Manu-Smrti 8

कामाद् दशगुणं पूर्वं क्रोधात् तु त्रिगुणं परम् । अज्ञानाद् द्वे शते पूर्णे बालिश्यात्-शतम् एव तु ॥

kāmād daśaguṇaṃ pūrvaṃ krodhāt tu triguṇaṃ param | ajñānād dve śate pūrṇe bāliśyāt-śatam eva tu ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतान् आहुः) कौटसाक्ष्ये प्रोक्तान्) दण्डान् मनीषिभिः । धर्मस्य-अव्यभिचारार्थम् अधर्मनियमाय च ॥

etān āhuḥ) kauṭasākṣye proktān) daṇḍān manīṣibhiḥ | dharmasya-avyabhicārārtham adharmaniyamāya ca ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौटसाक्ष्यं तु कुर्वाणांस्) त्रीन् वर्णान् धार्मिको नृपः । प्रवासयेद्) दण्डयित्वा) ब्राह्मणं तु विवासयेत्) ॥

kauṭasākṣyaṃ tu kurvāṇāṃs) trīn varṇān dhārmiko nṛpaḥ | pravāsayed) daṇḍayitvā) brāhmaṇaṃ tu vivāsayet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दश स्थानानि दण्डस्य मनुः स्वयंभुवो ऽअब्रवीत्) । त्रिषु वर्णेषु यानि स्युर्) अक्षतो ब्राह्मणो व्रजेत्) ॥

daśa sthānāni daṇḍasya manuḥ svayaṃbhuvo 'abravīt) | triṣu varṇeṣu yāni syur) akṣato brāhmaṇo vrajet) ||

उपस्थम् उदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम् । चक्षुर् नासा च कर्णौ च धनं देहस् तथा-एव च ॥

upastham udaraṃ jihvā hastau pādau ca pañcamam | cakṣur nāsā ca karṇau ca dhanaṃ dehas tathā-eva ca ||

अनुबन्धं परिज्ञाय) देशकालौ च तत्त्वतः । सारअपराधो च-आलोक्य) दण्डं दण्ड्येषु पातयेत्) ॥

anubandhaṃ parijñāya) deśa.kālau ca tattvataḥ | sāra.aparādho ca-ālokya) daṇḍaṃ daṇḍyeṣu pātayet) ||

अधर्मदण्डनं लोके यशोघ्नं कीर्तिनाशनम् । अस्वर्ग्यं च परत्र-अपि तस्मात् तत् परिवर्जयेत्) ॥

adharmadaṇḍanaṃ loke yaśoghnaṃ kīrtināśanam | asvargyaṃ ca paratra-api tasmāt tat parivarjayet) ||

अदण्ड्यान् दण्डयन्) राजा दण्ड्यांश् च-एव-अप्य् अदण्डयन्) । अयशो महद् आप्नोति) नरकं च-एव गच्छति) ॥

adaṇḍyān daṇḍayan) rājā daṇḍyāṃś ca-eva-apy adaṇḍayan) | ayaśo mahad āpnoti) narakaṃ ca-eva gacchati) ||

वाग्दण्डं प्रथमं कुर्याद्) धिग्दण्डं तदनन्तरम् । तृतीयं धनदण्डं तु वधदण्डम् अतः परम् ॥

vāgdaṇḍaṃ prathamaṃ kuryād) dhigdaṇḍaṃ tadanantaram | tṛtīyaṃ dhanadaṇḍaṃ tu vadhadaṇḍam ataḥ param ||

वधेन-अपि यदा त्व् एतान् निग्रहीतुं) न शक्नुयात्) । तदा-एषु सर्वम् अप्य् एतत् प्रयुञ्जीत) चतुष्टयम् ॥

vadhena-api yadā tv etān nigrahītuṃ) na śaknuyāt) | tadā-eṣu sarvam apy etat prayuñjīta) catuṣṭayam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकसंव्यवहारार्थं याः संज्ञाः प्रथिता) भुवि । ताम्ररूप्यसुवर्णानां ताः प्रवक्ष्याम्य्) अशेषतः ॥

lokasaṃvyavahārārthaṃ yāḥ saṃjñāḥ prathitā) bhuvi | tāmra.rūpya.suvarṇānāṃ tāḥ pravakṣyāmy) aśeṣataḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जालान्तरगते भानौ यत् सूक्ष्मं दृश्यते) रजः । प्रथमं तत् प्रमाणानां त्रसरेणुं प्रचक्षते) ॥

jālāntaragate bhānau yat sūkṣmaṃ dṛśyate) rajaḥ | prathamaṃ tat pramāṇānāṃ trasareṇuṃ pracakṣate) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रसरेणवो ऽअष्टौ विज्ञेया) लिक्षा-एका परिमाणतः । ता राजसर्षपस् तिस्रस् ते त्रयो गौरसर्षपः ॥

trasareṇavo 'aṣṭau vijñeyā) likṣā-ekā parimāṇataḥ | tā rājasarṣapas tisras te trayo gaurasarṣapaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्षपाः षड् यवो मध्यस् त्रियवं त्व् एककृष्णलम् । पञ्चकृष्णलको माषस् ते सुवर्णस् तु षोडश ॥

sarṣapāḥ ṣaḍ yavo madhyas triyavaṃ tv ekakṛṣṇalam | pañcakṛṣṇalako māṣas te suvarṇas tu ṣoḍaśa ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पलं सुवर्णाश् चत्वारः पलानि धरणं दश । द्वे कृष्णले समधृते विज्ञेयो) रौप्यमाषकः ॥ [म्रूप्यमाषकः ]

palaṃ suvarṇāś catvāraḥ palāni dharaṇaṃ daśa | dve kṛṣṇale samadhṛte vijñeyo) raupyamāṣakaḥ || [M.rūpyamāṣakaḥ ]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते षोडश स्याद्) धरणं पुराणश् च-एव राजतः । कार्षापणस् तु विज्ञेयस्) ताम्रिकः कार्षिकः पणः ॥

te ṣoḍaśa syād) dharaṇaṃ purāṇaś ca-eva rājataḥ | kārṣāpaṇas tu vijñeyas) tāmrikaḥ kārṣikaḥ paṇaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धरणानि दश ज्ञेयः) शतमानस् तु राजतः । चतुःसौवर्णिको निष्को विज्ञेयस्) तु प्रमाणतः ॥

dharaṇāni daśa jñeyaḥ) śatamānas tu rājataḥ | catuḥsauvarṇiko niṣko vijñeyas) tu pramāṇataḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पणानां द्वे शते सार्धे प्रथमः साहसः स्मृतः) । मध्यमः पञ्च विज्ञेयः) सहस्रं त्व् एव च-उत्तमः ॥

paṇānāṃ dve śate sārdhe prathamaḥ sāhasaḥ smṛtaḥ) | madhyamaḥ pañca vijñeyaḥ) sahasraṃ tv eva ca-uttamaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋणे देये प्रतिज्ञाते पञ्चकं शतम् अर्हति । अपह्नवे तद्द्विगुणं तन् मनोर् अनुशासनम् ॥

ṛṇe deye pratijñāte pañcakaṃ śatam arhati | apahnave taddviguṇaṃ tan manor anuśāsanam ||

वसिष्ठविहितां वृद्धिं सृजेद्) वित्तविवर्धिनीम् । अशीतिभागं गृह्णीयान्) मासाद् वार्धुषिकः शते ॥

vasiṣṭhavihitāṃ vṛddhiṃ sṛjed) vittavivardhinīm | aśītibhāgaṃ gṛhṇīyān) māsād vārdhuṣikaḥ śate ||

द्विकं शतं वा गृह्णीयात्) सतां धर्मम् अनुस्मरन्) । द्विकं शतं हि गृह्णानो) न भवत्य्) अर्थकिल्बिषी ॥

dvikaṃ śataṃ vā gṛhṇīyāt) satāṃ dharmam anusmaran) | dvikaṃ śataṃ hi gṛhṇāno) na bhavaty) arthakilbiṣī ||

द्विकं त्रिकं चतुष्कं च पञ्चकं च शतं समम् । मासस्य वृद्धिं गृह्णीयाद्) वर्णानाम् अनुपूर्वशः ॥

dvikaṃ trikaṃ catuṣkaṃ ca pañcakaṃ ca śataṃ samam | māsasya vṛddhiṃ gṛhṇīyād) varṇānām anupūrvaśaḥ ||

न त्व् एव-आधौ सौपकारे कौसीदीं वृद्धिम् आप्नुयात्) । न च-आधेः कालसंरोधात्-निसर्गो ऽअस्ति) न विक्रयः ॥

na tv eva-ādhau sa.upakāre kausīdīṃ vṛddhim āpnuyāt) | na ca-ādheḥ kālasaṃrodhāt-nisargo 'asti) na vikrayaḥ ||

न भोक्तव्यो) बलाद् आधिर् भुञ्जानो) वृद्धिम् उत्सृजेत्) । मूल्येन तोषयेच्) च-एनम् आधिस्तेनो ऽअन्यथा भवेत्) ॥

na bhoktavyo) balād ādhir bhuñjāno) vṛddhim utsṛjet) | mūlyena toṣayec) ca-enam ādhisteno 'anyathā bhavet) ||

आधिश् च-उपनिधिश् च-उभौ न कालात्ययम् अर्हतः) । अवहार्यौ भवेतां) तौ दीर्घकालम् अवस्थितौ) ॥

ādhiś ca-upanidhiś ca-ubhau na kālātyayam arhataḥ) | avahāryau bhavetāṃ) tau dīrghakālam avasthitau) ||

संप्रीत्या भुज्यमानानि) न नश्यन्ति) कदा चन । धेनुर् उष्ट्रो वहन्न् अश्वो यश् च दम्यः प्रयुज्यते) ॥

saṃprītyā bhujyamānāni) na naśyanti) kadā cana | dhenur uṣṭro vahann aśvo yaś ca damyaḥ prayujyate) ||

यत् किं चिद् दशवर्षाणि संनिधौ प्रेक्षते) धनी । भुज्यमानं) परैस् तूष्णीं न स तत्-लब्धुम् अर्हति) ॥

yat kiṃ cid daśavarṣāṇi saṃnidhau prekṣate) dhanī | bhujyamānaṃ) parais tūṣṇīṃ na sa tat-labdhum arhati) ||

अजडश् चेद् अपोगण्डो विषये च-अस्य भुज्यते) । भग्नं तद् व्यवहारेण भोक्ता तद् द्रव्यम् अर्हति ॥ [म्तद् धनम् अर्हति)]

ajaḍaś ced apogaṇḍo viṣaye ca-asya bhujyate) | bhagnaṃ tad vyavahāreṇa bhoktā tad dravyam arhati || [M.tad dhanam arhati)]

आधिः सीमा बालधनं निक्षेपौपनिधिः स्त्रियः । [म्निक्षेपौपनिधी] राजस्वं श्रोत्रियस्वं च न भोगेन प्रणश्यति) ॥

ādhiḥ sīmā bāladhanaṃ nikṣepa.upanidhiḥ striyaḥ | [M.nikṣepa.upanidhī] rājasvaṃ śrotriyasvaṃ ca na bhogena praṇaśyati) ||

यः स्वामिना-अननुज्ञातम्) आधिं भूङ्क्ते) ऽअविचक्षणः । तेन-अर्धवृद्धिर् मोक्तव्या) तस्य भोगस्य निष्कृतिः ॥

yaḥ svāminā-ananujñātam) ādhiṃ bhūṅkte) 'avicakṣaṇaḥ | tena-ardhavṛddhir moktavyā) tasya bhogasya niṣkṛtiḥ ||

कुसीदवृद्धिर् द्वैगुण्यं न-अत्येति) सकृद् आहृता । [म्सकृद् आहिता)] धान्ये सदे लवे वाह्ये न-अतिक्रामति) पञ्चताम् ॥

kusīdavṛddhir dvaiguṇyaṃ na-atyeti) sakṛd āhṛtā | [M.sakṛd āhitā)] dhānye sade lave vāhye na-atikrāmati) pañcatām ||

कृतानुसाराद् अधिका व्यतिरिक्ता न सिध्यति) । कुसीदपथम् आहुस्) तं पञ्चकं शतम् अर्हति) ॥

kṛtānusārād adhikā vyatiriktā na sidhyati) | kusīdapatham āhus) taṃ pañcakaṃ śatam arhati) ||

न-अतिसांवत्सरीं वृद्धिं न च-अदृष्टां पुनर् हरेत् । [म्विनिर्हरेत्)] चक्रवृद्धिः कालवृद्धिः कारिता कायिका च या ।

na-ati.sāṃvatsarīṃ vṛddhiṃ na ca-adṛṣṭāṃ punar haret | [M.vinirharet)] cakravṛddhiḥ kālavṛddhiḥ kāritā kāyikā ca yā |

ऋणं दातुम् अशक्तो यः कर्तुम् इच्छेत्) पुनः क्रियाम् । स दत्त्वा) निर्जितां वृद्धिं करणं परिवर्तयेत्) ॥

ṛṇaṃ dātum aśakto yaḥ kartum icchet) punaḥ kriyām | sa dattvā) nirjitāṃ vṛddhiṃ karaṇaṃ parivartayet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदर्शयित्वा) तत्र-एव हिरण्यं परिवर्तयेत्) । यावती संभवेद्) वृद्धिस् तावतीं दातुम् अर्हति) ॥

a.darśayitvā) tatra-eva hiraṇyaṃ parivartayet) | yāvatī saṃbhaved) vṛddhis tāvatīṃ dātum arhati) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्रवृद्धिं समारूढो) देशकालव्यवस्थितः । अतिक्रामन्) देशकालौ न तत्फलम् अवाप्नुयात्) ॥

cakravṛddhiṃ samārūḍho) deśa.kālavyavasthitaḥ | atikrāman) deśa.kālau na tatphalam avāpnuyāt) ||

समुद्रयानकुशला देशकालअर्थदर्शिनः । स्थापयन्ति) तु यां वृद्धिं सा तत्र-अधिगमं प्रति ॥

samudrayānakuśalā deśa.kāla.arthadarśinaḥ | sthāpayanti) tu yāṃ vṛddhiṃ sā tatra-adhigamaṃ prati ||

यो यस्य प्रतिभूस् तिष्ठेद्) दर्शनाय-इह मानवः । अदर्शयन्) स तं तस्य प्रयच्छेत् स्वधनाद् ऋणम् ॥ [म्तस्य यतेत)]

yo yasya pratibhūs tiṣṭhed) darśanāya-iha mānavaḥ | a.darśayan) sa taṃ tasya prayacchet svadhanād ṛṇam || [M.tasya yateta)]

प्रातिभाव्यं वृथादानम् आक्षिकं सौरिकां च यत् । दण्डशुल्कावशेषं च न पुत्रो दातुम् अर्हति) ॥

prātibhāvyaṃ vṛthādānam ākṣikaṃ saurikāṃ ca yat | daṇḍa.śulkāvaśeṣaṃ ca na putro dātum arhati) ||

दर्शनप्रातिभाव्ये तु विधिः स्यात्) पूर्वचोदितः । दानप्रतिभुवि प्रेते) दायादान् अपि दापयेत्) ॥

darśanaprātibhāvye tu vidhiḥ syāt) pūrvacoditaḥ | dānapratibhuvi prete) dāyādān api dāpayet) ||

अदातरि पुनर् दाता विज्ञातप्रकृताव् ऋणम् । पश्चात् प्रतिभुवि प्रेते) परीप्सेत्) केन हेतुना ॥

adātari punar dātā vijñātaprakṛtāv ṛṇam | paścāt pratibhuvi prete) parīpset) kena hetunā ||

निरादिष्टधनश् चेत् तु प्रतिभूः स्याद्) अलंधनः । स्वधनाद् एव तद् दद्यान्) निरादिष्ट इति स्थितिः ॥

nirādiṣṭadhanaś cet tu pratibhūḥ syād) alaṃdhanaḥ | svadhanād eva tad dadyān) nirādiṣṭa iti sthitiḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्तौन्मत्तआर्तअध्यधीनैर् बालेन स्थविरेण वा । असंबद्धकृतश् च-एव व्यावहारो न सिध्यति) ॥

matta.unmatta.ārta.adhyadhīnair bālena sthavireṇa vā | asaṃbaddhakṛtaś ca-eva vyāvahāro na sidhyati) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्या न भाषा भवति) यद्य् अपि स्यात्) प्रतिष्ठिता) । बहिश् चेद् भाष्यते) धर्मात्-नियताद् व्यवहारिकात् ॥

satyā na bhāṣā bhavati) yady api syāt) pratiṣṭhitā) | bahiś ced bhāṣyate) dharmāt-niyatād vyavahārikāt ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगाधमनविक्रीतं योगदानप्रतिग्रहम् । यत्र वा-अप्य् उपधिं पश्येत्) तत् सर्वं विनिवर्तयेत्) ॥

yogādhamanavikrītaṃ yogadānapratigraham | yatra vā-apy upadhiṃ paśyet) tat sarvaṃ vinivartayet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रहीता यदि नष्टः) स्यात्) कुटुम्बार्थे कृतो व्ययः । [म्कुटुम्बे च ] दातव्यं बान्धवैस् तत् स्यात्) प्रविभक्तैर् अपि स्वतः ॥

grahītā yadi naṣṭaḥ) syāt) kuṭumbārthe kṛto vyayaḥ | [M.kuṭumbe ca ] dātavyaṃ bāndhavais tat syāt) pravibhaktair api svataḥ ||

कुटुम्बार्थे ऽअध्यधीनो ऽअपि व्यवहारं यम् आचरेत्) । स्वदेशे वा विदेशे वा तं ज्यायान् न विचालयेत्) ॥

kuṭumbārthe 'adhyadhīno 'api vyavahāraṃ yam ācaret) | svadeśe vā videśe vā taṃ jyāyān na vicālayet) ||

बलाद् दत्तं बलाद् भुक्तं बलाद् यच् च-अपि लेखितम् । सर्वान् बलकृतान् अर्थान् अकृतान् मनुर् अब्रवीत्) ॥

balād dattaṃ balād bhuktaṃ balād yac ca-api lekhitam | sarvān balakṛtān arthān akṛtān manur abravīt) ||

त्रयः परार्थे क्लिश्यन्ति) साक्षिणः प्रतिभूः कुलम् । चत्वारस् तु-उपचीयन्ते) विप्र आढ्यो वणिङ् नृपः ॥

trayaḥ parārthe kliśyanti) sākṣiṇaḥ pratibhūḥ kulam | catvāras tu-upacīyante) vipra āḍhyo vaṇiṅ nṛpaḥ ||

अनादेयं न-आददीत) परिक्षीणो ऽअपि पार्थिवः । न च-आदेयं समृद्धो ऽअपि सूक्ष्मम् अप्य् अर्थम् उत्सृजेत्) ॥

an.ādeyaṃ na-ādadīta) parikṣīṇo 'api pārthivaḥ | na ca-ādeyaṃ samṛddho 'api sūkṣmam apy artham utsṛjet) ||

अनादेयस्य च-आदानाद् आदेयस्य च वर्जनात् । दौर्बल्यं ख्याप्यते) राज्ञः स प्रेत्य-इह च नश्यति) ॥

an.ādeyasya ca-ādānād ādeyasya ca varjanāt | daurbalyaṃ khyāpyate) rājñaḥ sa pretya-iha ca naśyati) ||

स्वादानाद् वर्णसंसर्गात् त्व् अबलानां च रक्षणात् । बलं संजायते) राज्ञः स प्रेत्य-इह च वर्धते) ॥

svādānād varṇasaṃsargāt tv abalānāṃ ca rakṣaṇāt | balaṃ saṃjāyate) rājñaḥ sa pretya-iha ca vardhate) ||

तस्माद् यम इव स्वामी स्वयं हित्वा) प्रियअप्रिये । वर्तेत) याम्यया वृत्त्या जितक्रोधो जितैन्द्रियः ॥

tasmād yama iva svāmī svayaṃ hitvā) priya.apriye | varteta) yāmyayā vṛttyā jita.krodho jita.indriyaḥ ||

यस् त्व् अधर्मेण कार्याणि मोहात् कुर्यान्) नराधिपः । अचिरात् तं दुरात्मानं वशे कुर्वन्ति) शत्रवः ॥

yas tv adharmeṇa kāryāṇi mohāt kuryān) narādhipaḥ | acirāt taṃ dur.ātmānaṃ vaśe kurvanti) śatravaḥ ||

कामक्रोधौ तु संयम्य) यो ऽअर्थान् धर्मेण पश्यति) । प्रजास् तम् अनुवर्तन्ते) समुद्रम् इव सिन्धवः ॥

kāma.krodhau tu saṃyamya) yo 'arthān dharmeṇa paśyati) | prajās tam anuvartante) samudram iva sindhavaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः साधयन्तं) छन्देन वेदयेद्) धनिकं नृपे । स राज्ञा तत्-चतुर्भागं दाप्यस्) तस्य च तद् धनम् ॥

yaḥ sādhayantaṃ) chandena vedayed) dhanikaṃ nṛpe | sa rājñā tat-caturbhāgaṃ dāpyas) tasya ca tad dhanam ||

कर्मणा-अपि समं कुर्याद्) धनिकाय-अधमर्णिकः । समो ऽअवकृष्टजातिस् तु दद्यात्)- श्रेयांस् तु तत्- शनैः ॥

karmaṇā-api samaṃ kuryād) dhanikāya-adhamarṇikaḥ | samo 'avakṛṣṭajātis tu dadyāt)- śreyāṃs tu tat- śanaiḥ ||

अनेन विधिना राजा मिथो विवदतां) नृणाम् । साक्षिप्रत्ययसिद्धानि कार्याणि समतां नयेत्) ॥

anena vidhinā rājā mitho vivadatāṃ) nṛṇām | sākṣipratyayasiddhāni kāryāṇi samatāṃ nayet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुलजे वृत्तसंपन्ने धर्मज्ञे सत्यवादिनि । महापक्षे धनिन्य् आर्ये निक्षेपं निक्षिपेद्) बुधः ॥

kulaje vṛttasaṃpanne dharmajñe satyavādini | mahāpakṣe dhaniny ārye nikṣepaṃ nikṣiped) budhaḥ ||

यो यथा निक्षिपेद्द्) हस्ते यम् अर्थं यस्य मानवः । स तथा-एव ग्रहीतव्यो) यथा दायस् तथा ग्रहः ॥

yo yathā nikṣipedd) haste yam arthaṃ yasya mānavaḥ | sa tathā-eva grahītavyo) yathā dāyas tathā grahaḥ ||

यो निक्षेपं याच्यमानो) निक्षेप्तुर् न प्रयच्छति) । स याच्यः प्राड्विवाकेन तत्- निक्षेप्तुर् असंनिधौ ॥

yo nikṣepaṃ yācyamāno) nikṣeptur na prayacchati) | sa yācyaḥ prāḍvivākena tat- nikṣeptur asaṃnidhau ||

साक्षिअभावे प्रणिधिभिर् वयोरूपसमन्वितैः । अपदेशैश् च संन्यस्य) हिरण्यं तस्य तत्त्वतः ॥

sākṣi.abhāve praṇidhibhir vayo.rūpa.samanvitaiḥ | apadeśaiś ca saṃnyasya) hiraṇyaṃ tasya tattvataḥ ||

स यदि प्रतिपद्येत) यथान्यस्तं यथाकृतम् । न तत्र विद्यते) किं चिद् यत् परैर् अभियुज्यते) ॥

sa yadi pratipadyeta) yathānyastaṃ yathākṛtam | na tatra vidyate) kiṃ cid yat parair abhiyujyate) ||

तेषां न दद्याद्) यदि तु तद्द् हिरण्यं यथाविधि । उभौ निगृह्य दाप्यः स्याद् इति धर्मस्य धारणा ॥ [म्स निगृह्य)-उभयं दाप्य इति धर्मस्य धारणा]

teṣāṃ na dadyād) yadi tu tadd hiraṇyaṃ yathāvidhi | ubhau nigṛhya dāpyaḥ syād iti dharmasya dhāraṇā || [M.sa nigṛhya)-ubhayaṃ dāpya iti dharmasya dhāraṇā]

निक्षेपौपनिधी नित्यं न देयौ) प्रत्यनन्तरे । नश्यतो) विनिपाते) ताव् अनिपाते) त्व् अनाशिनौ ॥

nikṣepa.upanidhī nityaṃ na deyau) pratyanantare | naśyato) vinipāte) tāv anipāte) tv anāśinau ||

स्वयम् एव तु यौ दद्यान्) मृतस्य प्रत्यनन्तरे। न स राज्ञा-अभियोक्तव्यो) न निक्षेप्तुश् च बन्धुभिः ॥

svayam eva tu yau dadyān) mṛtasya pratyanantare| na sa rājñā-abhiyoktavyo) na nikṣeptuś ca bandhubhiḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अच्छलेन-एव च-अन्विच्छेत्) तम् अर्थं प्रीतिपूर्वकम् । विचार्य) तस्य वा वृत्तं साम्ना-एव परिसाधयेत्) ॥

acchalena-eva ca-anvicchet) tam arthaṃ prītipūrvakam | vicārya) tasya vā vṛttaṃ sāmnā-eva parisādhayet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निक्षेपेष्व् एषु सर्वेषु विधिः स्यात्) परिसाधने । समुद्रे न-आप्नुयात्) किं चिद् यदि तस्मान् न संहरेत्) ॥

nikṣepeṣv eṣu sarveṣu vidhiḥ syāt) parisādhane | sa.mudre na-āpnuyāt) kiṃ cid yadi tasmān na saṃharet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चौरैर् हृतं) जलेन-ऊढम्) अग्निना दग्धम्) एव वा । न दद्याद्) यदि तस्मात् स न संहरति) किं चन ॥

caurair hṛtaṃ) jalena-ūḍham) agninā dagdham) eva vā | na dadyād) yadi tasmāt sa na saṃharati) kiṃ cana ||

निक्षेपस्य-अपहर्तारम् अनिक्षेप्तारम् एव च । सर्वैर् उपायैर् अन्विच्छेत्)-शपथैश् च-एव वैदिकैः ॥

nikṣepasya-apahartāram anikṣeptāram eva ca | sarvair upāyair anvicchet)-śapathaiś ca-eva vaidikaiḥ ||

यो निक्षेपं न-अर्पयति) यश् च-अनिक्षिप्य) याचते) । ताव् उभौ चौरवत्-शास्यौ) दाप्यौ) वा तत्समं दमम् ॥

yo nikṣepaṃ na-arpayati) yaś ca-a.nikṣipya) yācate) | tāv ubhau cauravat-śāsyau) dāpyau) vā tatsamaṃ damam ||

निक्षेपस्य-अपहर्तारं तत्समं दापयेद्) दमम् । तथा-उपनिधिहर्तारम् अविशेषेण पार्थिवः ॥

nikṣepasya-apahartāraṃ tatsamaṃ dāpayed) damam | tathā-upanidhihartāram aviśeṣeṇa pārthivaḥ ||

उपधाभिश् च यः कश् चित् परद्रव्यं हरेन्) नरः । ससहायः स हन्तव्यः) प्रकाशं विविधैर् वधैः ॥

upadhābhiś ca yaḥ kaś cit paradravyaṃ haren) naraḥ | sa.sahāyaḥ sa hantavyaḥ) prakāśaṃ vividhair vadhaiḥ ||

निक्षेपो यः कृतो) येन यावांश् च कुलसंनिधौ । तावान् एव स विज्ञेयो) विब्रुवन्) दण्डम् अर्हति) ॥

nikṣepo yaḥ kṛto) yena yāvāṃś ca kulasaṃnidhau | tāvān eva sa vijñeyo) vibruvan) daṇḍam arhati) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथो दायः कृतो) येन गृहीतो) मिथ एव वा । मिथ एव प्रदातव्यो) यथा दायस् तथा ग्रहः ॥

mitho dāyaḥ kṛto) yena gṛhīto) mitha eva vā | mitha eva pradātavyo) yathā dāyas tathā grahaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निक्षिप्तस्य) धनस्य-एवं प्रीत्या-उपनिहितस्य) च । राजा विनिर्णयं कुर्याद्) अक्षिण्वन्) न्यासधारिणम् ॥

nikṣiptasya) dhanasya-evaṃ prītyā-upanihitasya) ca | rājā vinirṇayaṃ kuryād) akṣiṇvan) nyāsadhāriṇam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विक्रीणीते) परस्य स्वं यो ऽअस्वामी स्वाम्यसम्मतः) । न तं नयेत) साक्ष्यं तु स्तेनम् अस्तेनमानिनम् ॥

vikrīṇīte) parasya svaṃ yo 'asvāmī svāmyasammataḥ) | na taṃ nayeta) sākṣyaṃ tu stenam astenamāninam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवहार्यो भवेत्)-च-एव सअन्वयः षट्शतं दमम् । निरन्वयो ऽअनपसरः प्राप्तः) स्याच्) चौरकिल्बिषम् ॥

avahāryo bhavet)-ca-eva sa.anvayaḥ ṣaṭśataṃ damam | nir.anvayo 'an.apasaraḥ prāptaḥ) syāc) caurakilbiṣam ||

अस्वामिना कृतो यस् तु दायो विक्रय एव वा । अकृतः स तु विज्ञेयो) व्यवहारे यथा स्थितिः ॥

asvāminā kṛto yas tu dāyo vikraya eva vā | akṛtaḥ sa tu vijñeyo) vyavahāre yathā sthitiḥ ||

संभोगो दृश्यते) यत्र न दृश्येत)-आगमः क्व चित् । आगमः कारणं तत्र न संभोग इति स्थितिः ॥

saṃbhogo dṛśyate) yatra na dṛśyeta)-āgamaḥ kva cit | āgamaḥ kāraṇaṃ tatra na saṃbhoga iti sthitiḥ ||

विक्रयाद् यो धनं किं चिद् गृह्णीयत्) कुलसंनिधौ । क्रयेण स विशुद्धं हि न्यायतो लभते) धनम् ॥

vikrayād yo dhanaṃ kiṃ cid gṛhṇīyat) kulasaṃnidhau | krayeṇa sa viśuddhaṃ hi nyāyato labhate) dhanam ||

अथ मूलम् अनाहार्यं प्रकाशक्रयशोधितः) । अदण्ड्यो) मुच्यते) राज्ञा नाष्टिको लभते) धनम् ॥

atha mūlam anāhāryaṃ prakāśakrayaśodhitaḥ) | adaṇḍyo) mucyate) rājñā nāṣṭiko labhate) dhanam ||

न-अन्यद् अन्येन संसृष्टरूपं विक्रयम् अर्हति) । न च-असारं न च न्यूनं न दूरेण तिरोहितम् ॥ [म्। न सावद्यं न च न्यूनं न दूरे न तिरोहितम् ]

na-anyad anyena saṃsṛṣṭarūpaṃ vikrayam arhati) | na ca-a.sāraṃ na ca nyūnaṃ na dūreṇa tirohitam || [M. na sāvadyaṃ na ca nyūnaṃ na dūre na tirohitam ]

अन्यां चेद् दर्शयित्वा)-अन्या वोढुः कन्या प्रदीयते) । उभे त एकशुल्केन वहेद्) इत्य् अब्रवीन्) मनुः ॥

anyāṃ ced darśayitvā)-anyā voḍhuḥ kanyā pradīyate) | ubhe ta ekaśulkena vahed) ity abravīn) manuḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न-उन्मत्ताया न कुष्ठिन्या न च या स्पृष्टमैथुना । पूर्वं दोषान् अभिख्याप्य) प्रदाता दण्डम् अर्हति) ॥

na-unmattāyā na kuṣṭhinyā na ca yā spṛṣṭa.maithunā | pūrvaṃ doṣān abhikhyāpya) pradātā daṇḍam arhati) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋत्विग् यदि वृतो) यज्ञे स्वकर्म परिहापयेत्) । तस्य कर्मानुरूपेण देयो) ऽअंशः सहकर्तृभिः ॥

ṛtvig yadi vṛto) yajñe svakarma parihāpayet) | tasya karmānurūpeṇa deyo) 'aṃśaḥ sahakartṛbhiḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणासु च दत्तासु) स्वकर्म परिहापयन्) । कृत्स्नम् एव लभेत)-अंशम् अन्येन-एव च कारयेत्) ॥

dakṣiṇāsu ca dattāsu) svakarma parihāpayan) | kṛtsnam eva labheta)-aṃśam anyena-eva ca kārayet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मिन् कर्मणि यास् तु स्युर्) उक्ताः प्रत्यङ्गदक्षिणाः । स एव ता आदिदीत) भजेरन्) सर्व एव वा ॥

yasmin karmaṇi yās tu syur) uktāḥ pratyaṅgadakṣiṇāḥ | sa eva tā ādidīta) bhajeran) sarva eva vā ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रथं हरेत्) च-अध्वर्युर् ब्रह्मा-आधाने च वाजिनम् । होता वा-अपि हरेद्) अश्वम् उद्गाता च-अप्य् अनः क्रये ॥

rathaṃ haret) ca-adhvaryur brahmā-ādhāne ca vājinam | hotā vā-api hared) aśvam udgātā ca-apy anaḥ kraye ||

सर्वेषाम् अर्धिनो मुख्यास् तदर्धेन-अर्धिनो ऽअपरे । तृतीयिनस् तृतीयांशाश् चतुर्थांशाश् च पादिनः ॥

sarveṣām ardhino mukhyās tadardhena-ardhino 'apare | tṛtīyinas tṛtīyāṃśāś caturthāṃśāś ca pādinaḥ ||

संभूय) स्वानि कर्माणि कुर्वद्भिर्) इह मानवैः । अनेन विधियोगेन कर्तव्या)-अंशप्रकल्पना ॥

saṃbhūya) svāni karmāṇi kurvadbhir) iha mānavaiḥ | anena vidhiyogena kartavyā)-aṃśaprakalpanā ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मार्थं येन दत्तं स्यात्) कस्मै चिद् याचते) धनम् । पश्चाच् च न तथा तत् स्यान्) न देयं तस्य तद् भवेत्) ॥

dharmārthaṃ yena dattaṃ syāt) kasmai cid yācate) dhanam | paścāc ca na tathā tat syān) na deyaṃ tasya tad bhavet) ||

यदि संसाधयेत्) तत् तु दर्पात्-लोभेन वा पुनः । राज्ञा दाप्यः) सुवर्णं स्यात्) तस्य स्तेयस्य निष्कृतिः ॥

yadi saṃsādhayet) tat tu darpāt-lobhena vā punaḥ | rājñā dāpyaḥ) suvarṇaṃ syāt) tasya steyasya niṣkṛtiḥ ||

दत्तस्य)-एषा-उदिता) धर्म्या यथावद् अनपक्रिया । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि) वेतनस्य-अनपक्रियाम् ॥

dattasya)-eṣā-uditā) dharmyā yathāvad anapakriyā | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi) vetanasya-anapakriyām ||

भृतो न-आर्तो न कुर्याद्) यो दर्पात् कर्म यथाऔदितम् । [मनार्तो ] स दण्ड्यः) कृष्णलान्य् अष्टौ न देयं) च-अस्य वेतनम् ॥

bhṛto na-ārto na kuryād) yo darpāt karma yathāa.uditam | [M.anārto ] sa daṇḍyaḥ) kṛṣṇalāny aṣṭau na deyaṃ) ca-asya vetanam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्तस् तु कुर्यात्) स्वस्थः सन्) यथाभाषितम् आदितः । स दीर्घस्य-अपि कालस्य तत्-लभेत(-एव वेतनम् ॥

ārtas tu kuryāt) svasthaḥ san) yathābhāṣitam āditaḥ | sa dīrghasya-api kālasya tat-labheta(-eva vetanam ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाउक्तम् आर्तः सुस्थो वा यस् तत् कर्म न कारयेत्) । न तस्य वेतनं देयम्) अल्पऊनस्य-अपि कर्मणः ॥

yathā.uktam ārtaḥ sustho vā yas tat karma na kārayet) | na tasya vetanaṃ deyam) alpa.ūnasya-api karmaṇaḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष धर्मो ऽअखिलेन-उक्तो) वेतनादानकर्मणः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि) धर्मं समयभेदिनाम् ॥

eṣa dharmo 'akhilena-ukto) vetanādānakarmaṇaḥ | ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi) dharmaṃ samayabhedinām ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ग्रामदेशसंघानां कृत्वा) सत्येन संविदम् । विसंवदेन्) नरो लोभात् तं राष्ट्राद् विप्रवासयेत्) ॥

yo grāma.deśa.saṃghānāṃ kṛtvā) satyena saṃvidam | visaṃvaden) naro lobhāt taṃ rāṣṭrād vipravāsayet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निगृह्य) दापयेच्) च-एनं समयव्यभिचारिणम् । चतुःसुवर्णान् षण्निष्कांश्- शतमानं च राजकम् ॥

nigṛhya) dāpayec) ca-enaṃ samayavyabhicāriṇam | catuḥsuvarṇān ṣaṇniṣkāṃś- śatamānaṃ ca rājakam ||

एतद् दण्डविधिं कुर्याद्) धार्मिकः पृथिवीपतिः । ग्रामजातिसमूहेषु समयव्यभिचारिणाम् ॥

etad daṇḍavidhiṃ kuryād) dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ | grāma.jāti.samūheṣu samayavyabhicāriṇām ||

क्रीत्वा विक्रीय) वा किं चिद् यस्य-इहानुशयो भवेत्) । सो ऽअन्तर् दशाहात् तद् द्रव्यं दद्याच्) च-एवाददीत) वा ॥

krītvā vikrīya) vā kiṃ cid yasya-ihānuśayo bhavet) | so 'antar daśāhāt tad dravyaṃ dadyāc) ca-evādadīta) vā ||

परेण तु दशाहस्य न दद्यान्) नापि दापयेत्) । आददानो) ददत्) च-एव राज्ञा दण्ड्यौ) शतानि षट् ॥

pareṇa tu daśāhasya na dadyān) nāpi dāpayet) | ādadāno) dadat) ca-eva rājñā daṇḍyau) śatāni ṣaṭ ||

यस् तु दोषवतीं कन्याम् अनाख्याय प्रयच्छति) । तस्य कुर्यान्) नृपो दण्डं स्वयं षण्णवतिं पणान् ॥

yas tu doṣavatīṃ kanyām anākhyāya prayacchati) | tasya kuryān) nṛpo daṇḍaṃ svayaṃ ṣaṇṇavatiṃ paṇān ||

अकन्या-इति तु यः कन्यां ब्रूयाद्) द्वेषेण मानवः । स शतं प्राप्नुयाद्) दण्डं तस्या दोषम् अदर्शयन्) ॥

akanyā-iti tu yaḥ kanyāṃ brūyād) dveṣeṇa mānavaḥ | sa śataṃ prāpnuyād) daṇḍaṃ tasyā doṣam adarśayan) ||

पाणिग्रहणिका मन्त्राः कन्यास्व् एव प्रतिष्ठिताः) । न-अकन्यासु क्व चिन् न्क़्णां लुप्तधर्मक्रिया हि ताः ॥

pāṇigrahaṇikā mantrāḥ kanyāsv eva pratiṣṭhitāḥ) | na-akanyāsu kva cin nqṇāṃ lupta.dharmakriyā hi tāḥ ||

पाणिग्रहणिका मन्त्रा नियतं दारलक्षणम् । तेषां निष्ठा तु विज्ञेया) विद्वद्भिः सप्तमे पदे ॥

pāṇigrahaṇikā mantrā niyataṃ dāralakṣaṇam | teṣāṃ niṣṭhā tu vijñeyā) vidvadbhiḥ saptame pade ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मिन् यस्मिन् कृते) कार्ये यस्य-इहानुशयो भवेत्) । तम् अनेन विधानेन धर्म्ये पथि निवेशयेत्) ॥

yasmin yasmin kṛte) kārye yasya-ihānuśayo bhavet) | tam anena vidhānena dharmye pathi niveśayet) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पशुषु स्वामिनां च-एव पालानां च व्यतिक्रमे । विवादं संप्रवक्ष्यामि) यथावद् धर्मतत्त्वतः ॥

paśuṣu svāmināṃ ca-eva pālānāṃ ca vyatikrame | vivādaṃ saṃpravakṣyāmi) yathāvad dharmatattvataḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिवा वक्तव्यता पाले रात्रौ स्वामिनि तद्गृहे । योगक्षेमे ऽअन्यथा चेत् तु पालो वक्तव्यताम् इयात्) ॥

divā vaktavyatā pāle rātrau svāmini tadgṛhe | yogakṣeme 'anyathā cet tu pālo vaktavyatām iyāt) ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोपः क्षीरभृतो यस् तु स दुह्याद्) दशतो वराम् । गोस्वाम्यनुमते भृत्यः सा स्यात्) पाले ऽअभृते भृतिः ॥

gopaḥ kṣīrabhṛto yas tu sa duhyād) daśato varām | gosvāmyanumate bhṛtyaḥ sā syāt) pāle 'abhṛte bhṛtiḥ ||

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नष्टं विनष्टं) कृमिभिः श्वहतं विषमे मृतम्) । हीनं पुरुषकारेण प्रदद्यात्) पाल एव तु ॥

naṣṭaṃ vinaṣṭaṃ) kṛmibhiḥ śvahataṃ viṣame mṛtam) | hīnaṃ puruṣakāreṇa pradadyāt) pāla eva tu ||

विघुष्य) तु हृतं चौरैर् न पालो दातुम् अर्हति) । यदि देशे च काले च स्वामिनः स्वस्य शंसति) ॥

vighuṣya) tu hṛtaṃ caurair na pālo dātum arhati) | yadi deśe ca kāle ca svāminaḥ svasya śaṃsati) ||

कर्णौ चर्म च वालांश् च बस्तिं स्नायुं च रोचनाम् । पशुषु स्वामिनां दद्यान्) मृतेष्व्) अङ्कानि दर्शयेत् ॥ [मङ्कांश् च दर्शयेत्)]

karṇau carma ca vālāṃś ca bastiṃ snāyuṃ ca rocanām | paśuṣu svāmināṃ dadyān) mṛteṣv) aṅkāni darśayet || [M.aṅkāṃś ca darśayet)]

अजअविके तु संरुद्धे) वृकैः पाले त्व् अनायति) । यां प्रसह्य) वृको हन्यात्) पाले तत् किल्बिषं भवेत्) ॥

aja.avike tu saṃruddhe) vṛkaiḥ pāle tv an.āyati) | yāṃ prasahya) vṛko hanyāt) pāle tat kilbiṣaṃ bhavet) ||

तासां चेद् अवरुद्धानां) चरन्तीनां) मिथो वने । याम् उत्प्लुत्य) वृको हन्यान्) न पालस् तत्र किल्बिषी ॥

tāsāṃ ced avaruddhānāṃ) carantīnāṃ) mitho vane | yām utplutya) vṛko hanyān) na pālas tatra kilbiṣī ||

धनुःशतं परीहारो ग्रामस्य स्यात्) समन्ततः । शम्यापातास् त्रयो वा-अपि त्रिगुणो नगरस्य तु ॥

dhanuḥśataṃ parīhāro grāmasya syāt) samantataḥ | śamyāpātās trayo vā-api triguṇo nagarasya tu ||

तत्र-अपरिवृतं धान्यं विहिंस्युः) पशवो यदि । न तत्र प्रणयेद्) दण्डं नृपतिः पशुरक्षिणाम् ॥ ।

tatra-aparivṛtaṃ dhānyaṃ vihiṃsyuḥ) paśavo yadi | na tatra praṇayed) daṇḍaṃ nṛpatiḥ paśurakṣiṇām || |

वृतिं तत्र प्रकुर्वीत) याम् उष्त्रो न विलोकयेत्) । छिद्रं च वारयेत्) सर्वं श्वसूकरमुखानुगम् ॥

vṛtiṃ tatra prakurvīta) yām uṣtro na vilokayet) | chidraṃ ca vārayet) sarvaṃ śva.sūkaramukhānugam ||

पथि क्षेत्रे परिवृते) ग्रामान्तीये ऽअथ वा पुनः । सपालः शतदण्डअर्हो विपालान् वारयेत्) पशून् ॥

pathi kṣetre parivṛte) grāmāntīye 'atha vā punaḥ | sa.pālaḥ śatadaṇḍa.arho vipālān vārayet) paśūn ||