Library·Moksopaya with Bhaskarakantha's Tika [MT]·3·3.7
त्वया यः एषः देवः कथितः । तथा यस्मिन् देवे । ज्ञाते सति । पुरुषेण विमुच्यते मुक्तिः प्राप्यते । त्वम् वद । असौ देवः क्व स्थितः भवति । अहम् एनम् अमुं देवं । कथम् कैः उपायैः । लभे प्राप्नोमि
tvayā yaḥ eṣaḥ devaḥ kathitaḥ | tathā yasmin deve | jñāte sati | puruṣeṇa vimucyate muktiḥ prāpyate | tvam vada | asau devaḥ kva sthitaḥ bhavati | aham enam amuṃ devaṃ | katham kaiḥ upāyaiḥ | labhe prāpnomi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मया यः एषः देवः कथितः । एषः दूरे दूरदेशे । नावतिष्ठते । यतः चिन्मात्रम् इति विश्रुतः प्रसिद्धः । एषः नित्यं शरीरे स्थितः भवति । अन्यथा पाषाणतुल्यस्य शरीरस्यापि मृतशरीरवत् चेष्टाश्रयत्वं न स्यात् । न च शरीरस्थस्य दूरस्थत्वं वक्तुं युक्तं । स्वहस्तयोर् अपि दूरस्थत्वासंयोगात् इति भावः
mayā yaḥ eṣaḥ devaḥ kathitaḥ | eṣaḥ dūre dūradeśe | nāvatiṣṭhate | yataḥ cinmātram iti viśrutaḥ prasiddhaḥ | eṣaḥ nityaṃ śarīre sthitaḥ bhavati | anyathā pāṣāṇatulyasya śarīrasyāpi mṛtaśarīravat ceṣṭāśrayatvaṃ na syāt | na ca śarīrasthasya dūrasthatvaṃ vaktuṃ yuktaṃ | svahastayor api dūrasthatvāsaṃyogāt iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषः आत्मा । सर्वम् इदम् विश्वम् सर्वम् इदं जगत् । भवति । सर्वं सारत्वेन स्थितत्वात् । तु पक्षान्तरे । सर्वगः स च सारत्वेन सर्वपदार्थगः । एषः विश्वं न भवति । हि यस्मात् । एष एक एव विद्यते । विश्वाभिधा दृक् विश्वनामा दृष्टिः । विश्वम् इति यावत् । न अस्ति । भासमानस्यापि विश्वस्य तद्दृष्ट्या एतद्रूपत्वानपायात् । न हि तरङ्गाक्रान्ते जले तरङ्गाभिधा दृक् भवति । भासमानेष्व् अपि तरङ्गेषु विवेकिजनदृष्ट्या जलत्वानपायात्
eṣaḥ ātmā | sarvam idam viśvam sarvam idaṃ jagat | bhavati | sarvaṃ sāratvena sthitatvāt | tu pakṣāntare | sarvagaḥ sa ca sāratvena sarvapadārthagaḥ | eṣaḥ viśvaṃ na bhavati | hi yasmāt | eṣa eka eva vidyate | viśvābhidhā dṛk viśvanāmā dṛṣṭiḥ | viśvam iti yāvat | na asti | bhāsamānasyāpi viśvasya taddṛṣṭyā etadrūpatvānapāyāt | na hi taraṅgākrānte jale taraṅgābhidhā dṛk bhavati | bhāsamāneṣv api taraṅgeṣu vivekijanadṛṣṭyā jalatvānapāyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषः सृष्टिसंहारकत्वेन प्रसिद्धः । शशिभृत् श्रीमहादेवः । चिन्मात्रं भवति । ननु कथम् एतद् इति चेत् । सत्यं । शशिभृत् सचेतनो ऽस्ति चेतनारहितो वा । अचेतनत्वे पाषाणरूपस्य तस्य जगद्गतस्यावरतुल्ययोगक्षेमत्वम् एव । सचेतनत्वे तु स्फुटम् चिन्मात्रम् एव तद्भावेन स्फुरति । ननु तर्हि शशिभृत्कीटयोः समत्वम् एव स्याद् इति चेत् । केनोक्तं नास्तीति । ननु कार्यविलक्षणतादर्शनाद् भेदः कल्प्यते । अयुक्तम् एव कल्प्यते । न हि अग्निकणमहाग्निचययोः कार्यवैलक्षण्येन भेदः कल्पयितुं युक्तः । ननु अग्निकणमहाग्निचययोः कार्यवैलक्षण्यं नास्ति दाहाख्यस्यैकस्य कार्यस्य दर्शनात् इति चेत् । शशिभृत्कीटयोर् अपि । किंरूपं कार्यवैलक्षण्यम् अस्ति ज्ञानक्रियायाः करणक्रियायाश् चैकत्वात् । यस् तु बह्वल्पताकृतो भेदः अस्ति । सः दृष्टान्ते ऽप्य् अस्तीति न को ऽपि विरोधः । एवम् अन्यत्रापि योज्यम् । गरुडध्वजः स्थित्यधिकारी । तपनः ब्रह्माण्डगतवस्तुपाककारी सूर्यः । कमलोद्भवः सर्गाधिकारी श्रीब्रह्मा । आभ्यन्तरार्थविवक्षायां शशिभृत् अहङ्कारः । गरुडध्वजः बुद्धिः । तपनः प्राणः । कमलोद्भवः मनः । इति योज्यम्
eṣaḥ sṛṣṭisaṃhārakatvena prasiddhaḥ | śaśibhṛt śrīmahādevaḥ | cinmātraṃ bhavati | nanu katham etad iti cet | satyaṃ | śaśibhṛt sacetano 'sti cetanārahito vā | acetanatve pāṣāṇarūpasya tasya jagadgatasyāvaratulyayogakṣematvam eva | sacetanatve tu sphuṭam cinmātram eva tadbhāvena sphurati | nanu tarhi śaśibhṛtkīṭayoḥ samatvam eva syād iti cet | kenoktaṃ nāstīti | nanu kāryavilakṣaṇatādarśanād bhedaḥ kalpyate | ayuktam eva kalpyate | na hi agnikaṇamahāgnicayayoḥ kāryavailakṣaṇyena bhedaḥ kalpayituṃ yuktaḥ | nanu agnikaṇamahāgnicayayoḥ kāryavailakṣaṇyaṃ nāsti dāhākhyasyaikasya kāryasya darśanāt iti cet | śaśibhṛtkīṭayor api | kiṃrūpaṃ kāryavailakṣaṇyam asti jñānakriyāyāḥ karaṇakriyāyāś caikatvāt | yas tu bahvalpatākṛto bhedaḥ asti | saḥ dṛṣṭānte 'py astīti na ko 'pi virodhaḥ | evam anyatrāpi yojyam | garuḍadhvajaḥ sthityadhikārī | tapanaḥ brahmāṇḍagatavastupākakārī sūryaḥ | kamalodbhavaḥ sargādhikārī śrībrahmā | ābhyantarārthavivakṣāyāṃ śaśibhṛt ahaṅkāraḥ | garuḍadhvajaḥ buddhiḥ | tapanaḥ prāṇaḥ | kamalodbhavaḥ manaḥ | iti yojyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि जगत् चेतनमात्रकम् भवति । इत्य् एव भवति । एतद् एव सत्यं भवतीति यावत् । तदा बाला अपि एतत् वदन्ति । सर्वे एव हि चेतनापरपर्यायजीवमयं जगत् कथयन्ति । अतः अत्र उपदेशता नाम का स्यात् । अज्ञातज्ञापनस्यैवोपदेशत्वात् । अत्र बाला इत्य् अनेन विज्ञानवादिनां बौद्धानां ग्रहणम् । ते एव हि विज्ञानापरपर्यायस्य चेतनस्यात्मत्वं कथयन्ति
yadi jagat cetanamātrakam bhavati | ity eva bhavati | etad eva satyaṃ bhavatīti yāvat | tadā bālā api etat vadanti | sarve eva hi cetanāparaparyāyajīvamayaṃ jagat kathayanti | ataḥ atra upadeśatā nāma kā syāt | ajñātajñāpanasyaivopadeśatvāt | atra bālā ity anena vijñānavādināṃ bauddhānāṃ grahaṇam | te eva hi vijñānāparaparyāyasya cetanasyātmatvaṃ kathayanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चेतनं चिन्मात्रं चेतनाख्यं चिन्मात्रम् । विश्वं भवति । इति एवम् । असि त्वम् । यत् ज्ञातवान् । भवता एतत् किञ्चित् लेशेनापि । भवतारणम् संसारात् तारकं । न विज्ञातम् । चिन्मात्रपदार्थानभिज्ञत्वात् । चिन्मात्रपदार्थज्ञानमात्रेणैव हि च संसारः नश्यति
cetanaṃ cinmātraṃ cetanākhyaṃ cinmātram | viśvaṃ bhavati | iti evam | asi tvam | yat jñātavān | bhavatā etat kiñcit leśenāpi | bhavatāraṇam saṃsārāt tārakaṃ | na vijñātam | cinmātrapadārthānabhijñatvāt | cinmātrapadārthajñānamātreṇaiva hi ca saṃsāraḥ naśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाम निश्चये । चेतनं संसारः भवति । चिन्मात्रस्थस्य चेत्यौन्मुख्यस्यैव चेतनत्वात् चेत्यौन्मुख्यस्यैव च संसारत्वात् । संसारो हि संसरणम् उच्यते । संसरणं च स्वस्थानात् उत्थानं । चिन्मात्रस्य च चेत्यौन्मुख्यसमये शुद्धचिन्मात्रतारूपात् स्वस्थानात् उत्थानं भवत्य् एवान्यथा चेत्यौन्मुख्यत्वं नाम किं स्यात् । पण्डितैः एषः चेतनरूपः संसारः । पशुः स्वरूपज्ञानरहितत्वेन पशुतुल्यः । जीवः स्मृतः । जीवनक्रियाकर्ता हि जीवः उच्यते । चेतनं च जीवनम् एव । अतः तद्वति तदुपचारात् चेतनस्यैव जीवत्वम् भवति । तद्वति तदुपचाराश्रयणं त्व् अत्र परमार्थतः शुद्धचिन्मात्ररूपस्य जीवस्य जीवत्वे जीवनक्रियाव्यतिरिक्तसाधनान्तरबुद्धिनिरासार्थं कृतम् । ननु ततो ऽपि किम् इत्य् । अत्राहैतस्माद् एवेति । जरामरणवीचयः शरीरादिगताः जरामरणतरङ्गाः । एतस्माद् एव अस्माच् चेतनात् एव । निर्यान्ति निर्गच्छन्ति । प्रादुर्भवन्तीति यावत् । स्वप्नद्रष्टरि न स्वप्नशरीरगताः जरामरणवीचय इति भावः
nāma niścaye | cetanaṃ saṃsāraḥ bhavati | cinmātrasthasya cetyaunmukhyasyaiva cetanatvāt cetyaunmukhyasyaiva ca saṃsāratvāt | saṃsāro hi saṃsaraṇam ucyate | saṃsaraṇaṃ ca svasthānāt utthānaṃ | cinmātrasya ca cetyaunmukhyasamaye śuddhacinmātratārūpāt svasthānāt utthānaṃ bhavaty evānyathā cetyaunmukhyatvaṃ nāma kiṃ syāt | paṇḍitaiḥ eṣaḥ cetanarūpaḥ saṃsāraḥ | paśuḥ svarūpajñānarahitatvena paśutulyaḥ | jīvaḥ smṛtaḥ | jīvanakriyākartā hi jīvaḥ ucyate | cetanaṃ ca jīvanam eva | ataḥ tadvati tadupacārāt cetanasyaiva jīvatvam bhavati | tadvati tadupacārāśrayaṇaṃ tv atra paramārthataḥ śuddhacinmātrarūpasya jīvasya jīvatve jīvanakriyāvyatiriktasādhanāntarabuddhinirāsārthaṃ kṛtam | nanu tato 'pi kim ity | atrāhaitasmād eveti | jarāmaraṇavīcayaḥ śarīrādigatāḥ jarāmaraṇataraṅgāḥ | etasmād eva asmāc cetanāt eva | niryānti nirgacchanti | prādurbhavantīti yāvat | svapnadraṣṭari na svapnaśarīragatāḥ jarāmaraṇavīcaya iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमूर्तः स्थूलसूक्ष्मशरीरव्यतिरिक्तः । तथा दुःखस्यैव स्वयम् उत्पाद्यमानप्रपञ्चरूपस्य दुःखस्यैव । भाजनं पात्रभूतः । तद्रूपतया शुद्धचिन्मात्रात् उत्थानात् । अन्यथा उत्थानस्यापि व्यर्थत्वात् । तथा अज्ञः शुद्धचिन्मात्राख्यस्वस्वरूपपरामर्शहीनः । अत एव पशुः अपि पशुतुल्यो ऽपि सन् । एषः जीवः । चेतनत्वात् चेतनमात्रस्वरूपत्वात् । इदम् अग्रे स्फुरत्स्वरूपम् अहङ्कारादिकं जगत् । चेतति स्वस्फूर्तिविषयं करोति । चेतनस्य ह्य् एतद् एव चेतनत्वं यत् किञ्चिच् चेततीति चेतनत्वाद् इत्य् उक्तम् । ननु तच्चेतनेन किं सम्पन्नम् इत्य् । अत्राहातीति । ततः अत्यनर्थः जगद्रूपः महान् अनर्थः । स्वयं तदिच्छां विना । स्थितः प्रादुर्भूतः । अत्र च स्वप्नस्य दृष्टान्तत्वं स्फुटम् एवेति नायस्तम्
amūrtaḥ sthūlasūkṣmaśarīravyatiriktaḥ | tathā duḥkhasyaiva svayam utpādyamānaprapañcarūpasya duḥkhasyaiva | bhājanaṃ pātrabhūtaḥ | tadrūpatayā śuddhacinmātrāt utthānāt | anyathā utthānasyāpi vyarthatvāt | tathā ajñaḥ śuddhacinmātrākhyasvasvarūpaparāmarśahīnaḥ | ata eva paśuḥ api paśutulyo 'pi san | eṣaḥ jīvaḥ | cetanatvāt cetanamātrasvarūpatvāt | idam agre sphuratsvarūpam ahaṅkārādikaṃ jagat | cetati svasphūrtiviṣayaṃ karoti | cetanasya hy etad eva cetanatvaṃ yat kiñcic cetatīti cetanatvād ity uktam | nanu taccetanena kiṃ sampannam ity | atrāhātīti | tataḥ atyanarthaḥ jagadrūpaḥ mahān anarthaḥ | svayaṃ tadicchāṃ vinā | sthitaḥ prādurbhūtaḥ | atra ca svapnasya dṛṣṭāntatvaṃ sphuṭam eveti nāyastam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चेत्यात् निर्मुक्तता प्रथमं स्वातन्त्र्येण चेत्याभिमुखीभूय ततः विचारद्वारेण ततः निष्क्रान्तिः । या भवति । अथ वा अचेत्योन्मुखता चेत्यानौन्मुख्यम् एव । या भवति । अस्य चेतनस्य । सा भरितावस्था पूर्णावस्था । भवति । स्वरूपभूतेन चिन्मात्रत्वेन पूर्णत्वात् । तां भरितावस्थां । ज्ञात्वा परमार्थस्वरूपत्वेन निश्चित्य । नानुशोचति संसाराख्यदुःखभाक् न भवति । भरितावस्थानेन स्वस्मिन् स्थितायाः चेतनतायाः असत्यत्वज्ञानेन तदुक्ते दुःखे ऽप्य् असत्यत्वज्ञानात् । अत्र च चेत्यनिर्मुक्तता जीवन्मुक्ततावस्थायां भवति । अचेत्योन्मुखता विदेहमुक्ततावस्थायाम् इति विभागो ज्ञेयः
cetyāt nirmuktatā prathamaṃ svātantryeṇa cetyābhimukhībhūya tataḥ vicāradvāreṇa tataḥ niṣkrāntiḥ | yā bhavati | atha vā acetyonmukhatā cetyānaunmukhyam eva | yā bhavati | asya cetanasya | sā bharitāvasthā pūrṇāvasthā | bhavati | svarūpabhūtena cinmātratvena pūrṇatvāt | tāṃ bharitāvasthāṃ | jñātvā paramārthasvarūpatvena niścitya | nānuśocati saṃsārākhyaduḥkhabhāk na bhavati | bharitāvasthānena svasmin sthitāyāḥ cetanatāyāḥ asatyatvajñānena tadukte duḥkhe 'py asatyatvajñānāt | atra ca cetyanirmuktatā jīvanmuktatāvasthāyāṃ bhavati | acetyonmukhatā videhamuktatāvasthāyām iti vibhāgo jñeyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् सर्वात्मत्वेन स्थितत्वात् प्रसिद्धे । परापरे पररूपचिन्मात्रापररूपचेतनस्वरूपे महाचिन्मात्रे । दृष्टे परमार्थतः आत्मभावेन निश्चिते सति । अस्यां भरितावस्थायां ज्ञातायाम् इति यावत् । अस्य चेतनस्य । हृदयग्रन्थिः भोगादिविषया । भिद्यते नश्यते । तृप्तत्वात् । तथा सर्वसंशयाः पदार्थस्वरूपविषयाः सर्वे सन्देहाः । छिद्यन्ते । चिन्मात्रसारतानिश्चयात् । तथा कर्माणि शरीरयात्रानिमित्तं कृतानि कर्माणि । क्षीयन्ते । लेपानादायकत्वात्
tasmin sarvātmatvena sthitatvāt prasiddhe | parāpare pararūpacinmātrāpararūpacetanasvarūpe mahācinmātre | dṛṣṭe paramārthataḥ ātmabhāvena niścite sati | asyāṃ bharitāvasthāyāṃ jñātāyām iti yāvat | asya cetanasya | hṛdayagranthiḥ bhogādiviṣayā | bhidyate naśyate | tṛptatvāt | tathā sarvasaṃśayāḥ padārthasvarūpaviṣayāḥ sarve sandehāḥ | chidyante | cinmātrasāratāniścayāt | tathā karmāṇi śarīrayātrānimittaṃ kṛtāni karmāṇi | kṣīyante | lepānādāyakatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य चेतनस्य । चेत्योन्मुखत्वम् चेतनत्वापादकं चेत्यौन्मुख्यम् । चेत्यासम्भवनं विना रोद्धुं शक्यं न भवति । न हि तूलपिण्डे पतितः अग्निः शान्तो भवति । ननु तर्हि चेत्यम् एव नाशयामि इत्य् । अत्राह चेत्यम् इति । दृश्यं दृश्यस्वरूपं चेत्यम् । कथं शाम्यतु । न शाम्यत्य् एव सतः नाशायोगात् । अयं भावः । चेत्यं यदि अस्ति तर्हि कथं शाम्येत् । यदि नास्ति तदा चेत्यानौन्मुख्यं स्वयम् एव सिद्धं भवतीति । न तदाहरणे ज्ञानमात्रं विना प्रयत्नो युक्तः । न हि वन्ध्यापुत्रनाशचिन्ता केनापि क्रियते इति
tasya cetanasya | cetyonmukhatvam cetanatvāpādakaṃ cetyaunmukhyam | cetyāsambhavanaṃ vinā roddhuṃ śakyaṃ na bhavati | na hi tūlapiṇḍe patitaḥ agniḥ śānto bhavati | nanu tarhi cetyam eva nāśayāmi ity | atrāha cetyam iti | dṛśyaṃ dṛśyasvarūpaṃ cetyam | kathaṃ śāmyatu | na śāmyaty eva sataḥ nāśāyogāt | ayaṃ bhāvaḥ | cetyaṃ yadi asti tarhi kathaṃ śāmyet | yadi nāsti tadā cetyānaunmukhyaṃ svayam eva siddhaṃ bhavatīti | na tadāharaṇe jñānamātraṃ vinā prayatno yuktaḥ | na hi vandhyāputranāśacintā kenāpi kriyate iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे ब्रह्मन् । पुरुषेण साधुसङ्गमसच्छास्त्रैः । संसार एव दुर्लङ्घ्यत्वेन अर्णवः । तस्मात् तारकः । यः परमात्मा दृश्यते । त्वम् वद । सः कीदृशः भवति
he brahman | puruṣeṇa sādhusaṅgamasacchāstraiḥ | saṃsāra eva durlaṅghyatvena arṇavaḥ | tasmāt tārakaḥ | yaḥ paramātmā dṛśyate | tvam vada | saḥ kīdṛśaḥ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् एतत् चेतनम् जन्मजङ्गले विशीर्णः परिच्छिन्नतां गतः । जीवः भवति । एतम् ये आत्मानम् इच्छन्ति ते पण्डिताः अपि देहात्माभिमानिभ्यः सकाशात् किञ्चिन्मात्रम् विचारिणः अपि । अज्ञाः भवन्ति । अनात्मनि जीवो आत्मत्वदर्शनात्
yad etat cetanam janmajaṅgale viśīrṇaḥ paricchinnatāṃ gataḥ | jīvaḥ bhavati | etam ye ātmānam icchanti te paṇḍitāḥ api dehātmābhimānibhyaḥ sakāśāt kiñcinmātram vicāriṇaḥ api | ajñāḥ bhavanti | anātmani jīvo ātmatvadarśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसाराः जाग्रदादिभेदभिन्नाः संसाराः । दुःखसन्ततेः चेतनात् संसारगतदुःखसन्ततेः । स्वाश्रयतया अनुभवनात् जीवे एव भवन्ति । अतः अस्मिन् संसाराश्रये जीवे । ज्ञाते सति । लक्षणया प्राप्ते सति । किञ्चित् विज्ञातं ज्ञानविषयीकृतं । लक्षणया प्राप्तं । न भवति
saṃsārāḥ jāgradādibhedabhinnāḥ saṃsārāḥ | duḥkhasantateḥ cetanāt saṃsāragataduḥkhasantateḥ | svāśrayatayā anubhavanāt jīve eva bhavanti | ataḥ asmin saṃsārāśraye jīve | jñāte sati | lakṣaṇayā prāpte sati | kiñcit vijñātaṃ jñānaviṣayīkṛtaṃ | lakṣaṇayā prāptaṃ | na bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे राम । परमात्मा प्रोक्तस्य जीवस्य सारतया स्थितम् परमात्मतत्त्वम् । चेत् यदि । ज्ञायते । लक्षणया प्राप्यते । तत् तदा । दुःखसन्ततिः संसाररूपा दुःखसन्ततिः । क्षयम् नाशम् । एति गच्छति । तदैव किञ्चित् प्राप्तं भवतीत्य् अर्थः । का इव । विषूचिका इव । यथा सा विषावेशशान्तौ क्षयम् एति । तथेत्य् अर्थः
he rāma | paramātmā proktasya jīvasya sāratayā sthitam paramātmatattvam | cet yadi | jñāyate | lakṣaṇayā prāpyate | tat tadā | duḥkhasantatiḥ saṃsārarūpā duḥkhasantatiḥ | kṣayam nāśam | eti gacchati | tadaiva kiñcit prāptaṃ bhavatīty arthaḥ | kā iva | viṣūcikā iva | yathā sā viṣāveśaśāntau kṣayam eti | tathety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपम् स्वरूपम् । यथावत् सम्यक्
rūpam svarūpam | yathāvat samyak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशात् आलम्बनीकृतात् एकस्मात् संवेद्यरूपात् देशात् । दूरं अत्यन्तविलक्षणम् । देशान्तरम् आलम्बनविषयीक्रियमाणम् अन्यसंवेद्याख्यम् देशान्तरम् । निमेषेणैव एकस्मिन् निमेषे एव । न तु मध्ये मौढ्यम् अनुभूय । प्राप्तायाः आलम्बनभावेन गृह्णन्त्याः । संविदः दृश्यग्रहणोन्मुखायाः चितः । मध्ये पूर्वापरसंवेद्यरागारूषितायां मध्यावस्थायां । यत् वपुः भवति यत् अनिर्वाच्यं स्वरूपं भवति । तद् एव । न तु तत्सदृशम् अन्यत् । परमात्मनः समस्तजीवात्मसारभूतस्य परमात्मतत्त्वस्य । रूपं भवति । सर्वमयत्वे ऽपि सर्वोत्तीर्णत्वात् । ननु पूर्वसंवेद्यम् आलम्बनीकृत्य तदैवोत्तरसंवेद्यम् आलम्बनीकुर्वन्त्याः संविदः किम् इदं मध्यं नाम यत्रस्थायाः चितः परमात्मरूपता उक्ता । उच्यते । पूर्वसंवेद्येन रञ्जितायाः संविदः स्वं निर्मलं रूपम् अप्राप्योत्तरसंवेद्येन करिष्यमाणस्य रागस्यायुक्तत्वात् निर्मलस्वरूपतामयं मध्यम् अवश्यम् एवास्तीति ज्ञातव्यम् । यथा नीलीरागरञ्जितस्य पटस्य पीतरागकरणेच्छया प्रक्षालणेन स्फुटीकृतं शुद्धपटतामयं मध्यं भवति । अन्यथा करिष्यमाणस्य पीतरागस्य करणासम्भवात् । ननु पूर्वसंवेद्यविषया संवित् पूर्वम् एव क्षीणा । उत्तरसंवेद्यविषया तु नवीना जाता । तथा च मध्यं नाम शून्यम् एवास्तीति । किं शून्यरूप एवात्मास्तीति चेत् । न । उत्तरसंवेद्यग्रहणकाले पूर्वसंवेद्यस्मृत्यनुपपत्तेः । न हि पूर्वसंवेद्यग्रहणकालस्थां मध्ये शुद्धरूपतया स्थितां उत्तरसंवेद्यग्रहणकाले ऽपि स्थिताम् एकां संविदम् अन्तरेण पूर्वसंवेद्यविषया स्मृतिः उपपद्यते । एतेन संवेद्योपरागरहितं जाड्यारूषितं संवित्तत्त्वं परमात्मत्वेनोक्तम् । अत्र चाभ्यासं कुर्वताम् अचिराद् अयत्नेनैव परमात्मलाभो भविष्यत्य् । अस्यैव च मध्यधामावेश इति नामास्तीत्य् अलं रहस्योद्घाटनेन । अत्र च सदृशयोः संवेद्ययोः मध्यम् अतिदुर्लभम् इति दूरम् इत्य् उक्तम्
deśāt ālambanīkṛtāt ekasmāt saṃvedyarūpāt deśāt | dūraṃ atyantavilakṣaṇam | deśāntaram ālambanaviṣayīkriyamāṇam anyasaṃvedyākhyam deśāntaram | nimeṣeṇaiva ekasmin nimeṣe eva | na tu madhye mauḍhyam anubhūya | prāptāyāḥ ālambanabhāvena gṛhṇantyāḥ | saṃvidaḥ dṛśyagrahaṇonmukhāyāḥ citaḥ | madhye pūrvāparasaṃvedyarāgārūṣitāyāṃ madhyāvasthāyāṃ | yat vapuḥ bhavati yat anirvācyaṃ svarūpaṃ bhavati | tad eva | na tu tatsadṛśam anyat | paramātmanaḥ samastajīvātmasārabhūtasya paramātmatattvasya | rūpaṃ bhavati | sarvamayatve 'pi sarvottīrṇatvāt | nanu pūrvasaṃvedyam ālambanīkṛtya tadaivottarasaṃvedyam ālambanīkurvantyāḥ saṃvidaḥ kim idaṃ madhyaṃ nāma yatrasthāyāḥ citaḥ paramātmarūpatā uktā | ucyate | pūrvasaṃvedyena rañjitāyāḥ saṃvidaḥ svaṃ nirmalaṃ rūpam aprāpyottarasaṃvedyena kariṣyamāṇasya rāgasyāyuktatvāt nirmalasvarūpatāmayaṃ madhyam avaśyam evāstīti jñātavyam | yathā nīlīrāgarañjitasya paṭasya pītarāgakaraṇecchayā prakṣālaṇena sphuṭīkṛtaṃ śuddhapaṭatāmayaṃ madhyaṃ bhavati | anyathā kariṣyamāṇasya pītarāgasya karaṇāsambhavāt | nanu pūrvasaṃvedyaviṣayā saṃvit pūrvam eva kṣīṇā | uttarasaṃvedyaviṣayā tu navīnā jātā | tathā ca madhyaṃ nāma śūnyam evāstīti | kiṃ śūnyarūpa evātmāstīti cet | na | uttarasaṃvedyagrahaṇakāle pūrvasaṃvedyasmṛtyanupapatteḥ | na hi pūrvasaṃvedyagrahaṇakālasthāṃ madhye śuddharūpatayā sthitāṃ uttarasaṃvedyagrahaṇakāle 'pi sthitām ekāṃ saṃvidam antareṇa pūrvasaṃvedyaviṣayā smṛtiḥ upapadyate | etena saṃvedyoparāgarahitaṃ jāḍyārūṣitaṃ saṃvittattvaṃ paramātmatvenoktam | atra cābhyāsaṃ kurvatām acirād ayatnenaiva paramātmalābho bhaviṣyaty | asyaiva ca madhyadhāmāveśa iti nāmāstīty alaṃ rahasyodghāṭanena | atra ca sadṛśayoḥ saṃvedyayoḥ madhyam atidurlabham iti dūram ity uktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मिन् बोधमहाम्भोधौ बोधाख्ये महासमुद्रे । जगत्स्थितेः जगत्सत्तास्वरूपस्य । संसारस्य । अत्यन्ताभाव एव बुद्बुदवत् त्रैकालिकः अभावः एव । अस्ति । तत् परमात्मनः रूपं भवति । अयं भावः । मुमुक्षुः सच्छास्त्रादिभिः प्रथमं रज्जुसर्पादिदृष्टान्तेन ततः कनककटकादिदृष्टान्तेन दृश्यस्य ब्रह्मव्यतिरिक्तसत्ताभावं निश्चित्य शुद्धचित्तत्त्वैक्ये जातनिश्चयः यदा अभ्यासबलेन सर्वत्र शुद्धचित्तत्त्वमात्रम् एवानुभवति सुवर्णकार इव कटकादिषु सुवर्णताम् तदा तस्य ज्ञानम् यत्स्वरूपं भवति तद् एव परमात्मस्वरूपम् इति । ननु जगत्प्रतियोगिकः अत्यन्ताभावः न सम्भवति । पूर्वं भूतत्वात् जगतः जगदत्यन्ताभावे निश्चितस्यापि हि पूर्वं जगद् भासमानम् आसीद् एवेति चेद् । असत् एतत् । पौर्वकालिकं मिथ्याभानं हि वस्तुनः उत्तरकाले निश्चितं त्रैकालिकाभावप्रतियोगित्वं न निहन्ति । पूर्वं रज्जौ भाते सर्पे ऽपि अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वघातित्वप्रसङ्गात् । पूर्वं सर्पत्वेन भातायां रज्जौ तु सर्वे सर्पस्य त्रैकालिकात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं स्फुटम् एव पश्यन्तीति न को ऽपि विरोधः
yasmin bodhamahāmbhodhau bodhākhye mahāsamudre | jagatsthiteḥ jagatsattāsvarūpasya | saṃsārasya | atyantābhāva eva budbudavat traikālikaḥ abhāvaḥ eva | asti | tat paramātmanaḥ rūpaṃ bhavati | ayaṃ bhāvaḥ | mumukṣuḥ sacchāstrādibhiḥ prathamaṃ rajjusarpādidṛṣṭāntena tataḥ kanakakaṭakādidṛṣṭāntena dṛśyasya brahmavyatiriktasattābhāvaṃ niścitya śuddhacittattvaikye jātaniścayaḥ yadā abhyāsabalena sarvatra śuddhacittattvamātram evānubhavati suvarṇakāra iva kaṭakādiṣu suvarṇatām tadā tasya jñānam yatsvarūpaṃ bhavati tad eva paramātmasvarūpam iti | nanu jagatpratiyogikaḥ atyantābhāvaḥ na sambhavati | pūrvaṃ bhūtatvāt jagataḥ jagadatyantābhāve niścitasyāpi hi pūrvaṃ jagad bhāsamānam āsīd eveti ced | asat etat | paurvakālikaṃ mithyābhānaṃ hi vastunaḥ uttarakāle niścitaṃ traikālikābhāvapratiyogitvaṃ na nihanti | pūrvaṃ rajjau bhāte sarpe 'pi atyantābhāvapratiyogitvaghātitvaprasaṅgāt | pūrvaṃ sarpatvena bhātāyāṃ rajjau tu sarve sarpasya traikālikātyantābhāvapratiyogitvaṃ sphuṭam eva paśyantīti na ko 'pi virodhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थितः अपि प्रत्यक्षं भासमानो ऽपि । द्रष्टृदृश्यक्रमः अयं द्रष्टा इदं दृश्यम् इत्य् एवंरूपः क्रमः । यत्र यस्मिन् वस्तुनि । अलं अतिशयेन । सम्यग् इति यावत् । अस्तं लयं । गतः भवति । ननु स्थितस्य द्रष्टृदृश्यक्रमस्य कथम् अन्यस्मिन् लयसम्भवः । तथा चानेन द्वारेण परमात्मस्वरूपकथनम् अयुक्तम् एवेति चेन् । न । द्रष्टृदृश्यौ तावत् कस्यचित् साक्षिणः भातौ भवतः न वा । न चेत् कथं तर्हि तयोः द्रष्टृदृश्यत्वे सिध्यतः । यथा तथा तत्सिद्धौ अपि कथं तयोः व्यवस्था सिध्यति । अयं द्रष्टैवेदं दृश्यम् एवेति भातौ चेत् तर्हि तस्मिन् लयः तयोः सुकरः एव । न हि स्वप्नसाक्षिणम् अतिक्रम्य स्वप्नभाते द्रष्टृदृश्ये केनापि स्वरूपेण युक्ते सम्भवतः इति न कश्चिद् विरोधः । तथा यत् वस्तु । अनाकाशम् ग्राहकैकस्वभावत्वेन ग्राह्यत्वाभावात् ग्राह्यैकस्वरूपाकाशव्यतिरिक्तम् अपि सत् । आकाशः भवति । व्यापकत्वस्वच्छत्वादिगुणैः आकाशशब्दवाच्यो भवतीत्य् अर्थः । तत् तद् एव वस्तु । न तु तत्सदृशम् अन्यत् किञ्चित् । परमात्मनः रूपं भवति
sthitaḥ api pratyakṣaṃ bhāsamāno 'pi | draṣṭṛdṛśyakramaḥ ayaṃ draṣṭā idaṃ dṛśyam ity evaṃrūpaḥ kramaḥ | yatra yasmin vastuni | alaṃ atiśayena | samyag iti yāvat | astaṃ layaṃ | gataḥ bhavati | nanu sthitasya draṣṭṛdṛśyakramasya katham anyasmin layasambhavaḥ | tathā cānena dvāreṇa paramātmasvarūpakathanam ayuktam eveti cen | na | draṣṭṛdṛśyau tāvat kasyacit sākṣiṇaḥ bhātau bhavataḥ na vā | na cet kathaṃ tarhi tayoḥ draṣṭṛdṛśyatve sidhyataḥ | yathā tathā tatsiddhau api kathaṃ tayoḥ vyavasthā sidhyati | ayaṃ draṣṭaivedaṃ dṛśyam eveti bhātau cet tarhi tasmin layaḥ tayoḥ sukaraḥ eva | na hi svapnasākṣiṇam atikramya svapnabhāte draṣṭṛdṛśye kenāpi svarūpeṇa yukte sambhavataḥ iti na kaścid virodhaḥ | tathā yat vastu | anākāśam grāhakaikasvabhāvatvena grāhyatvābhāvāt grāhyaikasvarūpākāśavyatiriktam api sat | ākāśaḥ bhavati | vyāpakatvasvacchatvādiguṇaiḥ ākāśaśabdavācyo bhavatīty arthaḥ | tat tad eva vastu | na tu tatsadṛśam anyat kiñcit | paramātmanaḥ rūpaṃ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शून्यम् बाह्यान्तःकरणाग्राह्यत्वेन न किञ्चिद् रूपं । यत् वस्तु । अशून्यम् इव किञ्चिद् इव । भवति । अन्यथा जगद्रूपभ्रमाधिष्ठानत्वासम्भवात् । न हि असद् वस्तु कस्यचिद् अधिष्ठानीभवितुम् अर्हति । वन्ध्यापुत्रस्यापि मैत्रभ्रमाधिष्ठानत्वप्रसङ्गात् । तथा शून्ये प्रोक्तन्यायेन शून्यस्वरूपे । यस्मिन् । जगत् स्थितं सत्ताभाक् भवति । मृदीव घटादयः । अन्यथा जगतः किंरूपत्वं स्यात् इति भावः । तथा सर्गौघे सृष्टिसमूहे । सति अधिष्ठेयतया कार्यतया वा स्थितिं भजति सति । यत् शून्यम् स्वव्यतिरिक्तवस्तुरहितम् एव । भवति । न हि रज्जौ सर्पावस्थानेन मृदि वा घटावस्थानेन स्वव्यतिरिक्तवस्तुयुक्तत्वं कल्पयितुं शक्यते । तत् परमात्मनः रूपं भवति
śūnyam bāhyāntaḥkaraṇāgrāhyatvena na kiñcid rūpaṃ | yat vastu | aśūnyam iva kiñcid iva | bhavati | anyathā jagadrūpabhramādhiṣṭhānatvāsambhavāt | na hi asad vastu kasyacid adhiṣṭhānībhavitum arhati | vandhyāputrasyāpi maitrabhramādhiṣṭhānatvaprasaṅgāt | tathā śūnye proktanyāyena śūnyasvarūpe | yasmin | jagat sthitaṃ sattābhāk bhavati | mṛdīva ghaṭādayaḥ | anyathā jagataḥ kiṃrūpatvaṃ syāt iti bhāvaḥ | tathā sargaughe sṛṣṭisamūhe | sati adhiṣṭheyatayā kāryatayā vā sthitiṃ bhajati sati | yat śūnyam svavyatiriktavasturahitam eva | bhavati | na hi rajjau sarpāvasthānena mṛdi vā ghaṭāvasthānena svavyatiriktavastuyuktatvaṃ kalpayituṃ śakyate | tat paramātmanaḥ rūpaṃ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् यत् वस्तु । महाचिन्मयम् अपि समस्तजगत्साक्षितान्यथानुपपत्त्या महाचित्प्रकाशस्वरूपम् अपि सत् । बृहत्पाषाणवत् स्थितं भवति । महाजडम् इव भवति । अतिशान्तत्वेन स्वपरामर्शे ऽपि स्वातन्त्र्येण विमुखत्वात् । यत् कथम्भूतं तु । अन्तः पारमार्थिके स्वरूपे । अजडम् एव सत् । जडं तु जडम् इव इत्य् अर्थः । इदं विशेषणद्वयम् यथासङ्ख्यातिक्रमेण पूर्वार्धोक्तस्यार्थस्य समर्थकत्वेन ज्ञेयम् । तत् परमात्मनः रूपं भवति
yat yat vastu | mahācinmayam api samastajagatsākṣitānyathānupapattyā mahācitprakāśasvarūpam api sat | bṛhatpāṣāṇavat sthitaṃ bhavati | mahājaḍam iva bhavati | atiśāntatvena svaparāmarśe 'pi svātantryeṇa vimukhatvāt | yat kathambhūtaṃ tu | antaḥ pāramārthike svarūpe | ajaḍam eva sat | jaḍaṃ tu jaḍam iva ity arthaḥ | idaṃ viśeṣaṇadvayam yathāsaṅkhyātikrameṇa pūrvārdhoktasyārthasya samarthakatvena jñeyam | tat paramātmanaḥ rūpaṃ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वं सबाह्याभ्यन्तरं बाह्याभ्यन्तरत्वेन वर्तमानं समस्तं जगत् । येन साक्षितया स्थितेन येन वस्तुना । सङ्गमं सम्बन्धं । प्राप्य । यद्विषयत्वं प्राप्येति यावत् । स्वरूपसत्ताम् प्रातिस्विकस्य रूपस्य सत्ताम् । प्राप्नोति । साक्षिप्रतीतौ स्फुरणं विना हि सतो ऽपि नीलसुखादेः सत्ता असत्कल्पा एव दृश्यते । तत् परमात्मनः रूपं भवति
sarvaṃ sabāhyābhyantaraṃ bāhyābhyantaratvena vartamānaṃ samastaṃ jagat | yena sākṣitayā sthitena yena vastunā | saṅgamaṃ sambandhaṃ | prāpya | yadviṣayatvaṃ prāpyeti yāvat | svarūpasattām prātisvikasya rūpasya sattām | prāpnoti | sākṣipratītau sphuraṇaṃ vinā hi sato 'pi nīlasukhādeḥ sattā asatkalpā eva dṛśyate | tat paramātmanaḥ rūpaṃ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकाशस्य तेजसः । यथा आलोकः पदार्थप्राकट्यहेतुः भास्वरताख्यो गुणविशेषः भवति । यथा वा शून्यत्वम् शून्यभावः । अम्बरे आकाशे । भवति । तथा तद्वत् । इदम् जगत् । यत्र यस्मिन् अदृश्ये वस्तुनि । स्थितं भवति । तत् परमात्मनः रूपं भवति । अयं भावः । यथा भासमानः आलोकः स्वप्रधानत्वेन न कथ्यते । अन्यथा प्रकाशगुणत्वकथनानुपपत्तेः । प्रकाशश् च विचार्यमाणः अनिर्वाच्यताम् एवावगाहते । तथा भासमानम् इदं जगत् अपि अनिर्वाच्ये कस्मिन् चित्सारभूते प्रधाने स्थितम् इति ज्ञेयम् । यस्मिन् तु स्थितम् अस्ति तद् एव परमात्मा भवतीति । नन्व् एतैः अनुमानगम्यस्य कस्यापि वस्तुनः परमात्मत्वं साधितम् । तथा चासौ परमात्मा कल्पित इति ज्ञेयम् । अनुमानगम्यस्य कल्पितत्वात् । निर्विकल्पप्रत्यक्षमात्रगम्यस्य स्वलक्षणस्यैव परमार्थसत्त्वाद् इति चेद् । असद् एतत् । उपदेश्यस्य प्रतिक्षणं मध्यावस्थासु आत्मत्वेन प्रत्यक्षं स्फुरणशीलम् अप्य् आत्मतया अज्ञातम् परमात्मस्वरूपं । चिरविस्मृतपुरःस्थितबान्धववत् तवात्मा भवतीति न को ऽप्य् अत्र प्रतिभावतः प्रति अनुमानस्पर्शः । अप्रतिभावतां त्व् अत्राधिकार एव नास्तीत्य् अलं परदोषगुणविचारणेन
prakāśasya tejasaḥ | yathā ālokaḥ padārthaprākaṭyahetuḥ bhāsvaratākhyo guṇaviśeṣaḥ bhavati | yathā vā śūnyatvam śūnyabhāvaḥ | ambare ākāśe | bhavati | tathā tadvat | idam jagat | yatra yasmin adṛśye vastuni | sthitaṃ bhavati | tat paramātmanaḥ rūpaṃ bhavati | ayaṃ bhāvaḥ | yathā bhāsamānaḥ ālokaḥ svapradhānatvena na kathyate | anyathā prakāśaguṇatvakathanānupapatteḥ | prakāśaś ca vicāryamāṇaḥ anirvācyatām evāvagāhate | tathā bhāsamānam idaṃ jagat api anirvācye kasmin citsārabhūte pradhāne sthitam iti jñeyam | yasmin tu sthitam asti tad eva paramātmā bhavatīti | nanv etaiḥ anumānagamyasya kasyāpi vastunaḥ paramātmatvaṃ sādhitam | tathā cāsau paramātmā kalpita iti jñeyam | anumānagamyasya kalpitatvāt | nirvikalpapratyakṣamātragamyasya svalakṣaṇasyaiva paramārthasattvād iti ced | asad etat | upadeśyasya pratikṣaṇaṃ madhyāvasthāsu ātmatvena pratyakṣaṃ sphuraṇaśīlam apy ātmatayā ajñātam paramātmasvarūpaṃ | ciravismṛtapuraḥsthitabāndhavavat tavātmā bhavatīti na ko 'py atra pratibhāvataḥ prati anumānasparśaḥ | apratibhāvatāṃ tv atrādhikāra eva nāstīty alaṃ paradoṣaguṇavicāraṇena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्माभिः । एषः जगद्व्यतिरिक्तस्वरूपः । परमात्मा । सर्वतः सर्वत्र । सर्वास्व् अवस्थास्व् इति यावत् । कथं नाम अभिबुध्यते । यतः इयतः बाह्यान्तरव्यापकस्य । अस्य दृश्यस्य असम्भवः कुतः स्यात् । जाग्रति हि स्थूलं जगत् स्फुरति । स्वप्ने स्वप्नजगत् । सुषुप्तौ जाड्यम् । एताभ्यः व्यतिरिक्ता तु अवस्था नास्तीति । अयं च प्रश्नः सर्वदा परमात्ममयत्वासादनाकाङ्क्षिणा श्रीरामेण जाग्रति प्रतिक्षणं स्फुरमाणाः शुद्धपरमात्मस्वरूपमय्यः मध्यावस्थाः अनाश्रित्य कृतः
asmābhiḥ | eṣaḥ jagadvyatiriktasvarūpaḥ | paramātmā | sarvataḥ sarvatra | sarvāsv avasthāsv iti yāvat | kathaṃ nāma abhibudhyate | yataḥ iyataḥ bāhyāntaravyāpakasya | asya dṛśyasya asambhavaḥ kutaḥ syāt | jāgrati hi sthūlaṃ jagat sphurati | svapne svapnajagat | suṣuptau jāḍyam | etābhyaḥ vyatiriktā tu avasthā nāstīti | ayaṃ ca praśnaḥ sarvadā paramātmamayatvāsādanākāṅkṣiṇā śrīrāmeṇa jāgrati pratikṣaṇaṃ sphuramāṇāḥ śuddhaparamātmasvarūpamayyaḥ madhyāvasthāḥ anāśritya kṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आकाशवर्णवत् जातस्य प्रादुर्भूतस्य । अस्य पुरःस्फुरतः । जगत इति यावत् । अत्यन्ताभावसम्बोधः अत्यन्ताभावज्ञानम् । न तु नाशनाख्यः । रूढि सिद्धियुक्तं । बलं यत्र । तत् । तादृशं । भवेत् यदि स्यात् । तत् तदा । ब्रह्मणः परमात्मनः । रूपं स्वरूपं । ज्ञातं भवेत् । अन्येन कर्मणा एतद्व्यतिरिक्तेन तपःप्रभृतिना । न भवेत् । यतः दृश्यात्यन्ताभावतः ऋते दृश्यात्यन्ताभावाद् ऋते । अन्या शुभा गतिः शुभः उपायः । न भवति । दृश्यात्यन्ताभावश् च ज्ञानद्वारेणैव सिध्यति । प्रयत्नसाधितस्य अभावस्य प्रध्वंसाभावत्वाद् इति शुक्तौ रजतात्यन्ताभाववत् मृदि घटात्यन्ताभाववद् वात्यन्ताभावसम्बोधस्योपायत्वकथनम्
ākāśavarṇavat jātasya prādurbhūtasya | asya puraḥsphurataḥ | jagata iti yāvat | atyantābhāvasambodhaḥ atyantābhāvajñānam | na tu nāśanākhyaḥ | rūḍhi siddhiyuktaṃ | balaṃ yatra | tat | tādṛśaṃ | bhavet yadi syāt | tat tadā | brahmaṇaḥ paramātmanaḥ | rūpaṃ svarūpaṃ | jñātaṃ bhavet | anyena karmaṇā etadvyatiriktena tapaḥprabhṛtinā | na bhavet | yataḥ dṛśyātyantābhāvataḥ ṛte dṛśyātyantābhāvād ṛte | anyā śubhā gatiḥ śubhaḥ upāyaḥ | na bhavati | dṛśyātyantābhāvaś ca jñānadvāreṇaiva sidhyati | prayatnasādhitasya abhāvasya pradhvaṃsābhāvatvād iti śuktau rajatātyantābhāvavat mṛdi ghaṭātyantābhāvavad vātyantābhāvasambodhasyopāyatvakathanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथास्थितेः एवम् एव वर्तमानस्य । न तु प्रयत्ननाशितस्य । अस्य दृश्यस्य जगद्रूपस्य दृश्यस्य । अत्यन्ताभावसम्पत्तौ अत्यन्ताभावस्य सम्पत्तौ । शुक्तौ भातरजतात्यन्ताभाववत् मृदि भातघटात्यन्ताभाववद् वा सिद्धौ सत्यां । असौ परमार्थः दृश्याधिष्ठानभूतः दृश्यसारभूतः वा असौ परमात्मा । शिष्यते शेषत्वेन स्थितो भवति । रजतात्यन्ताभावज्ञाने इव शुक्तिः घटात्यन्ताभावज्ञाने इव वा मृत् । तद्व्यतिरेकेणान्यस्य कस्याप्य् असत्त्वात् ततः पुरुषेणासौ बुध्यते । अस्तीति परोक्षप्रतीत्या निश्चीयते । ततः तदनन्तरम् । ज्ञायते । अहम् इत्य् अपरोक्षप्रतीत्या निश्चीयते
yathāsthiteḥ evam eva vartamānasya | na tu prayatnanāśitasya | asya dṛśyasya jagadrūpasya dṛśyasya | atyantābhāvasampattau atyantābhāvasya sampattau | śuktau bhātarajatātyantābhāvavat mṛdi bhātaghaṭātyantābhāvavad vā siddhau satyāṃ | asau paramārthaḥ dṛśyādhiṣṭhānabhūtaḥ dṛśyasārabhūtaḥ vā asau paramātmā | śiṣyate śeṣatvena sthito bhavati | rajatātyantābhāvajñāne iva śuktiḥ ghaṭātyantābhāvajñāne iva vā mṛt | tadvyatirekeṇānyasya kasyāpy asattvāt tataḥ puruṣeṇāsau budhyate | astīti parokṣapratītyā niścīyate | tataḥ tadanantaram | jñāyate | aham ity aparokṣapratītyā niścīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित् साक्षिभावेन स्थितम् चित्तत्त्वम् । दृश्याभावाद् ऋते स्वसाक्षिभावसिद्धात् दृश्याभावात् ऋते । अप्रतिबिम्बा दृश्यप्रतिबिम्बरहिता । दृश्यसाक्षिताम् अकुर्वतीति यावत् । क्वचिन् न भवति । स्वभावत्यागप्रसङ्गात् । अत्र समर्थकं दृष्टान्तं कथयति । क्व विनेति । न हि बिम्बसत्तायां प्रतिबिम्बरहितः आदर्शः दृश्यते इति भावः । नन्व् अन्यदेशस्थे बिम्बे सत्तां भजत्य् अपि आदर्शः प्रतिबिम्बरहितः दृश्यते । तथा बहिः दृश्यसत्ता भवतु । प्राणरोधादिद्वारेण बहिः अप्रसरन्ती चित् दृश्यस्पर्शरहिता भविष्यतीति चेत् । असद् एतत् । अत्यन्ताभावज्ञानं विना दृश्यबीजस्य नाशयितुम् अशक्यत्वात् । अन्यथा निद्रितस्यान्तः स्वप्नप्रपञ्चभानं न स्यात् । ननु तस्य प्राणरोधाद्युपायराहित्यात् स्वप्नप्रतिभानम् अस्तीति चेत् । तर्हि दृश्यात्यन्ताभावज्ञानहीनान् कपटरहितान् प्राणरोधादिकारिणः एव पृच्छ । किं युष्माकं स्वप्नप्रतिभानम् अस्ति न वेति । ननु कपटरहिताः दृश्यात्यन्ताभावज्ञानयुक्ता अपि अस्माभिः पृष्टा एव । तैर् अपि स्वस्य स्वप्नप्रदर्शकत्वम् उक्तम् । उच्यतां नाम का हानिः । यथा जाग्रति भासत एव जगतः अत्यन्ताभावज्ञानं तेषाम् अस्ति तथा स्वप्ने ऽपि । न हि ते भासमानम् एव दृश्यं दृश्यतया पश्यन्ति । किं तु ब्रह्मतयेत्य् अलं प्रपञ्चेन
cit sākṣibhāvena sthitam cittattvam | dṛśyābhāvād ṛte svasākṣibhāvasiddhāt dṛśyābhāvāt ṛte | apratibimbā dṛśyapratibimbarahitā | dṛśyasākṣitām akurvatīti yāvat | kvacin na bhavati | svabhāvatyāgaprasaṅgāt | atra samarthakaṃ dṛṣṭāntaṃ kathayati | kva vineti | na hi bimbasattāyāṃ pratibimbarahitaḥ ādarśaḥ dṛśyate iti bhāvaḥ | nanv anyadeśasthe bimbe sattāṃ bhajaty api ādarśaḥ pratibimbarahitaḥ dṛśyate | tathā bahiḥ dṛśyasattā bhavatu | prāṇarodhādidvāreṇa bahiḥ aprasarantī cit dṛśyasparśarahitā bhaviṣyatīti cet | asad etat | atyantābhāvajñānaṃ vinā dṛśyabījasya nāśayitum aśakyatvāt | anyathā nidritasyāntaḥ svapnaprapañcabhānaṃ na syāt | nanu tasya prāṇarodhādyupāyarāhityāt svapnapratibhānam astīti cet | tarhi dṛśyātyantābhāvajñānahīnān kapaṭarahitān prāṇarodhādikāriṇaḥ eva pṛccha | kiṃ yuṣmākaṃ svapnapratibhānam asti na veti | nanu kapaṭarahitāḥ dṛśyātyantābhāvajñānayuktā api asmābhiḥ pṛṣṭā eva | tair api svasya svapnapradarśakatvam uktam | ucyatāṃ nāma kā hāniḥ | yathā jāgrati bhāsata eva jagataḥ atyantābhāvajñānaṃ teṣām asti tathā svapne 'pi | na hi te bhāsamānam eva dṛśyaṃ dṛśyatayā paśyanti | kiṃ tu brahmatayety alaṃ prapañcena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्य पुरःस्फुरतः । जगन्नाम्नः जगद् इति नामधेययुक्तस्य । दृश्यस्य दृशिक्रियाविषयस्य भावजातस्य । सत्तासम्भवनं विना अत्यन्ताभावं विना । केनचित् पुरुषेण । कदाचित् । परमं तत्त्वम् परमात्माख्यं तत्त्वम् । न बुध्यते न ज्ञायते । तस्मात् दृश्यात्यन्ताभावः सम्यग्ज्ञानोपायेन साध्यः इति भावः
asya puraḥsphurataḥ | jagannāmnaḥ jagad iti nāmadheyayuktasya | dṛśyasya dṛśikriyāviṣayasya bhāvajātasya | sattāsambhavanaṃ vinā atyantābhāvaṃ vinā | kenacit puruṣeṇa | kadācit | paramaṃ tattvam paramātmākhyaṃ tattvam | na budhyate na jñāyate | tasmāt dṛśyātyantābhāvaḥ samyagjñānopāyena sādhyaḥ iti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैपुल्यकथनम् । यथा मेरुः सर्षपोदरे अस्तीति केनचिद् उक्ते सति । तस्मिन् असम्भवार्थप्रतिपादकत्वम् एव विश्राम्यति । तथा जगतः सत्ता नास्तीति प्रतिपादके त्वय्य् अपीति भावः
vaipulyakathanam | yathā meruḥ sarṣapodare astīti kenacid ukte sati | tasmin asambhavārthapratipādakatvam eva viśrāmyati | tathā jagataḥ sattā nāstīti pratipādake tvayy apīti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे राम । त्वं । चेत् यदि कतिचित् दिनानि कियन्ति दिनानि । अखिन्नधीः अनुद्विग्नमतिः सन् । संमुखधीः सन्न् इति यावत् । साधुसङ्गमसच्छास्त्रपरमः तिष्ठसि । तत् तदा । अहं क्षणात् ते तव । त्वां प्रतीति यावत् । दृश्यम् दृश्यरूपं जगत् । प्रमार्जयामि नाशयामि । ज्ञानद्वारेणात्यन्ताभावयुक्तत्वं सम्पादयामीति यावत् । कः यथा । बोधो यथा । यथा बोधः सम्यग्ज्ञानम् । मृगतृष्णाजलं प्रमार्जयति । तथेत्य् अर्थः । अनेन साधुसङ्गादेः दृश्यात्यन्ताभावज्ञानं प्रति मुख्यम् उपायत्वम् उक्तम् । ननु दृश्यमार्जनेन किं सेत्स्यतीत्य् । अत्राह दृश्याभावे इति । दृश्याभावे ज्ञानद्वारेण दृश्याभावे सिद्धे सति । द्रष्टृता च शाम्येत् लयं व्रजेत् । ननु तर्हि अभाव एव शिष्यते इत्य् । अत्राह बोध इति । बोधः दृश्यद्रष्ट्रत्यन्ताभावसाक्षिभूतं शुद्धचित्तत्त्वं । शिष्यते अवशिष्टं भवति । अन्यथा सिद्धस्यापि दृश्यात्यन्ताभावस्य असत्कल्पत्वं स्यात्
he rāma | tvaṃ | cet yadi katicit dināni kiyanti dināni | akhinnadhīḥ anudvignamatiḥ san | saṃmukhadhīḥ sann iti yāvat | sādhusaṅgamasacchāstraparamaḥ tiṣṭhasi | tat tadā | ahaṃ kṣaṇāt te tava | tvāṃ pratīti yāvat | dṛśyam dṛśyarūpaṃ jagat | pramārjayāmi nāśayāmi | jñānadvāreṇātyantābhāvayuktatvaṃ sampādayāmīti yāvat | kaḥ yathā | bodho yathā | yathā bodhaḥ samyagjñānam | mṛgatṛṣṇājalaṃ pramārjayati | tathety arthaḥ | anena sādhusaṅgādeḥ dṛśyātyantābhāvajñānaṃ prati mukhyam upāyatvam uktam | nanu dṛśyamārjanena kiṃ setsyatīty | atrāha dṛśyābhāve iti | dṛśyābhāve jñānadvāreṇa dṛśyābhāve siddhe sati | draṣṭṛtā ca śāmyet layaṃ vrajet | nanu tarhi abhāva eva śiṣyate ity | atrāha bodha iti | bodhaḥ dṛśyadraṣṭratyantābhāvasākṣibhūtaṃ śuddhacittattvaṃ | śiṣyate avaśiṣṭaṃ bhavati | anyathā siddhasyāpi dṛśyātyantābhāvasya asatkalpatvaṃ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मिन् पुरःस्फुरणशीले । दृश्ये दृशिक्रियाविषये भावजाते । सति सत्तां भजति सति । द्रष्टृत्वम् परमार्थतः शुद्धचिन्मात्रस्वरूपद्रष्टृविषयः द्रष्टृभावः स्यात् । विषयसद्भावेन दृशिक्रियां प्रति कर्तृत्वसम्भवात् । तण्डुलादिषु हि सत्सु तद्विषयां पाकक्रियां प्रति कर्तृत्वं भजतः पुरुषस्यैव पाचकत्वं भवति । न केवलं दृश्यसत्तया द्रष्टुः एव द्रष्टृता भवति । अपि तु द्रष्टृसत्तयापि दृश्यस्य दृश्यत्वम् अस्तीत्य् अभिप्रायेणाह दृश्यत्वम् इति । अवेक्षके प्रेक्षके । द्रष्टरीति यावत् । सति सत्ताम् भजति सति । दृश्यत्वम् परमार्थतः शुद्धचिन्मात्रस्वरूपदृश्याश्रयः दृश्यभावः स्यात् । न हि पाचकेन पाकक्रियाविषयीकृतं तण्डुलादिकम् ओदनावस्थाद्यपरपर्यायं पाच्यभावम् अवलम्बते । अतः अन्योऽन्यापेक्षत्वेन दृश्यमात्रात्यन्ताभावेन द्रष्टृविषया द्रष्टृता नश्यत्य् एवेति भावः । द्रष्टृत्वदृश्यत्वान्योऽन्याश्रयकथनप्रसङ्गेन तयोः एकत्वद्वित्वयोर् अपि अन्योऽन्याश्रयं कथयति एकत्वम् इति । एकत्वम् मुख्यतया पूर्वं गणनार्हे द्रष्टरि गतम् एकत्वम् । द्वित्वे अवरतया पश्चाद् गणनार्हदृश्यगते द्वित्वे । सति सत्तां भजति सति । स्यात् । द्वित्वाभावे गणनस्यैव अप्रवृत्तेः । गणनं हि द्वित्वादिकं वीक्ष्यैव व्यवस्थातुं प्रवर्तते । द्वित्वाद्यभावे तु किमर्थं तस्य प्रवर्तनं स्यात् । व्यवस्थायाः स्वयं वृत्तौ च तत्प्रथमावयवभूतस्य एकत्वस्य स्फुटा एवासिद्धिः । तथा द्वित्वम् दृश्यगतं द्वित्वम् । एकत्ववेदने एकत्वाकारे वेदने । द्रष्टृगते एकत्वे इति यावत् । सति । स्यात् । एकं विगणय्यैव द्वितीयो गणनविषयतां यातीति स्फुटा एव हि एकत्वं विना द्वित्वस्य अनुपपत्तिः
asmin puraḥsphuraṇaśīle | dṛśye dṛśikriyāviṣaye bhāvajāte | sati sattāṃ bhajati sati | draṣṭṛtvam paramārthataḥ śuddhacinmātrasvarūpadraṣṭṛviṣayaḥ draṣṭṛbhāvaḥ syāt | viṣayasadbhāvena dṛśikriyāṃ prati kartṛtvasambhavāt | taṇḍulādiṣu hi satsu tadviṣayāṃ pākakriyāṃ prati kartṛtvaṃ bhajataḥ puruṣasyaiva pācakatvaṃ bhavati | na kevalaṃ dṛśyasattayā draṣṭuḥ eva draṣṭṛtā bhavati | api tu draṣṭṛsattayāpi dṛśyasya dṛśyatvam astīty abhiprāyeṇāha dṛśyatvam iti | avekṣake prekṣake | draṣṭarīti yāvat | sati sattām bhajati sati | dṛśyatvam paramārthataḥ śuddhacinmātrasvarūpadṛśyāśrayaḥ dṛśyabhāvaḥ syāt | na hi pācakena pākakriyāviṣayīkṛtaṃ taṇḍulādikam odanāvasthādyaparaparyāyaṃ pācyabhāvam avalambate | ataḥ anyo'nyāpekṣatvena dṛśyamātrātyantābhāvena draṣṭṛviṣayā draṣṭṛtā naśyaty eveti bhāvaḥ | draṣṭṛtvadṛśyatvānyo'nyāśrayakathanaprasaṅgena tayoḥ ekatvadvitvayor api anyo'nyāśrayaṃ kathayati ekatvam iti | ekatvam mukhyatayā pūrvaṃ gaṇanārhe draṣṭari gatam ekatvam | dvitve avaratayā paścād gaṇanārhadṛśyagate dvitve | sati sattāṃ bhajati sati | syāt | dvitvābhāve gaṇanasyaiva apravṛtteḥ | gaṇanaṃ hi dvitvādikaṃ vīkṣyaiva vyavasthātuṃ pravartate | dvitvādyabhāve tu kimarthaṃ tasya pravartanaṃ syāt | vyavasthāyāḥ svayaṃ vṛttau ca tatprathamāvayavabhūtasya ekatvasya sphuṭā evāsiddhiḥ | tathā dvitvam dṛśyagataṃ dvitvam | ekatvavedane ekatvākāre vedane | draṣṭṛgate ekatve iti yāvat | sati | syāt | ekaṃ vigaṇayyaiva dvitīyo gaṇanaviṣayatāṃ yātīti sphuṭā eva hi ekatvaṃ vinā dvitvasya anupapattiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हि निश्चये । अतः अत्र अनयोः एकत्वद्वित्वयोः मध्ये । एकाभावे एकस्य द्वित्वस्य वा अभावे सति । द्वयोः एव उभयोः द्वित्वैकत्वयोः एव । सिद्धिः न भवति । ननु ततः किं सेत्स्यतीत्य् । अत्राह द्वित्वैक्येति । द्वित्वैक्ययोः द्रष्टृदृश्ययोश् च क्षयः द्वित्वैक्यद्रष्टृदृश्यक्षयः । तस्मिन् सति सत् द्वित्वादिसाक्षित्वेन स्थितं सदाख्यं वस्तु । अवशिष्यते अवशिष्टं भवति
hi niścaye | ataḥ atra anayoḥ ekatvadvitvayoḥ madhye | ekābhāve ekasya dvitvasya vā abhāve sati | dvayoḥ eva ubhayoḥ dvitvaikatvayoḥ eva | siddhiḥ na bhavati | nanu tataḥ kiṃ setsyatīty | atrāha dvitvaikyeti | dvitvaikyayoḥ draṣṭṛdṛśyayoś ca kṣayaḥ dvitvaikyadraṣṭṛdṛśyakṣayaḥ | tasmin sati sat dvitvādisākṣitvena sthitaṃ sadākhyaṃ vastu | avaśiṣyate avaśiṣṭaṃ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहम् । अहन्तादि अहम्भावप्रमुखम् । मलं मलभूतं । सर्वं दृश्यं जगत् । ते मनोमकुरतः त्वन्मनोदर्पणात् । अत्यन्तासत्त्वसंवित्त्या अत्यन्ताभावज्ञानेन । दृश्यविषयात्यन्ताभावज्ञानोत्पादनेनेति यावत् । प्रमार्जयामि । युक्तं च मकुरात् मलापमार्जनम्
aham | ahantādi ahambhāvapramukham | malaṃ malabhūtaṃ | sarvaṃ dṛśyaṃ jagat | te manomakurataḥ tvanmanodarpaṇāt | atyantāsattvasaṃvittyā atyantābhāvajñānena | dṛśyaviṣayātyantābhāvajñānotpādaneneti yāvat | pramārjayāmi | yuktaṃ ca makurāt malāpamārjanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असतः सत्ताकर्तृत्वम् अभजतः । भावः सत्ता । न विद्यते । शशशृङ्गस्यापि सत्तापत्तेः । सतः सत्ताकर्तृत्वं भजतः । अभावः असत्ता । न विद्यते । स्वरूपहानिप्रसङ्गात् । न च स्वरूपहानिः युक्ता । अग्नेर् अपि अग्नित्वहानिप्रसङ्गात् । यत् स्वरूपेण नास्ति । तत्प्रमार्जने कः क्लेशः भवति । न हि शशिशृङ्गत्रोटने कस्यापि यत्नः दृष्टः
asataḥ sattākartṛtvam abhajataḥ | bhāvaḥ sattā | na vidyate | śaśaśṛṅgasyāpi sattāpatteḥ | sataḥ sattākartṛtvaṃ bhajataḥ | abhāvaḥ asattā | na vidyate | svarūpahāniprasaṅgāt | na ca svarūpahāniḥ yuktā | agner api agnitvahāniprasaṅgāt | yat svarūpeṇa nāsti | tatpramārjane kaḥ kleśaḥ bhavati | na hi śaśiśṛṅgatroṭane kasyāpi yatnaḥ dṛṣṭaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगत् आदौ प्रथमं एव । अनुत्पन्नं भवति । अतः जगत्प्रमार्जने क्लेशो नास्तीति भावः । ननु यदि जगत् प्रथमम् एवानुत्पन्नं भवति तर्हि किम् इदं भासत इत्य् । अत्राह यच् चेदम् इति । यच् चेदम् यच् चैतत् । ततम् विस्तारितस्वरूपं किञ्चित् दृश्यते । तत् ब्रह्म एव ब्रह्माख्यं वस्तु एव । विमले स्वात्मनि शुद्धचिन्मात्रस्वरूपायां स्वभित्तौ । चित्त्वात् स्वबृंहितं अतिशयेन बृंहागतं भवति । अन्यथा ब्रह्मत्वायोगात् । बृंहायुक्तम् एव हि ब्रह्मोच्यते । न च वस्तुनि बृंहणं नामान्यवस्तुनः उत्पत्तिः वक्तुं शक्यते । जले ऽपि द्रवत्वात् प्रादुर्भूतस्य तरङ्गतया बृंहणस्यान्यवस्तूत्पत्तित्वप्रसङ्गात् । न च मूर्खो ऽपि जले तरङ्गानाम् अन्यत्वम् अङ्गीकरोति । चिद्रूपस्यात्मन एव स्वप्नपदार्थभावेन बृंहणं दृष्टम् इति चित्त्वाद् इत्य् उक्तम्
jagat ādau prathamaṃ eva | anutpannaṃ bhavati | ataḥ jagatpramārjane kleśo nāstīti bhāvaḥ | nanu yadi jagat prathamam evānutpannaṃ bhavati tarhi kim idaṃ bhāsata ity | atrāha yac cedam iti | yac cedam yac caitat | tatam vistāritasvarūpaṃ kiñcit dṛśyate | tat brahma eva brahmākhyaṃ vastu eva | vimale svātmani śuddhacinmātrasvarūpāyāṃ svabhittau | cittvāt svabṛṃhitaṃ atiśayena bṛṃhāgataṃ bhavati | anyathā brahmatvāyogāt | bṛṃhāyuktam eva hi brahmocyate | na ca vastuni bṛṃhaṇaṃ nāmānyavastunaḥ utpattiḥ vaktuṃ śakyate | jale 'pi dravatvāt prādurbhūtasya taraṅgatayā bṛṃhaṇasyānyavastūtpattitvaprasaṅgāt | na ca mūrkho 'pi jale taraṅgānām anyatvam aṅgīkaroti | cidrūpasyātmana eva svapnapadārthabhāvena bṛṃhaṇaṃ dṛṣṭam iti cittvād ity uktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाम निश्चये । जगत् न चोत्पन्नं भवति । न च अस्ति । न च दृश्यते । ब्रह्मण एवैतद्रूपतया स्थितत्वात् । जगत् किम् इव । कटकादित्वम् इव । यथा हेम्नि भासमानं कटकादित्वं नास्ति । हेम्नः एव तद्रूपतया स्थितत्वात् । तथा इत्य् अर्थः । अतः एतत्प्रमार्जने श्रमः किं भवति । ब्रह्मताज्ञानमात्रेणैव प्रमार्जितत्वात् । न हि हेम्नि भासमानं कटकादित्वं अशक्यप्रमार्जनं भवति । हेमताज्ञानमात्रेणैव तस्य प्रमार्जितत्वात्
nāma niścaye | jagat na cotpannaṃ bhavati | na ca asti | na ca dṛśyate | brahmaṇa evaitadrūpatayā sthitatvāt | jagat kim iva | kaṭakāditvam iva | yathā hemni bhāsamānaṃ kaṭakāditvaṃ nāsti | hemnaḥ eva tadrūpatayā sthitatvāt | tathā ity arthaḥ | ataḥ etatpramārjane śramaḥ kiṃ bhavati | brahmatājñānamātreṇaiva pramārjitatvāt | na hi hemni bhāsamānaṃ kaṭakāditvaṃ aśakyapramārjanaṃ bhavati | hematājñānamātreṇaiva tasya pramārjitatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वयम् । एतत् पूर्वोक्तं वस्तु । विस्तरेण बहुयुक्तिभिः तथा इहास्मिन् शास्त्रे । वक्ष्यामः । नूनं निश्चये । यथा त्वया एतत् अबाधितं स्वयम् एवानुभूयते
vayam | etat pūrvoktaṃ vastu | vistareṇa bahuyuktibhiḥ tathā ihāsmin śāstre | vakṣyāmaḥ | nūnaṃ niścaye | yathā tvayā etat abādhitaṃ svayam evānubhūyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हि निश्चये । यत् वस्तु । आदाव् एव उत्पन्नं न भवति । तस्येहास्तिता सत्त्वम् । कुतः भवति । अत्र दृष्टान्तद्वयम् कथयति कुत इत्यादि
hi niścaye | yat vastu | ādāv eva utpannaṃ na bhavati | tasyehāstitā sattvam | kutaḥ bhavati | atra dṛṣṭāntadvayam kathayati kuta ityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगद्भ्रमः जगद्रूपः भ्रमः । जगद् इति यावत्
jagadbhramaḥ jagadrūpaḥ bhramaḥ | jagad iti yāvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्माभिः यत् इदं दृश्यते । तत् निरामयम् भावाभावाख्यामयरहितम् । ब्रह्मैव भवति । वयम् । एतत् पुरस्तात् अग्रे । युक्तितः युक्तिभिः । वः युष्माकम् । वक्ष्यामः । न गिरा एव वक्ष्यामः । सार्वविभक्तिकस् तसिल्
asmābhiḥ yat idaṃ dṛśyate | tat nirāmayam bhāvābhāvākhyāmayarahitam | brahmaiva bhavati | vayam | etat purastāt agre | yuktitaḥ yuktibhiḥ | vaḥ yuṣmākam | vakṣyāmaḥ | na girā eva vakṣyāmaḥ | sārvavibhaktikas tasil
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाम निश्चये । अवहेलनम् उपेक्षा । कष्टावहः कष्टदायी । असम्भवप्रयत्नैर् आत्मन इति शेषः । इति शिवम्
nāma niścaye | avahelanam upekṣā | kaṣṭāvahaḥ kaṣṭadāyī | asambhavaprayatnair ātmana iti śeṣaḥ | iti śivam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.