Manu-Smrti 8

व्यवहारान् दिदृक्षुस् तु ब्राह्मणैः सह पार्थिवः । मन्त्रज्ञैर् मन्त्रिभिश् च-एव विनीतः प्रविशेत्) सभाम् ॥

vyavahārān didṛkṣus tu brāhmaṇaiḥ saha pārthivaḥ | mantrajñair mantribhiś ca-eva vinītaḥ praviśet) sabhām ||

तत्र-आसीनः स्थितो वा-अपि पाणिम् उद्यम्य) दक्षिणम् । विनीतवेषआभरणः पश्येत्) कार्याणि कार्यिणाम् ॥

tatra-āsīnaḥ sthito vā-api pāṇim udyamya) dakṣiṇam | vinīta.veṣa.ābharaṇaḥ paśyet) kāryāṇi kāryiṇām ||

प्रत्यहं देशदृष्टैश् च शास्त्रदृष्टैश् च हेतुभिः । अष्टादशसु मार्गेषु निबद्धानि पृथक् पृथक् ॥

pratyahaṃ deśadṛṣṭaiś ca śāstradṛṣṭaiś ca hetubhiḥ | aṣṭādaśasu mārgeṣu nibaddhāni pṛthak pṛthak ||

तेषाम् आद्यम् ऋणादानं निक्षेपो ऽअस्वामिविक्रयः । संभूय) च समुत्थानं दत्तस्य-अनपकर्म च ।

teṣām ādyam ṛṇādānaṃ nikṣepo 'asvāmivikrayaḥ | saṃbhūya) ca samutthānaṃ dattasya-anapakarma ca |

वेतनस्य-एव चादानं संविदश् च व्यतिक्रमः । क्रयविक्रयानुशयो विवादः स्वामिपालयोः ॥

vetanasya-eva cādānaṃ saṃvidaś ca vyatikramaḥ | kraya.vikrayānuśayo vivādaḥ svāmi.pālayoḥ ||

सीमाविवादधर्मश् च पारुष्ये दण्डवाचिके । स्तेयं च साहसं च-एव स्त्रीसंग्रहणम् एव च ॥

sīmāvivādadharmaś ca pāruṣye daṇḍavācike | steyaṃ ca sāhasaṃ ca-eva strīsaṃgrahaṇam eva ca ||

स्त्रीपुंधर्मो विभागश् च द्यूतम् आह्वय एव च । पदान्य् अष्टादश-एतानि व्यवहारस्थिताव् इह ॥

strī.puṃdharmo vibhāgaś ca dyūtam āhvaya eva ca | padāny aṣṭādaśa-etāni vyavahārasthitāv iha ||

एषु स्थानेषु भूयिष्ठं विवादं चरतां) नृणाम् । धर्मं शाश्वतम् आश्रित्य) कुर्यात्) कार्यविनिर्णयम् ॥

eṣu sthāneṣu bhūyiṣṭhaṃ vivādaṃ caratāṃ) nṛṇām | dharmaṃ śāśvatam āśritya) kuryāt) kāryavinirṇayam ||

यदा स्वयं न कुर्यात्) तु नृपतिः कार्यदर्शनम् । तदा नियुञ्ज्याद्) विद्वांसं ब्राह्मणं कार्यदर्शने ॥

yadā svayaṃ na kuryāt) tu nṛpatiḥ kāryadarśanam | tadā niyuñjyād) vidvāṃsaṃ brāhmaṇaṃ kāryadarśane ||

सो ऽअस्य कार्याणि संपश्येत्) सभ्यैर् एव त्रिभिर् वृतः) । सभाम् एव प्रविश्य)-अग्र्याम् आसीनः स्थित एव वा ॥

so 'asya kāryāṇi saṃpaśyet) sabhyair eva tribhir vṛtaḥ) | sabhām eva praviśya)-agryām āsīnaḥ sthita eva vā ||

यस्मिन् देशे निषीदन्ति) विप्रा वेदविदस् त्रयः । राज्ञश् च-अधिकृतो विद्वान् ब्रह्मणस् तां सभां विदुः) ॥

yasmin deśe niṣīdanti) viprā vedavidas trayaḥ | rājñaś ca-adhikṛto vidvān brahmaṇas tāṃ sabhāṃ viduḥ) ||

धर्मो विद्धस्) त्व् अधर्मेण सभां यत्र-उपतिष्ठते) । शल्यं च-अस्य न कृन्तन्ति) विद्धास्) तत्र सभासदः ॥

dharmo viddhas) tv adharmeṇa sabhāṃ yatra-upatiṣṭhate) | śalyaṃ ca-asya na kṛntanti) viddhās) tatra sabhāsadaḥ ||

सभां वा न प्रवेष्टव्यं) वक्तव्यं) वा समञ्जसम् । [म्सभा वा न प्रवेष्टव्या ] अब्रुवन्) विब्रुवन्) वा-अपि नरो भवति) किल्बिषी ॥

sabhāṃ vā na praveṣṭavyaṃ) vaktavyaṃ) vā samañjasam | [M.sabhā vā na praveṣṭavyā ] abruvan) vibruvan) vā-api naro bhavati) kilbiṣī ||

यत्र धर्मो ह्य् अधर्मेण सत्यं यत्र-अनृतेन च । हन्यते) प्रेक्षमाणानां हतास्) तत्र सभासदः ॥

yatra dharmo hy adharmeṇa satyaṃ yatra-anṛtena ca | hanyate) prekṣamāṇānāṃ hatās) tatra sabhāsadaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्म एव हतो हन्ति) धर्मो रक्षति) रक्षितः । तस्माद् धर्मो न हन्तव्यो) मा नो धर्मो हतो ऽवधीत्) ॥ [म्वधीत्]

dharma eva hato hanti) dharmo rakṣati) rakṣitaḥ | tasmād dharmo na hantavyo) mā no dharmo hato 'vadhīt) || [M.vadhīt]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृषो हि भगवान् धर्मस् तस्य यः कुरुते) ह्य् अलम् । [म्त्व् अलम्] वृषलं तं विदुर्) देवास् तस्माद् धर्मं न लोपयेत्) ॥

vṛṣo hi bhagavān dharmas tasya yaḥ kurute) hy alam | [M.tv alam] vṛṣalaṃ taṃ vidur) devās tasmād dharmaṃ na lopayet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एक एव सुहृद् धर्मो निधाने ऽअप्य् अनुयाति) यः । शरीरेण समं नाशं सर्वम् अन्यद्द् हि गच्छति) ॥

eka eva suhṛd dharmo nidhāne 'apy anuyāti) yaḥ | śarīreṇa samaṃ nāśaṃ sarvam anyadd hi gacchati) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पादो ऽअधर्मस्य कर्तारं पादः साक्षिणम् ऋच्छति) । पादः सभासदः सर्वान् पादो राजानम् ऋच्छति) ॥

pādo 'adharmasya kartāraṃ pādaḥ sākṣiṇam ṛcchati) | pādaḥ sabhāsadaḥ sarvān pādo rājānam ṛcchati) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा भवत्य्) अनेनास् तु मुच्यन्ते) च सभासदः । एनो गच्छति कर्तारं निन्दाअर्हो यत्र निन्द्यते) ॥

rājā bhavaty) an.enās tu mucyante) ca sabhāsadaḥ | eno gacchati kartāraṃ nindā.arho yatra nindyate) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातिमात्रौपजीवी वा कामं स्याद्) ब्राह्मणब्रुवः । धर्मप्रवक्ता नृपतेर् न शूद्रः कथं चन ॥

jātimātra.upajīvī vā kāmaṃ syād) brāhmaṇabruvaḥ | dharmapravaktā nṛpater na śūdraḥ kathaṃ cana ||

यस्य शूद्रस् तु कुरुते) राज्ञो धर्मविवेचनम् । तस्य सीदति) तद् राष्ट्रं पङ्के गौर् इव पश्यतः) ॥

yasya śūdras tu kurute) rājño dharmavivecanam | tasya sīdati) tad rāṣṭraṃ paṅke gaur iva paśyataḥ) ||

यद् राष्ट्रं शूद्रभूयिष्ठं नास्तिकाक्रान्तम् अद्विजम् । विनश्यत्य्) आशु तत् कृत्स्नं दुर्भिक्षव्याधिपीडितम् ॥

yad rāṣṭraṃ śūdra.bhūyiṣṭhaṃ nāstikākrāntam a.dvijam | vinaśyaty) āśu tat kṛtsnaṃ durbhikṣa.vyādhipīḍitam ||

धर्मासनम् अधिष्ठाय) संवीतअङ्गः समाहितः । प्रणम्य) लोकपालेभ्यः कार्यदर्शनम् आरभेत्) ॥

dharmāsanam adhiṣṭhāya) saṃvīta.aṅgaḥ samāhitaḥ | praṇamya) lokapālebhyaḥ kāryadarśanam ārabhet) ||

अर्थअनर्थाव् उभौ बुद्ध्वा) धर्मअधर्मौ च केवलौ । वर्णक्रमेण सर्वाणि पश्येत्) कार्याणि कार्यिणाम् ॥

artha.anarthāv ubhau buddhvā) dharma.adharmau ca kevalau | varṇakrameṇa sarvāṇi paśyet) kāryāṇi kāryiṇām ||

बाह्यैर् विभावयेत्)-लिङ्गैर् भावम् अन्तर्गतं नृणाम् । स्वरवर्णैङ्गितआकारैश् चक्षुषा चेष्टितेन च ॥

bāhyair vibhāvayet)-liṅgair bhāvam antargataṃ nṛṇām | svara.varṇa.iṅgita.ākāraiś cakṣuṣā ceṣṭitena ca ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकारैर् इङ्गितैर् गत्या चेष्टया भाषितेन च । नेत्रवक्त्रविकारैश् च गृह्यते) ऽअन्तर्गतं मनः ॥

ākārair iṅgitair gatyā ceṣṭayā bhāṣitena ca | netra.vaktravikāraiś ca gṛhyate) 'antargataṃ manaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बालदायआदिकं रिक्थं तावद् राजा-अनुपालयेत्) । यावत् स स्यात्) समावृत्तो यावत्-च-अतीतशैशवः ]॥ [म्यावद् वा-अतीतशैशवः]

bāladāya.ādikaṃ rikthaṃ tāvad rājā-anupālayet) | yāvat sa syāt) samāvṛtto yāvat-ca-atīta.śaiśavaḥ ]|| [M.yāvad vā-atīta.śaiśavaḥ]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वशाअपुत्रासु च-एवं स्याद्) रक्षणं निष्कुलासु च । पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधवास्व् आतुरासु च ॥

vaśā.aputrāsu ca-evaṃ syād) rakṣaṇaṃ niṣ.kulāsu ca | pati.vratāsu ca strīṣu vidhavāsv āturāsu ca ||

जीवन्तीनां तु तासां ये तद्द् हरेयुः) स्वबान्धवाः । तान्-शिष्यात्)-चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः ॥

jīvantīnāṃ tu tāsāṃ ye tadd hareyuḥ) svabāndhavāḥ | tān-śiṣyāt)-cauradaṇḍena dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ ||

प्रणष्टस्वामिकं रिक्थं राजा त्र्यब्दं निधापयेत्) । अर्वाक् त्र्यब्दाद्द् हरेत्) स्वामी परेण नृपतिर् हरेत्) ॥

praṇaṣṭa.svāmikaṃ rikthaṃ rājā tryabdaṃ nidhāpayet) | arvāk tryabdādd haret) svāmī pareṇa nṛpatir haret) ||

मम-इदम् इति यो ब्रूयात्) सो ऽअनुयोज्यो) यथाविधि । संवाद्य) रूपसंख्यादीन् स्वामी तद् द्रव्यम् अर्हति) ॥

mama-idam iti yo brūyāt) so 'anuyojyo) yathāvidhi | saṃvādya) rūpa.saṃkhyādīn svāmī tad dravyam arhati) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवेदयानो) नष्टस्य देशं कालं च तत्त्वतः । वर्णं रूपं प्रमाणं च तत्समं दण्डम् अर्हति ॥

a.vedayāno) naṣṭasya deśaṃ kālaṃ ca tattvataḥ | varṇaṃ rūpaṃ pramāṇaṃ ca tatsamaṃ daṇḍam arhati ||

आददीत)-अथ षड्भागं प्रनष्टअधिगतान् नृपः । दशमं द्वादशं वा-अपि सतां धर्मम् अनुस्मरन्) ॥

ādadīta)-atha ṣaḍbhāgaṃ pranaṣṭa.adhigatān nṛpaḥ | daśamaṃ dvādaśaṃ vā-api satāṃ dharmam anusmaran) ||

प्रनष्टअधिगतं द्रव्यं तिष्ठेद्) युक्तैर् अधिष्ठितम् । यांस् तत्र चौरान् गृह्णीयात्) तान् राजा-इभेन घातयेत्) ॥

pranaṣṭa.adhigataṃ dravyaṃ tiṣṭhed) yuktair adhiṣṭhitam | yāṃs tatra caurān gṛhṇīyāt) tān rājā-ibhena ghātayet) ||

ममायम् इति यो ब्रूयान्) निधिं सत्येन मानवः । तस्याददीत) षड्भागं राजा द्वादशम् एव वा ॥

mamāyam iti yo brūyān) nidhiṃ satyena mānavaḥ | tasyādadīta) ṣaḍbhāgaṃ rājā dvādaśam eva vā ||

अनृतं तु वदन्) दण्ड्यः स्ववित्तस्य-अंशम् अष्टमम् । तस्य-एव वा निधानस्य संख्यया-अल्पीयसीं कलाम् ॥

anṛtaṃ tu vadan) daṇḍyaḥ svavittasya-aṃśam aṣṭamam | tasya-eva vā nidhānasya saṃkhyayā-alpīyasīṃ kalām ||

विद्वांस् तु ब्राह्मणो दृष्ट्वा) पूर्वौपनिहितं निधिम् ।

vidvāṃs tu brāhmaṇo dṛṣṭvā) pūrva.upanihitaṃ nidhim |

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशेषतो ऽअप्य् आददीत) सर्वस्य-अधिपतिर् हि सः ॥ यं तु पश्येन्) निधिं राजा पुराणं निहितं क्षितौ । तस्माद् द्विजेभ्यो दत्त्वा)-अर्धम् अर्धं कोशे प्रवेशयेत्) ॥

aśeṣato 'apy ādadīta) sarvasya-adhipatir hi saḥ || yaṃ tu paśyen) nidhiṃ rājā purāṇaṃ nihitaṃ kṣitau | tasmād dvijebhyo dattvā)-ardham ardhaṃ kośe praveśayet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निधीनां तु पुराणानां धातूनाम् एव च क्षितौ । अर्धभाग् रक्षणाद् राजा भूमेर् अधिपतिर् हि सः ॥

nidhīnāṃ tu purāṇānāṃ dhātūnām eva ca kṣitau | ardhabhāg rakṣaṇād rājā bhūmer adhipatir hi saḥ ||

दातव्यं) सर्ववर्णेभ्यो राज्ञा चौरैर् हृतं धनम् । राजा तद् उपयुञ्जानश्) चौरस्य-आप्नोति) किल्बिषम् ॥

dātavyaṃ) sarvavarṇebhyo rājñā caurair hṛtaṃ dhanam | rājā tad upayuñjānaś) caurasya-āpnoti) kilbiṣam ||

जातिजानपदान् धर्मान् श्रेणीधर्मांश् च धर्मवित् । समीक्ष्य) कुलधर्मांश् च स्वधर्मं प्रतिपादयेत्) ॥

jāti.jānapadān dharmān śreṇīdharmāṃś ca dharmavit | samīkṣya) kuladharmāṃś ca svadharmaṃ pratipādayet) ||

स्वानि कर्माणि कुर्वाणा) दूरे सन्तो ऽअपि मानवाः । प्रिया भवन्ति) लोकस्य स्वे स्वे कर्मण्य् अवस्थिताः) ॥

svāni karmāṇi kurvāṇā) dūre santo 'api mānavāḥ | priyā bhavanti) lokasya sve sve karmaṇy avasthitāḥ) ||

न-उत्पादयेत्) स्वयं कार्यं राजा न-अप्य् अस्य पुरुषः । न च प्रापितम्) अन्येन ग्रसेद् अर्थं कथं चन ॥ [म्ग्रसेत)-अर्थं]

na-utpādayet) svayaṃ kāryaṃ rājā na-apy asya puruṣaḥ | na ca prāpitam) anyena grased arthaṃ kathaṃ cana || [M.graseta)-arthaṃ]

यथा नयत्य्) असृक्पातैर् मृगस्य मृगयुः पदम् । नयेत्) तथा-अनुमानेन धर्मस्य नृपतिः पदम् ॥

yathā nayaty) asṛkpātair mṛgasya mṛgayuḥ padam | nayet) tathā-anumānena dharmasya nṛpatiḥ padam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यम् अर्थं च संपश्येद्) आत्मानम् अथ साक्षिणः । [म्साक्षिणम्] देशं रूपं च कालं च व्यवहारविधौ स्थितः) ॥

satyam arthaṃ ca saṃpaśyed) ātmānam atha sākṣiṇaḥ | [M.sākṣiṇam] deśaṃ rūpaṃ ca kālaṃ ca vyavahāravidhau sthitaḥ) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद्भिर् आचरितं) यत् स्याद्) धार्मिकैश् च द्विजातिभिः । तद् देशकुलजातीनाम् अविरुद्धं प्रकल्पयेत्) ॥

sadbhir ācaritaṃ) yat syād) dhārmikaiś ca dvijātibhiḥ | tad deśa.kula.jātīnām a.viruddhaṃ prakalpayet) ||

अधमर्णार्थसिद्ध्यर्थम् उत्तमर्णेन चोदितः । दापयेद्) धनिकस्य-अर्थम् अधमर्णाद् विभावितम् ॥

adhamarṇārthasiddhyartham uttamarṇena coditaḥ | dāpayed) dhanikasya-artham adhamarṇād vibhāvitam ||

यैर् यैर् उपायैर् अर्थं स्वं प्राप्नुयाद्) उत्तमर्णिकः । तैर् तैर् उपायैः संगृह्य) दापयेद्) अधमर्णिकम् ॥

yair yair upāyair arthaṃ svaṃ prāpnuyād) uttamarṇikaḥ | tair tair upāyaiḥ saṃgṛhya) dāpayed) adhamarṇikam ||

धर्मेण व्यवहारेण छलेन-आचरितेन च । प्रयुक्तं साधयेद्) अर्थं पञ्चमेन बलेन च ॥

dharmeṇa vyavahāreṇa chalena-ācaritena ca | prayuktaṃ sādhayed) arthaṃ pañcamena balena ca ||

यः स्वयं साधयेद्) अर्थम् उत्तमर्णो ऽअधमर्णिकात् । न स राज्ञा-अभियोक्तव्यः) स्वकं संसाधयन्) धनम् ॥

yaḥ svayaṃ sādhayed) artham uttamarṇo 'adhamarṇikāt | na sa rājñā-abhiyoktavyaḥ) svakaṃ saṃsādhayan) dhanam ||

अर्थे ऽअपव्ययमानं) तु करणेन विभावितम्) । दापयेद्) धनिकस्य-अर्थं दण्डलेशं च शक्तितः ॥

arthe 'apavyayamānaṃ) tu karaṇena vibhāvitam) | dāpayed) dhanikasya-arthaṃ daṇḍaleśaṃ ca śaktitaḥ ||

अपह्नवे ऽअधमर्णस्य देहि)-इत्य् उक्तस्य) संसदि । अभियोक्ता दिशेद्) देश्यं करणं वा-अन्यद् उद्दिशेत्) ॥

apahnave 'adhamarṇasya dehi)-ity uktasya) saṃsadi | abhiyoktā diśed) deśyaṃ karaṇaṃ vā-anyad uddiśet) ||

अदेश्यं यश् च दिशति) निर्दिश्य)-अपह्नुते) च यः । यश् च-अधरौत्तरान् अर्थान् विगीतान् न-अवबुध्यते) ॥

adeśyaṃ yaś ca diśati) nirdiśya)-apahnute) ca yaḥ | yaś ca-adhara.uttarān arthān vigītān na-avabudhyate) ||

अपदिश्य)-अपदेश्यं च पुनर् यस् त्व् अपधावति) । [मपदिश्य-अपदेशं] सम्यक् प्रणिहितं) च-अर्थं पृष्टः) सन् न-अभिनन्दति) ॥

apadiśya)-apadeśyaṃ ca punar yas tv apadhāvati) | [M.apadiśya-apadeśaṃ] samyak praṇihitaṃ) ca-arthaṃ pṛṣṭaḥ) san na-abhinandati) ||

असंभाष्ये साक्षिभिश् च देशे संभाषते) मिथः । निरुच्यमानं प्रश्नं च न-इच्छेद्) यश् च-अपि निष्पतेत्) ॥

a.saṃbhāṣye sākṣibhiś ca deśe saṃbhāṣate) mithaḥ | nirucyamānaṃ praśnaṃ ca na-icched) yaś ca-api niṣpatet) ||

ब्रूहि)-इत्य् उक्तश्) च न ब्रूयाद्) उक्तं च न विभावयेत्) । न च पूर्वअपरं विद्यात् तस्माद् अर्थात् स हीयते) ॥

brūhi)-ity uktaś) ca na brūyād) uktaṃ ca na vibhāvayet) | na ca pūrva.aparaṃ vidyāt tasmād arthāt sa hīyate) ||

साक्षिणः सन्ति मेत्य् उक्त्वा) दिश)-इत्य् उक्तो दिशेन्) न यः । [म्ज्ञातारः सन्ति मेत्य्*] * मेत्य् < म इत्य् ? धर्मस्थः कारणैर् एतैर् हीनं तम् अपि निर्दिशेत् ]॥ [म्तम् इति निर्दिशेत्)

sākṣiṇaḥ santi mety uktvā) diśa)-ity ukto diśen) na yaḥ | [M.jñātāraḥ santi mety*] * mety < ma ity ? dharmasthaḥ kāraṇair etair hīnaṃ tam api nirdiśet ]|| [M.tam iti nirdiśet)

अभियोक्ता न चेद् ब्रूयाद्) बध्यो दण्ड्यश् च धर्मतः । [म्बन्ध्यो दण्ड्यश् च] न चेत् त्रिपक्षात् प्रब्रूयाद्) धर्मं प्रति पराजितः) ॥

abhiyoktā na ced brūyād) badhyo daṇḍyaś ca dharmataḥ | [M.bandhyo daṇḍyaś ca] na cet tripakṣāt prabrūyād) dharmaṃ prati parājitaḥ) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो यावत्-निह्नुवीत)-अर्थं मिथ्या यावति वा वदेत्) । तौ नृपेण ह्य् अधर्मज्ञौ दाप्यो) तद्द्विगुणं दमम् ॥

yo yāvat-nihnuvīta)-arthaṃ mithyā yāvati vā vadet) | tau nṛpeṇa hy adharmajñau dāpyo) taddviguṇaṃ damam ||

पृष्टो) ऽअपव्ययमानस्) तु कृतअवस्थो धनएषिणा । त्र्यवरैः साक्षिभिर् भाव्यो) नृपब्राह्मणसंनिधौ ॥

pṛṣṭo) 'apavyayamānas) tu kṛta.avastho dhana.eṣiṇā | tryavaraiḥ sākṣibhir bhāvyo) nṛpa.brāhmaṇasaṃnidhau ||

यादृशा धनिभिः कार्या) व्यवहारेषु साक्षिणः । तादृशान् संप्रवक्ष्यामि) यथा वाच्यम् ऋतं च तैः ॥

yādṛśā dhanibhiḥ kāryā) vyavahāreṣu sākṣiṇaḥ | tādṛśān saṃpravakṣyāmi) yathā vācyam ṛtaṃ ca taiḥ ||

गृहिणः पुत्रिणो मौलाः क्षत्रविश्शूद्रयोनयः । अर्थ्युक्ताः साक्ष्यम् अर्हन्ति) न ये के चिद् अनापदि ॥

gṛhiṇaḥ putriṇo maulāḥ kṣatra.viś.śūdra.yonayaḥ | arthyuktāḥ sākṣyam arhanti) na ye ke cid anāpadi ||

आप्ताः सर्वेषु वर्णेषु कार्याः कार्येषु साक्षिणः । सर्वधर्मविदो ऽअलुब्धा विपरीतांस् तु वर्जयेत्) ॥

āptāḥ sarveṣu varṇeṣu kāryāḥ kāryeṣu sākṣiṇaḥ | sarvadharmavido 'alubdhā viparītāṃs tu varjayet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न-अर्थसंबन्धिनो न-आप्ता न सहाया न वैरिणः । न दृष्टदोषाः कर्तव्या न व्याध्यार्ता न दूषिताः ॥

na-arthasaṃbandhino na-āptā na sahāyā na vairiṇaḥ | na dṛṣṭadoṣāḥ kartavyā na vyādhyārtā na dūṣitāḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न साक्षी नृपतिः कार्यो न कारुककुशीलवौ । न श्रोत्रियो न लिङ्गस्थो न सङ्गेभ्यो विनिर्गतः ॥

na sākṣī nṛpatiḥ kāryo na kāruka.kuśīlavau | na śrotriyo na liṅgastho na saṅgebhyo vinirgataḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न-अध्यधीनो न वक्तव्यो न दस्युर् न विकर्मकृत् । न वृद्धो न शिशुर् न-एको न-अन्त्यो न विकलैन्द्रियः ॥

na-adhyadhīno na vaktavyo na dasyur na vikarmakṛt | na vṛddho na śiśur na-eko na-antyo na vikala.indriyaḥ ||

न-आर्तो न मत्तो न-उन्मत्तो न क्षुत्तृष्णाउपपीडितः) । न श्रमार्तो न कामार्तो न क्रुद्धो न-अपि तस्करः ॥

na-ārto na matto na-unmatto na kṣut.tṛṣṇā.upapīḍitaḥ) | na śramārto na kāmārto na kruddho na-api taskaraḥ ||

स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्युर्) द्विजानां सदृशा द्विजाः । शूद्राश् च सन्तः शूद्राणाम् अन्त्यानाम् अन्त्ययोनयः ॥

strīṇāṃ sākṣyaṃ striyaḥ kuryur) dvijānāṃ sadṛśā dvijāḥ | śūdrāś ca santaḥ śūdrāṇām antyānām antya.yonayaḥ ||

अनुभावी तु यः कश् चित् कुर्यात्) साक्ष्यं विवादिनाम् । अन्तर्वेश्मन्य् अरण्ये वा शरीरस्य-अपि च-अत्यये ॥

anubhāvī tu yaḥ kaś cit kuryāt) sākṣyaṃ vivādinām | antarveśmany araṇye vā śarīrasya-api ca-atyaye ||

स्त्रिया-अप्य् असंभावे कार्यं बालेन स्थविरेण वा । शिष्येण बन्धुना वा-अपि दासेन भृतकेन वा ॥

striyā-apy asaṃbhāve kāryaṃ bālena sthavireṇa vā | śiṣyeṇa bandhunā vā-api dāsena bhṛtakena vā ||

बालवृद्धआतुराणां च साक्ष्येषु वदतां) मृषा । जानीयाद्) अस्थिरां वाचम् उत्सिक्तमनसां तथा ॥

bāla.vṛddha.āturāṇāṃ ca sākṣyeṣu vadatāṃ) mṛṣā | jānīyād) asthirāṃ vācam utsikta.manasāṃ tathā ||

साहसेषु च सर्वेषु स्तेयसंग्रहणेषु च । वाग्दण्डयोश् च पारुष्ये न परीक्षेत) साक्षिणः ॥

sāhaseṣu ca sarveṣu steya.saṃgrahaṇeṣu ca | vāg.daṇḍayoś ca pāruṣye na parīkṣeta) sākṣiṇaḥ ||

बहुत्वं परिगृह्णीयात्) साक्षिद्वैधे नराधिपः । समेषु तु गुणौत्कृष्टान् गुणिद्वैधे द्विजोत्तमान् ॥

bahutvaṃ parigṛhṇīyāt) sākṣidvaidhe narādhipaḥ | sameṣu tu guṇa.utkṛṣṭān guṇidvaidhe dvijottamān ||

समक्षदर्शनात् साक्ष्यं श्रवणाच् च-एव सिध्यति) । तत्र सत्यं ब्रुवन्) साक्षी धर्मअर्थाभ्यां न हीयते) ॥

samakṣadarśanāt sākṣyaṃ śravaṇāc ca-eva sidhyati) | tatra satyaṃ bruvan) sākṣī dharma.arthābhyāṃ na hīyate) ||

साक्षी दृष्टश्रुताद् अन्यद् विब्रुवन्न्) आर्यसंसदि । अवाङ् नरकम् अभ्येति) प्रेत्य) स्वर्गाच् च हीयते) ॥

sākṣī dṛṣṭa.śrutād anyad vibruvann) āryasaṃsadi | avāṅ narakam abhyeti) pretya) svargāc ca hīyate) ||

यत्र-अनिबद्धो ऽअपीक्षेत) शृणुयाद्) वा-अपि किं चन । पृष्टस्) तत्र-अपि तद् ब्रूयाद्) यथादृष्टं यथाश्रुतम् ॥

yatra-anibaddho 'apīkṣeta) śṛṇuyād) vā-api kiṃ cana | pṛṣṭas) tatra-api tad brūyād) yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam ||

एको ऽअलुब्धस् तु साक्षी स्याद्) बह्व्यः शुच्यो ऽअपि न स्त्रियः । [म्। त्व् असाक्षी] स्त्रीबुद्धेर् अस्थिरत्वात् तु दोषैश् च-अन्ये ऽअपि ये वृताः) ॥

eko 'alubdhas tu sākṣī syād) bahvyaḥ śucyo 'api na striyaḥ | [M. tv asākṣī] strībuddher asthiratvāt tu doṣaiś ca-anye 'api ye vṛtāḥ) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावेन-एव यद् ब्रूयुस्) तद् ग्राह्यं) व्यावहारिकम् । अतो यद् अन्यद् विब्रूयुर्) धर्मार्थं तद् अपार्थकम् ॥

svabhāvena-eva yad brūyus) tad grāhyaṃ) vyāvahārikam | ato yad anyad vibrūyur) dharmārthaṃ tad apārthakam ||

सभान्तः साक्षिणः प्राप्तान् अर्थिप्रत्यर्थिसंनिधौ । प्राड्विवाको ऽअनुयुञ्जीत) विधिना-अनेन सान्त्वयन्) ॥

sabhāntaḥ sākṣiṇaḥ prāptān arthi.pratyarthi.saṃnidhau | prāḍvivāko 'anuyuñjīta) vidhinā-anena sāntvayan) ||

यद् द्वयोर् अनयोर् वेत्थ) कार्ये ऽअस्मिंश् चेष्टितं मिथः । तद् ब्रूत) सर्वं सत्येन युष्माकं ह्य् अत्र साक्षिता ॥

yad dvayor anayor vettha) kārye 'asmiṃś ceṣṭitaṃ mithaḥ | tad brūta) sarvaṃ satyena yuṣmākaṃ hy atra sākṣitā ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यं साक्ष्ये ब्रुवन्) साक्षी लोकान् आप्नोत्य्) पुष्कलान् । [माप्नोत्य्) अनिन्दितान्] इह च-अनुत्तमां कीर्तिं वाग् एषा ब्रह्मपूजिता ॥

satyaṃ sākṣye bruvan) sākṣī lokān āpnoty) puṣkalān | [M.āpnoty) aninditān] iha ca-an.uttamāṃ kīrtiṃ vāg eṣā brahmapūjitā ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्ष्ये ऽअनृतं वदन्) पाशैर् बध्यते) वारुणैर् भृशम् । विवशः शतम् आजातीस् तस्मात् साक्ष्यं वदेद्) ऋतम् ॥

sākṣye 'anṛtaṃ vadan) pāśair badhyate) vāruṇair bhṛśam | vivaśaḥ śatam ājātīs tasmāt sākṣyaṃ vaded) ṛtam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्येन पूयते) साक्षी धर्मः सत्येन वर्धते) । तस्मात् सत्यं हि वक्तव्यं सर्ववर्णेषु साक्षिभिः ॥

satyena pūyate) sākṣī dharmaḥ satyena vardhate) | tasmāt satyaṃ hi vaktavyaṃ sarvavarṇeṣu sākṣibhiḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मा-एव ह्य् आत्मनः साक्षी गतिर् आत्मा तथा-आत्मनः । मा-अवमंस्थाः) स्वम् आत्मानं नृणां साक्षिणम् उत्तमम् ॥

ātmā-eva hy ātmanaḥ sākṣī gatir ātmā tathā-ātmanaḥ | mā-avamaṃsthāḥ) svam ātmānaṃ nṛṇāṃ sākṣiṇam uttamam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्यन्ते) वै पापकृतो न कश् चित् पश्यति)-इति नः । तांस् तु देवाः प्रपश्यन्ति) स्वस्य-एव-अन्तरपूरुषः ॥

manyante) vai pāpakṛto na kaś cit paśyati)-iti naḥ | tāṃs tu devāḥ prapaśyanti) svasya-eva-antarapūruṣaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्यौर् भूमिर् आपो हृदयं चन्द्रअर्कअग्नियमअनिलाः । रात्रिः संध्ये च धर्मश् च वृत्तज्ञाः सर्वदेहिनाम् ॥

dyaur bhūmir āpo hṛdayaṃ candra.arka.agni.yama.anilāḥ | rātriḥ saṃdhye ca dharmaś ca vṛttajñāḥ sarvadehinām ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवब्राह्मणसांनिध्ये साक्ष्यं पृच्छेद्) ऋतं द्विजान् । उदङ्मुखान् प्राङ्मुखान् वा पूर्वाह्णे वै शुचिः शुचीन् ॥

deva.brāhmaṇasāṃnidhye sākṣyaṃ pṛcched) ṛtaṃ dvijān | udaṅ.mukhān prāṅ.mukhān vā pūrvāhṇe vai śuciḥ śucīn ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रूहि)-इति ब्राह्मणं पृच्छेत्) सत्यं ब्रूहि)-इति पार्थिवम् । गोबीजकाञ्चनैर् वैश्यं शूद्रं सर्वैस् तु पातकैः ॥

brūhi)-iti brāhmaṇaṃ pṛcchet) satyaṃ brūhi)-iti pārthivam | go.bīja.kāñcanair vaiśyaṃ śūdraṃ sarvais tu pātakaiḥ ||

ब्रह्मघ्नो ये स्मृता लोका ये च स्त्रीबालघातिनः । मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य ते ते स्युर्) ब्रुवतो) मृषा ॥

brahmaghno ye smṛtā lokā ye ca strī.bāla.ghātinaḥ | mitradruhaḥ kṛta.ghnasya te te syur) bruvato) mṛṣā ||

जन्मप्रभृति यत् किं चित् पुण्यं भद्र त्वया कृतम्) । तत् ते सर्वं शुनो गच्छेद्) यदि ब्रूयास्) त्वम् अन्यथा ॥

janmaprabhṛti yat kiṃ cit puṇyaṃ bhadra tvayā kṛtam) | tat te sarvaṃ śuno gacched) yadi brūyās) tvam anyathā ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एको ऽअहम् अस्मि)-इत्य् आत्मानं यस् त्वं कल्याण मन्यसे) । नित्यं स्थितस्) ते हृद्य् एष पुण्यपापईक्षिता मुनिः ॥

eko 'aham asmi)-ity ātmānaṃ yas tvaṃ kalyāṇa manyase) | nityaṃ sthitas) te hṛdy eṣa puṇya.pāpa.īkṣitā muniḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यमो वैवस्वतो देवो यस् तव-एष हृदि स्थितः) । तेन चेद् अविवादस् ते मा गङ्गां मा कुरून् गमः) ॥

yamo vaivasvato devo yas tava-eṣa hṛdi sthitaḥ) | tena ced avivādas te mā gaṅgāṃ mā kurūn gamaḥ) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नग्नो मुण्डः कपालेन च भिक्षार्थी क्षुत्पिपासितः । [म्कपाली ] अन्धः शत्रुकुलं गच्छेद्) यः साक्ष्यम् अनृतं वदेत्) ॥

nagno muṇḍaḥ kapālena ca bhikṣārthī kṣut.pipāsitaḥ | [M.kapālī ] andhaḥ śatrukulaṃ gacched) yaḥ sākṣyam anṛtaṃ vadet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवाक्शिरास् तमस्य् अन्धे किल्बिषी नरकं व्रजेत्) । यः प्रश्नं वितथं ब्रूयात्) पृष्टः सन्) धर्मनिश्चये ॥

avāk.śirās tamasy andhe kilbiṣī narakaṃ vrajet) | yaḥ praśnaṃ vitathaṃ brūyāt) pṛṣṭaḥ san) dharmaniścaye ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्धो मत्स्यान् इव-अश्नाति) स नरः कण्टकैः सह । यो भाषते) ऽअर्थवैकल्यम् अप्रत्यक्षं सभां गतः) ॥

andho matsyān iva-aśnāti) sa naraḥ kaṇṭakaiḥ saha | yo bhāṣate) 'arthavaikalyam a.pratyakṣaṃ sabhāṃ gataḥ) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य विद्वान् हि वदतः) क्षेत्रज्ञो न-अभिशङ्कते ]। [म्न-अतिशङ्कते) तस्मान् न देवाः श्रेयांसं लोके ऽअन्यं पुरुषं विदुः) ॥

yasya vidvān hi vadataḥ) kṣetrajño na-abhiśaṅkate ]| [M.na-atiśaṅkate) tasmān na devāḥ śreyāṃsaṃ loke 'anyaṃ puruṣaṃ viduḥ) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावतो बान्धवान् यस्मिन् हन्ति) साक्ष्ये ऽअनृतं वदन्) । तावतः संख्यया तस्मिन् शृणु) सौम्य-अनुपूर्वशः ॥

yāvato bāndhavān yasmin hanti) sākṣye 'anṛtaṃ vadan) | tāvataḥ saṃkhyayā tasmin śṛṇu) saumya-anupūrvaśaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्च पशुअनृते हन्ति) दश हन्ति) गवानृते । शतम् अश्वानृते हन्ति) सहस्रं पुरुषानृते ॥

pañca paśu.anṛte hanti) daśa hanti) gavānṛte | śatam aśvānṛte hanti) sahasraṃ puruṣānṛte ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हन्ति) जातान् अजातांश् च हिरण्यार्थे ऽअनृतं वदन्) । सर्वं भूमिअनृते हन्ति) मा स्म भूमिअनृतं वदीः) ॥

hanti) jātān ajātāṃś ca hiraṇyārthe 'anṛtaṃ vadan) | sarvaṃ bhūmi.anṛte hanti) mā sma bhūmi.anṛtaṃ vadīḥ) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्सु भूमिवद् इत्य् आहुः) स्त्रीणां भोगे च मैथुने । अब्जेषु च-एव रत्नेषु सर्वेष्व् अश्ममयेषु च ॥

apsu bhūmivad ity āhuḥ) strīṇāṃ bhoge ca maithune | abjeṣu ca-eva ratneṣu sarveṣv aśmamayeṣu ca ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतान् दोषान् अवेक्ष्य) त्वं सर्वान् अनृतभाषणे । यथाश्रुतं यथादृष्टं सर्वम् एव-अञ्जसा वद) ॥

etān doṣān avekṣya) tvaṃ sarvān anṛtabhāṣaṇe | yathāśrutaṃ yathādṛṣṭaṃ sarvam eva-añjasā vada) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोरक्षकान् वाणिजिकांस् तथा कारुकुशीलवान् । [म्वाणिजकांस्] प्रेष्यान् वार्धुषिकांश् च-एव विप्रान् शूद्रवद् आचरेत्) ॥

gorakṣakān vāṇijikāṃs tathā kāru.kuśīlavān | [M.vāṇijakāṃs] preṣyān vārdhuṣikāṃś ca-eva viprān śūdravad ācaret) ||

तद् वदन् धर्मतो ऽअर्थेषु जानन्न्) अप्य् अन्य्था नरः । न स्वर्गाच् च्यवते) लोकाद् दैवीं वाचं वदन्ति) ताम् ॥

tad vadan dharmato 'artheṣu jānann) apy anythā naraḥ | na svargāc cyavate) lokād daivīṃ vācaṃ vadanti) tām ||

शूद्रविश्क्षत्रविप्राणां यत्र-ऋतौक्तौ भवेद्) वधः । तत्र वक्तव्यम् अनृतं तद्द् हि सत्याद् विशिष्यते) ॥

śūdra.viś.kṣatra.viprāṇāṃ yatra-ṛta.uktau bhaved) vadhaḥ | tatra vaktavyam anṛtaṃ tadd hi satyād viśiṣyate) ||

वाच्दैवत्यैश् च चरुभिर् यजेरंस्) ते सरस्वतीम् । अनृतस्य-एनसस् तस्य कुर्वाणा) निष्कृतिं पराम् ॥

vāc.daivatyaiś ca carubhir yajeraṃs) te sarasvatīm | anṛtasya-enasas tasya kurvāṇā) niṣkṛtiṃ parām ||

कूष्माण्डैर् वा-अपि जुहुयाद्) घृतम् अग्नौ यथाविधि । [ट्अ१०।३-५; व्ष्२०।१४] उद् इत्य् ऋचा वा वारुण्या तृचेन-अप्दैवतेन वा ॥ [ऋष्१।२४।१५; १०।९।१-३; व्ष्१२।२;व्ष्१२।५०]

kūṣmāṇḍair vā-api juhuyād) ghṛtam agnau yathāvidhi | [ṭA10.3-5; Vṣ20.14] ud ity ṛcā vā vāruṇyā tṛcena-ap.daivatena vā || [ṛṣ1.24.15; 10.9.1-3; Vṣ12.2;Vṣ12.50]

त्रिपक्षाद् अब्रुवन् साक्ष्यम् ऋणादिषु नरो ऽअगदः । तदृणं प्राप्नुयात्) सर्वं दशबन्धं च सर्वतः ॥

tripakṣād abruvan sākṣyam ṛṇādiṣu naro 'a.gadaḥ | tadṛṇaṃ prāpnuyāt) sarvaṃ daśabandhaṃ ca sarvataḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य दृश्येत) सप्ताहाद् उक्तवाक्यस्य साक्षिणः । रोगो ऽअग्निर् ज्ञातिमरणम् ऋणं दाप्यो) दमं च सः ॥

yasya dṛśyeta) saptāhād ukta.vākyasya sākṣiṇaḥ | rogo 'agnir jñātimaraṇam ṛṇaṃ dāpyo) damaṃ ca saḥ ||

असाक्षिकेषु त्व् अर्थेषु मिथो विवादमानयोः) । अविन्दंस्) तत्त्वतः सत्यं शपथेन-अपि लम्भयेत्) ॥

asākṣikeṣu tv artheṣu mitho vivādamānayoḥ) | avindaṃs) tattvataḥ satyaṃ śapathena-api lambhayet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महर्षिभिश् च देवैश् च कार्यार्थं शपथाः कृताः) । वसिष्ठश् च-अपि शपथं शेपे) पैजवने नृपे ॥

maharṣibhiś ca devaiś ca kāryārthaṃ śapathāḥ kṛtāḥ) | vasiṣṭhaś ca-api śapathaṃ śepe) paijavane nṛpe ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न वृथा शपथं कुर्यात्) स्वल्पे ऽअप्य् अर्थे नरो बुधः । वृथा हि शपथं कुर्वन्) प्रेत्य च-इह च नश्यति) ।

na vṛthā śapathaṃ kuryāt) svalpe 'apy arthe naro budhaḥ | vṛthā hi śapathaṃ kurvan) pretya ca-iha ca naśyati) |

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामिनीषु विवाहेषु गवां भक्ष्ये तथा-इन्धने । ब्राह्मणअभ्युपपत्तौ च शपथे न-अस्ति) पातकम् ॥

kāminīṣu vivāheṣu gavāṃ bhakṣye tathā-indhane | brāhmaṇa.abhyupapattau ca śapathe na-asti) pātakam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्येन शापयेद्) विप्रं क्षत्रियं वाहनआयुधैः । गोबीजकाञ्चनैर् वैश्यं शूद्रं सर्वैस् तु पातकैः ॥

satyena śāpayed) vipraṃ kṣatriyaṃ vāhana.āyudhaiḥ | go.bīja.kāñcanair vaiśyaṃ śūdraṃ sarvais tu pātakaiḥ ||

अग्निं वा-आहारयेद्) एनम् अप्सु च-एनं निमज्जयेत्) । पुत्रदारस्य वा-अप्य् एनं शिरांसि स्पर्शयेत्) पृथक् ॥

agniṃ vā-āhārayed) enam apsu ca-enaṃ nimajjayet) | putra.dārasya vā-apy enaṃ śirāṃsi sparśayet) pṛthak ||

यम् इद्धो) न दहत्य्) अग्निर् आपो न-उन्मज्जयन्ति) च । न च-आर्तिम् ऋच्छति) क्षिप्रं स ज्ञेयः) शपथे शुचिः ॥

yam iddho) na dahaty) agnir āpo na-unmajjayanti) ca | na ca-ārtim ṛcchati) kṣipraṃ sa jñeyaḥ) śapathe śuciḥ ||

वत्सस्य ह्य् अभिशस्तस्य) पुरा भ्रात्रा यवीयसा । न-अग्निर् ददाह) रोम-अपि सत्येन जगतः स्पशः ॥

vatsasya hy abhiśastasya) purā bhrātrā yavīyasā | na-agnir dadāha) roma-api satyena jagataḥ spaśaḥ ||

यस्मिन् यस्मिन् विवादे तु कौटसाक्ष्यं कृतं भवेत्) । तत् तत् कार्यं निवर्तेत) कृतं च-अप्य् अकृतं भवेत्) ॥

yasmin yasmin vivāde tu kauṭasākṣyaṃ kṛtaṃ bhavet) | tat tat kāryaṃ nivarteta) kṛtaṃ ca-apy akṛtaṃ bhavet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोभात्-मोहाद् भयात्-मैत्रात् कामात् क्रोधात् तथा-एव च । अज्ञानाद् बालभावात्-च साक्ष्यं वितथम् उच्यते) ।

lobhāt-mohād bhayāt-maitrāt kāmāt krodhāt tathā-eva ca | ajñānād bālabhāvāt-ca sākṣyaṃ vitatham ucyate) |

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषाम् अन्यतमे स्थाने यः साक्ष्यम् अनृतं वदेत्) । तस्य दण्डविशेषांस् तु प्रवक्ष्याम्य्) अनुपूर्वशः ॥

eṣām anyatame sthāne yaḥ sākṣyam anṛtaṃ vadet) | tasya daṇḍaviśeṣāṃs tu pravakṣyāmy) anupūrvaśaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोभात् सहस्रं दण्ड्यस् तु मोहात् पूर्वं तु साहसम् । भयाद् द्वौ मध्यमौ दण्डौ मैत्रात् पूर्वं चतुर्गुणम् ॥

lobhāt sahasraṃ daṇḍyas tu mohāt pūrvaṃ tu sāhasam | bhayād dvau madhyamau daṇḍau maitrāt pūrvaṃ caturguṇam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.