Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 4.3

तस्य इति षष्ठी-समर्थाद् इदम् इत्य् एतस्मिन् विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति । अणादयः पञ्च महोत्सर्गाः । घादयश् च प्रत्यया यथाविहितं विधीयन्ते । प्रकृतिप्रत्यय-अर्थयोः षष्ठ्य्-अर्थमात्रं तत्सम्बन्धिमात्रं च विवक्षितं, यदपरं लिङ्ग-सङ्ख्या-प्रत्यक्ष-परोक्षादिकं तत्सर्वम् अविवक्षितम् । उपगोर् इदम् औपगवम् । कापटवम् । राष्ट्रियम् । अवारपारीणम् । अनन्तरादिष्व् अनभिधानान् न भवति, देवदत्तस्य अनन्तरम् इति । संवहेस्तुरणिट् च । संवोढुः स्वं सांवहित्रम् । सिद्धः एवात्राण्, इडर्थम् उपसङ्ख्यानम् । आग्नीधः शरणे रण् भं च । आग्नीध्रम् । समिधामाधाने षेण्यण् । सामिधेन्यो मन्त्रः । सामिधेनी ऋक् ॥ रथाद्यत्

tasya iti ṣaṣṭhī-samarthād idam ity etasmin viṣaye yathāvihitaṃ pratyayo bhavati / aṇādayaḥ pañca mahotsargāḥ / ghādayaś ca pratyayā yathāvihitaṃ vidhīyante / prakṛtipratyaya-arthayoḥ ṣaṣṭhy-arthamātraṃ tatsambandhimātraṃ ca vivakṣitaṃ, yadaparaṃ liṅga-saṅkhyā-pratyakṣa-parokṣādikaṃ tatsarvam avivakṣitam / upagor idam aupagavam / kāpaṭavam / rāṣṭriyam / avārapārīṇam / anantarādiṣv anabhidhānān na bhavati, devadattasya anantaram iti / saṃvahesturaṇiṭ ca / saṃvoḍhuḥ svaṃ sāṃvahitram / siddhaḥ evātrāṇ, iḍartham upasaṅkhyānam / āgnīdhaḥ śaraṇe raṇ bhaṃ ca / āgnīdhram / samidhāmādhāne ṣeṇyaṇ / sāmidhenyo mantraḥ / sāmidhenī ṛk // rathādyat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पत्रपूर्वा दञ्

patrapūrvā dañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पतन्ति तेन इति पत्रम् अश्वादिकं वाहनम् उच्यते । तत्पूर्वाद् रथ-शब्दात् अञ् प्रत्ययो भवति तस्य+इदम् इत्य् एतस्मिन् विषये । पूर्वस्य यतो ऽपवादः । आश्वरथं चक्रम् । औष्ट्ररथम् । गार्दभरथम् ॥ पत्र-अध्वर्यु-परिषदश् च

patanti tena iti patram aśvādikaṃ vāhanam ucyate / tatpūrvād ratha-śabdāt añ pratyayo bhavati tasya+idam ity etasmin viṣaye / pūrvasya yato 'pavādaḥ / āśvarathaṃ cakram / auṣṭraratham / gārdabharatham // patra-adhvaryu-pariṣadaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पत्रं वाहनम्, तद्वाचिनः प्रातिपदिकात् अध्वर्यु-परिषच्-छब्दाभ्यां च अञ् प्रत्ययो भवति तस्य+इदम् इत्य् एतस्मिन् विषये । अणो ऽपवादः । पत्राद् वाह्ये । अश्वस्य इदं वहनीयम् आश्वम् । औष्ट्रम् । गार्दभम् । आध्वर्यवम् । पारिषदम् ॥ हल-सीराट् ठक्

patraṃ vāhanam, tadvācinaḥ prātipadikāt adhvaryu-pariṣac-chabdābhyāṃ ca añ pratyayo bhavati tasya+idam ity etasmin viṣaye / aṇo 'pavādaḥ / patrād vāhye / aśvasya idaṃ vahanīyam āśvam / auṣṭram / gārdabham / ādhvaryavam / pāriṣadam // hala-sīrāṭ ṭhak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हल-सीर-शब्दाभ्यां ठक् प्रत्ययो भवति तस्य+इदम् इत्य् अस्मिन् विषये । अणो ऽपवादः । हलस्य इदं हालिकम् । सैरिकम् ॥ द्वन्द्वाद् वुन् वैर-मैथुनिकयोः

hala-sīra-śabdābhyāṃ ṭhak pratyayo bhavati tasya+idam ity asmin viṣaye / aṇo 'pavādaḥ / halasya idaṃ hālikam / sairikam // dvandvād vun vaira-maithunikayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वन्द्व-सञ्ज्ञाकात् वुन् प्रत्ययो भवति तस्य+इदम् इत्य् एतस्मिन् विषये, वैर-मैथुनिकयोः प्रत्ययार्थ-विशषणयोः । अणो ऽपवादः । छं तु परत्वाद् बाधते । वैरे तवत् - बाभ्रव्यशालङ्कायनिका । काकोलूकिका । मैथुनिकायाम् - अत्रिभरद्वाजिका । कुत्सकुशिकिका । विवहनमैथुनिका । वैरस्य नपुंसकत्वे ऽप्य् अमी स्वभावतः स्त्रीलिङ्गाः । वैरे देवासुरादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः । दैवासुरम् । राक्षो ऽसुरं वैरम् ॥ गोत्र-चरणाद् वुञ्

dvandva-sañjñākāt vun pratyayo bhavati tasya+idam ity etasmin viṣaye, vaira-maithunikayoḥ pratyayārtha-viśaṣaṇayoḥ / aṇo 'pavādaḥ / chaṃ tu paratvād bādhate / vaire tavat - bābhravyaśālaṅkāyanikā / kākolūkikā / maithunikāyām - atribharadvājikā / kutsakuśikikā / vivahanamaithunikā / vairasya napuṃsakatve 'py amī svabhāvataḥ strīliṅgāḥ / vaire devāsurādibhyaḥ pratiṣedho vaktavyaḥ / daivāsuram / rākṣo 'suraṃ vairam // gotra-caraṇād vuñ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्घ-अङ्क-लक्षणेष्व् अञ्-यञ्-इञाम् अण्

saṅgha-aṅka-lakṣaṇeṣv añ-yañ-iñām aṇ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्घ-आदिषु प्रतयार्थ-विशेषणेषु अञनताद्, यञन्ताद्, इञन्ताच् च प्रातिपदिकाद् अण् प्रत्ययो भवति तस्य+इदम् इत्य् एतस्मिन् विषये । पूर्वस्य वुञो ऽपवादः । घोष-ग्रहणम् अत्र कर्तव्यम् । तेन वैषम्याद् यथासङ्ख्यं न भवति । अञनतात् बैदः सङ्घः । बैदा ऽङ्कः । बैदम् लक्षणम् । बैदो घोषः । यञन्तात् गार्गः सङ्घः । गार्गो ऽङ्कः । गार्गं लक्षणम् । गार्गो घोषः । इञन्तात् दाक्षः सङ्घः । दाक्षो ऽङकः । दाक्षं लक्षणम् । दाक्षो घोषः । अङ्कलक्षणयोः को विशेषः ? लक्षणं लक्ष्यभूतस्य+एव चिह्नभूतं स्वं यथा विद्या बिदानाम्, अङ्कस्तु गवादिस्थो ऽपि गवादीनां स्वं न भवति । णित्करणं ङीबर्थं पुंवद्भाव-प्रतिषेध-अर्थं च । वैदी विद्या अस्य वैदीविद्यः ॥ शाकलाद् वा

saṅgha-ādiṣu pratayārtha-viśeṣaṇeṣu añanatād, yañantād, iñantāc ca prātipadikād aṇ pratyayo bhavati tasya+idam ity etasmin viṣaye / pūrvasya vuño 'pavādaḥ / ghoṣa-grahaṇam atra kartavyam / tena vaiṣamyād yathāsaṅkhyaṃ na bhavati / añanatāt baidaḥ saṅghaḥ / baidā 'ṅkaḥ / baidam lakṣaṇam / baido ghoṣaḥ / yañantāt gārgaḥ saṅghaḥ / gārgo 'ṅkaḥ / gārgaṃ lakṣaṇam / gārgo ghoṣaḥ / iñantāt dākṣaḥ saṅghaḥ / dākṣo 'ṅakaḥ / dākṣaṃ lakṣaṇam / dākṣo ghoṣaḥ / aṅkalakṣaṇayoḥ ko viśeṣaḥ ? lakṣaṇaṃ lakṣyabhūtasya+eva cihnabhūtaṃ svaṃ yathā vidyā bidānām, aṅkastu gavādistho 'pi gavādīnāṃ svaṃ na bhavati / ṇitkaraṇaṃ ṅībarthaṃ puṃvadbhāva-pratiṣedha-arthaṃ ca / vaidī vidyā asya vaidīvidyaḥ // śākalād vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाकल-शब्दात् सङ्घादिषु प्रत्ययार्थ-विशेषनेषु वा अण्-प्रत्ययो भवति तस्य+इदम् इत्य् एतस्मिन् विषये । वुञो ऽपवादः । शाकलेन प्रोक्तम् अधीयते शाकलाः । तेषां सङ्घः शाकलः, शाकलकः । शाकलो ऽङ्कः, शाकलको ऽङ्कः । शाकलं लक्षणम्, शाकलकं लक्षणम् । शाकलो घोषः, शाकलको घोषः ॥ छन्दोग-औक्थिक-याज्ञिक-बह्वृच-नटाज् ञ्यः

śākala-śabdāt saṅghādiṣu pratyayārtha-viśeṣaneṣu vā aṇ-pratyayo bhavati tasya+idam ity etasmin viṣaye / vuño 'pavādaḥ / śākalena proktam adhīyate śākalāḥ / teṣāṃ saṅghaḥ śākalaḥ, śākalakaḥ / śākalo 'ṅkaḥ, śākalako 'ṅkaḥ / śākalaṃ lakṣaṇam, śākalakaṃ lakṣaṇam / śākalo ghoṣaḥ, śākalako ghoṣaḥ // chandoga-aukthika-yājñika-bahvṛca-naṭāj ñyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्घादयो निवृत्ताः, सामान्येन विवानम् । छन्दोग-आदिभ्यः शब्देभ्यो ञ्यः प्रत्ययो भवति तस्य+इदम् इत्य् एतस्मिन् विषये । वुञणोर् अपवादः । चरणाद् धर्माम्नाययोः, तत्साहचर्यान् नटशब्दादपि धर्माम्नाययोरेव भवति । छन्दोगानां धर्मो वा आम्नायो वा छन्दोग्यम् । औक्थिक्यम् । याज्ञिक्यम् । बाह्वृच्यम् । नाट्यम् । अन्यत्र छान्दोगं कुलम् इत्य् आदिः ॥ न दण्डमाणव-अन्तेवासिषु

saṅghādayo nivṛttāḥ, sāmānyena vivānam / chandoga-ādibhyaḥ śabdebhyo ñyaḥ pratyayo bhavati tasya+idam ity etasmin viṣaye / vuñaṇor apavādaḥ / caraṇād dharmāmnāyayoḥ, tatsāhacaryān naṭaśabdādapi dharmāmnāyayoreva bhavati / chandogānāṃ dharmo vā āmnāyo vā chandogyam / aukthikyam / yājñikyam / bāhvṛcyam / nāṭyam / anyatra chāndogaṃ kulam ity ādiḥ // na daṇḍamāṇava-antevāsiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्ड-प्रधाना मानवाः दण्ड-माणवाः, अन्तेवासिनः शिष्याः । तेष्व् अभिधेयेषु वुञ् प्रत्ययो न भवति । गोत्र-ग्रहणम् इह अनुवर्तते, तेन वुञ्-प्रतिषेधो विज्ञायते । गौकक्षाः दण्डमाणवाः अन्तेवासिनो वा । दाक्षाः । माहकाः ॥ रैवतिक-आदिभ्यश् छः

daṇḍa-pradhānā mānavāḥ daṇḍa-māṇavāḥ, antevāsinaḥ śiṣyāḥ / teṣv abhidheyeṣu vuñ pratyayo na bhavati / gotra-grahaṇam iha anuvartate, tena vuñ-pratiṣedho vijñāyate / gaukakṣāḥ daṇḍamāṇavāḥ antevāsino vā / dākṣāḥ / māhakāḥ // raivatika-ādibhyaś chaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौपिञ्जल-हासितपदादण्

kaupiñjala-hāsitapadādaṇ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौपिञ्जल-हास्तिपद-शब्दाभ्यम् अण् प्रत्ययो भवति तस्य+इदम् इत्य् एतस्मिन् विषये । गोत्र-वुञो ऽपवादः, गोत्र-अधिकारात् । कौपिञ्जलः । हास्तिपदः ॥ आथर्वणिकस्य+इक-लोपश् च

kaupiñjala-hāstipada-śabdābhyam aṇ pratyayo bhavati tasya+idam ity etasmin viṣaye / gotra-vuño 'pavādaḥ, gotra-adhikārāt / kaupiñjalaḥ / hāstipadaḥ // ātharvaṇikasya+ika-lopaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अण् इत्य् एव । आथर्वणिक-शब्दाद् अण् प्रत्ययो भवति, तत्संनिहोगेन च इक-लोपः, तस्य+इदम् इत्य् एतस्मिन् विषये । चरनवुञो ऽपवादः । आथर्वणिकस्यायं आथर्वणो धर्मः आम्नायो वा । चरणाद् धर्माम्नाययोः ॥ तस्य विकारः

aṇ ity eva / ātharvaṇika-śabdād aṇ pratyayo bhavati, tatsaṃnihogena ca ika-lopaḥ, tasya+idam ity etasmin viṣaye / caranavuño 'pavādaḥ / ātharvaṇikasyāyaṃ ātharvaṇo dharmaḥ āmnāyo vā / caraṇād dharmāmnāyayoḥ // tasya vikāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य इति षष्ठी-समर्थाद् विकारः इत्य् एतस्मिन् विषये यथाविहितं प्रत्ययो भवति । प्रकृतेर् अवस्थान्तरं विकारः । किम् इह+उदाहरणम् ? अप्राण्याद्य्-उदात्तम् अवृद्धं, यस्य च न अन्यत् प्रतिपदं विधानम् । अश्मनो विकारः आश्मनः, आश्मः । अश्मनो विकारे । इति टिलोपः पाक्षिकः । भास्मनः । मार्त्तिकः । नित्स्वरेणाद्युदात्ता एते । तस्य प्रकरणे तस्य इति पुनर् वचनं शैषिक-निवृत्त्य्-अर्थम् । विकारावयवयोर्धादयो न भवन्ति । हालः । सैरः ॥ अवयवे च प्राण्य्-ओषधि-वृक्षेभ्यः

tasya iti ṣaṣṭhī-samarthād vikāraḥ ity etasmin viṣaye yathāvihitaṃ pratyayo bhavati / prakṛter avasthāntaraṃ vikāraḥ / kim iha+udāharaṇam ? aprāṇyādy-udāttam avṛddhaṃ, yasya ca na anyat pratipadaṃ vidhānam / aśmano vikāraḥ āśmanaḥ, āśmaḥ / aśmano vikāre / iti ṭilopaḥ pākṣikaḥ / bhāsmanaḥ / mārttikaḥ / nitsvareṇādyudāttā ete / tasya prakaraṇe tasya iti punar vacanaṃ śaiṣika-nivṛtty-artham / vikārāvayavayordhādayo na bhavanti / hālaḥ / sairaḥ // avayave ca prāṇy-oṣadhi-vṛkṣebhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राण्-योषधि-वृक्ष-वाचिभ्यः शब्देभ्यः षष्ठी-समर्थेभ्यः अवयवे यथाविहितं प्रत्ययो भवति, चकाराद् विकारे च । तत्र प्राणिभ्यः अञं वक्ष्यति । कपोतस्य विकारो अवयवो वा कापोतः । मायूरः । तैत्तिरः । ओषधिभ्यः -- मौर्वं काण्डम् । मौर्वं भस्म । वृक्षेभ्यः -- कारीरं काण्डम् । कारीरं भस्म । इत उत्तरे प्रत्ययाः प्राण्योषधिवृक्षेभ्यः विकारावयवयोः भवन्ति । अन्येभ्यस् तु विकारमात्रे । कथं द्वयम् अप्य् अधिक्रियते तस्य विकारः, अवयवे च प्राण्य्-ओषधि-वृक्षेभ्यः इति ? विकारावयवयोर् युगपदधिकारो ऽपवाद । विधान-अर्थः । कृत-निर्देशौ हि तौ ॥ बिल्व-आदिभ्यो ऽण्

prāṇ-yoṣadhi-vṛkṣa-vācibhyaḥ śabdebhyaḥ ṣaṣṭhī-samarthebhyaḥ avayave yathāvihitaṃ pratyayo bhavati, cakārād vikāre ca / tatra prāṇibhyaḥ añaṃ vakṣyati / kapotasya vikāro avayavo vā kāpotaḥ / māyūraḥ / taittiraḥ / oṣadhibhyaḥ -- maurvaṃ kāṇḍam / maurvaṃ bhasma / vṛkṣebhyaḥ -- kārīraṃ kāṇḍam / kārīraṃ bhasma / ita uttare pratyayāḥ prāṇyoṣadhivṛkṣebhyaḥ vikārāvayavayoḥ bhavanti / anyebhyas tu vikāramātre / kathaṃ dvayam apy adhikriyate tasya vikāraḥ, avayave ca prāṇy-oṣadhi-vṛkṣebhyaḥ iti ? vikārāvayavayor yugapadadhikāro 'pavāda / vidhāna-arthaḥ / kṛta-nirdeśau hi tau // bilva-ādibhyo 'ṇ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क-उपाधाच् च

ka-upādhāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क-कार-उपधात् प्रातिपदिकाद् अण् प्रत्ययो भवति यथायोगं विकार-अवयवयोर् अर्थयोः । अञो ऽपवादः । तर्कु - तार्कवम् । तित्तिडीक-तैत्तिडीकम् । माण्डूकम् । दार्दुरूकम् । माधूकम् ॥ त्रपु-जतुनोः षुक्

ka-kāra-upadhāt prātipadikād aṇ pratyayo bhavati yathāyogaṃ vikāra-avayavayor arthayoḥ / año 'pavādaḥ / tarku - tārkavam / tittiḍīka-taittiḍīkam / māṇḍūkam / dārdurūkam / mādhūkam // trapu-jatunoḥ ṣuk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रपु-जतु-शब्दाभ्याम् अण् प्रत्ययो भवति विकरे, तत्सन्नियोगेन तयोः षुगागमो भवति । ओरञो ऽपवादः । त्रपुणो विकारः त्रापुषम् । जातुषम् । अप्राण्यादित्वान् न अवयवे ॥ ओरञ्

trapu-jatu-śabdābhyām aṇ pratyayo bhavati vikare, tatsanniyogena tayoḥ ṣugāgamo bhavati / oraño 'pavādaḥ / trapuṇo vikāraḥ trāpuṣam / jātuṣam / aprāṇyāditvān na avayave // orañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उ-वर्णान्तात् प्रातिपदिकात् अञ् प्रतयो भवति विकार-अवयवयोर् अर्थयोः । अणो ऽपवादः । अनुदात्तादेर् अन्यदिहोदाहरणम् । दैवदारम् । भाद्रदारवम् ॥ अनुदात्त-आदेश् च

u-varṇāntāt prātipadikāt añ pratayo bhavati vikāra-avayavayor arthayoḥ / aṇo 'pavādaḥ / anudāttāder anyadihodāharaṇam / daivadāram / bhādradāravam // anudātta-ādeś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुदात्तादेः प्रातिपदिकात् अञ् प्रत्ययो भवति विकार-अवयवयोर् अर्थयोः । अणो ऽपवादः । दाधित्थम् । कापित्थम् । माहित्थम् ॥ पलाश-आदिभ्यो वा

anudāttādeḥ prātipadikāt añ pratyayo bhavati vikāra-avayavayor arthayoḥ / aṇo 'pavādaḥ / dādhittham / kāpittham / māhittham // palāśa-ādibhyo vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पलाश-आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः वा अञ् प्रत्ययो भवति विकार-अवयवयोर् अर्थयोः । पालाशम् । खादिरम् । यवासम् । उभयत्र विभाषेयम् । पलाशखदिरशिंशिपास्पन्दनानाम् अनुदत्तादित्वात् प्राप्ते अन्येषाम् अप्राप्ते । पलाश । खदिर । शिंशिपा । स्पन्दन । करीर । शिरीष । यवास । विकङ्कत । पलाशादिः ॥ शम्याष् ट्लञ्

palāśa-ādibhyaḥ prātipadikebhyaḥ vā añ pratyayo bhavati vikāra-avayavayor arthayoḥ / pālāśam / khādiram / yavāsam / ubhayatra vibhāṣeyam / palāśakhadiraśiṃśipāspandanānām anudattāditvāt prāpte anyeṣām aprāpte / palāśa / khadira / śiṃśipā / spandana / karīra / śirīṣa / yavāsa / vikaṅkata / palāśādiḥ // śamyāṣ ṭlañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मयड् वआ+एतयोर् भाषायाम् अभक्ष्य आच्छादनयोः

mayaḍ vaā+etayor bhāṣāyām abhakṣya ācchādanayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतिमात्राद् वा मयट् प्रत्ययो भवति भक्ष्याच्छादनवर्जितयोः विकारावयवयोर् अर्थयोर् भाषायां विषये यथायथं प्रत्ययेषु प्राप्तेषु । अश्ममयम्, आश्मनम् । मूर्वामयम्, मौर्वाम् । भाषायाम् इति किम् ? बैल्वः खादिरो वा यूपः स्यात् । अभक्ष्याच्छादनयोः इति किम् ? मौद्गः सूपः । कार्पासमाच्छादनम् । एतयोः इत्य् अनेन किं यावता विकार-अवयवौ प्रकृताव् एव ? ये विशेष-प्रत्ययाः प्राणिरजतादिभ्यो ऽञ् (*४,३।१५४) इत्य् एवम् आदयस् तद्विषये ऽपि यथा स्यात्, कपोतमयम्, कापोतम्, लोहमयम्, लौहम् इति ॥ नित्यं वृद्ध-शर-आदिभ्यः

prakṛtimātrād vā mayaṭ pratyayo bhavati bhakṣyācchādanavarjitayoḥ vikārāvayavayor arthayor bhāṣāyāṃ viṣaye yathāyathaṃ pratyayeṣu prāpteṣu / aśmamayam, āśmanam / mūrvāmayam, maurvām / bhāṣāyām iti kim ? bailvaḥ khādiro vā yūpaḥ syāt / abhakṣyācchādanayoḥ iti kim ? maudgaḥ sūpaḥ / kārpāsamācchādanam / etayoḥ ity anena kiṃ yāvatā vikāra-avayavau prakṛtāv eva ? ye viśeṣa-pratyayāḥ prāṇirajatādibhyo 'ñ (*4,3.154) ity evam ādayas tadviṣaye 'pi yathā syāt, kapotamayam, kāpotam, lohamayam, lauham iti // nityaṃ vṛddha-śara-ādibhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भाषायाम् अभक्ष्याच्छादनयोः इत्य् एव । वृद्धेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः शरादिभ्यश् च अभक्ष्याच्छादनयोः विकारावयवयोः भाषायां विषये नित्यं मयट् प्रत्ययो भवति । वृद्धेभ्यस् तावत् - आम्रमयम् । शालमयम् । शाकमयम् । शरादिभ्यः - शरमयम् । दर्भमयम् । मृन्मयम् । नित्य-ग्रहणं किं यावता आरम्भ-सामर्थ्याद् एव नित्यं भविस्यति ? एक-अचो नित्यं मयटमिच्छन्ति, तद् अनेन क्रियते, त्वङ्मयम्, स्रङ्मयम् , वाङ्मयम् इति । शर । दर्भ । मृत् । कुटी । तृण । सोम । बल्वज । शरादिः ॥ गोश् च पुरीषे

bhāṣāyām abhakṣyācchādanayoḥ ity eva / vṛddhebhyaḥ prātipadikebhyaḥ śarādibhyaś ca abhakṣyācchādanayoḥ vikārāvayavayoḥ bhāṣāyāṃ viṣaye nityaṃ mayaṭ pratyayo bhavati / vṛddhebhyas tāvat - āmramayam / śālamayam / śākamayam / śarādibhyaḥ - śaramayam / darbhamayam / mṛnmayam / nitya-grahaṇaṃ kiṃ yāvatā ārambha-sāmarthyād eva nityaṃ bhavisyati ? eka-aco nityaṃ mayaṭamicchanti, tad anena kriyate, tvaṅmayam, sraṅmayam , vāṅmayam iti / śara / darbha / mṛt / kuṭī / tṛṇa / soma / balvaja / śarādiḥ // goś ca purīṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गो-शब्दात् पुरीषे ऽभिधेये मयट् प्रत्ययो भवति । गोमयम् । पुरीषे इति किम् ? गव्यं पयः । पुरीषं न विकारो न च अवयवः, तस्य+इदं विषये विधानम् । विकारावयवयोस् तु गोपयसोर्यतं वक्ष्यति ॥ पिष्टाच् च

go-śabdāt purīṣe 'bhidheye mayaṭ pratyayo bhavati / gomayam / purīṣe iti kim ? gavyaṃ payaḥ / purīṣaṃ na vikāro na ca avayavaḥ, tasya+idaṃ viṣaye vidhānam / vikārāvayavayos tu gopayasoryataṃ vakṣyati // piṣṭāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिष्ट-शब्दान् नित्यं मयट् प्रत्ययो भवति तस्य विकारः इत्य् एतस्मिन् विषये । अणो ऽपवादः । पिष्टमयं भस्म ॥ सञ्ज्ञायां कन्

piṣṭa-śabdān nityaṃ mayaṭ pratyayo bhavati tasya vikāraḥ ity etasmin viṣaye / aṇo 'pavādaḥ / piṣṭamayaṃ bhasma // sañjñāyāṃ kan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिष्ट-शब्दात् कन् प्रत्ययो भवति विकारे सञ्ज्ञायां विषये । मयटो ऽपवादः । पिष्टकः ॥ व्रीहेः पुरोडाशे

piṣṭa-śabdāt kan pratyayo bhavati vikāre sañjñāyāṃ viṣaye / mayaṭo 'pavādaḥ / piṣṭakaḥ // vrīheḥ puroḍāśe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असञ्ज्ञायां तिल-यवाभ्याम्

asañjñāyāṃ tila-yavābhyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिल-यव-शब्दाभ्याम् असञ्ज्ञाविषये मयट् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोर् अर्थयोः । तिलमयम् । यवमयम् । असञ्ज्ञायाम् इति किम् ? तैलम् । यावकः । यावादिभ्यः कन् (*५,४।२९) ॥ द्व्यचश् छन्दसि

tila-yava-śabdābhyām asañjñāviṣaye mayaṭ pratyayo bhavati vikārāvayavayor arthayoḥ / tilamayam / yavamayam / asañjñāyām iti kim ? tailam / yāvakaḥ / yāvādibhyaḥ kan (*5,4.29) // dvyacaś chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्व्यचः प्रातिपदिकात् छन्दसि विषये मयट् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोर् अर्थयोः । भाषायां मयडुक्तः, छन्दस्यप्राप्तो विधीयते । यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति । दर्भमयं वासो भवति । शरमयं बहिर्भवति ॥ न+उत्त्वद्-वर्ध्र-बिल्वात्

dvyacaḥ prātipadikāt chandasi viṣaye mayaṭ pratyayo bhavati vikārāvayavayor arthayoḥ / bhāṣāyāṃ mayaḍuktaḥ, chandasyaprāpto vidhīyate / yasya parṇamayī juhūrbhavati / darbhamayaṃ vāso bhavati / śaramayaṃ bahirbhavati // na+uttvad-vardhra-bilvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्वतः प्रातिपदिकाद् वर्ध्र-बिल्व-शब्दाभ्यां च मयट् प्रत्ययओ न भवति । द्व्यचश् छन्दसि (*४,३।१५०) इति प्राप्तः प्रतिषिध्यते । मौञ्जं शिक्यम् । गार्मुतं चरुम् । वार्ध्री बालप्रग्रथिता भवति । बैल्वो ब्रह्मवर्चसकामेन कार्यः । तपरकरणं तत्कालार्थम् धूममयानि अभ्राणि । मतुब्-निर्देशस् तदन्तविधिनिरासार्थः । इह+एव स्यात् वैणवी यष्टिः इति ॥ ताल-आदिभ्यो ऽण्

utvataḥ prātipadikād vardhra-bilva-śabdābhyāṃ ca mayaṭ pratyayao na bhavati / dvyacaś chandasi (*4,3.150) iti prāptaḥ pratiṣidhyate / mauñjaṃ śikyam / gārmutaṃ carum / vārdhrī bālapragrathitā bhavati / bailvo brahmavarcasakāmena kāryaḥ / taparakaraṇaṃ tatkālārtham dhūmamayāni abhrāṇi / matub-nirdeśas tadantavidhinirāsārthaḥ / iha+eva syāt vaiṇavī yaṣṭiḥ iti // tāla-ādibhyo 'ṇ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताल-आदिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः अण् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोर् अर्थयोः । मयडादीनाम् अपवादः । तालं धनुः । बार्हिणम् । ऐन्द्रालिशम् । तालाद्धनुषि । बार्हिण । इन्द्रालिश । इन्द्रादृश । इन्द्रायुध । चाप । श्यामाक । पीयुक्षा । तालादिः ॥ जातरूपेभ्यः परिमाणे

tāla-ādibhyaḥ prātipadikebhyaḥ aṇ pratyayo bhavati vikārāvayavayor arthayoḥ / mayaḍādīnām apavādaḥ / tālaṃ dhanuḥ / bārhiṇam / aindrāliśam / tālāddhanuṣi / bārhiṇa / indrāliśa / indrādṛśa / indrāyudha / cāpa / śyāmāka / pīyukṣā / tālādiḥ // jātarūpebhyaḥ parimāṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणि-रजत-आदिभ्यो ऽञ्

prāṇi-rajata-ādibhyo 'ñ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणि-वाचिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो रजतदिभ्यश् च अञ् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोर् अर्थयोः । अणादिनाम् अपवादः । अनुदात्तादेः अञ् विहित एव परिशिष्टम् इह+उदाहरणम् । प्राणिभ्यस्तावत् - कापोतम् । मायूरम् । तैत्तिरम् । रजतादिभ्यः - राजतम् । सैसम् । लौहम् । रजतादिषु ये ऽनुदात्तादयः पट्यन्ते रजतकण्डकरप्रभृतयस्तेभ्यो ऽञि सिद्धे पुनर्वचनं मयड्वाधनार्थम् । रजत । सीस । लोह । उदुम्बर । नीलदारु । रोहितक । बिभीतक । पीतदास । तीव्रदारु । त्रिकण्टक । कण्टकार । रजतादिः ॥ ञितश् च तत्प्रत्ययात्

prāṇi-vācibhyaḥ prātipadikebhyo rajatadibhyaś ca añ pratyayo bhavati vikārāvayavayor arthayoḥ / aṇādinām apavādaḥ / anudāttādeḥ añ vihita eva pariśiṣṭam iha+udāharaṇam / prāṇibhyastāvat - kāpotam / māyūram / taittiram / rajatādibhyaḥ - rājatam / saisam / lauham / rajatādiṣu ye 'nudāttādayaḥ paṭyante rajatakaṇḍakaraprabhṛtayastebhyo 'ñi siddhe punarvacanaṃ mayaḍvādhanārtham / rajata / sīsa / loha / udumbara / nīladāru / rohitaka / bibhītaka / pītadāsa / tīvradāru / trikaṇṭaka / kaṇṭakāra / rajatādiḥ // ñitaś ca tatpratyayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अञ् इत्य् एव । तद् इति विकारावयवयोर् अर्थयोः प्रत्यवमर्शः । ञिद् यो विकारावयवप्रत्ययस् तदन्तात् प्रातिपदिकात् अञ् प्रत्ययो भवति विकारवयवयोः एव । मयटो ऽपवादः । ओरञ् (*४,२।७१), शम्याष्ट्लञ् (*४,३।१४२), प्राणिरजतादिभ्यो ऽञ् (*४,३।१५४), उष्ट्राद्वुञ् (*४,३।१५७), एण्या ढञ् (*४,३।१५९), कंसीय-परशव्ययोर् यञ्-अञौ लुक् च (*४,३।१६८) इत्य् एते प्रत्ययाः गृह्यन्ते । दैवदारवस्य विकारो ऽवयवो वा दैवदारवम् । दाधित्थस्य दाधित्थम् । पालाशस्य पालाशम् । शामीलस्य शामीलम् । कापोतस्य कापोतम् । औष्ट्रकस्य औष्ट्रकम् । ऐणेयस्य ऐणेयम् । कांस्यस्य कांस्यम् । पारशवस्य पारशवम् । ञितः इति किम् ? बैल्वमयम् । तत्प्रत्ययात् इति किम् ? बैदमयम् ॥ क्रीतवत् प्रैमाणात्

añ ity eva / tad iti vikārāvayavayor arthayoḥ pratyavamarśaḥ / ñid yo vikārāvayavapratyayas tadantāt prātipadikāt añ pratyayo bhavati vikāravayavayoḥ eva / mayaṭo 'pavādaḥ / orañ (*4,2.71), śamyāṣṭlañ (*4,3.142), prāṇirajatādibhyo 'ñ (*4,3.154), uṣṭrādvuñ (*4,3.157), eṇyā ḍhañ (*4,3.159), kaṃsīya-paraśavyayor yañ-añau luk ca (*4,3.168) ity ete pratyayāḥ gṛhyante / daivadāravasya vikāro 'vayavo vā daivadāravam / dādhitthasya dādhittham / pālāśasya pālāśam / śāmīlasya śāmīlam / kāpotasya kāpotam / auṣṭrakasya auṣṭrakam / aiṇeyasya aiṇeyam / kāṃsyasya kāṃsyam / pāraśavasya pāraśavam / ñitaḥ iti kim ? bailvamayam / tatpratyayāt iti kim ? baidamayam // krītavat praimāṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राग्वतेष्ठञ् (*४,१।१८) इत्य् अत आरभ्य क्रीतार्थे ये प्रत्ययाः परिमाणाद् विहिताः, ते विकारे ऽतिदिश्यन्ते । परिमाणात् क्रीत इव प्रत्यया भवन्ति तस्य विकारः इत्य् एतस्मिन् विषये । अणादीनाम् अपवादः । सङ्ख्या अपि परिमाण-ग्रहणेन गृह्यते, न रूढिपरिमाणम् एव । निष्केण क्रीतं नैष्किकम् । एवं निष्कस्य विकारो नैष्किकः । शतेन क्रीतं शत्यम्, शतिकम् । शतस्य विकारः शत्यः, शतिकः । साहस्रः । वतिः सर्वसादृश्यार्थः । अध्यर्धपूर्वाद् द्विगोर् लुग् असञ्ज्ञायाम् (*५,१।२८) इत्य् एवम् आदिकम् अप्य् अतिदिश्यते । द्विसहस्रः, द्विसाहस्रः । द्विनिष्कः, द्विनैष्किकः ॥ उष्ट्राद् वुञ्

prāgvateṣṭhañ (*4,1.18) ity ata ārabhya krītārthe ye pratyayāḥ parimāṇād vihitāḥ, te vikāre 'tidiśyante / parimāṇāt krīta iva pratyayā bhavanti tasya vikāraḥ ity etasmin viṣaye / aṇādīnām apavādaḥ / saṅkhyā api parimāṇa-grahaṇena gṛhyate, na rūḍhiparimāṇam eva / niṣkeṇa krītaṃ naiṣkikam / evaṃ niṣkasya vikāro naiṣkikaḥ / śatena krītaṃ śatyam, śatikam / śatasya vikāraḥ śatyaḥ, śatikaḥ / sāhasraḥ / vatiḥ sarvasādṛśyārthaḥ / adhyardhapūrvād dvigor lug asañjñāyām (*5,1.28) ity evam ādikam apy atidiśyate / dvisahasraḥ, dvisāhasraḥ / dviniṣkaḥ, dvinaiṣkikaḥ // uṣṭrād vuñ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उमा-ऊर्णयोर् वा

umā-ūrṇayor vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उमा-शब्दाद् ऊर्णा-शदच् च वा वुञ् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोर् अर्थयोः । औमकम्, औमम् । और्णकम् और्णम् ॥ एण्या ढञ्

umā-śabdād ūrṇā-śadac ca vā vuñ pratyayo bhavati vikārāvayavayor arthayoḥ / aumakam, aumam / aurṇakam aurṇam // eṇyā ḍhañ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एणी-शब्दाद् ढञ् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोर् अर्थयोः । प्राण्यञो ऽपवादः । ऐणेयम् मांसम् । पुंसस्तु अञ् एव भवति । एणस्य मांसम् ऐणम् ॥ गोपयसोर् यत्

eṇī-śabdād ḍhañ pratyayo bhavati vikārāvayavayor arthayoḥ / prāṇyaño 'pavādaḥ / aiṇeyam māṃsam / puṃsastu añ eva bhavati / eṇasya māṃsam aiṇam // gopayasor yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोपयस्-शब्दाभ्यां यत् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोर् अर्थयोः । गव्यम् । पयस्यम् । सर्वत्र गोरजादि-प्रसङ्गे यद् अस्त्य् एव, मय्ड्विषये तु विधीयते ॥ द्रोश् च

gopayas-śabdābhyāṃ yat pratyayo bhavati vikārāvayavayor arthayoḥ / gavyam / payasyam / sarvatra gorajādi-prasaṅge yad asty eva, mayḍviṣaye tu vidhīyate // droś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रु-शब्दाद् यत् प्रत्ययो भवति विकारावयवयोर् अर्थयोः । ओरञो ऽपवादः । द्रव्यम् ॥ माने वयः

dru-śabdād yat pratyayo bhavati vikārāvayavayor arthayoḥ / oraño 'pavādaḥ / dravyam // māne vayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्र-शब्दान् माने विकार-विशेषे वयः प्रत्ययो भवति । यतो ऽपवादः । द्रुवयम् ॥ फले लुक्

dra-śabdān māne vikāra-viśeṣe vayaḥ pratyayo bhavati / yato 'pavādaḥ / druvayam // phale luk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकारावयवयोर् उत्पन्नस्य फले तद्विषये विवक्षिते लुग् भवति । आमलक्याः फलम् आमलकम् । कुवलम् । वदरम् । फलितस्य वृक्षास्य फलम् अवयवो भवति विकारश् च, पल्लवितस्य+इव पल्लवः ॥ प्लक्ष-आदि-भ्यो ऽण्

vikārāvayavayor utpannasya phale tadviṣaye vivakṣite lug bhavati / āmalakyāḥ phalam āmalakam / kuvalam / vadaram / phalitasya vṛkṣāsya phalam avayavo bhavati vikāraś ca, pallavitasya+iva pallavaḥ // plakṣa-ādi-bhyo 'ṇ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जम्ब्वा वा

jambvā vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फले इत्य् एव । जम्बू-शब्दात् फले ऽभिधेये वा अण् प्रत्ययो भवति । अञो ऽपवादः । अत्र अणो विधान - समार्थ्याल् लुग् न भवति, अञस् तु भवत्य् एव । जाम्बवानि फलानि, जम्बूनि वा ॥ लुप् च

phale ity eva / jambū-śabdāt phale 'bhidheye vā aṇ pratyayo bhavati / año 'pavādaḥ / atra aṇo vidhāna - samārthyāl lug na bhavati, añas tu bhavaty eva / jāmbavāni phalāni, jambūni vā // lup ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वा इत्य् एव । जम्ब्वाः फले ऽभिधेये प्रत्ययस्य वा लुप् भवति । युक्तवद्भावे विशेषः । जम्ब्वाः फलम् जम्बूः फलम्, जम्बु फलम्, जाम्बवम् इति वा । लुप्-प्रकरणे पह्ल-पाकशुषाम् उपसङ्ख्यानम् । व्रीहयः । यवाः । माषाः । मुद्गाः । तिलाः । पुष्पमूलेसु बहुलम् । मल्लिकायाः पुष्पम् मल्लिका । नवमल्लिका जातिः । बिदार्याः मूलं बिदारी । अंशुमती । बृहती । न च भवति । पाटलानि पुष्पाणि । शाल्वानि मूलनि । बहुलवचनात् क्वचिद् अन्यद् अपि भवति, कदम्बं पुष्पम्, अशोकम्, करवीरम्, बैल्वानि फलानि इति ॥ हरीतक्य्-आदिभ्य श्च

vā ity eva / jambvāḥ phale 'bhidheye pratyayasya vā lup bhavati / yuktavadbhāve viśeṣaḥ / jambvāḥ phalam jambūḥ phalam, jambu phalam, jāmbavam iti vā / lup-prakaraṇe pahla-pākaśuṣām upasaṅkhyānam / vrīhayaḥ / yavāḥ / māṣāḥ / mudgāḥ / tilāḥ / puṣpamūlesu bahulam / mallikāyāḥ puṣpam mallikā / navamallikā jātiḥ / bidāryāḥ mūlaṃ bidārī / aṃśumatī / bṛhatī / na ca bhavati / pāṭalāni puṣpāṇi / śālvāni mūlani / bahulavacanāt kvacid anyad api bhavati, kadambaṃ puṣpam, aśokam, karavīram, bailvāni phalāni iti // harītaky-ādibhya śca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरीतकी इत्य् एवम् आदिभ्यः शब्देभ्यः फले प्रत्ययस्य लुब् भवति । लुकि प्राप्ते लुपो विधाने युक्तवद्भावे स्त्री-प्रत्ययश्रवणे च विशेषः । हरीतक्याः फलं हरीतकी । कोशातकी । नखरजनी । अत्र च व्यक्तिर् युक्तवद्भावेन+इष्यते, वचनं त्व् अभिधेयवद् एव भवति । हरीतक्याः फलानि हरीतक्यः । हरीतकी । कोशातकी । नखरजनी । शष्कण्डी । दाडी । दोडी । दीडी । श्वेतपाकी । अर्जुनपाकी । काला । द्राक्षा । ध्वङ्क्षा । गर्गरिका । कण्टकारिका । शेफालिका । येषां च फलपाक-निमित्तः शोषः । पुष्पमुलेषु बहुलम् । हरीतक्यादिः ॥ कंसीय-परशव्ययोर् यञ्-अञौ लुक् च

harītakī ity evam ādibhyaḥ śabdebhyaḥ phale pratyayasya lub bhavati / luki prāpte lupo vidhāne yuktavadbhāve strī-pratyayaśravaṇe ca viśeṣaḥ / harītakyāḥ phalaṃ harītakī / kośātakī / nakharajanī / atra ca vyaktir yuktavadbhāvena+iṣyate, vacanaṃ tv abhidheyavad eva bhavati / harītakyāḥ phalāni harītakyaḥ / harītakī / kośātakī / nakharajanī / śaṣkaṇḍī / dāḍī / doḍī / dīḍī / śvetapākī / arjunapākī / kālā / drākṣā / dhvaṅkṣā / gargarikā / kaṇṭakārikā / śephālikā / yeṣāṃ ca phalapāka-nimittaḥ śoṣaḥ / puṣpamuleṣu bahulam / harītakyādiḥ // kaṃsīya-paraśavyayor yañ-añau luk ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.