Jayaditya & Vamana: Kasikavrtti 5.4

सुप्रातादयो बहुव्रीहिसमासा अच्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । अन्यद् अपि च टिलोपादिकं निपातनाद् एव सिद्धम् । शोभनं प्रातर् अस्य सुप्रातः । शोभनं श्वो ऽस्य सुश्वः । शोभनं दिवा अस्य सुदिवः । शारेर् इव कुक्षिर् अस्य शारिकुक्षः । चतस्रो ऽश्रयो ऽस्य चतुरश्रः । एण्या इव पादौ अस्य एणीपदः । अजस्य+इव पादावस्य अजपदः । प्रोष्थो गोः, तस्य+इव पादावय प्रोष्ठपदः ॥ नञ्-दुः-सुभ्यो हलि-सक्थ्योर् अन्यारस्याम्

suprātādayo bahuvrīhisamāsā acpratyayāntā nipātyante / anyad api ca ṭilopādikaṃ nipātanād eva siddham / śobhanaṃ prātar asya suprātaḥ / śobhanaṃ śvo 'sya suśvaḥ / śobhanaṃ divā asya sudivaḥ / śārer iva kukṣir asya śārikukṣaḥ / catasro 'śrayo 'sya caturaśraḥ / eṇyā iva pādau asya eṇīpadaḥ / ajasya+iva pādāvasya ajapadaḥ / proṣtho goḥ, tasya+iva pādāvaya proṣṭhapadaḥ // nañ-duḥ-subhyo hali-sakthyor anyārasyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नञ् दुस् सु इत्य् एतेभ्यः परौ यौ हलि-सक्थि-शब्दौ तदन्तद् बहुव्रीहेर् अन्यतरस्याम् अच् प्रत्ययो भवति समासान्तः । अविद्यमाना हलिर् अस्य अहलः, अहलिः । दुर्हलः, दुर्हलिः । सुहलः, सुहलिः । अविद्यमानं सक्थि अस्य असक्थः, असक्थिः । दुःसक्थः, दुःसक्थिः । सुसक्थः, सुसक्थिः । हलिशक्त्योः इति केचित् पठन्ति । अविद्यमाना शक्तिः अस्य अशक्तः, अशक्तिः । विरूपा शक्तिः अस्य दुःशक्तः, दुःशक्तः, दुःशक्तिः । शोभना शक्तिः अस्य सुशक्तः, सुशक्तिः ॥ नित्यम् असिच् प्रजा-मेधयोः

nañ dus su ity etebhyaḥ parau yau hali-sakthi-śabdau tadantad bahuvrīher anyatarasyām ac pratyayo bhavati samāsāntaḥ / avidyamānā halir asya ahalaḥ, ahaliḥ / durhalaḥ, durhaliḥ / suhalaḥ, suhaliḥ / avidyamānaṃ sakthi asya asakthaḥ, asakthiḥ / duḥsakthaḥ, duḥsakthiḥ / susakthaḥ, susakthiḥ / haliśaktyoḥ iti kecit paṭhanti / avidyamānā śaktiḥ asya aśaktaḥ, aśaktiḥ / virūpā śaktiḥ asya duḥśaktaḥ, duḥśaktaḥ, duḥśaktiḥ / śobhanā śaktiḥ asya suśaktaḥ, suśaktiḥ // nityam asic prajā-medhayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नञ्दुस्सुभ्यः इत्य् एव । नञ् दुस् सु इत्य् एतेभ्यः परौ यौ प्रजा-मेधा-शब्दौ तदन्ताद् बहुव्रीहेः नित्यम् असिच् प्रत्ययो भवति समासान्तः । अविद्यमाना प्रजा अस्य अप्रजाः । दुष्प्रजाः । सुप्रजाः । अविद्यमाना मेधा यस्य अमेधाः । दुर्मेधाः । सुमेधाः । नित्यग्रहणं किम्, यावता पूर्वसूत्रे ऽन्यतरस्याम् ग्रहणं न+एव स्वर्यते ? एवं तर्हि नित्यग्रहणाद् अन्यत्र अपि भवति इति सूच्यते । श्रोत्रियस्य+इव ते राजन् मन्दकस्याल्पमेधसः । अनुवाकहता बुद्धिर् न+एषा तत्त्वार्थदर्शिनी ॥ बहुप्रजाश्च् छन्दसि

nañdussubhyaḥ ity eva / nañ dus su ity etebhyaḥ parau yau prajā-medhā-śabdau tadantād bahuvrīheḥ nityam asic pratyayo bhavati samāsāntaḥ / avidyamānā prajā asya aprajāḥ / duṣprajāḥ / suprajāḥ / avidyamānā medhā yasya amedhāḥ / durmedhāḥ / sumedhāḥ / nityagrahaṇaṃ kim, yāvatā pūrvasūtre 'nyatarasyām grahaṇaṃ na+eva svaryate ? evaṃ tarhi nityagrahaṇād anyatra api bhavati iti sūcyate / śrotriyasya+iva te rājan mandakasyālpamedhasaḥ / anuvākahatā buddhir na+eṣā tattvārthadarśinī // bahuprajāśc chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुप्रजाः इति छन्दसि निपात्यसे । बहुप्रजा निरृतिमाविवेश । छन्दसि इति किम् ? बहुप्रजो ब्राह्मणः ॥ धर्माद् अनिच् केवलात्

bahuprajāḥ iti chandasi nipātyase / bahuprajā nirṛtimāviveśa / chandasi iti kim ? bahuprajo brāhmaṇaḥ // dharmād anic kevalāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जम्भा सुहरिततृणसोमेभ्यः

jambhā suharitatṛṇasomebhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुव्रीहौ समासे स्वादिभ्यः परं जम्भा इति कृतसमासान्तम् उत्तरपदं निपात्यते जम्भशब्दः अभ्यवहार्यवची दन्तविशेषवाची च । शोभनो जम्भः अस्य सुजम्भा देवदत्तः । शोभनाभ्यवहार्यः शोभनदन्तो वा । एवं हरितजम्भा । तृणजम्भा । सोमजम्भा । दन्तवचने - तृणम् इव जम्भः अस्य, सोम इव जम्भः अस्य इति विग्रहीतव्यम् । सुहरिततृणसोमेभ्यः इति किम् ? पतितजम्भः ॥ दक्षिणेर् मा लुब्धयोगे

bahuvrīhau samāse svādibhyaḥ paraṃ jambhā iti kṛtasamāsāntam uttarapadaṃ nipātyate jambhaśabdaḥ abhyavahāryavacī dantaviśeṣavācī ca / śobhano jambhaḥ asya sujambhā devadattaḥ / śobhanābhyavahāryaḥ śobhanadanto vā / evaṃ haritajambhā / tṛṇajambhā / somajambhā / dantavacane - tṛṇam iva jambhaḥ asya, soma iva jambhaḥ asya iti vigrahītavyam / suharitatṛṇasomebhyaḥ iti kim ? patitajambhaḥ // dakṣiṇer mā lubdhayoge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणेर्मा इति कृतस्मासान्तः निपात्यते बहुव्रीहौ समासे लुब्धयोगे । दक्षिणम् ईर्मम् अस्य दक्षिणेर्मा मृगः । ईर्मम् व्रणम् उच्यते । दक्षिणम् अङ्गं व्रणितम् अस्य व्याधेन इत्य् अर्थः । लुब्धयोगे इति किम् ? दक्षिणेर्म शकटम् ॥ इच् कर्मव्यतिहारे

dakṣiṇermā iti kṛtasmāsāntaḥ nipātyate bahuvrīhau samāse lubdhayoge / dakṣiṇam īrmam asya dakṣiṇermā mṛgaḥ / īrmam vraṇam ucyate / dakṣiṇam aṅgaṃ vraṇitam asya vyādhena ity arthaḥ / lubdhayoge iti kim ? dakṣiṇerma śakaṭam // ic karmavyatihāre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मव्यतिहारे यो बहुव्रीहिः तस्माद् इच् प्रत्ययो भवति । तत्र तेन+इदम् इति सरूपे (*२,२।२७) इत्य् अयं बहुव्रीहिर् गृह्यते । केशेसु केशेसु गृहीत्वा इदं युद्धं प्रवृत्तं केशाकेशि । कचाकचि । मृसलैश् च मुसलैश् च प्रहृत्य इदं युद्धं प्रवृत्तं मुसलामुसलि । दण्डादण्डि । तिष्ठद्गुप्रभृतिषु अयम् इच् प्रत्ययः पठ्यते ॥ द्विदण्ड्यादिभ्यश् च

karmavyatihāre yo bahuvrīhiḥ tasmād ic pratyayo bhavati / tatra tena+idam iti sarūpe (*2,2.27) ity ayaṃ bahuvrīhir gṛhyate / keśesu keśesu gṛhītvā idaṃ yuddhaṃ pravṛttaṃ keśākeśi / kacākaci / mṛsalaiś ca musalaiś ca prahṛtya idaṃ yuddhaṃ pravṛttaṃ musalāmusali / daṇḍādaṇḍi / tiṣṭhadguprabhṛtiṣu ayam ic pratyayaḥ paṭhyate // dvidaṇḍyādibhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्र-संभ्यां जानुनोर् ज्ञुः

pra-saṃbhyāṃ jānunor jñuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्र सम् इत्य् एताभ्याम् उत्तरस्य जानुशब्दस्य ज्ञुरादेशो भवति समासान्तो बहुव्रीहौ । प्रकृष्टे जानुनी अस्य प्रज्ञुः । सञ्ज्ञौः ॥ ऊर्ध्वाद् विभाषा

pra sam ity etābhyām uttarasya jānuśabdasya jñurādeśo bhavati samāsānto bahuvrīhau / prakṛṣṭe jānunī asya prajñuḥ / sañjñauḥ // ūrdhvād vibhāṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वशब्दाद् उत्तरस्य जानुशब्दस्य विभाषा ज्ञुः इत्य् अयम् आदेशो भवति । ऊर्ध्वे जानुनी अस्य ऊर्ध्वजानुः, ऊर्ध्वज्ञुः ॥ ऊधसो ऽनङ्

ūrdhvaśabdād uttarasya jānuśabdasya vibhāṣā jñuḥ ity ayam ādeśo bhavati / ūrdhve jānunī asya ūrdhvajānuḥ, ūrdhvajñuḥ // ūdhaso 'naṅ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊधस्शब्दान्तस्य बहुव्रीहेः अनङ् आदेशो भवति समासान्तः । कुण्डम् इव ऊधः अस्याः सा कुण्दोध्नी । घटोध्नी । ऊधसो ऽनङि स्त्रीग्रहणं कर्तव्यम् । इह मा भूत्, महोधाः पर्जन्यः । घटोधो धैनुकम् ॥ धनुषश् च

ūdhasśabdāntasya bahuvrīheḥ anaṅ ādeśo bhavati samāsāntaḥ / kuṇḍam iva ūdhaḥ asyāḥ sā kuṇdodhnī / ghaṭodhnī / ūdhaso 'naṅi strīgrahaṇaṃ kartavyam / iha mā bhūt, mahodhāḥ parjanyaḥ / ghaṭodho dhainukam // dhanuṣaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनुःशब्दान्तस्य बहुव्रीहेः अनङादेशो भवति समासान्तः । शार्ङ्गं धनुरस्य शार्ङ्गधन्वा । गाण्डीवधन्वा । पुष्पधन्वा । अधिज्यधन्वा ॥ वा सञ्ज्ञायाम्

dhanuḥśabdāntasya bahuvrīheḥ anaṅādeśo bhavati samāsāntaḥ / śārṅgaṃ dhanurasya śārṅgadhanvā / gāṇḍīvadhanvā / puṣpadhanvā / adhijyadhanvā // vā sañjñāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनुःशब्दान्ताद् बहुव्रीहेर् अन्डादेशो वा भवति सञ्ज्ञायां विषये । पूर्वेण नित्यः प्रप्तः विकल्प्यते । शतधनुः, शतधन्वा । दृढधनुः, दृढधन्वा ॥ जायाया निङ्

dhanuḥśabdāntād bahuvrīher anḍādeśo vā bhavati sañjñāyāṃ viṣaye / pūrveṇa nityaḥ praptaḥ vikalpyate / śatadhanuḥ, śatadhanvā / dṛḍhadhanuḥ, dṛḍhadhanvā // jāyāyā niṅ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गन्धस्य+इद् उत्-पूति-सु-सुरभिभ्यः

gandhasya+id ut-pūti-su-surabhibhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत् पूति सु सुरभि इत्य् एतेभ्यः परस्य गन्धशब्दस्य इकारादेशो भवति समासान्तो बहुव्रीहौ समासे । तकार उच्चारणार्थः । उद्गतो गन्धो ऽस्य उद्गन्धिः । पूतिगन्धिः । सुगन्धिः । सुरभिगन्धिः । एतेभ्यः इति किम् ? तीव्रगन्धो वातः । गन्धस्येत्वे तदेकान्तग्रहणम् । तेन शोभनः गन्धः अस्य सुगन्धः आपणिकः ॥ अल्प-आख्यायाम्

ut pūti su surabhi ity etebhyaḥ parasya gandhaśabdasya ikārādeśo bhavati samāsānto bahuvrīhau samāse / takāra uccāraṇārthaḥ / udgato gandho 'sya udgandhiḥ / pūtigandhiḥ / sugandhiḥ / surabhigandhiḥ / etebhyaḥ iti kim ? tīvragandho vātaḥ / gandhasyetve tadekāntagrahaṇam / tena śobhanaḥ gandhaḥ asya sugandhaḥ āpaṇikaḥ // alpa-ākhyāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अल्पाख्यायां योगन्धशब्दः तस्य इकारादेशो भवति समासान्तो बहुव्रीहौ समासे । सूपो ऽल्पो ऽस्मिन् सूपगन्धि भोजनम् । अल्पम् अस्मिन् भोजने घृतम् घृतगन्धि । क्षीरगन्धि । अल्पपर्यायो गन्धशब्दः ॥ उपमानाच् च

alpākhyāyāṃ yogandhaśabdaḥ tasya ikārādeśo bhavati samāsānto bahuvrīhau samāse / sūpo 'lpo 'smin sūpagandhi bhojanam / alpam asmin bhojane ghṛtam ghṛtagandhi / kṣīragandhi / alpaparyāyo gandhaśabdaḥ // upamānāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमानात् परो यो गन्धशब्दः तस्य इकारादेशो भवति समासान्तो बहुव्रीहौ समासे । पद्मस्य इव गन्धो ऽस्य पद्मगन्धिः । उत्पलगन्धिः । करीषगन्धिः ॥ पादस्य लोपो ऽहस्त्यादिभ्यः

upamānāt paro yo gandhaśabdaḥ tasya ikārādeśo bhavati samāsānto bahuvrīhau samāse / padmasya iva gandho 'sya padmagandhiḥ / utpalagandhiḥ / karīṣagandhiḥ // pādasya lopo 'hastyādibhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमानात् इत्य् एव । उपमानात् इहस्त्यादिवर्जितात् परस्य पादशब्दस्य लोपो भवति समासान्तो बहुव्रीहौ समासे । स्थानिद्वारेण लोपस्य समासान्तता विज्ञायते । व्याघ्रस्य+इव पादौ अस्य व्यघ्रपात् । संहपात् । अहस्त्यादिभ्यः इति किम् ? हस्तिपादः । कटोलपादः । हस्तिन् । कटोल । गण्डोल । गण्डोलक । महिला । दासी । गणिका । कुसूल ॥ कुम्भपदीषु च

upamānāt ity eva / upamānāt ihastyādivarjitāt parasya pādaśabdasya lopo bhavati samāsānto bahuvrīhau samāse / sthānidvāreṇa lopasya samāsāntatā vijñāyate / vyāghrasya+iva pādau asya vyaghrapāt / saṃhapāt / ahastyādibhyaḥ iti kim ? hastipādaḥ / kaṭolapādaḥ / hastin / kaṭola / gaṇḍola / gaṇḍolaka / mahilā / dāsī / gaṇikā / kusūla // kumbhapadīṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुम्भपदी । शतपदी । अष्टापदी । जालपदी । एकपदी । मालापदी । मुनिपदी । गोधापदी । गोपदी । कलशीपदी । घृतपदी । दासीपदी । निष्पदी । आर्द्रपदी । कुणपदी । कृष्णपदी । द्रोणपदी । द्रुपदी । शकृत्पदी । सूपपदी । पज्चपदी । अर्वपदी । स्तनपदी । कुम्भपद्यादिः ॥ सङ्ख्या-सुपूर्वस्य

kumbhapadī / śatapadī / aṣṭāpadī / jālapadī / ekapadī / mālāpadī / munipadī / godhāpadī / gopadī / kalaśīpadī / ghṛtapadī / dāsīpadī / niṣpadī / ārdrapadī / kuṇapadī / kṛṣṇapadī / droṇapadī / drupadī / śakṛtpadī / sūpapadī / pajcapadī / arvapadī / stanapadī / kumbhapadyādiḥ // saṅkhyā-supūrvasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्ख्यापूर्वस्य सुपूर्वस्य च बहुव्रीहेः पादशब्दान्तस्य लोपो भवति समासान्तः । द्वौ पादौ अस्य द्विपात् । त्रिपात् । शोभनौ पादौ अस्य सुपात् ॥ वयसि दन्तस्य दतृ

saṅkhyāpūrvasya supūrvasya ca bahuvrīheḥ pādaśabdāntasya lopo bhavati samāsāntaḥ / dvau pādau asya dvipāt / tripāt / śobhanau pādau asya supāt // vayasi dantasya datṛ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्ख्यापूर्वस्य सुपूर्वस्य च बहुव्रीहेर्यो दन्तशब्दः, तस्य दतृ इत्य् अयम् आदेशो भवति समासान्तः वयसि गम्यमाने । ऋकार उगित्कार्यार्थः । द्वौ दन्तौ अस्य द्विदन् । त्रिदन् । चतुर्दन् । शोभना दन्ताः अस्य समस्ताः जाताः सुदन् कुमारः । वयसि इति किम् ? द्वैदन्तः कुञ्जरः । सुदन्तो दाक्षिणात्यः ॥ छन्दसि च

saṅkhyāpūrvasya supūrvasya ca bahuvrīheryo dantaśabdaḥ, tasya datṛ ity ayam ādeśo bhavati samāsāntaḥ vayasi gamyamāne / ṛkāra ugitkāryārthaḥ / dvau dantau asya dvidan / tridan / caturdan / śobhanā dantāḥ asya samastāḥ jātāḥ sudan kumāraḥ / vayasi iti kim ? dvaidantaḥ kuñjaraḥ / sudanto dākṣiṇātyaḥ // chandasi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्दसि च दन्तशदस्य दतृ इत्य् अयम् आदेशो भवति समासान्तः बहुव्रीहौ समासे । पत्रदतमालभेत । उभयादतः आलभते ॥ स्त्रियां सञ्ज्ञायाम्

chandasi ca dantaśadasya datṛ ity ayam ādeśo bhavati samāsāntaḥ bahuvrīhau samāse / patradatamālabheta / ubhayādataḥ ālabhate // striyāṃ sañjñāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रियाम् अन्यपदार्थे सञ्ज्ञायां विषये दन्तशब्दस्य दतृ इत्य् अयम् आदेशो भवति । अयोदती । फालदती । सञ्ज्ञायाम् इति किम् ? समदन्ती । स्निग्धदन्ती ॥ विभाषा श्याव-अरोकाभ्याम्

striyām anyapadārthe sañjñāyāṃ viṣaye dantaśabdasya datṛ ity ayam ādeśo bhavati / ayodatī / phāladatī / sañjñāyām iti kim ? samadantī / snigdhadantī // vibhāṣā śyāva-arokābhyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्रान्त-शुद्ध-शुभ्र-वृष-वराहेभ्यश् च

agrānta-śuddha-śubhra-vṛṣa-varāhebhyaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभाषा इत्य् एव । अग्रान्तात् शब्दात् शुद्ध शुभ्र वृष वराह इत्य् एतेभ्यश् च परस्य दन्तशब्दस्य विभाषा दतृ इत्य् अयम् आदेशो भवति समासान्तो बहुव्रीहौ समासे । कुड्मलाग्रदन्,कुड्मलाग्रदन्तः । शुद्धदन्, शुद्धदन्तः । शुभ्रदन्, शुभ्रदन्तः । वृषदन्, वृषदन्तः । वराहदन्, वराहदन्तः । अनुक्तसमुच्चयार्थः चकारः । अहिदन्, अहिदन्तः । मूषिकदन्, मूषिकदन्तः । गर्दभदन्, गर्दभदन्तः । शिखरदन्, शिखरदन्तः ॥ ककुदस्य अवस्थायां लोपः

vibhāṣā ity eva / agrāntāt śabdāt śuddha śubhra vṛṣa varāha ity etebhyaś ca parasya dantaśabdasya vibhāṣā datṛ ity ayam ādeśo bhavati samāsānto bahuvrīhau samāse / kuḍmalāgradan,kuḍmalāgradantaḥ / śuddhadan, śuddhadantaḥ / śubhradan, śubhradantaḥ / vṛṣadan, vṛṣadantaḥ / varāhadan, varāhadantaḥ / anuktasamuccayārthaḥ cakāraḥ / ahidan, ahidantaḥ / mūṣikadan, mūṣikadantaḥ / gardabhadan, gardabhadantaḥ / śikharadan, śikharadantaḥ // kakudasya avasthāyāṃ lopaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ककुदशब्दान्तस्य बहुव्रीहेर् लोपो भवति समासान्तः अवस्थायां गम्यमानायाम् । कालादिकृता वस्तुधर्मा वयःप्रभृतयः अवस्था इत्य् उच्यते । असञ्जातं ककुदम् अस्य असञ्जातककुत् । बालः इत्य् अर्थः । पूर्णककुत् । मध्यमवयाः इत्य् अर्थः । उन्नतककुत् । वृद्धवयाः इत्य् अर्थः । स्थूलककुत् । वलवान् इत्य् अर्थः । यष्टिककुत् । नातिस्थूलो नातिकृशः इत्य् अर्थः । अवस्थायाम् इति किम् ? श्वेतककुदः ॥ त्रिककुत् पर्वते

kakudaśabdāntasya bahuvrīher lopo bhavati samāsāntaḥ avasthāyāṃ gamyamānāyām / kālādikṛtā vastudharmā vayaḥprabhṛtayaḥ avasthā ity ucyate / asañjātaṃ kakudam asya asañjātakakut / bālaḥ ity arthaḥ / pūrṇakakut / madhyamavayāḥ ity arthaḥ / unnatakakut / vṛddhavayāḥ ity arthaḥ / sthūlakakut / valavān ity arthaḥ / yaṣṭikakut / nātisthūlo nātikṛśaḥ ity arthaḥ / avasthāyām iti kim ? śvetakakudaḥ // trikakut parvate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिककुदि बहुव्रीहौ ककुदशब्दस्य लोपः समासान्तो निपात्यते पर्वते ऽभिधेये । त्रीणि ककुदान्यस्य त्रिककुत् पर्वतः । ककुदाकारं पर्वतस्य शृङ्गं ककुदम् इत्य् उच्यते । न च सर्वस्त्रिशिखरः पर्वतः त्रिककुत् । किं तर्हि ? सञ्ज्ञैषा पर्वतविशेषस्य । पर्वते इति किम् ? त्रिककुदो ऽन्यः ॥ उद्-विभ्यां काकुदस्य

trikakudi bahuvrīhau kakudaśabdasya lopaḥ samāsānto nipātyate parvate 'bhidheye / trīṇi kakudānyasya trikakut parvataḥ / kakudākāraṃ parvatasya śṛṅgaṃ kakudam ity ucyate / na ca sarvastriśikharaḥ parvataḥ trikakut / kiṃ tarhi ? sañjñaiṣā parvataviśeṣasya / parvate iti kim ? trikakudo 'nyaḥ // ud-vibhyāṃ kākudasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत् वि इत्य् एताभ्यां परस्य काकुदशब्दस्य लोपो भवति बहुव्रीहौ समासे । उद्गतं काकुदम् अस्य उत्का कुत् । विकाकुत् । तालु काकुदम् उच्यते ॥ पूर्णाद् विभाषा

ut vi ity etābhyāṃ parasya kākudaśabdasya lopo bhavati bahuvrīhau samāse / udgataṃ kākudam asya utkā kut / vikākut / tālu kākudam ucyate // pūrṇād vibhāṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुहृद्-दुर्हृदौ मित्र-अमित्रयोः

suhṛd-durhṛdau mitra-amitrayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुहृत् दुर्हृत् इति निपात्यते यथासङ्ख्यं मित्र-अमित्रयोर् अभिधेययोः । सुशब्दात् परस्य हृदयशब्दस्य हृद्भावो निपात्यते बहुव्रीहौ, तथा दुःशब्दात् परस्य । शोभनं हृदयम् अस्य सुहृत् मित्रम् । दुष्टं हृदयम् अस्य दुर्हृत् अमित्रम् । मित्रामित्रयोः इति किम् ? सुहृदयः कारुणिकः । दुर्हृदयः चोरः ॥ उरःप्रभृतिभ्यः कप्

suhṛt durhṛt iti nipātyate yathāsaṅkhyaṃ mitra-amitrayor abhidheyayoḥ / suśabdāt parasya hṛdayaśabdasya hṛdbhāvo nipātyate bahuvrīhau, tathā duḥśabdāt parasya / śobhanaṃ hṛdayam asya suhṛt mitram / duṣṭaṃ hṛdayam asya durhṛt amitram / mitrāmitrayoḥ iti kim ? suhṛdayaḥ kāruṇikaḥ / durhṛdayaḥ coraḥ // uraḥprabhṛtibhyaḥ kap

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उरःप्रभृत्यन्तात् बहुव्रीहेः कप्प्रत्ययो भवति । व्यूढम् उरः अस्य व्यूढोरस्कः । प्रियसर्पिष्कः । अवमुक्तोपानत्कः । पुमान् अनड्वान् पयः नौः लक्ष्मीः इति विभक्त्यन्ताः पठ्यन्ते, न प्रातिपदिकानि । तत्र+इदं प्रयोजनम् - एकवचनान्तानाम् एव ग्रहणम् इह विज्ञायेत, द्विवचन-बहुवचन-अन्तानां मा भूत् इति । तत्र शेषद् विभाषा (*५,४।१५४) इति विकल्प एव भवति इति । द्विपुमान्, द्विपुंस्कः । बहुपुमान्, बहुपुंस्कः । उरस् । सर्पिस् । उपानः । पुमान् । अनड्वान् । नौः । पयः । लक्ष्मीः । दधि । मधु । शालि । अर्थान् नञः अनर्थकः ॥ इनः स्त्रियाम्

uraḥprabhṛtyantāt bahuvrīheḥ kappratyayo bhavati / vyūḍham uraḥ asya vyūḍhoraskaḥ / priyasarpiṣkaḥ / avamuktopānatkaḥ / pumān anaḍvān payaḥ nauḥ lakṣmīḥ iti vibhaktyantāḥ paṭhyante, na prātipadikāni / tatra+idaṃ prayojanam - ekavacanāntānām eva grahaṇam iha vijñāyeta, dvivacana-bahuvacana-antānāṃ mā bhūt iti / tatra śeṣad vibhāṣā (*5,4.154) iti vikalpa eva bhavati iti / dvipumān, dvipuṃskaḥ / bahupumān, bahupuṃskaḥ / uras / sarpis / upānaḥ / pumān / anaḍvān / nauḥ / payaḥ / lakṣmīḥ / dadhi / madhu / śāli / arthān nañaḥ anarthakaḥ // inaḥ striyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्नन्ताद् बहुव्रीहेः कप् प्रत्ययो भवति स्त्रियां विषये । बहवो दण्दिनः अस्यां शालायां बहुदण्दिका शाला । बहुच्छत्रिका । बहुस्वामिका नगरी । बहुवाग्मिका सभा । स्त्रियाम् इति किम् ? बहुदण्डी राजा, बहुदण्डिकः । शेषद्विभाषा (*५,४।१५४) इत्य् एतद् भवति ॥ नद्य्-ऋतश् च

innantād bahuvrīheḥ kap pratyayo bhavati striyāṃ viṣaye / bahavo daṇdinaḥ asyāṃ śālāyāṃ bahudaṇdikā śālā / bahucchatrikā / bahusvāmikā nagarī / bahuvāgmikā sabhā / striyām iti kim ? bahudaṇḍī rājā, bahudaṇḍikaḥ / śeṣadvibhāṣā (*5,4.154) ity etad bhavati // nady-ṛtaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नद्यन्तात् बहुव्रीहेः ऋकारान्तात् च कप् प्रत्ययो भवति । बह्व्यः कुमार्य अस्मिन् देशे बहुकुमारीकः देशः । बहुब्रह्मबन्धूकः । ऋतः खल्व् अपि - बहुकर्तृकः । तकारः मुखसुखार्थः ॥ शेषाद् विभाषा

nadyantāt bahuvrīheḥ ṛkārāntāt ca kap pratyayo bhavati / bahvyaḥ kumārya asmin deśe bahukumārīkaḥ deśaḥ / bahubrahmabandhūkaḥ / ṛtaḥ khalv api - bahukartṛkaḥ / takāraḥ mukhasukhārthaḥ // śeṣād vibhāṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न सञ्ज्ञायाम्

na sañjñāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सञ्ज्ञायां विषये बहुव्रीहौ समासे कप् प्रत्ययो न भवति । पूर्वेण प्राप्तः प्रतिषिध्यते । विश्वे देवा अस्य विश्वदेवः । विश्वयशाः ॥ ईयसश् च

sañjñāyāṃ viṣaye bahuvrīhau samāse kap pratyayo na bhavati / pūrveṇa prāptaḥ pratiṣidhyate / viśve devā asya viśvadevaḥ / viśvayaśāḥ // īyasaś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईयसन्ताद् बहुव्रीहेः कप् प्रत्ययो न भवति । सर्वा प्राप्तिः प्रतिषिध्यते । बहवः श्रेयांसः अस्य बहुश्रेयान् । शेषाद् विभाषा (*५,४।१५४) इत्य् अस्य प्रतिषेधः । बह्व्यः श्रेयस्यः अस्य बहुश्रेयसी । नद्यृतश् च (*५,४।१५३) इत्य् असय् प्रतिषेधः । ह्रस्वत्वम् अपि न भवति, ईयसो बहुव्रीहौ पुंवत् इति वचनात् ॥ वन्दिते भ्रातुः

īyasantād bahuvrīheḥ kap pratyayo na bhavati / sarvā prāptiḥ pratiṣidhyate / bahavaḥ śreyāṃsaḥ asya bahuśreyān / śeṣād vibhāṣā (*5,4.154) ity asya pratiṣedhaḥ / bahvyaḥ śreyasyaḥ asya bahuśreyasī / nadyṛtaś ca (*5,4.153) ity asay pratiṣedhaḥ / hrasvatvam api na bhavati, īyaso bahuvrīhau puṃvat iti vacanāt // vandite bhrātuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वन्दिते ऽर्थे यो भ्रातृशब्दो वर्तते तदन्ताद् बहुव्रीहेः कप् प्रत्ययो न भवति । वन्दितः स्तुतः पूजितः इत्य् उच्यते । शोभनो भ्राता अस्य सुभ्राता । वन्दितः इति किम् ? मूर्खभ्रातृकः । दुष्टभ्रातृकः ॥ ऋतश् छन्दसि

vandite 'rthe yo bhrātṛśabdo vartate tadantād bahuvrīheḥ kap pratyayo na bhavati / vanditaḥ stutaḥ pūjitaḥ ity ucyate / śobhano bhrātā asya subhrātā / vanditaḥ iti kim ? mūrkhabhrātṛkaḥ / duṣṭabhrātṛkaḥ // ṛtaś chandasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋवर्नान्ताद् बहुव्रीहेः छन्दसि विषये कप् प्रत्ययो न भव्ति । हता माता अस्य हतमाता । हतपिता । हतस्वसा । सुहोता ॥ नाडी-तन्त्र्योः स्वाङ्गे

ṛvarnāntād bahuvrīheḥ chandasi viṣaye kap pratyayo na bhavti / hatā mātā asya hatamātā / hatapitā / hatasvasā / suhotā // nāḍī-tantryoḥ svāṅge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाङ्गे यौ नाडीत्-अन्त्री-शब्दौ तदन्ताद् बहुव्रीहेः कप् प्रत्ययो न भवति । बह्व्यः नाड्यः अस्य बहुनाडिः कायः । बहुतन्त्री ग्रीवा । धमनीवचनस् तन्त्रीशबः । स्वाङ्गे इति किम् ? बहुनाडीकः स्तम्भः । बहुतन्त्रीका वीणा ॥ निष्प्रवाणिश् च

svāṅge yau nāḍīt-antrī-śabdau tadantād bahuvrīheḥ kap pratyayo na bhavati / bahvyaḥ nāḍyaḥ asya bahunāḍiḥ kāyaḥ / bahutantrī grīvā / dhamanīvacanas tantrīśabaḥ / svāṅge iti kim ? bahunāḍīkaḥ stambhaḥ / bahutantrīkā vīṇā // niṣpravāṇiś ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.