate / svaprabhaṃ svaprakāśaṃ, dehasya mānaṃ parimāṇamiva mānaṃ yasyāsau tathoktaḥ / atra dehamānatvameva vipratipanno 'rthaḥ / svaprabhatvaṃ tu sammatamevāsmākam / yadvā svaprabhamiti kriyāviśeṣaṇam / vinā pramāṇena svīyayā prabhayotprekṣyaiva vaktīti / athavānena dehaparimāṇatve jainoktaṃ pramāṇābhāvasamanuvadati / tatra svaśabdena svīyo deha ucyate / tatra prabhā yasyāsau tathoktaḥ / tathāca prayogaḥ / devadattātmā, taddeha eva, tatra sarvatraiva ca vidyate / tatraiva tatra sarvatraiva ca svāsādhāraṇaguṇādhāratayopalambhāt / yo yatraiva, yatra savartraiva svāsādhāraṇaguṇādhāratayopalabhyate, sa tatraiva, tatra sarvatra ca vidyate / yathā devadattagṛha eva tatra sarvatraiva copalabhyamānasvāsādhāraṇabhāsvaratvādiguṇaḥ pradīpaḥ / tathācāyaṃ tasmāttatheti / anyathā kamanīyatanayāliṅganena sarvatrāhlā(dāka)dakarasya (sva)sukhasyānanubhavaprasaṅgaḥ / tathāca sarvāṅgīṇaromāñcādikāryānudayaḥ syāditi / yadvā pradīpasyeva svānapāyinī prabhā yasyāsau svaprabha iti / *8,374* atrātmanaḥ kāyaparimāṇatvanirāsārthaṃ sūtram // oṃ evañcātmākātsnaryam oṃ // iti / tasya tātparyamāha tadapīti // evaṃ cātmākārtsnyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च पर्यायाद् अप्य् अविरोधो विकारादिभ्यः

na ca paryāyād apy avirodho vikārādibhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदन्यथाभावि तदनित्यं यच्च रूपादिमत्तदनित्यमिति व्याप्त्या । अन्यथाभावादित्युपलक्षणम् । रूपादिमत्त्वाच्चेत्यपि द्रष्टव्यम् । स्यादेतत् । सम्प्रतिपन्नव्याप्तिकव्याप्यारोपो(ण) अनिष्यव्यापकारो(पः)पणं तर्कः । अत्र च न चेद्वयाप्तिः सम्मता कथं तर्हि तर्कत्वम् । मैवम् । व्याप्यवद्वयाप्तेरपि पराभ्युपगतत्वे ऽपि तर्कत्वाविरोधात् । एवमेव क्वचिदाश्रयस्योभयासम्मतावपि न दोषः । वक्ष्यति चैतत्"परन्यायैस्तु दूषणम्ऽ; इति । *८,३८५* क्षपणोक्तं प्रमेयान्तरं निराकर्तुं सूत्रम् ॐ अन्त्यावस्थितेश्चोभयनित्यत्वादविशेषात् ॐ ॥ इति । तत्रान्त्यावस्थितेश्चेत्येतावत्तावद्वयाख्याति नित्येति ॥ अन्त्यावस्थितेश् चोभयनित्यत्वाद् अविशेषः

yadanyathābhāvi tadanityaṃ yacca rūpādimattadanityamiti vyāptyā / anyathābhāvādityupalakṣaṇam / rūpādimattvāccetyapi draṣṭavyam / syādetat / sampratipannavyāptikavyāpyāropo(ṇa) aniṣyavyāpakāro(paḥ)paṇaṃ tarkaḥ / atra ca na cedvayāptiḥ sammatā kathaṃ tarhi tarkatvam / maivam / vyāpyavadvayāpterapi parābhyupagatatve 'pi tarkatvāvirodhāt / evameva kvacidāśrayasyobhayāsammatāvapi na doṣaḥ / vakṣyati caitat"paranyāyaistu dūṣaṇam'; iti / *8,385* kṣapaṇoktaṃ prameyāntaraṃ nirākartuṃ sūtram oṃ antyāvasthiteścobhayanityatvādaviśeṣāt oṃ // iti / tatrāntyāvasthiteścetyetāvattāvadvayākhyāti nityeti // antyāvasthiteś cobhayanityatvād aviśeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ इति श्रीमन्न्यायसुधायां पत्यरधिकरणम् ॥ ॥ ॐ पत्युरसामञ्जस्यात् ॐ ॥ इह महादेवं पुरस्कृत्य प्रवर्तमानानां मतमपाक्रियते । ते चतुर्विधाः शैवाः पाशुपताः कालामुखा महाव्रताश्चेति । तेषां सत्यप्यवान्तरभेदे साधारणमेव प्रमेयं वेदवादस्यातिविरुद्धत्वादपाकर्तुमनुवदति सर्वज्ञत्वादिकैरिति ॥ पत्युर् असामञ्जस्यात्

// iti śrīmannyāyasudhāyāṃ patyaradhikaraṇam // // oṃ patyurasāmañjasyāt oṃ // iha mahādevaṃ puraskṛtya pravartamānānāṃ matamapākriyate / te caturvidhāḥ śaivāḥ pāśupatāḥ kālāmukhā mahāvratāśceti / teṣāṃ satyapyavāntarabhede sādhāraṇameva prameyaṃ vedavādasyātiviruddhatvādapākartumanuvadati sarvajñatvādikairiti // patyur asāmañjasyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः श्रुतिबलेन सदोषत्वात्पशुपतिः ईशो जगत्कर्ता न भवति । दोषि(णो)यज्ञदत्तस्येव जगत्कर्तृत्वानुपपत्तेरिति । *८,४१०* युक्त्यन्तरेण शिवस्य जगत्कर्तृत्वमपाकर्तुं सूत्रम् ॐ सम्बन्धानुपपत्तेश्च ॐ ॥ इति । तस्यार्थमाह अशरीरत्वत इति ॥ संबन्धानुपपत्तेश् च

tataḥ śrutibalena sadoṣatvātpaśupatiḥ īśo jagatkartā na bhavati / doṣi(ṇo)yajñadattasyeva jagatkartṛtvānupapatteriti / *8,410* yuktyantareṇa śivasya jagatkartṛtvamapākartuṃ sūtram oṃ sambandhānupapatteśca oṃ // iti / tasyārthamāha aśarīratvata iti // saṃbandhānupapatteś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेत्वन्तरेण शिवस्य विश्वकर्तृत्वं निराकुर्वत् ॐ अधिष्ठानानुपपत्तेश्च ॐ ॥ इति सूत्रं व्याचष्टे अधिष्ठान इति ॥ अधिष्ठानानुपपत्तेश् च

hetvantareṇa śivasya viśvakartṛtvaṃ nirākurvat oṃ adhiṣṭhānānupapatteśca oṃ // iti sūtraṃ vyācaṣṭe adhiṣṭhāna iti // adhiṣṭhānānupapatteś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यं कारकप्रयोक्तृत्वमेव कर्तृत्वं न शरीरित्वमिति । तच्च न प्रयत्नेन विना सम्भवति । न चेच्छामन्तरेण प्रयत्नः । नच ज्ञानाद्विनेच्छा । नच शरीरादृते ज्ञानम् । देहिनामेव जाग्रतां ज्ञानदर्शनात् । अदेहिनां सुप्तप्रलीनानां चादर्शनात् । ततः कर्तृत्वस्य व्यापकं शरीरं शिवाद्वयावर्तमानं तदपि व्यावर्तयतीति । *८,४१३* ननु ज्ञानजन्मन्येव शरीरस्योपयोगः । ज्ञानस्येन्द्रियजन्यत्वात् । इन्द्रियाणां च शरीरसंयोगनियमात् । नित्यज्ञानश्च भगवाञ्छिव इति किं तस्य शरीरेणेति । एवं तर्हि प्रयत्नजन्मन्येवेच्छोपयोगिनीति नित्यप्रयत्नस्येच्छापि न स्यात् । तथेच्छोत्पत्तावेव ज्ञानमुपयुज्यत इति नित्येच्छस्य ज्ञानमपि न स्यात् । *८,४१३फ़्।* अथ न प्रयत्नमात्रं कर्तृत्वम्, अपि तर्हि ज्ञानेच्छे अपि । परिदृष्टसामर्थ्यकारकप्रयोक्तृत्वं कर्तृत्वमिति हि वृद्धा इति चेत् । तथापीच्छात्यागे बाधकाभावात् । कुतश्चैवं कल्पनीयम् । कुलालादौ तथा दर्शनादिति चेत् । किं तत्र शरीरं न दृष्टम् । दृष्टमप्यनुपयुक्तमिति चेत् । किन्नियमाभावादेवमाश्रीयते, अन्यत्रोपक्षयाद्वा । नाद्यः । व्यभिचाराभावात् । शरीरप्रेरणे ऽपरं शरीरं नास्तीति चेन्न । तेनैव सशरीरत्वात् । न द्वितीयः । निरस्तत्वात् । अन्यथा ज्ञानादीनामप्यनुपयोगप्रसङ्गः । कुतश्चास्य नित्यज्ञानत्वसिद्धिः । आगमादिति चेन्न । परस्पराश्रयप्रसङ्गात् । सिद्धे ह्यागमप्रामाण्ये नित्यज्ञानेश्वरसिद्धिस्तत्सिद्धौ चागमस्य तत्प्रणीतत्वेन प्रामाण्यसिद्धिरिति । *८,४१६* उक्तदोषपरिहारमाशङ्कय तन्निरासाय सूत्रम् ॐ करणवच्चेन्न भोगादिभ्यः ॐ ॥ इति । तन्नेत्यन्तं तावद्वयाचष्टे नचेति ॥ करणवच् चेन् न भोगादिभ्यः

satyaṃ kārakaprayoktṛtvameva kartṛtvaṃ na śarīritvamiti / tacca na prayatnena vinā sambhavati / na cecchāmantareṇa prayatnaḥ / naca jñānādvinecchā / naca śarīrādṛte jñānam / dehināmeva jāgratāṃ jñānadarśanāt / adehināṃ suptapralīnānāṃ cādarśanāt / tataḥ kartṛtvasya vyāpakaṃ śarīraṃ śivādvayāvartamānaṃ tadapi vyāvartayatīti / *8,413* nanu jñānajanmanyeva śarīrasyopayogaḥ / jñānasyendriyajanyatvāt / indriyāṇāṃ ca śarīrasaṃyoganiyamāt / nityajñānaśca bhagavāñchiva iti kiṃ tasya śarīreṇeti / evaṃ tarhi prayatnajanmanyevecchopayoginīti nityaprayatnasyecchāpi na syāt / tathecchotpattāveva jñānamupayujyata iti nityecchasya jñānamapi na syāt / *8,413f.* atha na prayatnamātraṃ kartṛtvam, api tarhi jñānecche api / paridṛṣṭasāmarthyakārakaprayoktṛtvaṃ kartṛtvamiti hi vṛddhā iti cet / tathāpīcchātyāge bādhakābhāvāt / kutaścaivaṃ kalpanīyam / kulālādau tathā darśanāditi cet / kiṃ tatra śarīraṃ na dṛṣṭam / dṛṣṭamapyanupayuktamiti cet / kinniyamābhāvādevamāśrīyate, anyatropakṣayādvā / nādyaḥ / vyabhicārābhāvāt / śarīrapreraṇe 'paraṃ śarīraṃ nāstīti cenna / tenaiva saśarīratvāt / na dvitīyaḥ / nirastatvāt / anyathā jñānādīnāmapyanupayogaprasaṅgaḥ / kutaścāsya nityajñānatvasiddhiḥ / āgamāditi cenna / parasparāśrayaprasaṅgāt / siddhe hyāgamaprāmāṇye nityajñāneśvarasiddhistatsiddhau cāgamasya tatpraṇītatvena prāmāṇyasiddhiriti / *8,416* uktadoṣaparihāramāśaṅkaya tannirāsāya sūtram oṃ karaṇavaccenna bhogādibhyaḥ oṃ // iti / tannetyantaṃ tāvadvayācaṣṭe naceti // karaṇavac cen na bhogādibhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ अथ श्रीमन्न्यायसुधायां उत्पत्त्य(शक्त्य)धिकरणम् ॥ ॥ ॐ उत्पत्त्यसम्भवात् ॐ ॥ शाक्तं मतमत्रापाक्रियते । न निराकर्तव्यमेवैतत् । स्कान्दादिमतवदस्यापि पूर्वन्यायेनैव निरस्तत्वात् । यथा हि । पत्युरित्यस्य स्थाने स्कन्दस्येत्यादि पठित्वासामञ्जस्ये तदनुसारिण्यः श्रुतय उदाह्रियन्ते । सम्बन्धानुपपत्त्यादिकं च तद्विषयं योज्यते । तथा शक्तावपि वक्तुं शक्यमेव(ते) । अन्यथा स्कन्दादिशर्नमपि पृथगपाकरणीयं स्यात् । अथोच्येत । शाक्तमते पाशुपतादाचारभेदादेर्विद्यमानत्वात्तत्सिद्धान्ताविशेषो नास्तीति । तन्न । सौरादिमतेष्वपि तस्य विद्यमानत्वात् । अथ किं तेन । देवताविशेषपरिग्रहमन्तरेणोक्तार्थविरुद्धो दूष्यो ऽथर्ः सर्वत्र समान एवेति ब्रूषे । तच्छाक्ते ऽपि समानमित्यतो नैतदपि पृथगपाकरणीयमित्यत आह निराकृताविति ॥ उत्पत्त्यसंभवात्

// atha śrīmannyāyasudhāyāṃ utpattya(śaktya)dhikaraṇam // // oṃ utpattyasambhavāt oṃ // śāktaṃ matamatrāpākriyate / na nirākartavyamevaitat / skāndādimatavadasyāpi pūrvanyāyenaiva nirastatvāt / yathā hi / patyurityasya sthāne skandasyetyādi paṭhitvāsāmañjasye tadanusāriṇyaḥ śrutaya udāhriyante / sambandhānupapattyādikaṃ ca tadviṣayaṃ yojyate / tathā śaktāvapi vaktuṃ śakyameva(te) / anyathā skandādiśarnamapi pṛthagapākaraṇīyaṃ syāt / athocyeta / śāktamate pāśupatādācārabhedādervidyamānatvāttatsiddhāntāviśeṣo nāstīti / tanna / saurādimateṣvapi tasya vidyamānatvāt / atha kiṃ tena / devatāviśeṣaparigrahamantareṇoktārthaviruddho dūṣyo 'tharḥ sarvatra samāna eveti brūṣe / tacchākte 'pi samānamityato naitadapi pṛthagapākaraṇīyamityata āha nirākṛtāviti // utpattyasaṃbhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्राप्युत्पत्त्यसम्भवस्यापरिहारादिति भावः । न च कर्तुः करणम्

atrāpyutpattyasambhavasyāparihārāditi bhāvaḥ / na ca kartuḥ karaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुत इत्यत्र सूत्रम् ॐ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः ॐ ॥ इति । तस्यार्थः । शिवस्य विज्ञानादिभावे अङ्गीकृते तस्य मतस्य प्रतिषेधो न क्रियत इति । नन्विदं मतमनुमानं न वा । नाद्यः । उक्तार्थविरुद्धत्वात् । न तद्युक्तमित्यस्य चायोगात् । द्वितीये कथं तदप्रतिषेध इत्युक्तम् । कथं च न तद्युक्तमित्यत्रास्य हेतुत्वमित्यतस्तदप्रतिषेध इति निवेशयितुमुत्सूत्रं तावद्धेतुमाह ईशेति ॥ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेधः

kuta ityatra sūtram oṃ vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ oṃ // iti / tasyārthaḥ / śivasya vijñānādibhāve aṅgīkṛte tasya matasya pratiṣedho na kriyata iti / nanvidaṃ matamanumānaṃ na vā / nādyaḥ / uktārthaviruddhatvāt / na tadyuktamityasya cāyogāt / dvitīye kathaṃ tadapratiṣedha ityuktam / kathaṃ ca na tadyuktamityatrāsya hetutvamityatastadapratiṣedha iti niveśayitumutsūtraṃ tāvaddhetumāha īśeti // vijñānādibhāve vā tadapratiṣedhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः शैवपक्षो निरन्तरातीताधिकरण एवोक्तदोषो ऽतो ऽत्र न पुनर्दूष्यते पुनरुक्तिदोषभयादिति । एवं प्रत्येकमपाकृतानि त्रीण्यपि मतानि साधारणदूषणेन निराकर्तुं सूत्रम् । ॐ विप्रतिषेधाच्च ॐ इति ॥ तद्व्याचष्टे श्रुतीति ॥ विप्रतिषेधाच् च

yataḥ śaivapakṣo nirantarātītādhikaraṇa evoktadoṣo 'to 'tra na punardūṣyate punaruktidoṣabhayāditi / evaṃ pratyekamapākṛtāni trīṇyapi matāni sādhāraṇadūṣaṇena nirākartuṃ sūtram / oṃ vipratiṣedhācca oṃ iti // tadvyācaṣṭe śrutīti // vipratiṣedhāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.