Yāska: Nirukta 2

अथनिर्वचनम् तद्येषुपदेषुस्वरसंस्कारौसमर्थौप्रादेशिकेनविकारेण।(गुणेनभ्)।अन्वितौस्याताम्तथातानिनिर्ब्रूयाद् अथअनन्वितेअर्थेअप्रादेशिकेविकारेअर्थनित्यःपरीक्षेतकेनचिद्वृत्तिसामान्येन अविद्यमानेसामान्येअप्यक्षरवर्णसामान्यान्निर्ब्रूयान्नत्वेवननिर्ब्रूयात् नसंस्कारमाद्रियेतविशयवत्यो।(हिभ्)।वृत्तयोभवन्ति यथाअर्थम्विभक्तीःसन्नमयेत् प्रत्तमवत्तमितिधातुआदीएवशिस्येते अथअप्यस्तेर्निवृत्तिस्थानेष्वादिलोपोभवतिस्तःसन्तिइत्य् अथअप्यन्तलोपोभवतिगत्वागतमिति अथअप्युपधालोपोभवतिजग्मतुर्जग्मुरिति अथअप्युपधाविकारोभवतिराजादण्डीइति अथअप्य्वर्णलोपोभवतितत्त्वायामिइति अथअप्य्द्विवर्णलोपस्तृचैति अथअप्यादिविपर्ययोभवतिज्योतिर्घनोबिन्दुर्वाट्यैति अथअप्यादिअन्तविपर्ययोभवतिस्तोकारज्जुःसिकतास्तर्कुइति अथअप्यन्तव्यापत्तिर्भवति

atha.nirvacanam tad.yeṣu.padeṣu.svara.saṃskārau.samarthau.prādeśikena.vikāreṇa.(guṇena.Bh).anvitau.syātām.tathā.tāni.nirbrūyād atha.ananvite.arthe.aprādeśike.vikāre.artha.nityaḥ.parīkṣeta.kenacid.vṛtti.sāmānyena avidyamāne.sāmānye.apy.akṣara.varṇa.sāmānyān.nirbrūyān.na.tv.eva.na.nirbrūyāt na.saṃskāram.ādriyeta.viśayavatyo.(hi.Bh).vṛttayo.bhavanti yathā.artham.vibhaktīḥ.sannamayet prattam.avattam.iti.dhātu.ādī.eva.śisyete atha.apy.aster.nivṛtti.sthāneṣv.ādi.lopo.bhavati.staḥ.santi.ity atha.apy.anta.lopo.bhavati.gatvā.gatam.iti atha.apy.upadhā.lopo.bhavati.jagmatur.jagmur.iti atha.apy.upadhā.vikāro.bhavati.rājā.daṇḍī.iti atha.apy.varṇa.lopo.bhavati.tattvā.yāmi.iti atha.apy.dvi.varṇa.lopas.tṛca.iti atha.apy.ādi.viparyayo.bhavati.jyotir.ghano.bindur.vāṭya.iti atha.apy.ādi.anta.viparyayo.bhavati.stokā.rajjuḥ.sikatās.tarku.iti atha.apy.anta.vyāpattir.bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओघोमेघोनाधोगाधोवधूर्मधुइति अथअप्य्वर्णौपजनआस्थद्द्वारोभरूजैति तद्यत्रस्वरादनन्तरअन्तस्थअन्तर्धातुर्भवतितद्द्विप्रकृतीनाम्स्थानमितिप्रदिशन्ति तत्रसिद्धायामनुपपद्यमानायामितरयाउपपिपादयिषेत् तत्रअप्येकेअल्पनिष्पत्तयोभवन्तितद्यथाएतदूतिर्मृदुःपृथुःपृषतःकुणारुमिति अथअप्य्भाषिकेभ्योधातुभ्योनैगमाःकृतोभाष्यन्तेदमूनाःक्षेत्रसाधाइति अथअप्य्नैगमेभ्योभाषिकाउष्णम्घृतमिति अथअपिप्रकृतयएवएकेषुभाष्यन्तेविकृतयएकेषु शवतिर्गतिकर्माकम्बोजेष्वेवभाष्यते कम्बोजाःकम्बलभोजाःकमनीयभोजावा कम्बलःकमनीयोभवति विकारमस्यआर्येषुभाषन्तेशवैति दातिर्लवनअर्थेप्राच्येषुदात्रमुदीच्येषु एवमेकपदानिनिर्ब्रूयात् अथतद्धितसमासेष्वेकपर्वसुवा।(चभ्)।अनेकपर्वसुचपूर्वम्पूर्वमपरमपरम्प्रविभज्यनिर्ब्रूयात् दण्ड्यःपुरुषोदण्डपुरुषोदण्डमर्हतिइतिवादण्डेनसम्पद्यतैतिवा दण्डोददतेर्धारयतिकर्मणोअकूरोददतेमणिमित्यभिभाषन्ते दमनादित्यौपमन्यवोदण्डमस्यआकर्षति।(आकर्षतभ्)।इतिगर्हायाम् कक्ष्यारज्जुरश्वस्यकक्षम्सेवते कक्षोगाहतेःक्सैतिनामकरणःख्यातेर्वाअनर्थकोअभ्यासःकिमस्मिन्ख्यानमितिकषतेर्वा तत्सामान्यान्मनुष्यकक्षोबाहुमूलसामान्यादश्वस्य

ogho.megho.nādho.gādho.vadhūr.madhu.iti atha.apy.varṇa.upajana.āsthad.dvāro.bharūja.iti tad.yatra.svarād.anantara.antastha.antar.dhātur.bhavati.tad.dviprakṛtīnām.sthānam.iti.pradiśanti tatra.siddhāyām.anupapadyamānāyām.itarayā.upapipādayiṣet tatra.apy.eke.alpa.niṣpattayo.bhavanti.tad.yathā.etad.ūtir.mṛduḥ.pṛthuḥ.pṛṣataḥ.kuṇārum.iti atha.apy.bhāṣikebhyo.dhātubhyo.naigamāḥ.kṛto.bhāṣyante.damūnāḥ.kṣetrasādhā.iti atha.apy.naigamebhyo.bhāṣikā.uṣṇam.ghṛtam.iti atha.api.prakṛtaya.eva.ekeṣu.bhāṣyante.vikṛtaya.ekeṣu śavatir.gati.karmā.kambojeṣv.eva.bhāṣyate kambojāḥ.kambala.bhojāḥ.kamanīya.bhojā.vā kambalaḥ.kamanīyo.bhavati vikāram.asya.āryeṣu.bhāṣante.śava.iti dātir.lavana.arthe.prācyeṣu.dātram.udīcyeṣu evam.eka.padāni.nirbrūyāt atha.taddhita.samāseṣv.eka.parvasu.vā.(ca.Bh).aneka.parvasu.ca.pūrvam.pūrvam.aparam.aparam.pravibhajya.nirbrūyāt daṇḍyaḥ.puruṣo.daṇḍa.puruṣo.daṇḍam.arhati.iti.vā.daṇḍena.sampadyata.iti.vā daṇḍo.dadater.dhārayati.karmaṇo.akūro.dadate.maṇim.ity.abhibhāṣante damanād.ity.aupamanyavo.daṇḍam.asya.ākarṣati.(ākarṣata.Bh).iti.garhāyām kakṣyā.rajjur.aśvasya.kakṣam.sevate kakṣo.gāhateḥ.ksa.iti.nāma.karaṇaḥ.khyāter.vā.anarthako.abhyāsaḥ.kim.asmin.khyānam.iti.kaṣater.vā tat.sāmānyān.manuṣya.kakṣo.bāhu.mūla.sāmānyād.aśvasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्ञःपुरुषोराजपुरुषः राजाराजतेः पुरुषःपुरिषादःपुरिशयःपूरयतेर्वा पूरयत्यन्तरित्यन्तरपुरुषमभिप्रेत्य ऽऽयस्मात्परम्नअपरमस्तिकिंचिद्यस्मान्नअणीयोनज्यायोअस्तिकश्चित्।ऽऽ।(ट्अ।१०,१०,३;।ंउ।१०,४) ऽऽवृक्षैवस्तब्धोदिवितिष्ठत्येकस्तेनैदम्पूर्णम्पुरुषेणसर्वम्।ऽऽ।(ट्अ।१०,१०,३;।ंउ।१०,४;।णु।२१-९)।इत्यपिनिगमोभवति विश्चकद्राकर्षोविइतिचकद्रैतिश्वगतौभाष्यते द्रातिइतिगतिकुत्सना कद्रातिइतिद्रातिकुत्सना चकद्रातिकद्रातिइतिसतोअनर्थकोअभ्यासस्तदस्मिन्नस्तिइतिविश्चकद्रः कल्याणवर्णरूपःकल्याणवर्णस्यैवअस्यरूपम् कल्याणम्कमनीयम्भवति वर्णोवृणोतेः रूपम्रोचतेः एवम्तद्धितसमासान्निर्ब्रूयात् नएकपदानिनिर्ब्रूयात्नअवैयाकरणायनअनुपसन्नायअनिदंविदेवा नित्यम्ह्यविज्ञातुर्विज्ञानेअसूया उपसन्नायतुनिर्ब्रूयाद्योवाअलम्विज्ञातुम्स्यान्मेधानिनेतपस्विनेवा

rājñaḥ.puruṣo.rāja.puruṣaḥ rājā.rājateḥ puruṣaḥ.puri.ṣādaḥ.puri.śayaḥ.pūrayater.vā pūrayaty.antar.ity.antara.puruṣam.abhipretya ``yasmāt.param.na.aparam.asti.kiṃcid.yasmān.na.aṇīyo.na.jyāyo.asti.kaścit.''.(ṭA.10,10,3;.ṃu.10,4) ``vṛkṣa.iva.stabdho.divi.tiṣṭhaty.ekas.tena.idam.pūrṇam.puruṣeṇa.sarvam.''.(ṭA.10,10,3;.ṃu.10,4;.ṆU.21-9).ity.api.nigamo.bhavati viścakadrākarṣo.vi.iti.cakadra.iti.śva.gatau.bhāṣyate drāti.iti.gati.kutsanā kadrāti.iti.drāti.kutsanā cakadrāti.kadrāti.iti.sato.anarthako.abhyāsas.tad.asminn.asti.iti.viścakadraḥ kalyāṇa.varṇa.rūpaḥ.kalyāṇa.varṇasya.iva.asya.rūpam kalyāṇam.kamanīyam.bhavati varṇo.vṛṇoteḥ rūpam.rocateḥ evam.taddhita.samāsān.nirbrūyāt na.eka.padāni.nirbrūyāt.na.avaiyākaraṇāya.na.anupasannāya.anidaṃvide.vā nityam.hy.avijñātur.vijñāne.asūyā upasannāya.tu.nirbrūyād.yo.vā.alam.vijñātum.syān.medhānine.tapasvine.vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽविद्याहवैब्राह्मणमाजगामगोपायमाशेवधिशेवधिस्तेअहमस्मि। ऽऽअसूयकायअनृजवेयतायनमाम्ब्रूयावीर्यवतीतथास्याम्। ऽऽयआतृणत्त्यवितथेनकर्णावदुह्खम्कुर्वन्नमृतम्सम्प्रयच्छन्। ऽऽतम्मन्येतपितारम्मातारंश्चतस्मैनद्रुहेत्कतमत्चनअहम्। ऽऽअध्यापितायेगुरुम्नआद्रियन्तेविप्रावाचामनसाकर्मणावा। ऽऽयथाएवातेनगुरोर्भोजनीयास्तथाएवतान्नभुनक्तिश्रुतम्तत्। ऽऽयमेवविद्याःशुचिमप्रमत्तम्मेधाविनम्ब्रह्मचर्यौपपन्नम्। ऽऽयस्तेनद्रुह्हेत्कतमत्चनअहम्तस्मैमाब्रूयानिधिपायब्रह्मनिति। निधिःशेवधिरिति।

``vidyā.ha.vai.brāhmaṇam.ājagāma.gopāya.mā.śevadhi.śevadhis.te.aham.asmi/ ``asūyakāya.anṛja.veyatāya.na.mām.brūyā.vīryavatī.tathā.syām/ ``ya.ātṛṇatty.avitathena.karṇāv.aduhkham.kurvann.amṛtam.samprayacchan/ ``tam.manyeta.pitāram.mātāraṃś.ca.tasmai.na.druhet.katamat.cana.aham/ ``adhyāpitā.ye.gurum.na.ādriyante.viprā.vācā.manasā.karmaṇā.vā/ ``yathā.evā.te.na.guror.bhojanīyās.tathā.eva.tān.na.bhunakti.śrutam.tat/ ``yam.eva.vidyāḥ.śucim.apramattam.medhāvinam.brahmacarya.upapannam/ ``yas.te.na.druhhet.katamat.cana.aham.tasmai.mā.brūyā.nidhipāya.brahman.iti/ nidhiḥ.śevadhir.iti/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथअतोअनुक्रमिष्यामह्। गौरितिपृथिव्यानामधेयम्,।यद्दूरम्गताभवति।(२,५) यच्चअस्याम्भूतानिगच्छन्ति।(२,५) गातेर्वाऔकारोनामकरणह्।(२,५) अथअपिपशुनामैहभवत्येतस्मादेव।(२,५)[१७७] अथअप्यस्याम्ताद्धितेनकृत्स्नवत्निगमाभवन्ति।(२,५)।[उसेदिनदेरिवतिवेसेन्से] ऽऽगोभिःश्रीनीतमत्सरम्।ऽऽ।इतिपयसह्।(२,५)[१७७] मत्सरःसोमोमन्दतेस्तृप्तिकर्मणह्।(२,५) मत्सरैतिलोभनामअभिमत्तएनेनधनम्भवति।(२,५)[१७७] पयस्पिबतेर्वाप्यायतेर्वा।(२,५) क्षीरम्क्षरतेर्घसेर्वाईरोनामकरणह्,।उशीरमितियथा।(२,५)[१७७] ऽऽअंशुम्दुहन्तोअध्यासतेगविऽऽ।इत्यधिसवनचर्णमह्।(२,५) अंशुःशमष्टमात्रोभवत्य्,।अननायशम्भवतिइतिच।(२,५) चर्मचरतेर्वाउच्चृत्तम्भवतिइतिवा। अथअपिचर्मचश्लेस्माच। ऽऽगोभिःसम्नद्धोअसिवीलयस्वऽऽ।इतिरथस्तुति७।(२,५)[१७७] अथअपिस्नावचश्लेस्माच।ऽऽ।गोभिःसम्नद्धापततिप्रसूताऽऽ।इतिइषुस्तुति७।(२,५) ज्याअपिगौरुच्यते।(२,५) गव्याचेत्ताधितम्,।अथचेत्नगव्यागमयतिइसूनिति।२,५।

atha.ato.anukramiṣyāmah/ gaur.iti.pṛthivyā.nāmadheyam,.yad.dūram.gatā.bhavati/(2,5) yac.ca.asyām.bhūtāni.gacchanti/(2,5) gāter.vā.au.kāro.nāma.karaṇah/(2,5) atha.api.paśu.nāma.iha.bhavaty.etasmād.eva/(2,5)[177] atha.apy.asyām.tāddhitena.kṛtsnavat.nigamā.bhavanti/(2,5).[used.in.a.derivative.sense] ``gobhiḥ.śrīnīta.matsaram/''.iti.payasah/(2,5)[177] matsaraḥ.somo.mandates.tṛpti.karmaṇah/(2,5) matsara.iti.lobha.nāma.abhimatta.enena.dhanam.bhavati/(2,5)[177] payas.pibater.vā.pyāyater.vā/(2,5) kṣīram.kṣarater.ghaser.vā.īro.nāma.karaṇah,.uśīram.iti.yathā/(2,5)[177] ``aṃśum.duhanto.adhyāsate.gavi''.ity.adhisavana.carṇamah/(2,5) aṃśuḥ.śam.aṣṭa.mātro.bhavaty,.ananāya.śam.bhavati.iti.ca/(2,5) carma.carater.vā.uccṛttam.bhavati.iti.vā/ atha.api.carma.ca.ślesmā.ca/ ``gobhiḥ.samnaddho.asi.vīlayasva''.iti.ratha.stuti7/(2,5)[177] atha.api.snāva.ca.ślesmā.ca/''.gobhiḥ.samnaddhā.patati.prasūtā''.iti.iṣu.stuti7/(2,5) jyā.api.gaur.ucyate/(2,5) gavyā.cet.tādhitam,.atha.cet.na.gavyā.gamayati.isūn.iti/2,5/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽवृक्षेवृक्षेनियताअमीमयद्गौस्ततोवयस्प्रपतान्पुरुषादह्।ऽऽ।(२,६) वृक्षेवृक्षेधनुसिधनुसि।(२,६) वृक्षोव्रश्चनाद्वृत्वाक्षाम्तिष्ठतिइतिवा।(२,६) क्षाक्षियतेर्निवासकर्मणह्।(२,६)।[१८२] नियताअमीमयद्गौःशब्दम्करोति।(२,६) मीमयतिःशब्दकर्मा।(२,६) ततोवयस्प्रपतन्तिपुरुषानदनाय।(२,६) विरितिशकुनिनामवेतेर्गतिकर्मणह्।(२,६) अथअपिइसुनामैहभवत्येतस्मादेव।(२,६)।[१८२] आदित्योअपिगौरुच्यते।(२,६) ऽऽउतअदःपरुसेगो७।ऽऽ।(२,६) पर्ववतिभाष्वतिइत्यौपमन्यवह्।(२,६)।[१८२] अथअप्यस्यएकस्रश्मिश्चन्द्रमसम्प्रतिदीप्यते।(२,६) तदेतेनौपेक्षितव्यम्,।आदित्यतोअस्यदीप्तिर्भवतिइति।(२,६)।[१८२] ऽऽसुसुम्नःसूर्यरश्मिश्चन्द्रमागन्धर्वऽऽ।इत्यपिनिगमोभवति।(२,६) सअपिगौरुच्यते।(२,६) अत्रआहगोरमन्वतैतितदुपरिष्टाद्व्याख्यास्यामह्।(२,६) सर्वेअपिरश्मयोगावौच्यन्ते।२,६।[१८२]

``vṛkṣevṛkṣe.niyatā.amīmayad.gaus.tato.vayas.prapatān.puruṣādah/''.(2,6) vṛkṣe.vṛkṣe.dhanusi.dhanusi/(2,6) vṛkṣo.vraścanād.vṛtvā.kṣām.tiṣṭhati.iti.vā/(2,6) kṣā.kṣiyater.nivāsa.karmaṇah/(2,6).[182] niyatā.amīmayad.gauḥ.śabdam.karoti/(2,6) mīmayatiḥ.śabda.karmā/(2,6) tato.vayas.prapatanti.puruṣān.adanāya/(2,6) vir.iti.śakuni.nāma.veter.gati.karmaṇah/(2,6) atha.api.isu.nāma.iha.bhavaty.etasmād.eva/(2,6).[182] ādityo.api.gaur.ucyate/(2,6) ``uta.adaḥ.paruse.go7/''.(2,6) parvavati.bhāṣvati.ity.aupamanyavah/(2,6).[182] atha.apy.asya.ekas.raśmiś.candramasam.prati.dīpyate/(2,6) tad.etena.upekṣitavyam,.ādityato.asya.dīptir.bhavati.iti/(2,6).[182] ``susumnaḥ.sūrya.raśmiś.candramā.gandharva''.ity.api.nigamo.bhavati/(2,6) sa.api.gaur.ucyate/(2,6) atra.āha.gor.amanvata.iti.tad.upariṣṭād.vyākhyāsyāmah/(2,6) sarve.api.raśmayo.gāva.ucyante/2,6/[182]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽतावाम्वास्तून्युश्मसिगमध्यैयत्रगावस्भूरिशृण्गाअयासह्। अत्रआहतदुरुगायस्यवृस्नःपरमम्पदमवभातिभूरि।ऽऽ।तानिवाम्वास्तूनिकामयामहेगमनाययत्रगावस्भूरिशृण्गाबहुशृण्गाह्।(२,७)।[१८६]। भूरिइतिबहुनोनामधेयम्प्रभवतिइतिसतह्।(२,७)।[१८६] शृण्गम्श्रयतेर्वाशृणातेर्वाशम्नातेर्वाशरनायौद्गतमिविवाशिरसोनिर्गतमितिवा।(२,७)।[१८६] अयासोअयनाह्। तत्रतदुरुगायस्यविस्नोर्महागतेःपरमम्पदम्परार्ध्यस्थमवभातिभूरि।(२,७)।[१८६] पादःपद्यतेस्तत्निधानात्पदम्। पशुपादप्रकृतिःप्रभागपादह्। प्रभागपादसामान्यादितरानिपदानि। एवमन्येसामपिसत्त्वानाम्संदेहाविद्यन्ते। तानिचेत्समानकर्माणिसमाननिर्वचनानि,।नानाकर्माणिचेत्नानानिर्वचनानियथाअर्थम्निर्वक्तव्यानि।(२,७)।[१८६] इतिइमान्येकविंशतिःपृथिवीनामधेयान्यनुक्रान्तानि। तत्रनिरृतिर्निरमनादृच्छतेःकृच्छ्रआपत्तिरितरा। सापृथिव्यासंदिह्यते,।तयोर्विभागस्तस्याःएषाभवति।२,७।[१८६]

``tā.vām.vāstūny.uśmasi.gamadhyai.yatra.gāvas.bhūri.śṛṇgā.ayāsah/ atra.āha.tad.uru.gāyasya.vṛsnaḥ.paramam.padam.avabhāti.bhūri/''.tāni.vām.vāstūni.kāmayāmahe.gamanāya.yatra.gāvas.bhūri.śṛṇgā.bahu.śṛṇgāh/(2,7).[186]. bhūri.iti.bahuno.nāmadheyam.prabhavati.iti.satah/(2,7).[186] śṛṇgam.śrayater.vā.śṛṇāter.vā.śamnāter.vā.śaranāya.udgatam.ivi.vā.śiraso.nirgatam.iti.vā/(2,7).[186] ayāso.ayanāh/ tatra.tad.uru.gāyasya.visnor.mahā.gateḥ.paramam.padam.parārdhyastham.avabhāti.bhūri/(2,7).[186] pādaḥ.padyates.tat.nidhānāt.padam/ paśu.pāda.prakṛtiḥ.prabhāga.pādah/ prabhāga.pāda.sāmānyād.itarāni.padāni/ evam.anyesām.api.sattvānām.saṃdehā.vidyante/ tāni.cet.samāna.karmāṇi.samāna.nirvacanāni,.nānā.karmāṇi.cet.nānā.nirvacanāni.yathā.artham.nirvaktavyāni/(2,7).[186] iti.imāny.ekaviṃśatiḥ.pṛthivī.nāmadheyāny.anukrāntāni/ tatra.nirṛtir.niramanād.ṛcchateḥ.kṛcchra.āpattir.itarā/ sā.pṛthivyā.saṃdihyate,.tayor.vibhāgas.tasyāḥ.eṣā.bhavati/2,7/[186]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽयईम्चकारनसोअस्यवेदयईम्ददर्शहिरुगिन्नुतस्मात्। समातुर्योनापरिवीतोअन्तर्बहुप्रजानिरृतिमाविवेश।ऽऽ।बहुप्रजाःकृच्छ्रमापद्यतैतिपरिव्राजकावर्षकर्माइतिनैरुक्ताह्।(२,८)[१८८] यईम्चकारैतिकरोतिकिरतीसंदिग्धौवर्षकर्मणा। नसोअस्यवेदमध्यमह्। सएवअस्यवेदमध्यमोयोददर्शआदित्यौपहितम्समातृ६।योनि७।मातृअन्तरिक्षम्निर्मीयन्तेअस्मिन्भूतानियोनिरन्तरिक्षम्महानवयवःपरिवीतोवायुनाअयमपिइतरोयोनिरेतस्मादेवपरियुतोभवति। बहुप्रजाभूमिमापद्यतेवर्षकर्मणा।(२,८)[१८८-१८९]।( ) शाकपूनिःसंकल्पयांश्चक्रेसर्वादेवताजानामिइति। तस्मैदेवताउभयलिङ्गाप्रादुर्बभूव। ताम्नजज्ञे। ताम्पप्रछविविदिसानित्वाइति। साअस्माएतामृचमादिदेशएषामद्देवताइति।२,८।[१८९]

``ya.īm.cakāra.na.so.asya.veda.ya.īm.dadarśa.hiruginnu.tasmāt/ sa.mātur.yonā.parivīto.antarbahuprajā.nirṛtim.āviveśa/''.bahu.prajāḥ.kṛcchram.āpadyata.iti.parivrājakā.varṣa.karmā.iti.nairuktāh/(2,8)[188] ya.īm.cakāra.iti.karoti.kiratī.saṃdigdhau.varṣa.karmaṇā/ na.so.asya.veda.madhyamah/ sa.eva.asya.veda.madhyamo.yo.dadarśa.āditya.upahitam.sa.mātṛ6.yoni7.mātṛ.antarikṣam.nirmīyante.asmin.bhūtāni.yonir.antarikṣam.mahān.avayavaḥ.parivīto.vāyunā.ayam.api.itaro.yonir.etasmād.eva.pariyuto.bhavati/ bahu.prajā.bhūmim.āpadyate.varṣa.karmaṇā/(2,8)[188-189].( ) śākapūniḥ.saṃkalpayāṃś.cakre.sarvā.devatā.jānāmi.iti/ tasmai.devatā.ubhaya.liṅgā.prādurbabhūva/ tām.na.jajñe/ tām.papracha.vividisāni.tvā.iti/ sā.asmā.etām.ṛcam.ādideśa.eṣā.maddevatā.iti/2,8/[189]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽअयम्सशिङ्क्तेयेनगौरभीवृतामिमातिमायुम्ध्वंसनअवधिश्रिता। साचित्तिभिर्नहिचकारमर्त्त्यम्विद्युत्भवन्तीप्रतिवव्रिमौहत।ऽऽ।(२,९)[१९२] अयम्सशब्दायतेयेनगौरभिप्रवृत्तामिमातिमायुम्शब्दम्करोतिमायुमिवआदित्यमितिवा। वाचेषामाध्यमिकाध्वंसनेमेघेअधिश्रिता। साचित्तिभिःकर्मभिर्नीचैर्निकरोतिमर्त्त्त्यम्विद्युत्भवन्तीप्रत्यूहतेवव्रिम्। वव्रिरितिरूपनामवृणोतिइतिसतह्। वर्षेनप्रच्छाद्यपृथिवीम्तत्पुनरादत्ते।२,९।[१९२]

``ayam.sa.śiṅkte.yena.gaur.abhīvṛtā.mimāti.māyum.dhvaṃsana.avadhi.śritā/ sā.cittibhir.na.hi.cakāra.marttyam.vidyut.bhavantī.prati.vavrim.auhata/''.(2,9)[192] ayam.sa.śabdāyate.yena.gaur.abhipravṛttā.mimāti.māyum.śabdam.karoti.māyum.iva.ādityamiti.vā/ vāc.eṣā.mādhyamikā.dhvaṃsane.meghe.adhiśritā/ sā.cittibhiḥ.karmabhir.nīcair.nikaroti.martttyam.vidyut.bhavantī.pratyūhate.vavrim/ vavrir.iti.rūpa.nāma.vṛṇoti.iti.satah/ varṣena.pracchādya.pṛthivīm.tat.punar.ādatte/2,9/[192]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिरन्यनामान्युत्तरानिपञ्चदश। हिरन्यम्कस्माद्,।ह्रियतआयम्यमानमितिवाह्रियतेजनात्जनमितिवाहितरमनम्भवतिइतिवाहृदयरमनम्भवतिइतिवाहर्यतेर्वास्यत्प्रेप्साकर्मणह्।(२,१०)[१९४] अन्तरिक्षनामान्युत्तरानिसोदश। अन्तरिक्षम्कस्माद्,।अन्तराक्षअन्तम्भवत्यन्तरिमेइतिवाशरीरेष्वन्तरक्षयमितिवा।(२,१०)[१९४] तत्रसमुद्रैत्येतत्पार्थिवेनसमुद्रेनसंदिह्यते।(२,१०)[१९४] समुद्रःकस्मात्,।समुद्द्रवन्त्यस्मादापह्,।समभिद्रवन्त्येनमापह्,।सम्मोदन्तेअस्मिन्भूतानि,।समुदकोभवति,।समुनत्तिइतिवा।(२,१०)[१९५] तयोर्विभागह्। तत्रैतिहासमाचक्षतेदेवापिश्चआर्ष्तिसेनःशान्तनुश्चकौरव्यौभ्रातरुबभुवतुह्,।सशन्तनुःकनीयानहिसेचयाम्चक्रेदेवापिस्तपस्प्रतिपेदे। ततःशान्तनस्राज्येद्वादशवर्षानिदेवोनववर्श,।तमूचुर्ब्राह्मणाअधर्मस्त्वयाचरितोज्येस्थम्भ्रातरमन्तरित्यअभिसेचितम्तस्मात्तेदेवोनवर्षतिइति। सशन्तनुर्देवापिम्शिशिक्षराज्येनतमुवाचदेवापिःपुरोहितस्तेअसानियाजयानिचत्वाइति। तस्यएतद्वर्षकामसूक्तम्। तस्यएषाभवति।

hiranya.nāmāny.uttarāni.pañca.daśa/ hiranyam.kasmād,.hriyata.āyamyamānam.iti.vā.hriyate.janāt.janam.iti.vā.hitaramanam.bhavati.iti.vā.hṛdaya.ramanam.bhavati.iti.vā.haryater.vā.syat.prepsā.karmaṇah/(2,10)[194] antarikṣa.nāmāny.uttarāni.sodaśa/ antarikṣam.kasmād,.antarā.kṣa.antam.bhavaty.antar.ime.iti.vā.śarīreṣv.antar.akṣayam.iti.vā/(2,10)[194] tatra.samudra.ity.etat.pārthivena.samudrena.saṃdihyate/(2,10)[194] samudraḥ.kasmāt,.samuddravanty.asmād.āpah,.samabhidravanty.enam.āpah,.sammodante.asmin.bhūtāni,.samudako.bhavati,.samunatti.iti.vā/(2,10)[195] tayor.vibhāgah/ tatra.itihāsam.ācakṣate.devāpiś.ca.ārṣtisenaḥ.śāntanuś.ca.kauravyau.bhrātaru.babhuvatuh,.sa.śantanuḥ.kanīyān.ahisecayām.cakre.devāpis.tapas.pratipede/ tataḥ.śāntanas.rājye.dvādaśa.varṣāni.devo.na.vavarśa,.tam.ūcur.brāhmaṇā.adharmas.tvayā.carito.jyestham.bhrātaram.antaritya.abhisecitam.tasmāt.te.devo.na.varṣati.iti/ sa.śantanur.devāpim.śiśikṣa.rājyena.tam.uvāca.devāpiḥ.purohitas.te.asāni.yājayāni.ca.tvā.iti/ tasya.etad.varṣa.kāma.sūktam/ tasya.eṣā.bhavati/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽआर्ष्तिसेनोहोत्रमृषिर्निसीदन्देवापिर्देवसुमतिम्चिकित्वान्। सौत्तरस्मादधरम्समुद्रमपोदिव्याअसृजद्वर्ष्याअभि।ऽऽ आर्ष्तिसेनऋष्टिसेनस्यपुत्रैसितसेनस्यैतिवा। सेनासईश्वरा। समानगतिर्वा,।पुत्रःपुरुत्रायतेनिपरनाद्वानुत्नरकम्ततस्त्रायतैतिवा,।ऽऽ।होत्रमृषिर्निसीदन्ऽऽ।ऋषिर्दर्शनात्स्तोमान्ददर्शैत्यौपमन्यवस्,।तद्यदेनांस्तपस्यमानान्ब्रह्मस्वयम्भुअभ्यानर्षत्तऋषयोअभवंस्तदृसीनामृषित्वमितिविज्ञायते। देवापिर्देवानामाप्तिआस्तुतिआचप्रदानेनदेवसुमतिम्देवानाम्कल्याणीम्मतिम्चिकित्वांस्चेतनावान्। सौत्तरस्मादधरम्समुद्रमुत्तरौद्धततरोभवत्य्,।अधरोअधरह्। अधोनधावतिइत्यूर्ध्वगतिःप्रतिसिद्धा। तस्यौत्तराभूयसेनिर्वचनाय।

``ārṣtiseno.hotram.ṛṣir.nisīdan.devāpir.deva.sumatim.cikitvān/ sa.uttarasmād.adharam.samudram.apo.divyā.asṛjad.varṣyā.abhi/'' ārṣtisena.ṛṣṭisenasya.putra.isita.senasya.iti.vā/ senā.sa.īśvarā/ samāna.gatir.vā,.putraḥ.puru.trāyate.niparanād.vā.nut.narakam.tatas.trāyata.iti.vā,.''.hotram.ṛṣir.nisīdan''.ṛṣir.darśanāt.stomān.dadarśa.ity.aupamanyavas,.tad.yad.enāṃs.tapasyamānān.brahma.svayambhu.abhyānarṣat.ta.ṛṣayo.abhavaṃs.tad.ṛsīnām.ṛṣitvam.iti.vijñāyate/ devāpir.devānām.āpti.ā.stuti.ā.ca.pradānena.deva.sumatim.devānām.kalyāṇīm.matim.cikitvāṃs.cetanāvān/ sa.uttarasmād.adharam.samudram.uttara.uddhatataro.bhavaty,.adharo.adharah/ adho.na.dhāvati.ity.ūrdhva.gatiḥ.pratisiddhā/ tasya.uttarā.bhūyase.nirvacanāya/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽयद्देवापिःशन्तनु४।पुरोहितोहोत्रायवृतःकृपयन्नदीधेत्। देवश्रुतम्वृष्टिवनिम्ररानोबृहस्पतिर्वाचमस्माअयच्छत्।ऽऽ शन्तनुःशम्तनोअस्तुइतिवाशमस्मैतनुआअस्तुइतिवा। पुरोहितःपुरएनम्दधति। होत्रायवृतःकृपायमानोअन्वध्यायद्,।देवश्रुतम्देवाएनम्शृण्वन्ति,।ऋष्टिवनिम्वृष्टियाचिनम्ररानस्रातिरभ्यस्तस्,।बृहस्पतिर्ब्रह्मआसीत्सोअस्मैवाचमयच्छद्,।बृहतुपव्याख्यातम्।

``yad.devāpiḥ.śantanu4.purohito.hotrāya.vṛtaḥ.kṛpayann.adīdhet/ deva.śrutam.vṛṣṭi.vanim.rarāno.bṛhaspatir.vācam.asmā.ayacchat/'' śantanuḥ.śam.tano.astu.iti.vā.śam.asmai.tanu.ā.astu.iti.vā/ purohitaḥ.pura.enam.dadhati/ hotrāya.vṛtaḥ.kṛpāyamāno.anvadhyāyad,.deva.śrutam.devā.enam.śṛṇvanti,.ṛṣṭi.vanim.vṛṣṭi.yācinam.rarānas.rātir.abhyastas,.bṛhaspatir.brahma.āsīt.so.asmai.vācam.ayacchad,.bṛhat.upavyākhyātam/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधारनान्युत्तरानिसोदिवश्चआदित्यस्यच। यानित्वस्यप्राधान्येनौपरिस्तात्तानिव्याख्यास्यामह्। आदित्यःकस्माद्,।आदत्तेरसान्,।आदत्तेभाषम्ज्योतिषाम्,।आदीप्तोभाषाइतिवाअदितेःपुत्रैतिवा। अल्पप्रयोगम्त्वस्यएतदार्चअभ्याम्नायेसूक्तभाक्।ऽऽ।सूर्यमादितेयम्ऽऽ।अदितेःपुत्रम्। एवमन्यासामपिदेवतानामादित्यप्रवादाःस्तुतयोभवन्तितद्यथाएतत्मित्रस्यवरुणस्यअर्यमन्६।दक्षस्यभगस्यअंशस्यैति। अथअपिमित्रावरुणयोह्।ऽऽ।आदित्यादानुनस्पतीऽऽ।दानपती। अथअपिमित्रस्यएकस्य।ऽऽ।प्रसमित्रमर्तोअस्तुप्रयस्वान्यस्तआदित्यशिक्षतिव्रतेनऽऽ।इत्यपिनिगमोभवति। अथअपिवरुणस्यएकस्य।ऽऽ।अथावयमादित्यव्रतेतव। व्रतमितिकर्मनामनिवृत्तिकर्मवारयतिइतिसतह्,।इदमपिइतरद्व्रतमेतस्मादेववृणोतिइतिसतस्,।अन्नमपिव्रतमुच्यतेयदावृणोतिशरीरम्।

sādhāranāny.uttarāni.so.divaś.ca.ādityasya.ca/ yāni.tv.asya.prādhānyena.uparistāt.tāni.vyākhyāsyāmah/ ādityaḥ.kasmād,.ādatte.rasān,.ādatte.bhāṣam.jyotiṣām,.ādīpto.bhāṣā.iti.vā.aditeḥ.putra.iti.vā/ alpa.prayogam.tv.asya.etad.ārca.abhyāmnāye.sūkta.bhāk.''.sūryam.āditeyam''.aditeḥ.putram/ evam.anyāsām.api.devatānām.āditya.pravādāḥ.stutayo.bhavanti.tad.yathā.etat.mitrasya.varuṇasya.aryaman6.dakṣasya.bhagasya.aṃśasya.iti/ atha.api.mitrā.varuṇayoh/''.ādityā.dānunaspatī''.dānapatī/ atha.api.mitrasya.ekasya/''.pra.samitra.marto.astu.prayasvān.yas.ta.āditya.śikṣati.vratena''.ity.api.nigamo.bhavati/ atha.api.varuṇasya.ekasya.''.athā.vayam.āditya.vrate.tava/ vratam.iti.karma.nāma.nivṛtti.karma.vārayati.iti.satah,.idam.api.itarad.vratam.etasmād.eva.vṛṇoti.iti.satas,.annam.api.vratam.ucyate.yad.āvṛṇoti.śarīram/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वरादित्योभवति,।सुअरनह्,।सुईरनह्,।सुऋतस्रसान्,।सुऋतोभाषम्ज्योतिषाम्,।सुऋतस्॥भाषाइतिवाएतेनद्यौर्व्याख्याता। पृश्निरादित्योभवति,।प्राश्नुतएनम्वर्णैतिनैरुक्ताह्,।संस्प्रस्तारसान्,।संस्प्रस्ताभाषम्ज्योतिषाम्,।संस्पृष्टोभाषाइतिवा। द्यौह्,।संस्पृष्टाज्योतिष्भिःपुन्यकृद्भिश्च। नाकआदित्योभवति,।नेतारसानाम्नेताभाषाम्ज्योतिषाम्प्रनयह्। अथद्यौह्,।कमितिसुखनामतत्प्रतिसिद्धम्प्रतिसिध्येत।ऽऽ।नवाअमुम्लोकम्जग्मुसेकिंचनाकम्।ऽऽ नवाअमुम्लोकम्गतवतेनाकम्,।पुन्यकृतोह्येवतत्रगच्छन्ति। गौरादित्योभवति,।गमयतिरसान्,।गच्छन्त्यन्तरिक्षे। अथद्यौर्यत्पृथिवीआअधिदूरम्गताभवतियच्चअस्याम्ज्योतींसिगच्छन्ति। विस्तपादित्योभवत्य्,।आविस्तस्रसान्,।आविस्तोभाषम्ज्योतिषाम्,।आविस्तोभाषाइतिवा। अथद्यौर्,।आविस्ताज्योतिष्भिःपुन्यकृत्भिश्च। नभसादित्यस्भवति,।नेतारसानाम्,।नेताभाषाम्ज्योतिषाम्प्रनयोअपिवा,।भनएवस्याद्विपरीतस्,।ननभातिइतिवाएतेनद्यौर्व्याख्याता।

svar.ādityo.bhavati,.su.aranah,.su.īranah,.su.ṛtas.rasān,.su.ṛto.bhāṣam.jyotiṣām,.su.ṛtas..bhāṣā.iti.vā.etena.dyaur.vyākhyātā/ pṛśnir.ādityo.bhavati,.prāśnuta.enam.varṇa.iti.nairuktāh,.saṃsprastā.rasān,.saṃsprastā.bhāṣam.jyotiṣām,.saṃspṛṣṭo.bhāṣā.iti.vā/ dyauh,.saṃspṛṣṭā.jyotiṣ.bhiḥ.punya.kṛdbhiś.ca/ nāka.ādityo.bhavati,.netā.rasānām.netā.bhāṣām.jyotiṣām.pranayah/ atha.dyauh,.kam.iti.sukha.nāma.tat.pratisiddham.pratisidhyeta/''.na.vā.amum.lokam.jagmuse.kiṃca.nākam/'' na.vā.amum.lokam.gatavate.nākam,.punya.kṛto.hy.eva.tatra.gacchanti/ gaur.ādityo.bhavati,.gamayati.rasān,.gacchanty.antarikṣe/ atha.dyaur.yat.pṛthivī.ā.adhi.dūram.gatā.bhavati.yac.ca.asyām.jyotīṃsi.gacchanti/ vistap.ādityo.bhavaty,.āvistas.rasān,.āvisto.bhāṣam.jyotiṣām,.āvisto.bhāṣā.iti.vā/ atha.dyaur,.āvistā.jyotiṣ.bhiḥ.punya.kṛt.bhiś.ca/ nabhas.ādityas.bhavati,.netā.rasānām,.netā.bhāṣām.jyotiṣām.pranayo.api.vā,.bhana.eva.syād.viparītas,.na.na.bhāti.iti.vā.etena.dyaur.vyākhyātā/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रश्मिनामान्युत्तरानिपञ्चदश,।रश्मिर्यमनात्,।तेषामादितःसाधारनानिपञ्चअश्वरश्मिभिह्। दिश्नामान्युत्तरान्यस्तौ। दिशःकस्माद्,।दिशतेरासदनादपिवाअभ्यशनात्। तत्रकास्थाःइत्येतदनेकस्यअपिसत्त्वस्यनामभवति। कास्थादिशोभवन्ति,।क्रान्त्वास्थिताभवन्ति। कास्थाउपदिशोभवन्ति,।इतरेतरम्क्रान्त्वास्थिताभवन्त्य्। आदित्योअपिकास्थाउच्यते,।क्रान्त्वास्थितोभवति। आजिअन्तोअपिकास्थाउच्यते,।क्रान्त्वास्थितस्भवति। आपोअपिकास्थाउच्यन्ते,।क्रान्त्वास्थिताभवन्तिइतिस्थावरानाम्।

raśmi.nāmāny.uttarāni.pañca.daśa,.raśmir.yamanāt,.teṣām.āditaḥ.sādhāranāni.pañca.aśva.raśmibhih/ diś.nāmāny.uttarāny.astau/ diśaḥ.kasmād,.diśater.āsadanād.api.vā.abhyaśanāt/ tatra.kāsthāḥ.ity.etad.anekasya.api.sattvasya.nāma.bhavati/ kāsthā.diśo.bhavanti,.krāntvā.sthitā.bhavanti/ kāsthā.upadiśo.bhavanti,.itaretaram.krāntvā.sthitā.bhavanty/ ādityo.api.kāsthā.ucyate,.krāntvā.sthito.bhavati/ āji.anto.api.kāsthā.ucyate,.krāntvā.sthitas.bhavati/ āpo.api.kāsthā.ucyante,.krāntvā.sthitā.bhavanti.iti.sthāvarānām/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽअतिष्ठन्तीनामनिवेशनानाम्कास्थानाम्मध्येनिहितम्शरीरम्। वृत्रस्यनिन्यम्विचरन्त्यापोदीर्घम्तमसाशयदिन्द्रशत्रुह्।ऽऽ ऽऽअतिष्ठन्तीनाम्ऽऽ।अनिविशमानानामित्यस्थावरानाम्कास्थानाम्मध्ये।ऽऽ।निहितम्शरीरम्ऽऽ।मेघह्। शरीरम्शरीरम्( )।शृणातेःशम्नातेर्वा। वृत्रस्यनिन्यम्निर्णामम्विचरन्तिविजानन्त्यापैति। दीर्घम्द्राघतेस्तमस्तनोतेह्। आशयताशेतेह्। इन्द्रशत्रुरिन्द्रोअसशमयितावाशातैतावातस्मादिन्द्रशत्रुह्। तत्कोवृत्रस्,।मेघैतिनैरुक्तास्,।त्वास्त्रोअसुरैत्यैतिहासिका। अपाम्म्चज्योतिषश्चमिश्रीभावकर्मणोवर्षकर्मजायते,।तत्रौपमाअर्थेनयुद्धवर्णाभवन्ति। अहिवत्तुखलुमन्त्रवर्णाब्राह्मणवादाश्च। विवृद्धिआशरीरस्यस्रोतांसिनिवारयाम्चकार,।तस्मिन्हतेप्रसस्यन्दिरआपस्,।तदभिवादिनीएषाऋच्भवति।

``atiṣṭhantīnām.aniveśanānām.kāsthānām.madhye.nihitam.śarīram/ vṛtrasya.ninyam.vicaranty.āpo.dīrgham.tamas.āśayad.indra.śatruh/'' ``atiṣṭhantīnām''.aniviśamānānām.ity.asthāvarānām.kāsthānām.madhye.''.nihitam.śarīram''.meghah/ śarīram.śarīram( ).śṛṇāteḥ.śamnāter.vā/ vṛtrasya.ninyam.nirṇāmam.vicaranti.vijānanty.āpa.iti/ dīrgham.drāghates.tamas.tanoteh/ āśayat.āśeteh/ indra.śatrur.indro.asa.śamayitā.vā.śātaitā.vā.tasmād.indra.śatruh/ tat.ko.vṛtras,.megha.iti.nairuktās,.tvāstro.asura.ity.aitihāsikā/ apāmm.ca.jyotiṣaś.ca.miśrī.bhāva.karmaṇo.varṣa.karma.jāyate,.tatra.upamā.arthena.yuddha.varṇā.bhavanti/ ahivat.tu.khalu.mantra.varṇā.brāhmaṇa.vādāś.ca/ vivṛddhi.ā.śarīrasya.srotāṃsi.nivārayām.cakāra,.tasmin.hate.prasasyandira.āpas,.tad.abhivādinī.eṣā.ṛc.bhavati/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽदासपत्नीरहिगोपाअतिष्ठन्निरुद्धाआपःपनिनाइवगावह्। अपाम्बिलमपिहितम्यदासीद्वृत्रम्जघन्वामपतद्ववार।ऽऽ दासपत्नीर्दासअधिपत्नीओ,।दासोदस्यतेरुपदासयतिकर्माण्यहिगोपाअतिष्ठनहिनागुप्ताह्। अहिर्,।अयनाद्,।एत्यन्तरिक्षेअयमपिइतरोअहिरेतस्मादेव( ),।निर्ह्रसितौपसर्गआहन्तिति। ऽऽनिरुद्धाआपःअहिनाइवगावह्।ऽऽ।पनिर्वनिज्भवति,।पनिःपननाद्,।वनिज्पन्यम्नेनेक्ति। ऽऽअपाम्बिलमपिहितम्यदासीत्।ऽऽ।बिलम्भरम्भवति,।बिभर्तेह्। ऽऽवृत्रम्जघ्निवानपववार।(तद्)।ऽऽ।वृत्रोवृणोतेर्वावर्ततेर्वावर्धतिवा। यदवृणोत्तद्वृत्रस्यवृत्रत्वमितिविज्ञायते। यदवर्तततद्वृत्रस्यवृत्रत्वमितिविज्ञायते। यदवर्धततद्वृत्रस्यवृत्रत्वमितिविज्ञायते।

``dāsa.patnīr.ahi.gopā.atiṣṭhan.niruddhā.āpaḥ.paninā.iva.gāvah/ apām.bilam.apihitam.yad.āsīd.vṛtram.jaghanvām.apa.tad.vavāra/'' dāsa.patnīr.dāsa.adhipatnī.o,.dāso.dasyater.upadāsayati.karmāṇy.ahi.gopā.atiṣṭhan.ahinā.guptāh/ ahir,.ayanād,.ety.antarikṣe.ayam.api.itaro.ahir.etasmād.eva( ),.nirhrasita.upasarga.āhantiti/ ``niruddhā.āpaḥ.ahinā.iva.gāvah/''.panir.vanij.bhavati,.paniḥ.pananād,.vanij.panyam.nenekti/ ``apām.bilam.apihitam.yad.āsīt/''.bilam.bharam.bhavati,.bibharteh/ ``vṛtram.jaghnivān.apa.vavāra.(tad)/''.vṛtro.vṛṇoter.vā.vartater.vā.vardhati.vā/ yad.avṛṇot.tad.vṛtrasya.vṛtratvam.iti.vijñāyate/ yad.avartata.tad.vṛtrasya.vṛtratvam.iti.vijñāyate/ yad.avardhata.tad.vṛtrasya.vṛtratvam.iti.vijñāyate/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रात्रिनामान्युत्तरानित्रयोविंशतिह्। रात्रिःकस्मात्,।प्ररमयतिभूतानिनक्तम्चारीन्य्,।उपरमयतिइतरानिध्रुवीकरोति,।रातेर्वास्याद्दानकर्मणह्,।प्रदीयन्तेअस्यामवश्यायाह्। उसस्नामान्युत्तरानिसोदश। उसस्१।कस्माद्,।उच्छतिइतिसत्या। रात्रेरपरःकालस्,।तस्याएषाभवति।

rātri.nāmāny.uttarāni.trayoviṃśatih/ rātriḥ.kasmāt,.praramayati.bhūtāni.naktam.cārīny,.uparamayati.itarāni.dhruvīkaroti,.rāter.vā.syād.dāna.karmaṇah,.pradīyante.asyām.avaśyāyāh/ usas.nāmāny.uttarāni.sodaśa/ usas1.kasmād,.ucchati.iti.satyā/ rātrer.aparaḥ.kālas,.tasyā.eṣā.bhavati/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽइदम्श्रेस्थम्ज्योतिषाम्ज्योतिषागात्चित्रःप्रकेतोअजनिस्तविभ्वा। यथाप्रसूतासवितृ६।सवायएवारात्रिउससेयोनिमारैक्।ऽऽ ऽऽइदम्श्रेस्थम्ज्योतिषाम्ज्योतिष्ऽऽ।आगमत्चित्रम्प्रकेतनम्प्रज्ञाततमजनिस्तविभूततमम्।ऽऽ।यथाप्रसूतासवितृ६ऽऽ।प्रसवायरात्रिरादित्यस्यएवम्रात्रिउससेयोनिमरिचत्स्थानम्। स्त्रीयोनिर्,।अभियुतएनाम्गर्भह्। तस्याएषाअपराभवति।

``idam.śrestham.jyotiṣām.jyotiṣ.āgāt.citraḥ.praketo.ajanista.vibhvā/ yathā.prasūtā.savitṛ6.savāya.evā.rātri.usase.yonim.āraik/'' ``idam.śrestham.jyotiṣām.jyotiṣ''.āgamat.citram.praketanam.prajñā.tatam.ajanista.vibhūta.tamam.''.yathā.prasūtā.savitṛ6''.prasavāya.rātrir.ādityasya.evam.rātri.usase.yonim.aricat.sthānam/ strī.yonir,.abhiyuta.enām.garbhah/ tasyā.eṣā.aparā.bhavati/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽरुशद्वत्सारुशतीश्वेत्याआगादारैकुकृस्नासदनान्यस्याह्। समानबन्धूअमृतेअनूचीद्यावावर्णंश्चरतआमिनाने।ऽऽ रुशत्वत्सासूर्यवत्सा,।रुशदितिवर्णनाम,।रोचतेर्ज्वलतिकर्मणह्। सूर्यमस्यावत्समाह,।साहचर्याद्रसहरनाद्वा। ऽऽरुशतीश्वेत्यागात्।ऽऽ।श्वेत्याश्वेततेररिचत्कृस्नासदनायस्याःकृस्नवर्णारात्रिह्। कृस्नम्कृस्यतेर्निकृष्टोवर्णह्। अथएनेसंस्तौतिसमानबन्धूसमानबन्धन१दमृत१दमरनधर्मानाव्,।अनूचीअनूच्यावितिइतरेतरमभिप्रेत्य,।ऽऽ।द्यावावर्णंश्चरतस्ऽऽ।तेएवद्यावौ,।द्योतनाद्। अपिवाद्यावाचरतस्तयासहचरतसितिस्याद्। आमिनानेआमिन्वानेअन्योन्यस्यअध्यात्मम्कुर्वाने। अहर्नामान्युत्तरानिद्वादश। अहर्कस्मादुपाहरन्त्यस्मिन्कर्माणि। तस्यएषनिपातस्भवतिवैश्वानरीयायामृचि।

``ruśadvatsā.ruśatī.śvetyā.āgād.āraik.u.kṛsnā.sadanāny.asyāh/ samāna.bandhū.amṛte.anūcī.dyāvā.varṇaṃś.carata.āmināne/'' ruśat.vatsā.sūrya.vatsā,.ruśad.iti.varṇa.nāma,.rocater.jvalati.karmaṇah/ sūryam.asyā.vatsam.āha,.sāhacaryād.rasa.haranād.vā/ ``ruśatī.śvetyāgāt/''.śvetyā.śvetater.aricat.kṛsnā.sadanāy.asyāḥ.kṛsna.varṇā.rātrih/ kṛsnam.kṛsyater.nikṛṣṭo.varṇah/ atha.ene.saṃstauti.samāna.bandhū.samāna.bandhana1d.amṛta1d.amarana.dharmānāv,.anūcī.anūcyāv.iti.itaretaram.abhipretya,.''.dyāvā.varṇaṃś.caratas''.te.eva.dyāvau,.dyotanād/ api.vā.dyāvā.caratas.tayā.saha.caratas.iti.syād/ āmināne.āminvāne.anyonyasya.adhyātmam.kurvāne/ ahar.nāmāny.uttarāni.dvādaśa/ ahar.kasmād.upāharanty.asmin.karmāṇi/ tasya.eṣa.nipātas.bhavati.vaiśvānarīyāyām.ṛci/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽअहर्चकृस्नमहरर्जुनंश्चविवर्तेतेरजसीवेद्याभिह्। वैश्वानरोजायमानोनराजाअवातिरत्ज्योतिषाअग्निस्तमांसि।ऽऽ अहर्चकृस्नम्रात्रिःशुक्लंश्चअहरर्जुनम्विवर्तेतेरजसीवेद्याभिर्वेदितव्याभिःप्रवृत्तिभिर्,।वैश्वानरोजायमानैवौद्यन्नादित्यःसर्वेषाम्ज्योतिषाम्राजाअवाहन्नग्निर्ज्योतिषातमांसि। मेघनामान्युत्तरानित्रिंशत्। मेघःकस्मात्,।मेहतिइतिसतह्। आउपरौपलैत्येतेभ्याम्साधारनानिपर्वतनामभिह्। उपरौपलोमेघस्भवत्य्,।उपरमन्तेअस्मिन्नभ्रान्य्,।उपरताअपिइतिवा,।तेषामेषाभवति।

``ahar.ca.kṛsnam.ahar.arjunaṃś.ca.vivartete.rajasī.vedyābhih/ vaiśvānaro.jāyamāno.na.rājā.avātirat.jyotiṣā.agnis.tamāṃsi/'' ahar.ca.kṛsnam.rātriḥ.śuklaṃś.ca.ahar.arjunam.vivartete.rajasī.vedyābhir.veditavyābhiḥ.pravṛttibhir,.vaiśvānaro.jāyamāna.iva.udyann.ādityaḥ.sarveṣām.jyotiṣām.rājā.avāhann.agnir.jyotiṣā.tamāṃsi/ megha.nāmāny.uttarāni.triṃśat/ meghaḥ.kasmāt,.mehati.iti.satah/ ā.upara.upala.ity.etebhyām.sādhāranāni.parvata.nāmabhih/ upara.upalo.meghas.bhavaty,.uparamante.asminn.abhrāny,.uparatā.api.iti.vā,.teṣām.eṣā.bhavati/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽदेवानाम्माना७।प्रथमाअतिष्ठन्कृण्तत्रादेषामुपराउदायन्। त्रयस्तपन्तिपृथिवीमनूपाद्वाबृबूकम्वहतःपुरीसम्।ऽऽ देवानाम्निर्मानेप्रथमाअतिष्ठन्माध्यमकादेवगनाह्। प्रथमैतिमुख्यनाम,।प्रतमस्भवति। कृण्तत्रमन्तरिक्षम्विकर्तनम्मेघानाम्। विकर्तनेनमेघानामुदकम्जायते। त्रयस्तपन्तिपृथिवीमनूपाह्। पर्जन्योवायुरादित्यःशीतौस्नवर्षैरोषस्हीःपाचयन्ति,।अनूपाअनुवपन्तिलोकान्त्स्वेनस्वेनकर्मणा। अयमपिइतरोअनूपएतस्मादेवअनूप्यतौदकेन,।अपिवा।[आप्नोतेह्]।अन्वापितिस्याद्यथाप्राकिति। तस्यअनूपैतिस्याद्यथाप्राचीनमिति। द्वाबृबूकम्बहतःपुरीसम्। वायुआदित्याउदकम्। बृबूकमित्युदकनाम,।ब्रवीतेर्वाशब्दकर्मणोभ्रंशतेर्वा। पुरीसम्पृणातेःपूरयतेर्वा।

``devānām.mānā7.prathamā.atiṣṭhan.kṛṇtatrād.eṣām.uparā.udāyan/ trayas.tapanti.pṛthivīm.anūpā.dvā.bṛbūkam.vahataḥ.purīsam/'' devānām.nirmāne.prathamā.atiṣṭhan.mādhyamakā.deva.ganāh/ prathama.iti.mukhya.nāma,.pratamas.bhavati/ kṛṇtatram.antarikṣam.vikartanam.meghānām/ vikartanena.meghānām.udakam.jāyate/ trayas.tapanti.pṛthivīm.anūpāh/ parjanyo.vāyur.ādityaḥ.śīta.usna.varṣair.oṣashīḥ.pācayanti,.anūpā.anuvapanti.lokānt.svena.svena.karmaṇā/ ayam.api.itaro.anūpa.etasmād.eva.anūpyata.udakena,.api.vā.[āpnoteh].anvāp.iti.syād.yathā.prāk.iti/ tasya.anūpa.iti.syād.yathā.prācīnam.iti/ dvā.bṛbūkam.bahataḥ.purīsam/ vāyu.ādityā.udakam/ bṛbūkam.ity.udaka.nāma,.bravīter.vā.śabda.karmaṇo.bhraṃśater.vā/ purīsam.pṛṇāteḥ.pūrayater.vā/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाच्नामान्युत्तरानिसप्तपञ्चाशत्। वाच्कस्माद्,।वचेह्। तत्रसरस्वतीइत्येतस्यनदीवद्देवतावत्चनिगमाभवन्तितद्यद्देवतावदुपरिस्तात्तद्व्याख्यास्यामह्। अथएतत्नदीवत्।

vāc.nāmāny.uttarāni.sapta.pañcāśat/ vāc.kasmād,.vaceh/ tatra.sarasvatī.ity.etasya.nadīvad.devatāvat.ca.nigamā.bhavanti.tad.yad.devatāvad.uparistāt.tad.vyākhyāsyāmah/ atha.etat.nadīvat/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽइयम्शुस्मेभिर्बिसखाइवअरुजत्सानुगिरीनाम्तविसेभिरूर्मिभिह्। पारावतघ्नीमवसेसुवृक्तिभिःसरस्वतीमिवअसेमधीतिभिह्।ऽऽ इयम्शुस्मैःशोसनैःशुस्ममितिबलनाम,।शोसयतिइतिसतो। बिसम्बिष्यतेर्भेदनकर्मणोवृद्धिकर्मणोवा। सानुसमुछ्रितम्भवतिसमुन्नुन्नमितिवा। महत्भिरूर्मिभिह्। पारावतघ्नीम्पारावारघातिनीम्,।पारम्परम्भवत्यवारमवरमवनायसुप्रवृक्तिभिःशोभनाभिःस्तुतिभिःसरस्वतीम्नदीम्कर्मभिःपरिचरेम। उदकनामान्युत्तरान्येकशतम्। उदकम्कस्मात्,।उनत्तिइतिसतह्। नदीनामान्युत्तरानिसप्तत्रिंशत्। नदीअःकस्मात्,।नदनाइमाभवन्तिशब्दवत्यह्। बहुलमासाम्नैघण्टुकम्वृत्तमाश्चर्यमिवप्राधान्येन। तत्रैतिहासमाचक्षते,।विश्वामित्रऋषिःसुदासःपैजवनस्यपुरोहितोबभूब। विश्वामित्रःसर्वमित्रःसर्वम्संसृतम्,॥सुदास्कल्याणदानह्,।पैजवनःपिजवनस्यपुत्रह्,।पिजवनःपुनःस्पर्धनीयजवोवाअमिश्रीभावगतिर्वा। सवोत्त,।गृहीत्वाविपाट्शुतुद्रीओःसम्भेदमाययावनुययुरितरे। सविश्वामित्रोनदीस्तुस्ताव,।गाधाभवतैत्यपिद्विवतपिबहुवत्तद्यद्द्विवतुपरिस्तात्तद्व्याख्यास्यामोअथएतद्बहुवत्।

``iyam.śusmebhir.bisakhā.iva.arujat.sānu.girīnām.tavisebhir.ūrmibhih/ pārāvataghnīm.avase.suvṛktibhiḥ.sarasvatīm.iva.asema.dhītibhih/'' iyam.śusmaiḥ.śosanaiḥ.śusmam.iti.bala.nāma,.śosayati.iti.sato/ bisam.biṣyater.bhedana.karmaṇo.vṛddhi.karmaṇo.vā/ sānu.samuchritam.bhavati.samunnunnam.iti.vā/ mahat.bhir.ūrmibhih/ pārāvataghnīm.pārāvāraghātinīm,.pāram.param.bhavaty.avāram.avaram.avanāya.supravṛktibhiḥ.śobhanābhiḥ.stutibhiḥ.sarasvatīm.nadīm.karmabhiḥ.paricarema/ udaka.nāmāny.uttarāny.ekaśatam/ udakam.kasmāt,.unatti.iti.satah/ nadī.nāmāny.uttarāni.sapta.triṃśat/ nadī.aḥ.kasmāt,.nadanā.imā.bhavanti.śabdavatyah/ bahulam.āsām.naighaṇṭukam.vṛttam.āścaryam.iva.prādhānyena/ tatra.itihāsam.ācakṣate,.viśvāmitra.ṛṣiḥ.sudāsaḥ.paijavanasya.purohito.babhūba/ viśvāmitraḥ.sarva.mitraḥ.sarvam.saṃsṛtam,..sudās.kalyāṇa.dānah,.paijavanaḥ.pijavanasya.putrah,.pijavanaḥ.punaḥ.spardhanīya.javo.vā.amiśrībhāva.gatir.vā/ sa.votta,.gṛhītvā.vipāṭ.śutudrī.oḥ.sambhedam.āyayāv.anuyayur.itare/ sa.viśvāmitro.nadīs.tustāva,.gādhā.bhavata.ity.api.dvivat.api.bahuvat.tad.yad.dvivat.uparistāt.tad.vyākhyāsyāmo.atha.etad.bahuvat/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽरमध्वम्मेवचसेसोम्यायऋतावरीरुपमुहुर्तमेवैह्। प्रसिन्धुमच्छाबृहतीमनीसाअवस्युरह्वेकुसिकस्यसूनुह्।ऽऽ उपरमध्वम्मेवचसेसोम्यायसोमसम्पादिने,।ऋतावरीरृतवत्य। ऋतमित्युदकनामप्रत्यृतम्भवति। मुहूर्तमेवैरयनैरवनैर्वा। मुहूर्तोमुहुरृतुर्,।ऋतुरर्तेर्गतिकर्मणो,।मुहुर्मूधैवकालस्यावदभीक्ष्नम्चैति। अभीक्ष्नमभिक्षनम्भवति,।क्षनःक्षनोतेःप्रक्ष्नुतःकालह्। कालःकालयतेर्गतिकर्मणह्। प्राभिह्वयामिसिन्धुम्बृहत्यामहत्यामनीसया,।मनसईसयास्तुतिआप्रज्ञयावा,।अवनायकुशिकस्यसूनुह्। कुशिकस्राजाबभूव,।क्रोशतेःशब्दकर्मणह्,।क्रंशतेर्वास्यात्प्रकाशयतिकर्मणःसाधुविक्रोशयिताअर्थानामितिवा। नदीअःप्रत्यूचुह्।

``ramadhvam.me.vacase.somyāya.ṛtāvarīr.upa.muhurtam.evaih/ pra.sindhum.acchā.bṛhatī.manīsā.avasyur.ahve.kusikasya.sūnuh/'' uparamadhvam.me.vacase.somyāya.soma.sampādine,.ṛtāvarīr.ṛtavatya/ ṛtam.ity.udaka.nāma.praty.ṛtam.bhavati/ muhūrtam.evair.ayanair.avanair.vā/ muhūrto.muhur.ṛtur,.ṛtur.arter.gati.karmaṇo,.muhur.mūdha.iva.kālas.yāvad.abhīkṣnam.ca.iti/ abhīkṣnam.abhikṣanam.bhavati,.kṣanaḥ.kṣanoteḥ.prakṣnutaḥ.kālah/ kālaḥ.kālayater.gati.karmaṇah/ prābhihvayāmi.sindhum.bṛhatyā.mahatyā.manīsayā,.manasa.īsayā.stuti.ā.prajñayā.vā,.avanāya.kuśikasya.sūnuh/ kuśikas.rājā.babhūva,.krośateḥ.śabda.karmaṇah,.kraṃśater.vā.syāt.prakāśayati.karmaṇaḥ.sādhu.vikrośayitā.arthānām.iti.vā/ nadī.aḥ.pratyūcuh/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽइन्द्रोअस्मानरदद्वज्रबाहुरपाहन्वृत्रम्परिधिम्नदीनाम्। देवोअनयत्सवितासुपानिस्तस्यवयम्प्रसवेयामऊर्वीह्।ऽऽ इन्द्रोअस्मानरदद्वज्रबाहुर्,।रदतिःखनतिकर्मा। अपाहन्वृत्रम्परिधिम्नदीनामितिव्याख्यातम्। देवोअनयत्सवितासुपानिःकल्याणपानिह्। पानिःपनायतेःपूजाकर्मणह्,।प्रगृह्यपानीदेवान्पूजयन्ति। तस्यवयम्प्रसवेयामौर्वीह्। उर्वीअःऊर्णोतेर्वृणोतेरित्यौर्णवाभह्। प्रत्याख्यायअन्ततआशुश्रुवुह्।

``indro.asmān.aradad.vajra.bāhur.apāhan.vṛtram.paridhim.nadīnām/ devo.anayat.savitā.supānis.tasya.vayam.prasave.yāma.ūrvīh/'' indro.asmān.aradad.vajra.bāhur,.radatiḥ.khanati.karmā/ apāhan.vṛtram.paridhim.nadīnām.iti.vyākhyātam/ devo.anayat.savitā.supāniḥ.kalyāṇa.pānih/ pāniḥ.panāyateḥ.pūjā.karmaṇah,.pragṛhya.pānī.devān.pūjayanti/ tasya.vayam.prasave.yāma.urvīh/ urvī.aḥ.ūrṇoter.vṛṇoter.ity.aurṇavābhah/ pratyākhyāya.antata.āśuśruvuh/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽआतेकारस्शृणवामावचांसिययाथदूरादनसारथेन। नितेनंसैपीप्यानाइवयोषामर्यायाइवकन्याशश्वचैते।ऽऽ आशृणवामतेकारोवचनानि,।याहिदूरादनसाचरथेनच,।निनमामतेपाययमानाइवयोषापुत्रम्,।मर्यायाइवकन्यापरिस्वजनायनिनमाइतिवा। अश्वनामान्युत्तरानिसद्विंशतिह्। तेषामस्ताउत्तरानिबहुवत्। अश्वःकस्माद्,।अश्नुतेअध्वानम्,।महाअशनोभवतिइतिवा। तत्रदधिक्राइत्येतद्दधत्क्रामतिइतिवादधत्क्रन्दतिइतिवादधदाकारीभवति( )।इतिवा। तस्यअश्ववद्देवतावत्चनिगमाभवन्ति। तद्यद्देवतावदुपरिस्तात्तद्व्याख्यास्यामोअथएतदश्ववत्।

``ā.te.kāras.śṛṇavāmā.vacāṃsi.yayātha.dūrād.anasā.rathena/ ni.te.naṃsai.pīpyānā.iva.yoṣā.maryāyā.iva.kanyā.śaśvacai.te/'' āśṛṇavāma.te.kāro.vacanāni,.yāhi.dūrād.anasā.ca.rathena.ca,.ninamāma.te.pāyayamānā.iva.yoṣā.putram,.maryāyā.iva.kanyā.parisvajanāya.ninamā.iti.vā/ aśva.nāmāny.uttarāni.sadviṃśatih/ teṣām.astā.uttarāni.bahuvat/ aśvaḥ.kasmād,.aśnute.adhvānam,.mahā.aśano.bhavati.iti.vā/ tatra.dadhikrā.ity.etad.dadhatkrāmati.iti.vā.dadhat.krandati.iti.vā.dadhad.ākārī.bhavati( ).iti.vā/ tasya.aśvavad.devatāvat.ca.nigamā.bhavanti/ tad.yad.devatāvad.uparistāt.tad.vyākhyāsyāmo.atha.etad.aśvavat/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽऽउतस्यवाजीक्षिपनिम्तुरन्यतिग्रीवायाम्बद्धोअपिकक्षआसनि। क्रतुम्दधिक्राअनुसंतवीत्वत्पथामङ्कांस्यन्वापनीफनत्।ऽऽ अपिस,।वाजीवेजनवान्,।क्षेपनमनु,।तूर्णमश्नुतेअध्वानम्,।ग्रीवायाम्बद्धस्,।ग्रीवागिरतेर्वागृणातेर्वागृह्णातेर्वा,।अपिकक्षआसनिइतिव्याख्यातम्। क्रतुम्दधिक्राःकर्मवाप्रज्ञाम्वाअनुसंतवीत्वत्। तनोतेःपूर्वयाप्रकृतिआनिगमह्। पथामङ्कांसिपथाम्कुतिलानि,।पन्थाःपततेर्वापद्यतेर्वापन्थतेर्वा। अङ्कोअञ्चतेरापनीफनतितिफनतेश्चर्करीतवृत्तम्। दशौत्तरान्यादिस्तौपयोजनानिइत्याचक्षतेसाहचर्यज्ञानाय। ज्वलतिकर्माणौत्तरेधातु१पेकादश। तावन्त्येवौत्तरानिज्वलतोनामधेयानिनामधेयानि।

``uta.sya.vājī.kṣipanim.turanyati.grīvāyām.baddho.apikakṣa.āsani/ kratum.dadhikrā.anu.saṃtavītvat.pathām.aṅkāṃsy.anvāpanīphanat/'' api.sa,.vājī.vejanavān,.kṣepanam.anu,.tūrṇam.aśnute.adhvānam,.grīvāyām.baddhas,.grīvā.girater.vā.gṛṇāter.vā.gṛhṇāter.vā,.apikakṣa.āsani.iti.vyākhyātam/ kratum.dadhikrāḥ.karma.vā.prajñām.vā.anusaṃtavītvat/ tanoteḥ.pūrvayā.prakṛti.ā.nigamah/ pathām.aṅkāṃsi.pathām.kutilāni,.panthāḥ.patater.vā.padyater.vā.panthater.vā/ aṅko.añcater.āpanīphanat.iti.phanateś.carkarīta.vṛttam/ daśa.uttarāny.ādista.upayojanāni.ity.ācakṣate.sāhacarya.jñānāya/ jvalati.karmāṇa.uttare.dhātu1p.ekādaśa/ tāvanty.eva.uttarāni.jvalato.nāmadheyāni.nāmadheyāni/

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.