Yāska: Nirukta 7

[।अथदैवतम्कान्दम्।ओम्।अथअतोदैवतम्।[७१५]] तद्यानिनामानिप्राधान्यस्तुतीनाम्देवतानाम्तद्दैवतमित्याचक्षते।[७१५] साएषादेवताउपपरीक्षा।[७१५] यत्कामऋषिर्यस्याम्देवतायामार्थपत्यमिच्छन्स्तुतिम्प्रयुङ्क्तेतद्दैवतःसमन्त्रोभवति।[७१५]। [सापुनरियम्स्तुतिश्चतुर्विधानाम्नाबन्धुभिःकर्मणारूपेनैति॥स्तुतिर्नामरूपकर्मबन्धुभिःइत्युक्तम्॥डुर्ग,।प्।७१७,॥च्फ़्॥ब्ड्।१,७] तास्त्रिविधाऋचःपरोक्षकृताःप्रत्यक्षकृताआध्यात्मिक्यश्च।[७१५] तत्रापरोक्षकृताःसर्वाभिर्नामविभक्तिभिर्युज्यन्तेप्रथमपुरुषैश्चआख्यातस्य।[७१५]

[/atha.daivatam.kāndam/om/atha.ato.daivatam/[715]] tad.yāni.nāmāni.prādhānya.stutīnām.devatānām.tad.daivatam.ity.ācakṣate/[715] sā.eṣā.devatā.upaparīkṣā/[715] yat.kāma.ṛṣir.yasyām.devatāyām.ārthapatyam.icchan.stutim.prayuṅkte.tad.daivataḥ.sa.mantro.bhavati/[715]. [sā.punar.iyam.stutiś.caturvidhā.nāmnā.bandhubhiḥ.karmaṇā.rūpena.iti..stutir.nāma.rūpa.karma.bandhubhiḥ.ity.uktam..ḍurga,.p.717,..Cf..Bḍ.1,7] tās.trividhā.ṛcaḥ.parokṣa.kṛtāḥ.pratyakṣa.kṛtā.ādhyātmikyaś.ca/[715] tatrā.parokṣa.kṛtāḥ.sarvābhir.nāma.vibhaktibhir.yujyante.prathama.puruṣaiś.ca.ākhyātasya/[715]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽइन्द्रोदिवैन्द्रईशेपृथिवीआह्।ऽऽ।ऽऽ।इन्द्रमिद्गाथिनोबृहत्।ऽऽ।ऽऽ।इन्द्रेनएतेतृत्सु१प्वेविसानाह्।ऽऽ।इन्द्रायसामगायत।ऽऽ।ऽऽ।नैन्द्रादृतेपवतेधामकिम्चन।ऽऽ।ऽऽ।इन्द्रस्यनुवीर्यानिप्रवोचम्।ऽऽ।ऽऽ।इन्द्रेकामाअयंसतऽऽ।इति।[७१७] अथप्रत्यक्षकृतामध्यमपुरुषयोगास्त्वमितिचएतेनसर्वनामन्३।ऽऽ।त्वमिन्द्रबलादधि।ऽऽ।ऽऽ।विनैन्द्रमृधोजहिऽऽ।इति।[७१७-७१८]।[ड्प्।७२१:।यत्रत्वमित्येवम्श्रूयते॥] अथअपिप्रत्यक्षकृताःस्तोतारोभवन्तिपरोक्षकृतानिस्तोतव्यानि।ऽऽ।माचिदन्यद्विशंसत।ऽऽ।ऽऽ।कन्वाअभिप्रगायत।ऽऽ।ऽऽ।उपप्रेतकुशिकाश्चेतयध्वम्।ऽऽ॥इति।[७१८] अथआध्यात्मिक्यौत्तमपुरुषयोगाअहमितिचएतेनसर्वनामन्३। यथाएतदिन्द्रोवैकुन्थस्,।लवसूक्तम्,।वाचाम्भृणीयमिति।[७१८]

``indro.diva.indra.īśe.pṛthivī.āh/''.``.indram.id.gāthino.bṛhat/''.``.indrena.ete.tṛtsu1p.vevisānāh/''.indrāya.sāma.gāyata/''.``.na.indrād.ṛte.pavate.dhāma.kim.cana/''.``.indrasya.nu.vīryāni.pra.vocam/''.``.indre.kāmā.ayaṃsata''.iti/[717] atha.pratyakṣa.kṛtā.madhyama.puruṣa.yogās.tvam.iti.ca.etena.sarva.nāman3/''.tvam.indra.balād.adhi/''.``.vi.na.indra.mṛdho.jahi''.iti/[717-718].[ḍ.p.721:.yatra.tvam.ity.evam.śrūyate..] atha.api.pratyakṣa.kṛtāḥ.stotāro.bhavanti.parokṣa.kṛtāni.stotavyāni/''.mā.cid.anyad.vi.śaṃsata/''.``.kanvā.abhi.pra.gāyata/''.``.upa.preta.kuśikāś.cetayadhvam.''..iti/[718] atha.ādhyātmikya.uttama.puruṣa.yogā.aham.iti.ca.etena.sarvanāman3/ yathā.etad.indro.vaikunthas,.lava.sūktam,.vāc.āmbhṛṇīyam.iti/[718]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोक्षकृताःप्रत्यक्षकृताश्चमन्त्राभूयिस्थाअल्पशआध्यात्मिकाह्।[७२५] अथअपिस्तुतिरेवभवतिनआशिस्वादह्।ऽऽ।इन्द्रस्यनुवीर्यानिप्रवोचम्ऽऽ।इतियथाएतस्मिन्त्सूक्ते।[७२५]। [ड्प्।७२६:।तत्रपुनराशिश्१।योज्या। किम्कारनम्। आशिसोह्यर्थेस्तुतिःप्रयुज्यते।] अथअप्याशिसेवनस्तुतिः।ऽऽ।सुचक्षाअहमक्षीभ्याम्भूयासम्सुवर्चामुखेनसुश्रुत्क्कर्णाभ्याम्भूयासम्ऽऽ।इति। तदेतद्बहुलमाध्वर्यवे।[वेदेड्=य्व्?]।याज्ञेषुचमन्त्रेषु।[७२५]।[ड्प्।७३६:।तत्रअपि॥।स्तुतिर्योज्या॥नह्यनभिस्तुतादेवताआशिसम्समर्धयति।] अथअपिशपथअभिशापौ।ऽऽ।अद्यमुरीययदियातुधानोअस्मिऽऽ।ऽऽ।अधासवीरैर्दशभिर्वियूयाऽऽ।इति।[७२५] अथअपिकस्यचिद्भावस्यआचिख्यासा।ऽऽ।नमृत्युरासीदमृतम्नतर्हि।ऽऽ।ऽऽ।तमसासीत्तमसागूऌहमग्रे।ऽऽ।[७२५] अथअपिपरिदेवनाकस्माच्चित्भावात्।ऽऽ।सुदेवोअद्यप्रपतेदनावृत्।ऽऽ।ऽऽ।नविजानामियदिवेदमस्मिइतिऽऽ।[७२५]।[एवमयमात्मनिन्दापूर्वकोविलापस्परिदेवनाइत्युच्यतेड्।७३०] अथअपिनिन्दाप्रशंसा१द्।ऽऽ।केवलाघोभवतिकेवलादी।ऽऽ।ऽऽ।भोजस्यैदम्पुस्करिनीइववेश्मऽऽ।इति।[७२५] एवमक्षसूक्तेद्यूतनिन्दाचकृषिप्रशंसाच।[७२६] एवमुच्चअवचैरभिप्रायैरृसीनाम्मन्त्रदृष्टयोभवन्ति।[७२६]।[तदपिआर्षअनुक्रमनीआम्निदानमार्षंश्चौभयमुपेक्षितव्यम्॥ड्।७३३]

parokṣa.kṛtāḥ.pratyakṣa.kṛtāś.ca.mantrā.bhūyisthā.alpaśa.ādhyātmikāh/[725] atha.api.stutir.eva.bhavati.na.āśis.vādah/''.indrasya.nu.vīryāni.pra.vocam''.iti.yathā.etasmint.sūkte/[725]. [ḍ.p.726:.tatra.punar.āśiś1.yojyā/ kim.kāranam/ āśiso.hy.arthe.stutiḥ.prayujyate.] atha.apy.āśis.eva.na.stutiḥ.''.sucakṣā.aham.akṣībhyām.bhūyāsam.suvarcā.mukhena.suśrutk.karṇābhyām.bhūyāsam''.iti/ tad.etad.bahulam.ādhvaryave.[vede.ḍ=YV?].yājñeṣu.ca.mantreṣu/[725].[ḍ.p.736:.tatra.api...stutir.yojyā..na.hy.anabhistutā.devatā.āśisam.samardhayati.] atha.api.śapatha.abhiśāpau/''.adya.murīya.yadi.yātudhāno.asmi''.``.adhā.sa.vīrair.daśabhir.vi.yūyā''.iti/[725] atha.api.kasyacid.bhāvasya.ācikhyāsā/''.na.mṛtyur.āsīd.amṛtam.na.tarhi/''.``.tamas.āsīt.tamasā.gūḷham.agre/''.[725] atha.api.paridevanā.kasmāc.cit.bhāvāt/''.sudevo.adya.prapated.anāvṛt/''.``.na.vi.jānāmi.yadi.vedam.asmi.iti''.[725].[evam.ayam.ātma.nindā.pūrvako.vilāpas.paridevanā.ity.ucyate.ḍ.730] atha.api.nindā.praśaṃsā1d/''.kevalāgho.bhavati.kevalādī/''.``.bhojasya.idam.puskarinī.iva.veśma''.iti/[725] evam.akṣa.sūkte.dyūta.nindā.ca.kṛṣi.praśaṃsā.ca/[726] evam.ucca.avacair.abhiprāyair.ṛsīnām.mantra.dṛṣṭayo.bhavanti/[726].[tad.api.ārṣa.anukramanī.ām.nidānam.ārṣaṃś.ca.ubhayam.upekṣitavyam..ḍ.733]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्येअनादिस्तदेवतामन्त्रास्तेषुदेवताउपपरीक्षा।[७३३] यद्देवतःसयज्ञोवायज्ञअङ्गम्वातद्देवताभवन्ति।[७३३]।[प्रकरणाधिसंदिग्धदेवतेषुदेवतानियमैतिन्यायः॥ड्;।प्रातह्सवनेयोविनियुज्यतेसआग्नेयःयोमाध्यन्दिनेसऐन्द्रःयस्तृतीयसवनसआदित्यः॥ड्।७३४]। अथअन्यत्रयज्ञात्प्राजापत्याइतियाज्ञिका,।नाराशंसाइतिनैरुक्ताह्।[७३३]। [ऽऽयज्ञैतिकात्थक्यह्,।अग्निरितिशाकपूनिह्ऽऽ।इति। यज्ञशब्देनचविस्नुरुच्यते।ऽऽ।विश्नुर्वैयज्ञह्ऽऽ।इतिहिविज्ञायते।ऽऽ।अग्निर्हिभूयिस्थभाक्देवतानाम्ऽऽ।इतिअतोअनाविस्कृतदेवतालिङ्गोमन्त्रआग्नेयःस्यात्। सर्वदेवताआश्रयनात्च।ऽऽ।अग्निर्वैसर्वादेवताह्,।अत्रवैसर्वावसतिदेवताइतिहविज्ञायते।ऽऽ।ड्।७३५-७३६,।] [केचित्तुयेननराःप्रशस्यन्तेसनाराशंसोमन्त्रैतिपश्यन्तोमनुष्यस्तुति१पित्येवम्मन्यन्ते। तदयुक्तम्,।नहिमनुष्यानामनाविस्कृतलिङ्गैर्मन्त्रैःस्तुतिरुपपद्यते,।दुर्बोध्यत्वात्तेषामल्पबुद्धित्वात्चमनुष्यानामिति॥ड्।७३६] अपिवासाकामदेवतास्यात्।[७३३]।[कामतोहिइच्छातस्तस्मिन्देवताकल्पयितव्या॥ड्।७३६] प्रायस्[=अधिकारड्।७३६]।देवतावा,।[अथवाबाहुल्यम्ड्।७३६]॥अस्तिह्याचारोबहुलम्लोके,।देवदेवैत्यतिथिदेवत्यम्पितृदेवत्यम्।[तत्रएवम्निर्दिस्तेततोराशेरन्यदवशिष्यतेतद्देवपितृमनुष्यानाम्साधारनम्भवति॥ड्प्।७३७]।[७३३]। याज्ञदैवतोमन्त्रह्।[७३३]। [योअनाविस्कृतदेवतालिङ्गोमन्त्रःसयाज्ञोवास्याद्दैवतोवा।ऽऽ।विस्नुर्वैयज्ञह्ऽऽ।इतिहविज्ञायते। विस्नुःपुनरादित्यएवनैरुक्तानाम्द्युस्थानेसमाम्नानात्,।ऽऽ।यत्चकिंचित्प्रवल्हितम्(एनिग्मतिचल्)।आदित्यकर्मएवतत्ऽऽ।इतिहिवक्ष्यति। तस्मादादित्यदेवतःसमन्त्रैतिस्यात्। अथवादैवतःसमन्त्रह्,।देवताअस्मिन्देवताइतिदैवतह्,।अवशिस्तम्हिदेवतात्वमग्नि७।एव,।सर्वदेवताअभिवादात्,।ऽऽ।अग्निर्वैसर्वादेवताह्ऽऽ।इतिहिविज्ञायते।ऽऽ।अग्निर्वैदेवतानाम्भूयिस्थभाक्।ऽऽ॥इतिच।ऽऽ।अपरिग्रहंश्चप्रधानगामिऽऽ।इतिन्याहह्,।तस्मादाग्नेयःसमन्त्रस्यादिति। तद्यदुपोद्घातौक्तम्।ऽऽ।नाराशंसाइतिनैरुक्ताह्ऽऽ।इतितदेवकात्थक्यशाकपूनिमतेनअवधृतम्।ऽऽ।यज्ञोअग्निर्वाऽऽ।इति,।तौहिनैरुक्ताविति॥ड्।७३७-७३८] अपिह्यदेवतादेवतावत्स्तूयन्तेयथाअश्वप्रभृतीन्योसधिपर्यन्तान्य्,।अथअप्यस्तौद्वन्द्वानि।[७३३] सनमन्येतआगन्तूनिवअर्थान्देवतानाम्,।प्रत्यक्षदृश्यमेतद्भवति। माहाभाग्याद्देवतायाएकआत्माबहुधास्तूयते,।एकस्यआत्मनोअन्येदेवाःप्रत्यङ्गानिभवन्ति।[७३३] अपिचसत्त्वानाम्प्रकृतिभूमभिरृषयःस्तुवन्तिइत्याहुःप्रकृतिसार्वनाम्न्यात्च। इतरेतरजन्मानोभवन्ति। इतरेतरप्रकृतयह्। कर्मजन्मानह्। आत्मजन्मानह्।।आत्माएवएषाम्रथोभवत्यात्माअश्वाआत्माआयुधमात्माइसु१प्। आत्मासर्वम्देवस्यदेवस्य।[७२३-७२४]

tad.ye.anādista.devatā.mantrās.teṣu.devatā.upaparīkṣā/[733] yad.devataḥ.sa.yajño.vā.yajña.aṅgam.vā.tad.devatā.bhavanti/[733].[prakaraṇād.hi.saṃdigdha.devateṣu.devatā.niyama.iti.nyāyaḥ..ḍ;.prātahsavane.yo.viniyujyate.sa.āgneyaḥ.yo.mādhyandine.sa.aindraḥ.yas.tṛtīya.savana.sa.ādityaḥ..ḍ.734]. atha.anyatra.yajñāt.prājāpatyā.iti.yājñikā,.nārāśaṃsā.iti.nairuktāh/[733]. [``yajña.iti.kātthakyah,.agnir.iti.śākapūnih''.iti/ yajña.śabdena.ca.visnur.ucyate.''.viśnur.vai.yajñah''.iti.hi.vijñāyate/''.agnir.hi.bhūyistha.bhāk.devatānām''.iti.ato.anāviskṛta.devatā.liṅgo.mantra.āgneyaḥ.syāt/ sarvadevatā.āśrayanāt.ca.''.agnir.vai.sarvā.devatāh,.atra.vai.sarvā.vasati.devatā.iti.ha.vijñāyate/''.ḍ.735-736,.] [kecit.tu.yena.narāḥ.praśasyante.sa.nārāśaṃso.mantra.iti.paśyanto.manuṣya.stuti1p.ity.evam.manyante/ tad.ayuktam,.na.hi.manuṣyānām.anāviskṛta.liṅgair.mantraiḥ.stutir.upapadyate,.durbodhyatvāt.teṣām.alpa.buddhitvāt.ca.manuṣyānām.iti..ḍ.736] api.vā.sā.kāma.devatā.syāt/[733].[kāmato.hi.icchātas.tasmin.devatā.kalpayitavyā..ḍ.736] prāyas[=adhikāra.ḍ.736].devatā.vā,.[athavā.bāhulyam.ḍ.736]..asti.hy.ācāro.bahulam.loke,.devadeva.ity.atithi.devatyam.pitṛdevatyam.[tatra.evam.nirdiste.tato.rāśer.anyad.avaśiṣyate.tad.deva.pitṛ.manuṣyānām.sādhāranam.bhavati..ḍ.p.737]/[733]. yājña.daivato.mantrah/[733]. [yo.anāviskṛta.devatā.liṅgo.mantraḥ.sa.yājño.vā.syād.daivato.vā/''.visnur.vai.yajñah''.iti.ha.vijñāyate/ visnuḥ.punar.āditya.eva.nairuktānām.dyu.sthāne.samāmnānāt,.''.yat.ca.kiṃcit.pravalhitam(enigmatical).āditya.karma.eva.tat''.iti.hi.vakṣyati/ tasmād.āditya.devataḥ.sa.mantra.iti.syāt/ athavā.daivataḥ.sa.mantrah,.devatā.asmin.devatā.iti.daivatah,.avaśistam.hi.devatātvam.agni7.eva,.sarva.devatā.abhivādāt,.''.agnir.vai.sarvā.devatāh''.iti.hi.vijñāyate/''.agnir.vai.devatānām.bhūyistha.bhāk.''..iti.ca/''.aparigrahaṃś.ca.pradhāna.gāmi''.iti.nyāhah,.tasmād.āgneyaḥ.sa.mantra.syād.iti/ tad.yad.upodghāta.uktam.''.nārāśaṃsā.iti.nairuktāh''.iti.tad.eva.kātthakya.śākapūni.matena.avadhṛtam.''.yajño.agnir.vā''.iti,.tau.hi.nairuktāv.iti..ḍ.737-738] api.hy.adevatā.devatāvat.stūyante.yathā.aśva.prabhṛtīny.osadhi.paryantāny,.atha.apy.astau.dvandvāni/[733] sa.na.manyeta.āgantūn.iva.arthān.devatānām,.pratyakṣa.dṛśyam.etad.bhavati/ māhābhāgyād.devatāyā.eka.ātmā.bahudhā.stūyate,.ekasya.ātmano.anye.devāḥ.pratyaṅgāni.bhavanti/[733] api.ca.sattvānām.prakṛti.bhūmabhir.ṛṣayaḥ.stuvanti.ity.āhuḥ.prakṛti.sārvanāmnyāt.ca/ itaretara.janmāno.bhavanti/ itaretara.prakṛtayah/ karma.janmānah/ ātma.janmānah/.ātmā.eva.eṣām.ratho.bhavaty.ātmā.aśvā.ātmā.āyudham.ātmā.isu1p/ ātmā.sarvam.devasya.devasya/[723-724]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिस्रएवदेवताइतिनैरुक्ताह्,।अग्निःपृथिवीस्थानस्वायुर्वाइन्द्रोवाअन्तरिक्षस्थानह्,।सूर्योद्युस्थानह्।[७४५] तासाम्माहाभाग्यादेकएकस्याअपिबहूनिनामधेयानिभवन्त्य्। अपिवाकर्मपृथक्त्वाद्यथाहोताअध्वर्युर्ब्रह्माउद्गाताइत्येकस्यसतस्।[७४५] अपिवापृथकेवस्युह्,।पृथखिस्तुतयोभवन्तितथाअभिधानानि।[७४५] यथोएतत्कर्मपृथक्त्वादितिबहु१पपिविभज्यकर्माणिकुर्युह्।[७४५] तत्रसंस्थानएकत्वम्सम्भोगएकत्वम्चौपेक्षितव्यम्।[७४५] यथापृथिवीआम्मनुष्याःपशु१प्देवाइतिस्थानएकत्वम्सम्भोगएकत्वंश्चदृश्यते।[७४५] यथापृथिवीआःपर्जन्येनचवायुआदित्याभ्यांश्च,।सम्भोगोअग्निनाचैतरस्यलोकस्य,।तत्रएतत्नररास्थ्रमिव।[७४५]।( )

tisra.eva.devatā.iti.nairuktāh,.agniḥ.pṛthivī.sthānas.vāyur.vā.indro.vā.antarikṣa.sthānah,.sūryo.dyu.sthānah/[745] tāsām.māhābhāgyād.eka.ekasyā.api.bahūni.nāmadheyāni.bhavanty/ api.vā.karma.pṛthaktvād.yathā.hotā.adhvaryur.brahmā.udgātā.ity.ekasya.satas/[745] api.vā.pṛthak.eva.syuh,.pṛthak.hi.stutayo.bhavanti.tathā.abhidhānāni/[745] yatho.etat.karma.pṛthaktvād.iti.bahu1p.api.vibhajya.karmāṇi.kuryuh/[745] tatra.saṃsthāna.ekatvam.sambhoga.ekatvam.ca.upekṣitavyam/[745] yathā.pṛthivī.ām.manuṣyāḥ.paśu1p.devā.iti.sthāna.ekatvam.sambhoga.ekatvaṃś.ca.dṛśyate/[745] yathā.pṛthivī.āḥ.parjanyena.ca.vāyu.ādityābhyāṃś.ca,.sambhogo.agninā.ca.itarasya.lokasya,.tatra.etat.nara.rāsthram.iva/[745].( )

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथआकारचिन्तनम्देवतानाम्।[७५४] पुरुषविधाःस्युरित्येकंश्चेतनावद्वधिस्तुतयोभवन्तितथाअभिधानानि।[७५४] [अपरोहेतुह्]।अथअपिपौरुसविधिकैरङ्गैःसंस्तूयन्ते।ऽऽ।ऋस्वातैन्द्रस्थविरस्यबाहू।ऽऽ।ऽऽ।यत्संगृभ्नामघवन्काआसिसित्ते।ऽऽ।[७५४] अथअपिपुरुषविधिकैर्द्रव्यसम्योगैह्।ऽऽ।आद्वाभ्याम्हरिभ्यामिन्द्रयाहि।ऽऽ ऽऽ।कल्याणीर्जायासुरनम्गृहेते।ऽऽ।[७५४] अथअपिपौरुसविधिकैःकर्मभिह्।ऽऽ ऽऽअद्धिइन्द्रपिबचप्रस्थितस्य।ऽऽ ऽऽ।आश्रुत्कर्णश्रुधीहवम्।ऽऽ७,६।[७५५]

atha.ākāra.cintanam.devatānām/[754] puruṣa.vidhāḥ.syur.ity.ekaṃś.cetanāvadvad.hi.stutayo.bhavanti.tathā.abhidhānāni/[754] [aparo.hetuh].atha.api.paurusa.vidhikair.aṅgaiḥ.saṃstūyante/''.ṛsvā.ta.indra.sthavirasya.bāhū/''.``.yat.saṃgṛbhnā.maghavan.kā.āsis.it.te/''.[754] atha.api.puruṣa.vidhikair.dravya.samyogaih/''.ā.dvābhyām.haribhyām.indra.yāhi/'' ``.kalyāṇīr.jāyā.suranam.gṛhe.te/''.[754] atha.api.paurusa.vidhikaiḥ.karmabhih/'' ``addhi.indra.piba.ca.prasthitasya/'' ``.āśrut.karṇa.śrudhī.havam/''7,6/[755]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपुरुषविधास्युरित्यपरम्।[७६१] अपितुयद्दृश्यतेअपुरुषविधम्तद्,यथाअग्निर्वायुरादित्यःपृथिवीचन्द्रमाइति।[७६१] यथोएतत्चेतनावद्वधिस्तुतयोभवन्तिइत्यचेतनान्यप्येवम्स्तूयन्तेयथाअक्षप्रभृतीन्योसधिपर्यन्तानि।[७६१] यथोएतत्पौरुसविधिकैरङ्गैःसंस्तूयन्तैत्यचेतनेष्वप्येतद्भवति। ऽऽअभिक्रन्दन्तिहरितेभिरासभिर्ऽऽ।इतिग्रावस्तुतिह्।[७६१] यथोएतत्पौरुसविधिकैर्द्रव्यसम्योगैरित्येतदपितादृशमेव।ऽऽ।सुखम्रथम्युयुजेसिन्धुरश्विनम्ऽऽ।इतिनदीस्तुतिह्।[७६१] यथोएतत्पौरुसविधिकैःकर्मभिरित्येतदपितादृशमेव।ऽऽ।होतुश्चित्पूर्वेहविसद्यमाशतऽऽ।इतिग्रावस्तुतिरेव।[७६१] अपिवाउभयविधाःस्युर्। अपिवाअपुरुषविधानामेवसताम्कर्मआत्मानएतेस्युर्,।यथायज्ञोयजमानस्य,।एषचआख्यानसमयह्।[७६१]।( )

apuruṣa.vidhā.syur.ity.aparam/[761] api.tu.yad.dṛśyate.apuruṣa.vidham.tad,yathā.agnir.vāyur.ādityaḥ.pṛthivī.candramā.iti/[761] yatho.etat.cetanāvadvad.hi.stutayo.bhavanti.ity.acetanāny.apy.evam.stūyante.yathā.akṣa.prabhṛtīny.osadhi.paryantāni/[761] yatho.etat.paurusa.vidhikair.aṅgaiḥ.saṃstūyanta.ity.acetaneṣv.apy.etad.bhavati/ ``abhi.krandanti.haritebhir.āsabhir''.iti.grāva.stutih/[761] yatho.etat.paurusa.vidhikair.dravya.samyogair.ity.etad.api.tādṛśam.eva/''.sukham.ratham.yuyujesindhur.aśvinam''.iti.nadī.stutih/[761] yatho.etat.paurusa.vidhikaiḥ.karmabhir.ity.etad.api.tādṛśam.eva/''.hotuścit.pūrve.havis.adyamāśata''.iti.grāva.stutir.eva/[761] api.vā.ubhayavidhāḥ.syur/ api.vā.apuruṣa.vidhānām.eva.satām.karma.ātmāna.ete.syur,.yathā.yajño.yajamānasya,.eṣa.ca.ākhyāna.samayah/[761].( )

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिस्रएवदेवताइत्युक्तम्पुरस्तात्,।तासाम्भक्तिसाहचर्यम्व्याख्यास्यामह्।[७६५]।[असंविज्ञातदेवतापदेमन्त्रेभक्तिआसाहचर्येनवायथादेवतागम्येतैत्येवमर्थम्भक्तिसाहचर्यमुच्यतेड्।७६५] अथएतान्यग्निभक्तीन्य्।-।अयम्लोकःप्रातःसवनम्वसन्तोगायत्रीत्रिवृत्स्तोमस्॥रथन्तरम्सामयेचदेवगनाःसमाम्नाताःप्रथमेस्थाने।[७६५] अग्नायीपृथिवीईऌआइतिस्त्रियह्।[७६५]।( ) अथअस्यकर्मवहनंश्चहविसामावाहनंश्चदेवतानाम्यच्चकिंचिद्दार्ष्तिविसयिकमग्निकर्मएवतत्।[७६५]।[यत्सम्योगादसत्यप्यग्निशब्देआग्नेयएवमन्त्रोभवतिड्।७६६] अथअस्यसंस्तविकादेवाः।[यैःसहअग्निःस्तूयते,।तद्यथाड्।७६७]।इन्द्रःसोमोवरुणःपर्जन्यऋतु१पाग्नावैस्नवम्हविस्।[७६५] नत्वृच्संस्तविकीदशतयीसुविद्यते।[७६५] अथअप्याग्नापौस्नम्हविस्नतुसंस्तवह्,।तत्रएताम्विभक्तिस्तुतिमृचमुदाहरन्ति।[७६५]

tisra.eva.devatā.ity.uktam.purastāt,.tāsām.bhakti.sāhacaryam.vyākhyāsyāmah/[765].[asaṃvijñāta.devatā.pade.mantre.bhakti.ā.sāhacaryena.vā.yathā.devatā.gamyeta.ity.evam.artham.bhakti.sāhacaryam.ucyate.ḍ.765] atha.etāny.agni.bhaktīny.-.ayam.lokaḥ.prātaḥ.savanam.vasanto.gāyatrī.trivṛt.stomas..rathantaram.sāma.ye.ca.deva.ganāḥ.samāmnātāḥ.prathame.sthāne/[765] agnāyī.pṛthivī.īḷā.iti.striyah/[765].( ) atha.asya.karma.vahanaṃś.ca.havisām.āvāhanaṃś.ca.devatānām.yac.ca.kiṃcid.dārṣti.visayikam.agni.karma.eva.tat/[765].[yat.samyogād.asaty.apy.agni.śabde.āgneya.eva.mantro.bhavati.ḍ.766] atha.asya.saṃstavikā.devāḥ.[yaiḥ.saha.agniḥ.stūyate,.tad.yathā.ḍ.767].indraḥ.somo.varuṇaḥ.parjanya.ṛtu1p.āgnāvaisnavam.havis/[765] na.tv.ṛc.saṃstavikī.daśatayīsu.vidyate/[765] atha.apy.āgnāpausnam.havis.na.tu.saṃstavah,.tatra.etām.vibhakti.stutim.ṛcam.udāharanti/[765]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽपूसात्वाइतश्च्यावयतुप्रविद्वाननस्तपशुर्भुवनस्यगोपाह्। सत्वाएतेभ्यःपरिददत्पितृभ्योअग्निर्देवेभ्यःसुविदत्रियेभ्यह्।ऽऽ।[७७०] पूसन्१।त्वाइतःप्रच्यावयतुविद्वाननस्तपशुर्भुवनस्यगोपाइत्येषहिसर्वेसाम्भूतानाम्गोपायिताआदित्यह्।[७७०] सत्वाएतेभ्यःपरिददत्पितृभ्यैतिसांशयिकस्तृतीयःपादह्।[७७०] पूसन्१।पुरस्तात्तस्यअन्वादेशैत्येकम्,।अग्निरुपरिस्तात्तस्यप्रकीर्तनाइत्यपरम्।[७७०]। ऽऽअग्निर्देवेभ्यःसुविदत्रियेभ्यह्।ऽऽ।सुविदत्रम्धनम्भवति,।विन्दतेर्वाएकौपसर्गाद्[इए।,।फ़्रोम्सु],।ददातेर्वास्याद्द्विउपसर्गात्[इए।,।फ़्रोम्सु।&।वि]।[७७०]

``pūsā.tvā.itaś.cyāvayatu.pra.vidvān.anasta.paśur.bhuvanasya.gopāh/ sa.tvā.etebhyaḥ.pari.dadat.pitṛbhyo.agnir.devebhyaḥ.suvidatriyebhyah/''.[770] pūsan1.tvā.itaḥ.pracyāvayatu.vidvān.anasta.paśur.bhuvanasya.gopā.ity.eṣa.hi.sarvesām.bhūtānām.gopāyitā.ādityah/[770] sa.tvā.etebhyaḥ.paridadat.pitṛbhya.iti.sāṃśayikas.tṛtīyaḥ.pādah/[770] pūsan1.purastāt.tasya.anvādeśa.ity.ekam,.agnir.uparistāt.tasya.prakīrtanā.ity.aparam/[770]. ``agnir.devebhyaḥ.suvidatriyebhyah/''.suvidatram.dhanam.bhavati,.vindater.vā.eka.upasargād[i.e.,.from.su],.dadāter.vā.syād.dvi.upasargāt[i.e.,.from.su.&.vi]/[770]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथएतानिइन्द्रभक्तीन्य्॥अन्तरिक्षलोकोमाध्यन्दिनम्सवनम्ग्रीस्मस्त्रिस्तुब्ः॥पञ्चदशस्तोमोबृहत्सामयेचदेवगनाःसमाम्नातामध्यमेस्थानेयाश्चस्त्रियह्। अथअस्यकर्मरसअनुप्रदानम्वृत्रवधस्। याचकाचबलक्र्तिरिन्द्रकर्मएवतत्।[७७२] अथअस्यसंस्तविकादेवाः।-।अग्निःसोमोवरुणःपूसन्१।बृहस्पतिर्ब्रह्मनस्पतिःपर्वतःकुत्सोविस्नुर्वायुह्।[७७२] अथअपिमित्रोवरुनेनसंस्तूयते,।पूसन्३।रुद्रेनचसोमस्,।अग्निनाचपूसन्१,।वातेनचपर्जन्यह्।[७७२]

atha.etāni.indra.bhaktīny..antarikṣa.loko.mādhyandinam.savanam.grīsmas.tristubḥ..pañcadaśa.stomo.bṛhat.sāma.ye.ca.deva.ganāḥ.samāmnātā.madhyame.sthāne.yāś.ca.striyah/ atha.asya.karma.rasa.anupradānam.vṛtra.vadhas/ yā.ca.kā.ca.bala.krtir.indra.karma.eva.tat/[772] atha.asya.saṃstavikā.devāḥ.-.agniḥ.somo.varuṇaḥ.pūsan1.bṛhaspatir.brahmanaspatiḥ.parvataḥ.kutso.visnur.vāyuh/[772] atha.api.mitro.varunena.saṃstūyate,.pūsan3.rudrena.ca.somas,.agninā.ca.pūsan1,.vātena.ca.parjanyah/[772]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथएतान्यादित्यभक्तीन्य् असौलोकस्,।तृतीयसवनम्वर्षाजगतीसप्तदशस्तोमोवैरूपम्साम,।येचदेवगनाःसमाम्नाताउत्तमेस्थानेआदित्यआदयःयाश्चस्त्रियह्। अथअस्यकर्मरसआदानम्रश्मिभिश्चरसआधारनम्,।यच्चकिंचित्प्रवल्हितमादित्यकर्मएवतत्।[७७९] चन्द्रमसावायुनासंवत्सरेनैतिसंस्तवह्।[७७९] एतेष्वेवस्थानव्यूहेष्वृतुछन्दस्स्तोमपृष्ठस्यभक्तिशेसमनुकल्पयीत।[७७९] शरतनुस्तुब्ःएकविंशतिस्तोमोवैराजम्सामैतिपृथिवीआयतनानि।[७७९] हेमन्तःपङ्क्तिस्त्रिनवस्तोमःशाक्वरम्सामैत्यन्तरिक्षआयतनानि।[७७९-७८०]।[ड्प्।७८१:।अनग्निलिङ्गेअपिचेत्मन्त्रेएतेषामन्यतमम्स्यात्सआग्नेयैतिप्रतिपत्तव्यम्।] च्फ़्। क्ब् २३।५।३७। शिशिरोअतिच्छन्दस्१।त्रयस्त्रिंशस्तोमस्रैवतम्सामैतिद्युभक्तीनि।[७८०]

atha.etāny.āditya.bhaktīny asau.lokas,.tṛtīya.savanam.varṣā.jagatī.saptadaśa.stomo.vairūpam.sāma,.ye.ca.deva.ganāḥ.samāmnātā.uttame.sthāne.āditya.ādayaḥ.yāś.ca.striyah/ atha.asya.karma.rasa.ādānam.raśmibhiś.ca.rasa.ādhāranam,.yac.ca.kiṃcit.pravalhitam.āditya.karma.eva.tat/[779] candramasā.vāyunā.saṃvatsarena.iti.saṃstavah/[779] eteṣv.eva.sthāna.vyūheṣv.ṛtu.chandas.stoma.pṛṣṭhasya.bhakti.śesam.anukalpayīta/[779] śarat.anustubḥ.ekaviṃśati.stomo.vairājam.sāma.iti.pṛthivī.āyatanāni/[779] hemantaḥ.paṅktis.trinava.stomaḥ.śākvaram.sāma.ity.antarikṣa.āyatanāni/[779-780].[ḍ.p.781:.anagni.liṅge.api.cet.mantre.eteṣām.anyatamam.syāt.sa.āgneya.iti.pratipattavyam.] Cf. KB 23.5.37. śiśiro.aticchandas1.trayastriṃśa.stomas.raivatam.sāma.iti.dyu.bhaktīni/[780]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्रामननात्। छन्दांसिछादनात्। स्तोमःस्तवनात्। यजुस्यजतेह्। सामसम्मितमृचा,।अस्यतेर्वा,।ऋचासमम्मेनेऐतिनैदानाह्।[७८२] गायत्रीगायतेःस्तुतिकर्मणस्,।त्रिगमनावाविपरीता।ऽऽ।गायतोमुखादुदपतत्ऽऽ।इतिचब्राह्मणम्।[७८२] उस्निकुत्स्नाताभवतिस्निह्यतेर्वास्यात्कान्तिकर्मणह्,।उस्नीसिनी[फ़ुर्णिस्हिएद्wइत्ःअतुर्बन्]।वाइत्यौपमिकम्[चोम्परतिवेल्य्]।[७८२] उस्नीसम्स्नायतेह्।[७८२] ककुब्ःककुभिनीभवति। ककुब्ःचकुब्जश्चकुजतेर्वाउब्जतेर्वा।[७८२] अनुस्तुब्ःअनुस्तोभनाद्।ऽऽ।गायत्रीमेवत्रिपदाम्सतीम्चतुर्थेनपादेनअनुस्तोभतिऽऽ।इतिचब्राह्मणम्।[७८३] बृहतीपरिबर्हनात्।[७८२] पङ्क्तिःपञ्चपदा।[७८२] त्रिस्तुब्ःस्तोभत्युत्तरपदा। कातुत्रितास्यात्,।तीर्णतमंश्छन्दस्,।त्रिवृत्वज्रस्तस्यस्तोभनीइतिवा।[७८२] ऽऽयत्त्रिरस्तोभत्तत्त्रिस्तुभस्त्रिस्तुब्ःत्वम्ऽऽ।इतिविज्ञायते।[७८३]

mantrā.mananāt/ chandāṃsi.chādanāt/ stomaḥ.stavanāt/ yajus.yajateh/ sāma.sammitam.ṛcā,.asyater.vā,.ṛcā.samam.menea.iti.naidānāh/[782] gāyatrī.gāyateḥ.stuti.karmaṇas,.tri.gamanā.vā.viparītā.''.gāyato.mukhād.udapatat''.iti.ca.brāhmaṇam/[782] usnik.utsnātā.bhavati.snihyater.vā.syāt.kānti.karmaṇah,.usnīsinī[furṇishied.witḥ.a.turban].vā.ity.aupamikam[comparatively]/[782] usnīsam.snāyateh/[782] kakubḥ.kakubhinī.bhavati/ kakubḥ.ca.kubjaś.ca.kujater.vā.ubjater.vā/[782] anustubḥ.anustobhanād.''.gāyatrīm.eva.tripadām.satīm.caturthena.pādena.anustobhati''.iti.ca.brāhmaṇam/[783] bṛhatī.paribarhanāt/[782] paṅktiḥ.pañcapadā/[782] tristubḥ.stobhaty.uttara.padā/ kā.tu.tritā.syāt,.tīrṇatamaṃś.chandas,.trivṛt.vajras.tasya.stobhanī.iti.vā/[782] ``yat.trir.astobhat.tat.tristubhas.tristubḥ.tvam''.iti.vijñāyate/[783]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगतीगततमंश्छन्दस्,।जलचरगतिर्वा।ऽऽ।जल्गल्यमानोअसृजत्ऽऽ।इतिचब्राह्मणम्।[७८५] विरात्विराजनाद्वाविराधनाद्वाविप्रापनाद्वा।[७८५] विराजनात्सम्पूर्णअक्षरा,।विराधनादूनअक्षरा,।विप्रापनादधिकअक्षरा।[७८५] पिपीलिकमध्याइत्यौपमिकम्। पिपीलिकापेलतेर्गतिकर्मणह्।[७८५] इतिइमादेवताअनुक्रान्ताह्।[७८६] सूक्तभाजोहविस्भाजर्च्भाजश्चभूयिस्थाह्,।काश्चित्निपातभाजह्।[७८६]।[ऋचःसूर्यायगीयन्तौद्वेतिइत्यर्धपञ्चमाः॥ड्।७८७,॥च्फ़्॥ब्ड्।६,५]। [निपातोहिद्विविधह्। देवताअन्तरैःसहसाधारन्येनौपस्तुतौनैघण्टुकत्वेनच। तत्रसाधारनौपस्तुतौतद्यथा।ऽऽ।विधाताधाताव्याख्यातह्। तस्यएषनिपातस्भवतिबहुदेवतायामृचि। सोमस्यराज्ञह्ऽऽ।इति। अस्याम्सोमप्रभृतिभिःसहविधातास्तूयतेसाधारन्येन। नैघण्टुकत्वेनपुनःतद्यथा।ऽऽ।पृथिवीव्याख्याता। तस्याएषनिपातोभवत्यैन्द्राग्न्यामृचि। यदिन्द्राग्नीपरमस्याम्पृथिव्याम्ऽऽ।इति। ताभ्यामिन्द्रअग्निभ्याम्सहसाधारन्येनपृथिवीनस्तूयते,।किम्तर्हि। लक्षणत्वेनैन्द्रअग्निओरेवौपादीयते॥ड्।७८८,॥च्फ़्॥णिर्।११,११-१२,१२,३०-३१,।]। [अथअयमपरोनिपातप्रकारौपेक्ष्यह्,।तद्यथाअत्यन्तनैघण्टुकम्देवताअहिधानमनत्यन्तनैघण्टुकंश्च॥ड्।७८८] अथौतअभिधानैह्[wइत्ःथेइर्छरच्तेरिस्तिचप्पेल्लतिओन्स्]।सम्युज्यहविस्चोदयतिइन्द्रायवृत्रघ्नैन्द्रायवृत्रतुरैन्द्रायअंहस्मुचैति।[७८६] तान्यप्येकेसमामनन्ति,।भूयांसितुसमाम्नानाद्,।यत्तुसंविज्ञान[चोन्वेन्तिओनलेपिथेत्]।भूतम्स्यात्प्राधान्यस्तुतितत्समामने।[७८६] अथौतकर्मभिरृषिर्देवताःस्तौतिवृत्रहापुरन्दरैति।[७८६] तान्यप्येकेसमामनन्ति,।भूयांसितुसमाम्नानाद्,।व्यञ्जनमात्रम्तुतत्तस्यअभिधानस्यभवति,।यथाब्राह्मणायबुभुक्षितायओदनम्देहि,।स्नातायअनुलेपनम्,।पिपासतेपानीयमिति।[७८६]

jagatī.gatatamaṃś.chandas,.jala.cara.gatir.vā.''.jalgalyamāno.asṛjat''.iti.ca.brāhmaṇam/[785] virāt.virājanād.vā.virādhanād.vā.viprāpanād.vā/[785] virājanāt.sampūrṇa.akṣarā,.virādhanād.ūna.akṣarā,.viprāpanād.adhika.akṣarā/[785] pipīlika.madhyā.ity.aupamikam/ pipīlikā.pelater.gati.karmaṇah/[785] iti.imā.devatā.anukrāntāh/[786] sūkta.bhājo.havis.bhāja.rc.bhājaś.ca.bhūyisthāh,.kāścit.nipāta.bhājah/[786].[ṛcaḥ.sūryāya.gīyanta.udveti.ity.ardha.pañcamāḥ..ḍ.787,..Cf..Bḍ.6,5]. [nipāto.hi.dvividhah/ devatā.antaraiḥ.saha.sādhāranyena.upastutau.naighaṇṭukatvena.ca/ tatra.sādhārana.upastutau.tad.yathā.''.vidhātā.dhātā.vyākhyātah/ tasya.eṣa.nipātas.bhavati.bahu.devatāyām.ṛci/ somasya.rājñah''.iti/ asyām.soma.prabhṛtibhiḥ.saha.vidhātā.stūyate.sādhāranyena/ naighaṇṭukatvena.punaḥ.tadyathā.''.pṛthivī.vyākhyātā/ tasyā.eṣa.nipāto.bhavaty.aindrāgnyām.ṛci/ yad.indrāgnī.paramasyām.pṛthivyām''.iti/ tābhyām.indra.agnibhyām.saha.sādhāranyena.pṛthivī.na.stūyate,.kim.tarhi/ lakṣaṇatvena.indra.agni.or.eva.upādīyate..ḍ.788,..Cf..ṇir.11,11-12,12,30-31,.]. [atha.ayam.aparo.nipāta.prakāra.upekṣyah,.tadyathā.atyanta.naighaṇṭukam.devatā.ahidhānam.anatyanta.naighaṇṭukaṃś.ca..ḍ.788] atha.uta.abhidhānaih[witḥ.their.characteristic.appellations].samyujya.havis.codayati.indrāya.vṛtraghna.indrāya.vṛtra.tura.indrāya.aṃhas.muca.iti/[786] tāny.apy.eke.samāmananti,.bhūyāṃsi.tu.samāmnānād,.yat.tu.saṃvijñāna[conventional.epithet].bhūtam.syāt.prādhānya.stuti.tat.samāmane/[786] atha.uta.karmabhir.ṛṣir.devatāḥ.stauti.vṛtrahā.purandara.iti/[786] tāny.apy.eke.samāmananti,.bhūyāṃsi.tu.samāmnānād,.vyañjana.mātram.tu.tat.tasya.abhidhānasya.bhavati,.yathā.brāhmaṇāya.bubhukṣitāya.odanam.dehi,.snātāya.anulepanam,.pipāsate.pānīyam.iti/[786]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथअतोअनुक्रमिष्यामह्। अग्निःपृथिवीस्थानस्तम्प्रथमम्व्याख्यास्यामह्।[७९१] अग्निःकस्मात्,।अग्रनीर्भवत्यग्रम्यज्ञेषुप्रनीयतेअङ्गम्नयतिसम्नममानह्।[७९१] अक्नोपनोभवतिइतिस्थौलास्थीविर्नक्नोपयतिनस्नेहयति।[७९१] त्रिभ्यआख्यात५भ्योजायतैतिशाकपूनिरिताद्,।अक्ताद्दग्धाद्वानीतात्। सखल्वेतेरकारमादत्ते,।गकारमनक्तेर्वादहतेर्वा,।नीःपरह्। तस्यएषाभवति।[७९१]

atha.ato.anukramiṣyāmah/ agniḥ.pṛthivī.sthānas.tam.prathamam.vyākhyāsyāmah/[791] agniḥ.kasmāt,.agranīr.bhavaty.agram.yajñeṣu.pranīyate.aṅgam.nayati.samnamamānah/[791] aknopano.bhavati.iti.sthaulāsthīvir.na.knopayati.na.snehayati/[791] tribhya.ākhyāta5bhyo.jāyata.iti.śākapūnir.itād,.aktād.dagdhād.vā.nītāt/ sa.khalv.eter.akāram.ādatte,.gakāram.anakter.vā.dahater.vā,.nīḥ.parah/ tasya.eṣā.bhavati/[791]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽअग्निमीऌएपुरोहितम्यज्ञस्यदेवमृत्विजम्। होतारम्रत्नधातमम्ऽऽ अग्निमीऌएअग्निम्याचामि। ईऌइरध्येषनाकर्मापूजाकर्मावा। पुरोहितोव्याख्यातोयज्ञश्च। देवोदानाद्वापीपनाद्वाद्योतनाद्वाद्युस्थानोभवतिइतिवा। योदेवःसादेवता। होतारम्ह्वाता। जुहोतेर्होताइत्यौर्णवाभह्। रत्नधातमम्रमनीयानाम्धनानाम्दातृतमम्। तस्यएषाअपराभवति।

``agnim.īḷe.purohitam.yajñasya.devam.ṛtvijam/ hotāram.ratna.dhātamam'' agnim.īḷe.agnim.yācāmi/ īḷir.adhyeṣanā.karmā.pūjā.karmā.vā/ purohito.vyākhyāto.yajñaś.ca/ devo.dānād.vā.pīpanād.vā.dyotanād.vā.dyu.sthāno.bhavati.iti.vā/ yo.devaḥ.sā.devatā/ hotāram.hvātā/ juhoter.hotā.ity.aurṇavābhah/ ratnadhātamam.ramanīyānām.dhanānām.dātṛtamam/ tasya.eṣā.aparā.bhavati/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽअग्निःपूर्वेभिरृषिभिरीड्योनूतनैरुत। सदेवामेहवक्षतिऽऽ अग्निर्यःपूर्वैरृषिभिरीऌइतव्यो।(वन्दितव्यो)।अस्माभिश्चनवतरैःसदेवानिहआवहत्विति। सनमन्येतअयमेवअग्निरित्यप्येतेउत्तरेज्योतिषीअग्नीउच्येते। ततोनुमध्यमह्।

``agniḥ.pūrvebhir.ṛṣibhir.īḍyo.nūtanair.uta/ sa.devām.eha.vakṣati'' agnir.yaḥ.pūrvair.ṛṣibhir.īḷitavyo.(vanditavyo).asmābhiś.ca.navataraiḥ.sa.devān.iha.āvahatv.iti/ sa.na.manyeta.ayam.eva.agnir.ity.apy.ete.uttare.jyotiṣī.agnī.ucyete/ tato.nu.madhyamah/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽअभिप्रवन्तसमनाइवयोषाःकल्याण्यःस्मयमानासोअग्निम्। घृतस्यधाराःसमिधोनसन्तताजुषाणोहर्यतिजातवेदाह्।ऽऽ अभिनमन्तसमनसैवयोषाह्। समनम्समननाद्वासम्मानाद्वा। कल्याण्यःस्मयमानासोअग्निमित्यौपमिकम्। घृतस्यधाराउदकस्यधाराह्। समिधोनसन्तनसतिराप्नोतिकर्मावानमतिकर्मावा। ताजुषाणोहर्यतिजातवेदाह्। हर्यतिःप्रेप्साकर्माविहर्यतिइति। ऽऽसमुद्रादूर्मिर्मधुमामुदारत्ऽऽ।इत्यादित्यमुक्तम्मन्यन्ते। ऽऽसमुद्राध्येषोअद्भ्यौदेतिऽऽ।इतिचब्राह्मणम्। अथअपिब्राह्मणम्भवति।ऽऽअग्निःसर्वादेवताह्ऽऽ।इति। तस्यौत्तराभूयसेनिर्वचनाय।

``abhi.pravanta.samanā.iva.yoṣāḥ.kalyāṇyaḥ.smayamānāso.agnim/ ghṛtasya.dhārāḥ.samidho.nasanta.tā.juṣāṇo.haryati.jātavedāh/'' abhinamanta.samanasa.iva.yoṣāh/ samanam.samananād.vā.sammānād.vā/ kalyāṇyaḥ.smayamānāso.agnim.ity.aupamikam/ ghṛtasya.dhārā.udakasya.dhārāh/ samidho.nasanta.nasatir.āpnoti.karmā.vā.namati.karmā.vā/ tā.juṣāṇo.haryati.jātavedāh/ haryatiḥ.prepsā.karmā.viharyati.iti/ ``samudrād.ūrmir.madhumām.udārat''.ity.ādityam.uktam.manyante/ ``samudrād.hy.eṣo.adbhya.udeti''.iti.ca.brāhmaṇam/ atha.api.brāhmaṇam.bhavati.``agniḥ.sarvā.devatāh''.iti/ tasya.uttarā.bhūyase.nirvacanāya/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽइन्द्रम्मित्रम्वरुणमग्निमाहुरथोदिव्यःससुपर्णोगरुत्मान्। एकम्सद्विप्राबहुधावदन्त्यग्निम्यमम्मातरिश्वानमाहुह्।ऽऽ।(ऋव्।१,१६४,४६) इममेवअग्निम्महान्तमात्मानमेकमात्मानम्बहुधामेधाविनोवदन्ति। इन्द्रम्मित्रम्वरुणमग्निम्दिव्यंश्चगरुत्मन्तम्। दिव्योदिविजह्। गरुत्मान्गरणवान्गुरुआत्मामहाआत्माइतिवा। यस्तुसूक्तम्भजतेयस्मैहविर्निरुप्यतेअयमेवसोअग्निर्। निपातमेवएतेउत्तरेज्योतिषीएतेननामधेयेनभजेते।

``indram.mitram.varuṇam.agnim.āhur.atho.divyaḥ.sa.suparṇo.garutmān/ ekam.sad.viprā.bahudhā.vadanty.agnim.yamam.mātariśvānam.āhuh/''.(ṛV.1,164,46) imam.eva.agnim.mahāntam.ātmānam.ekam.ātmānam.bahudhā.medhāvino.vadanti/ indram.mitram.varuṇam.agnim.divyaṃś.ca.garutmantam/ divyo.divijah/ garutmān.garaṇavān.guru.ātmā.mahā.ātmā.iti.vā/ yas.tu.sūktam.bhajate.yasmai.havir.nirupyate.ayam.eva.so.agnir/ nipātam.eva.ete.uttare.jyotiṣī.etena.nāmadheyena.bhajete/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातवेदस्१।कस्मात्। जातानिवेद,।जातानिवाएनम्विदुर्,।जातेजातेविद्यतैतिवा,।जातवित्तोवाजातधनस्,।जातविद्योजातप्रज्ञानस्।[८०२] ऽऽयत्तत्जातःपशूनविन्दतैतितत्जाअतवेदसोजातवेदस्त्वम्ऽऽ।इतिब्राह्मणम्।[८०२] ऽऽतस्मात्सर्वानृतून्पशु१पग्निमभिसर्पन्तिऽऽ।इतिच।[८०२] तस्यएषाभवति।[८०२] [अपस्सगेइन्थेलोङ्गेर्रेचेन्सिओन्]

jātavedas1.kasmāt/ jātāni.veda,.jātāni.vā.enam.vidur,.jāte.jāte.vidyata.iti.vā,.jāta.vitto.vā.jāta.dhanas,.jāta.vidyo.jāta.prajñānas/[802] ``yat.tat.jātaḥ.paśūn.avindata.iti.tat.jāatavedaso.jātavedastvam''.iti.brāhmaṇam/[802] ``tasmāt.sarvān.ṛtūn.paśu1p.agnim.abhisarpanti''.iti.ca/[802] tasya.eṣā.bhavati/[802] [a.passage.in.the.loṅger.recension]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽप्रनूनम्जातवेदसमश्वम्हिनोतवाजिनम्। इदम्नोबर्हिरासदेऽऽ।][८०४] प्रहिनुतजातवेदसम्कर्मभिःसमश्नुवानम्। अपिवाउपमाअर्थेस्यादश्वमिवजातवेदसमिति। इदम्नोबर्हिरासीदत्विति। तदेतदेकमेवजातवेदसम्गायत्रम्तृचम्दशतयीसुविद्यते।[८०४] यत्तुकिंचिदाग्नेयम्तत्जातवेदसानाम्स्थानेयुज्यते।[८०४] स[स्तुदेन्त्]।नमन्येतअयमेवअग्निरित्य्,।अप्येतेउत्तरेज्योतिषीजातवेदसीउच्येते। ततोनुमध्यमह्।[८०४] ऽऽअभिप्रवन्तसमनाइवयोषाइति। तत्पुरस्ताद्व्याख्यातम्।[८०४] अथअसावादित्य।ऽऽ।उदुत्यम्जातवेदसम्ऽऽ।इति,।तदुपरिष्टाद्व्याख्यास्यामह्।[८०४] यस्तुसूक्तम्भजतेयस्मैहविस्निरुप्यतेअयमेवसोअग्निर्जातवेदस्१। निपातमेवएतेउत्तरेज्योतिषीएतेननामधेयेनभजेते।[८०४]

``pra.nūnam.jātavedasam.aśvam.hinota.vājinam/ idam.no.barhir.āsade''.][804] prahinuta.jātavedasam.karmabhiḥ.samaśnuvānam/ api.vā.upamā.arthe.syād.aśvam.iva.jātavedasam.iti/ idam.no.barhir.āsīdatv.iti/ tad.etad.ekam.eva.jātavedasam.gāyatram.tṛcam.daśatayīsu.vidyate/[804] yat.tu.kiṃcid.āgneyam.tat.jātavedasānām.sthāne.yujyate/[804] sa[student].na.manyeta.ayam.eva.agnir.ity,.apy.ete.uttare.jyotiṣī.jātavedasī.ucyete/ tato.nu.madhyamah/[804] ``abhi.pravanta.samanā.iva.yoṣā.iti/ tat.purastād.vyākhyātam/[804] atha.asāv.āditya.''.ud.u.tyam.jātavedasam''.iti,.tad.upariṣṭād.vyākhyāsyāmah/[804] yas.tu.sūktam.bhajate.yasmai.havis.nirupyate.ayam.eva.so.agnir.jātavedas1/ nipātam.eva.ete.uttare.jyotiṣī.etena.nāmadheyena.bhajete/[804]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैश्वानरःकस्माद्विश्वान्नरान्नयतिविश्वएनम्नरानयन्तिइतिवा।(७।२१) अपिवाविश्वानरएवस्यात्प्रत्यृतःसर्वाणिभूतानि,।तस्यवैश्वानरह्। तस्यएषाभवति।[८०६]

vaiśvānaraḥ.kasmād.viśvān.narān.nayati.viśva.enam.narā.nayanti.iti.vā/(7/21) api.vā.viśvānara.eva.syāt.pratyṛtaḥ.sarvāṇi.bhūtāni,.tasya.vaiśvānarah/ tasya.eṣā.bhavati/[806]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽवैश्वानरस्यसुमति७।स्यामराजाहिकम्भुवनानामभिश्रीह्। इतोजातोविश्वमिदम्विचस्तेवैश्वानरोयततेसूर्येन।ऽऽ।[८०७] इतोजातःसर्वमिदमभिविपश्यति। वैश्वानरःसम्यततेसूर्येन। राजायःसर्वेसाम्भूतानामभिश्रयनीयस्तस्यवयम्वैश्वानरस्यकल्याण्याम्मति७।स्यामैति।[८०७] तत्कोवैश्वानरस्,।मध्यमैत्याचार्याह्,।वर्षकर्मणाह्येनम्स्तौति।[८०७]

``vaiśvānarasya.sumati7.syāma.rājā.hi.kam.bhuvanānām.abhi.śrīh/ ito.jāto.viśvam.idam.vi.caste.vaiśvānaro.yatate.sūryena/''.[807] ito.jātaḥ.sarvam.idam.abhivipaśyati/ vaiśvānaraḥ.samyatate.sūryena/ rājā.yaḥ.sarvesām.bhūtānām.abhiśrayanīyas.tasya.vayam.vaiśvānarasya.kalyāṇyām.mati7.syāma.iti/[807] tat.ko.vaiśvānaras,.madhyama.ity.ācāryāh,.varṣa.karmaṇā.hy.enam.stauti/[807]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽप्रनूमहित्वम्वृसभस्यवोचम्यम्पूरवोवृत्रहनम्सचन्ते। वैश्वानरोदस्युमग्निर्जघन्वानधूनोत्कास्थाअवशम्बरम्भेत्।ऽऽ।[८०९] प्रब्रवीमितन्महत्त्वम्माहाभाग्यम्वृसभस्यवर्षितृ६।अपाम्।(७,२२) यम्पूरु१प्पूरयितव्यामनुष्यावृत्रहनम्मेघहनम्सचन्तेसेवन्तेवर्षकामाह्।[८०९] दस्युर्दस्यतेःक्षयअर्थादुपदस्यन्त्यस्मिन्रसाह्,।उपदासयतिकर्माणि।[८०९] तमग्निर्वैश्वानरोअघ्नन्न्,।अवाधूनोदपःकास्था,।अभिनत्शम्बरम्मेघम्।[८०९] अथअसावादित्यैतिपूर्वेयाज्ञिकाह्।[८०९] एषाम्लोकानाम्रोहेनसवनानाम्रोहआम्नातस्। रोहात्प्रत्यवरोहश्चिकीर्षितस्। तामनुकृतिम्।[चिकीर्षन्]।होताआग्निमारुतेशस्त्रेवैश्वानरीयेनसूक्तेनप्रतिपद्यते[प्रारभते]।[८०९] सोअपिनस्तोत्रियमाद्रियेत,।आग्नेयस्हिभवति।।[ ] ततआगच्छतिमध्यमस्थानादेवताःरुद्रंश्चमरुतश्च। ततोअग्निमिहस्थानमत्रएवस्तोत्रियम्शंसति।[८०९] अथअपिवैश्वानरीयस्द्वादशकपालस्भवत्येतस्यहिद्वादशविधम्कर्म।[८०९] ऽऽअसौवाआदित्योअग्निर्वैश्वानरह्ऽऽ।इति।[८१०] अथअपिनिवित्सौर्यवैश्वानरीभवति।ऽऽ।आयोद्याम्भात्यापृथिवीम्ऽऽ।इति।[८१०] एसहिद्यावापृथिवीआवाभासयति।[८१०] अथअपिछान्दोमिकम्सूक्तम्सौर्यवैश्वानरम्भवति।ऽऽ।दिविपृष्ठोअरोचतऽऽ।इति। एसहिदिविपृष्ठोअरोचतैति।[८१०] अथअपिहविस्पान्तीयम्सूक्तम्सौर्यवैश्वानरम्भवति।[८१०] अयमेवअग्निर्वैश्वानरैतिशाकपूनिर्। विश्वानरावित्यप्येतेउत्तरेज्योतिषी। वैश्वानरोअयम्[अग्निःट्]।यत्ताभ्याम्जायते।[८१०] कथम्त्वयमेताभ्याम्जायतैति।[८१०] यत्रवैद्युतःशरनमभिहन्ति,।यावदनुपात्तस्भवतिमध्यमधर्मएवतावद्भवत्युदकैन्धनःशरीरौपशमनह्( )।[८१०] उपादीयमानएवअयम्[अग्निःट्]।सम्पद्यतौदकौपशमनःशरीरदीप्तिह्।[८१०] अथआदित्यादुदीचिप्रथमसमावृत्तआदित्ये,।कंसम्[चोप्पेर्]।वामनिम्[च्रिस्तल्]।वापरिमृज्यप्रतिस्वरे[अफ़ोचुस्]।यत्रशुस्कगोमयमसंस्पर्शयन्धारयतितत्प्रदीप्यते,।सोअयमेवसम्पद्यते।[८१०-८११] अथअप्याह।ऽऽ।वैश्वानरोयततेसूर्येनैति।ऽऽ।[८११: नचपुनरात्मनाआत्मासम्यतते। अन्येनएवअन्यःसम्यतत। इतिइमम्[अग्निम्ट्]।आदधात्य्[किन्द्लेस्]।अमुतोअमुस्यरश्मयःप्रादुर्भवन्ति। इतोअस्यअर्चिसस्तयोर्भाषोःसंसङ्गम्दृष्ट्वाएवमवक्ष्यत्।[८११] अथयान्येतान्यौत्तमिकानि[उत्तमस्थानदेवताविशेषस्तुतिअर्थानि]।सूक्तानिभागानिवासावित्रानिवासौर्यानिवापौस्नानिवावैस्नवानिवा।[वैश्वदेव्यानिवा]।तेषुवैश्वानरीयाःप्रवादा[एxप्रेस्सिओन्]।अभविष्यन्न्। आदित्यकर्मणाचएनमस्तौस्यन्नित्य्,।उदेसिइत्य्,।अस्तमेसिइति,।विपर्येसिइति।[८११] आग्नेयेष्वेवहिसूक्तेष्व्वैश्वानरीयाःप्रवादाभवन्त्य्। अग्निकर्मणाचएनम्[वैश्वानरम्ट्]।स्ताउतिइति,।वहसिइति,।पचसिइति,।दहतिइति।[८११] यथोएतद्वर्षकर्मणाह्येनम्स्तौतिइत्यस्मिन्नप्येतदुपपद्यते।[८११] ऽऽसमानमेतदुदकमुच्चैत्यवचाहभिह्। भुमिम्पर्जन्याजिन्वन्तिदिवम्जिन्वन्त्यग्नयह्।ऽऽ। इतिसानिगदव्याख्या।

``pra.nū.mahitvam.vṛsabhasya.vocam.yam.pūravo.vṛtrahanam.sacante/ vaiśvānaro.dasyum.agnir.jaghanvān.adhūnot.kāsthā.ava.śambaram.bhet/''.[809] prabravīmi.tan.mahattvam.māhābhāgyam.vṛsabhasya.varṣitṛ6.apām/(7,22) yam.pūru1p.pūrayitavyā.manuṣyā.vṛtrahanam.meghahanam.sacante.sevante.varṣa.kāmāh/[809] dasyur.dasyateḥ.kṣaya.arthād.upadasyanty.asmin.rasāh,.upadāsayati.karmāṇi/[809] tam.agnir.vaiśvānaro.aghnann,.avādhūnod.apaḥ.kāsthā,.abhinat.śambaram.megham/[809] atha.asāv.āditya.iti.pūrve.yājñikāh/[809] eṣām.lokānām.rohena.savanānām.roha.āmnātas/ rohāt.pratyavarohaś.cikīrṣitas/ tām.anukṛtim.[cikīrṣan].hotā.āgnimārute.śastre.vaiśvānarīyena.sūktena.pratipadyate[prārabhate]/[809] so.api.na.stotriyam.ādriyeta,.āgneyas.hi.bhavati/.[ ] tata.āgacchati.madhyama.sthānā.devatāḥ.rudraṃś.ca.marutaś.ca/ tato.agnim.iha.sthānam.atra.eva.stotriyam.śaṃsati/[809] atha.api.vaiśvānarīyas.dvādaśa.kapālas.bhavaty.etasya.hi.dvādaśa.vidham.karma/[809] ``asau.vā.ādityo.agnir.vaiśvānarah''.iti/[810] atha.api.nivit.saurya.vaiśvānarī.bhavati.''.ā.yo.dyām.bhātyā.pṛthivīm''.iti/[810] esa.hi.dyāvā.pṛthivī.āv.ābhāsayati/[810] atha.api.chāndomikam.sūktam.saurya.vaiśvānaram.bhavati.''.divi.pṛṣṭho.arocata''.iti/ esa.hi.divi.pṛṣṭho.arocata.iti/[810] atha.api.havis.pāntīyam.sūktam.saurya.vaiśvānaram.bhavati/[810] ayam.eva.agnir.vaiśvānara.iti.śākapūnir/ viśvānarāv.ity.apy.ete.uttare.jyotiṣī/ vaiśvānaro.ayam[agniḥ.ṭ].yat.tābhyām.jāyate/[810] katham.tv.ayam.etābhyām.jāyata.iti/[810] yatra.vaidyutaḥ.śaranam.abhihanti,.yāvad.anupāttas.bhavati.madhyama.dharma.eva.tāvad.bhavaty.udaka.indhanaḥ.śarīra.upaśamanah( )/[810] upādīyamāna.eva.ayam[agniḥ.ṭ].sampadyata.udaka.upaśamanaḥ.śarīra.dīptih/[810] atha.ādityād.udīci.prathama.samāvṛtta.āditye,.kaṃsam[copper].vā.manim[cristal].vā.parimṛjya.pratisvare[a.focus].yatra.śuska.gomayam.asaṃsparśayan.dhārayati.tat.pradīpyate,.so.ayam.eva.sampadyate/[810-811] atha.apy.āha/''.vaiśvānaro.yatate.sūryena.iti/''.[811: na.ca.punar.ātmanā.ātmā.samyatate/ anyena.eva.anyaḥ.samyatata/ iti.imam[agnim.ṭ].ādadhāty[kindles].amuto.amusya.raśmayaḥ.prādurbhavanti/ ito.asya.arcisas.tayor.bhāṣoḥ.saṃsaṅgam.dṛṣṭvā.evam.avakṣyat/[811] atha.yāny.etāny.auttamikāni[uttama.sthāna.devatā.viśeṣa.stuti.arthāni].sūktāni.bhāgāni.vā.sāvitrāni.vā.sauryāni.vā.pausnāni.vā.vaisnavāni.vā.[vaiśvadevyāni.vā].teṣu.vaiśvānarīyāḥ.pravādā[expression].abhaviṣyann/ āditya.karmaṇā.ca.enam.astausyann.ity,.udesi.ity,.astam.esi.iti,.viparyesi.iti/[811] āgneyeṣv.eva.hi.sūkteṣv.vaiśvānarīyāḥ.pravādā.bhavanty/ agni.karmaṇā.ca.enam[vaiśvānaram.ṭ].stāuti.iti,.vahasi.iti,.pacasi.iti,.dahati.iti/[811] yatho.etad.varṣa.karmaṇā.hy.enam.stauti.ity.asminn.apy.etad.upapadyate/[811] ``samānam.etad.udakam.uccaity.ava.cāhabhih/ bhumim.parjanyā.jinvanti.divam.jinvanty.agnayah/''. iti.sā.nigada.vyākhyā/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽकृस्नम्नियानम्हरयःसुपर्णाअपोवसानादिवमुत्पतन्ति। तआववृत्रन्त्सदनादृतस्यआतित्घृतेनपृथिवीव्युद्यतेऽऽ।[८२०] कृस्नम्निरयनम्रात्रिरादित्यस्य,।हरयःसुपर्णाहरनाआदित्यरश्मयह्,।तेयदाअमुतोअर्वाञ्चःपर्यावर्तन्तेसहस्थानादुदकस्यआदित्याद्,।अथघृतेनौदकेनपृथिवीव्युद्यते।[८२०] घृतमित्युदकनाम,।जिघर्तेःसिञ्चतिकर्मणह्।[८२०] अथअपिब्राह्मणम्भवति।ऽऽ।अग्निर्वाइतोवृष्टिम्समीरयति,।धामछदिवखलुवैभूत्वावर्षति,।मरुतःसृष्टाम्वृष्टिम्नयन्ति।[८२०] ऽऽयदाअसावादित्योन्यञ्च्रश्मिभिःपर्यावर्ततेअथवर्षतिइति।ऽऽ।[८२०] यथोएतद्रोहात्प्रत्यवरोहश्चिकीर्षितैत्य्। आम्नायवचनादेतद्भवति।[८२०]। [रोहात्प्रत्यवरोहैत्यर्थवादमात्रमेव॥ड्।८२२] यथोएतद्वैस्वानरीयोद्वादशकपालोभवतिइत्य्। अनिर्वचनम्कपालानिभवन्त्य्,।अस्तिहिसौर्यएककपालःपञ्चकपालश्च।[८२०] यथोएतद्ब्राह्मणम्भवतिइति। बहुभक्तिवादानिहिब्राह्मणानिभवन्ति,।पृथिवीवैश्वानरःसंवत्सरोवैश्वानरोब्राह्मणोवैश्वानरैति।[८२०]।[भक्तिर्नामगुनकल्पनाड्।८२३] यथोएतन्निवित्सौर्यवैश्वानरीभवतिइत्यस्यएवसाभवति। ऽऽयोविश्भ्योमानुसीभ्योदीदेद्ऽऽ।इत्येषहिविश्भ्योमानुसीभ्योदीप्यते।[८२०-८२१] यथोएतधविस्पान्तीयम्सूक्तम्सौर्यवैश्वानरम्भवतिइत्यस्यएवतद्भवति।७,२४।[८२१] ऽऽजमदग्निराहुतऽऽ।इति। जमदग्नयःप्रजमितअग्नयोवाप्रज्वलितअग्नयोवातैरभिहुतोभवति।[८२१] यथोएतद्धविष्पान्तीयम्सूक्तम्सौर्यवैश्वानरम्भवतिइत्यस्यएवतद्भवति।

``kṛsnam.niyānam.harayaḥ.suparṇā.apo.vasānā.divam.utpatanti/ ta.ā.vavṛtrant.sadanād.ṛtasya.āt.it.ghṛtena.pṛthivī.vyudyate''.[820] kṛsnam.nirayanam.rātrir.ādityasya,.harayaḥ.suparṇā.haranā.āditya.raśmayah,.te.yadā.amuto.arvāñcaḥ.paryāvartante.saha.sthānād.udakasya.ādityād,.atha.ghṛtena.udakena.pṛthivī.vyudyate/[820] ghṛtam.ity.udaka.nāma,.jigharteḥ.siñcati.karmaṇah/[820] atha.api.brāhmaṇam.bhavati.''.agnir.vā.ito.vṛṣṭim.samīrayati,.dhāmachad.iva.khalu.vai.bhūtvā.varṣati,.marutaḥ.sṛṣṭām.vṛṣṭim.nayanti/[820] ``yadā.asāv.ādityo.nyañc.raśmibhiḥ.paryāvartate.atha.varṣati.iti/''.[820] yatho.etad.rohāt.pratyavarohaś.cikīrṣita.ity/ āmnāya.vacanād.etad.bhavati/[820]. [rohāt.pratyavaroha.ity.arthavāda.mātram.eva..ḍ.822] yatho.etad.vaisvānarīyo.dvādaśa.kapālo.bhavati.ity/ anirvacanam.kapālāni.bhavanty,.asti.hi.saurya.eka.kapālaḥ.pañcakapālaś.ca/[820] yatho.etad.brāhmaṇam.bhavati.iti/ bahu.bhakti.vādāni.hi.brāhmaṇāni.bhavanti,.pṛthivī.vaiśvānaraḥ.saṃvatsaro.vaiśvānaro.brāhmaṇo.vaiśvānara.iti/[820].[bhaktir.nāma.guna.kalpanā.ḍ.823] yatho.etan.nivit.saurya.vaiśvānarī.bhavati.ity.asya.eva.sā.bhavati/ ``yo.viś.bhyo.mānusībhyo.dīded''.ity.eṣa.hi.viś.bhyo.mānusībhyo.dīpyate/[820-821] yatho.etad.havis.pāntīyam.sūktam.saurya.vaiśvānaram.bhavati.ity.asya.eva.tad.bhavati/7,24/[821] ``jamadagnir.āhuta''.iti/ jamadagnayaḥ.prajamita.agnayo.vā.prajvalita.agnayo.vā.tair.abhihuto.bhavati/[821] yatho.etadd.haviṣpāntīyam.sūktam.saurya.vaiśvānaram.bhavati.ity.asya.eva.tad.bhavati/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽहविस्पान्तमजरम्स्वर्विदिदिविस्पृश्यआहुतम्जुस्तमग्नि७। तस्यभर्मनेभुवनायदेवाधर्मनेकम्स्वधयाअपप्रथन्त।ऽऽ।[८२५] हविस्यत्पानीयम्,।अजरम्सूर्यविदिदिविस्पृशिअभिहुतम्जुस्तमग्नि७।तस्यभरनायचभावनायचधारनायचएतेभ्यःसर्वेभ्यःकर्मभ्योदेवाइममग्निमन्नेनअपप्रथन्त। अथअप्याह।[८२५]

``havis.pāntam.ajaram.svarvidi.divispṛśya.āhutam.justam.agni7/ tasya.bharmane.bhuvanāya.devā.dharmane.kam.svadhayā.apaprathanta/''.[825] havis.yat.pānīyam,.ajaram.sūryavidi.divispṛśi.abhihutam.justam.agni7.tasya.bharanāya.ca.bhāvanāya.ca.dhāranāya.ca.etebhyaḥ.sarvebhyaḥ.karmabhyo.devā.imam.agnim.annena.apaprathanta/ atha.apy.āha/[825]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽअपामुपस्थेमहिसाअगृभ्नतविशोराजानमुपतस्थुरृग्मियम्। आदूतोअग्निमभरद्विवस्वतोवैश्वानरम्मातरिश्वापरावतह्।ऽऽ।[८२७] अपामुपस्थौपस्थानेमहत्यन्तरिक्षलोकआसीनामहान्तैतिवा।[८२७] अगृह्णतमाध्यमिकादेवगना,।विशैवराजानमुपतस्थुर्।[८२७]। ऋग्मियमृग्मन्तमितिवाअर्चनीयमितिवापूजनीयमितिवा।[८२७] आहरद्यम्दूतोदेवानाम्विवस्वतआदित्याद्,।विवस्वान्विवासनवान्,।प्रेरितवतःपरागताद्वाअस्यअग्नेर्वैश्वानरस्यमातरिश्वानमाहर्तारमाह।[८२७] मातरिश्वन्१।वायुर्मातृ७।अन्तरिक्षेश्वसितिमातृ७।आश्वनितिइतिवा।[८२७] अथएनमेताभ्याम्सर्वाणिस्तौति।[८२७]

``apām.upasthe.mahisā.agṛbhnata.viśo.rājānam.upa.tasthur.ṛgmiyam/ ā.dūto.agnim.abharad.vivasvato.vaiśvānaram.mātariśvā.parāvatah/''.[827] apām.upastha.upasthāne.mahaty.antarikṣa.loka.āsīnā.mahānta.iti.vā/[827] agṛhṇata.mādhyamikā.deva.ganā,.viśa.iva.rājānam.upatasthur/[827]. ṛgmiyam.ṛgmantam.iti.vā.arcanīyam.iti.vā.pūjanīyam.iti.vā/[827] āharad.yam.dūto.devānām.vivasvata.ādityād,.vivasvān.vivāsanavān,.preritavataḥ.parāgatād.vā.asya.agner.vaiśvānarasya.mātariśvānam.āhartāram.āha/[827] mātariśvan1.vāyur.mātṛ7.antarikṣe.śvasiti.mātṛ7.āśvaniti.iti.vā/[827] atha.enam.etābhyām.sarvāṇi.stauti/[827]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽमूर्धाभुवोर्भवतिनक्तमग्निस्ततःसूर्योजायतेप्रातरुद्यन्। मायामूतुयज्ञियानामेतामपोयत्तूर्णिश्चरतिप्रजानन्।ऽऽ।[८२९] मूर्धामूर्तमस्मिन्धीयते,।मूर्धायःसर्वेसाम्भूतानाम्भवतिनक्तम्।[८२९] अग्निस्ततःसूर्योजायतेप्रातरुद्यन्त्सएव।[८२९] प्रज्ञाम्त्वेताम्मन्यन्तेयज्ञियानाम्देवानाम्यज्ञसम्पादिनाम्।[८२९] अपोयत्कर्मचरतिप्रजानन्त्सर्वाणिस्थानान्यनुसञ्चरतित्वरमानह्। तस्यौत्तराभूयसेनिर्वचनाय।[८२९]

``mūrdhā.bhuvor.bhavati.naktam.agnis.tataḥ.sūryo.jāyate.prātar.udyan/ māyām.ū.tu.yajñiyānām.etām.apo.yat.tūrṇiś.carati.prajānan/''.[829] mūrdhā.mūrtam.asmin.dhīyate,.mūrdhā.yaḥ.sarvesām.bhūtānām.bhavati.naktam/[829] agnis.tataḥ.sūryo.jāyate.prātar.udyant.sa.eva/[829] prajñām.tv.etām.manyante.yajñiyānām.devānām.yajña.sampādinām/[829] apo.yat.karma.carati.prajānant.sarvāṇi.sthānāny.anusañcarati.tvaramānah/ tasya.uttarā.bhūyase.nirvacanāya/[829]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽस्तोमेनहिदिविदेवासोअग्निमजीजनन्शक्तिभीरोदसिप्राम्। तमूअक्र्ण्वन्त्रेधाभूउ४।कम्सओसधीःपचतिविश्वरूपाह्।ऽऽ।[८३०] स्तोमेनहियम्दिविदेवाअग्निमजनयन्शक्तिभिःकर्मभिर्द्यावापृथिवीओरापूरणम्तमकुर्वंस्त्रेधाभावायपृथीआमन्तरिक्षेदिविइतिशाकपूनिह्।[८३०] ऽऽयदस्यदिवितृतीयम्तदसावादित्यह्ऽऽ।इतिहिब्राह्मणम्।[८३०-८३१] तदग्नीकृत्यस्तौति।(७,२३) अथएनमेतयाआदित्यीकृत्यस्तौति।[८३१]

``stomena.hi.divi.devāso.agnim.ajījanan.śaktibhī.rodasi.prām/ tam.ū.akrṇvan.tredhā.bhūu4.kam.sa.osadhīḥ.pacati.viśva.rūpāh/''.[830] stomena.hi.yam.divi.devā.agnim.ajanayan.śaktibhiḥ.karmabhir.dyāvā.pṛthivī.or.āpūraṇam.tam.akurvaṃs.tredhā.bhāvāya.pṛthī.ām.antarikṣe.divi.iti.śākapūnih/[830] ``yad.asya.divi.tṛtīyam.tad.asāv.ādityah''.iti.hi.brāhmaṇam/[830-831] tad.agnī.kṛtya.stauti/(7,23) atha.enam.etayā.ādityī.kṛtya.stauti/[831]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽयदाइतेनमदधुर्यज्ञियासोदिविदेवाःसूर्यमादितेयम्। यदाचरिस्नूमिथुनावभूतामादित्प्रापश्यन्भुवनानिविश्वा।ऽऽ।[८३२] यदाएनमदधुर्यज्ञियाःसर्वेदिविदेवाःसूर्यमादितेयमदितेःपुत्रम्।[८३२] यदाचरिस्नूमिथुनौप्रादुअभूताम्सर्वदासहचारिनावुसस्१।चआदित्यश्च।[८३२] मिथुनौकस्मात्,।मिनोतिःश्रयतिकर्मा,।थुइतिनामकरणःस्थकारस्वा,।नयतिपरोवनिर्वा,।समाश्रितावन्योन्यम्नयतोवनुतोवा।[८३२] मनुष्यमिथुनावप्येतस्मादेवमेथन्तावन्योन्यम्वनुतैतिवा।[८३२] अथएनमेतयाअग्नीकृत्यस्तौति।

``yadā.it.enam.adadhur.yajñiyāso.divi.devāḥ.sūryam.āditeyam/ yadā.carisnū.mithunāv.abhūtām.ādit.prāpaśyan.bhuvanāni.viśvā/''.[832] yadā.enam.adadhur.yajñiyāḥ.sarve.divi.devāḥ.sūryam.āditeyam.aditeḥ.putram/[832] yadā.carisnū.mithunau.prāduabhūtām.sarvadā.saha.cārināv.usas1.ca.ādityaś.ca/[832] mithunau.kasmāt,.minotiḥ.śrayati.karmā,.thu.iti.nāma.karaṇaḥ.stha.kāras.vā,.nayati.paro.vanir.vā,.samāśritāv.anyonyam.nayato.vanuto.vā/[832] manuṣya.mithunāv.apy.etasmād.eva.methantāv.anyonyam.vanuta.iti.vā/[832] atha.enam.etayā.agnī.kṛtya.stauti/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽयत्रवदेतेअवरःपरश्चयज्ञन्योःकतरोनौविवेद। आशेकुरित्सधमादम्सखायोनक्षन्तयज्ञम्कैदम्विवोचत्।ऽऽ।[८३३] यत्रविवदेतेदैव्यौहोताद्,।अयंश्चअग्निरसौचमध्यमह्।[८३३] कतरोनौयज्ञेभूयोवेदैत्याशक्नुवन्तितत्सहमदनम्समानख्यानाऋत्विजस्तेषाम्यज्ञम्समश्नुवानानाम्कोनैदम्विवक्ष्यतिइति।[८३४] तस्यौत्तराभुयसेनिर्वचनाय।[८३४]

``yatra.vadete.avaraḥ.paraś.ca.yajñanyoḥ.kataro.nau.vi.veda/ āśekur.it.sadha.mādam.sakhāyo.nakṣanta.yajñam.ka.idam.vi.vocat/''.[833] yatra.vivadete.daivyau.hotād,.ayaṃś.ca.agnir.asau.ca.madhyamah/[833] kataro.nau.yajñe.bhūyo.veda.ity.āśaknuvanti.tat.saha.madanam.samāna.khyānā.ṛtvijas.teṣām.yajñam.samaśnuvānānām.ko.na.idam.vivakṣyati.iti/[834] tasya.uttarā.bhuyase.nirvacanāya/[834]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽयावत्मात्रमुससोनप्रतीकम्सुपर्णिओवसतेमातरिश्वह्। तावद्दधात्युपयज्ञमायन्ब्राह्मणोहोतृ६।अवरोनिसीदन्।ऽऽ।[८३५] यावत्मात्रमुससःप्रत्यक्तम्भवतिप्रतिदर्शनमितिवा।[८३५] अस्त्युपमानस्यसम्प्रतिअर्थेप्रयोगैहैवनिधेहिइतियथा।[८३५] सुपर्णिअःसुपतनाएतारात्रयोवसतेमातरिश्वन्ज्योतिर्वर्णस्यतावदुपदधातियज्ञमागच्छब्राह्मणोहोताअस्यअग्नेस्तुरवतोनिसीदन्। होतृजपस्त्वनग्निर्वैश्वानरीयोभवति।[८३५] ऽऽदेवसवितरेतम्त्वावृणतेअग्निम्होत्रायसहपितृ३।वैश्वानरेनऽऽ।इति।[८३५] इदमेवअग्निम्सवितारमाहसर्वस्यप्रसवितारम्मध्यमम्वाउत्तमम्वापितारम्।[८३५] यस्तुसूक्तम्भजतेयस्मैहविस्निरुप्यतेअयमेवसोअग्निर्वैश्वानरस्। निपातमेवएतेउत्तरेज्योतिषीएतेननामधेयेनभजेतेभजेते।[८३५]

``yāvat.mātram.usaso.na.pratīkam.suparṇi.o.vasate.mātariśvah/ tāvad.dadhāty.upa.yajñam.āyan.brāhmaṇo.hotṛ6.avaro.nisīdan/''.[835] yāvat.mātram.usasaḥ.pratyaktam.bhavati.pratidarśanam.iti.vā/[835] asty.upamānasya.samprati.arthe.prayoga.iha.iva.nidhehi.iti.yathā/[835] suparṇi.aḥ.supatanā.etā.rātrayo.vasate.mātariśvan.jyotir.varṇasya.tāvad.upadadhāti.yajñam.āgaccha.brāhmaṇo.hotā.asya.agnes.turavato.nisīdan/ hotṛ.japas.tv.anagnir.vaiśvānarīyo.bhavati/[835] ``deva.savitar.etam.tvā.vṛṇate.agnim.hotrāya.saha.pitṛ3.vaiśvānarena''.iti/[835] idam.eva.agnim.savitāram.āha.sarvasya.prasavitāram.madhyamam.vā.uttamam.vā.pitāram/[835] yas.tu.sūktam.bhajate.yasmai.havis.nirupyate.ayam.eva.so.agnir.vaiśvānaras/ nipātam.eva.ete.uttare.jyotiṣī.etena.nāmadheyena.bhajete.bhajete/[835]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.